ವಿಹಿತತ್ವಾಚ್ಚಾಶ್ರಮಕರ್ಮಾಪಿ ॥೩೨॥

ಯಥಾ ಶಾಸ್ತ್ರಾಂತರವಿರೋಧಾತ್ಸರ್ವಾನ್ನತ್ವವಚನಂ ಸ್ತುತಿರೇವಂ ಯಜ್ಞಾದೀನಾಂ ನಿತ್ಯತ್ವಶ್ರುತಿವಿರೋಧಾದ್ವಿದ್ಯಾರ್ಥತ್ವವಚನಂ ಸ್ತುತಿರಿತಿ ಸಂಗತಿಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಮಾಹ –

ನಿತ್ಯಾನಿ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ ।

ತಸ್ಮಾದನಧ್ಯಾವಸಾಯ ಏವೇತಿ ।

ಅಧ್ಯವಸಾಯೇ ವಾ ವಿವಿದಿಷಂತಿ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥತ್ವಂ ಭವತೀತ್ಯಾಶಯಃ ।

ನನು ವಾಚನಿಕವಿನಿಯೋಗಭೇದಾತ್ಖಾದಿರಾದೇರ್ವೀರ್ಯಾದ್ಯರ್ಥತ್ವಂ ಕ್ರತ್ವರ್ಥತ್ವಂ ಚ ಪ್ರಥಮತಂತ್ರೇ ಸಿದ್ಧಂ, ತದ್ವದತ್ರ ಕಿಂ ನ ಸ್ಯಾದತ ಆಹ –

ಏತೇನೇತಿ ।

ವಾಸ್ತವವಿರೋಧೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ವಿಧಿವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಸ್ವಭಾವತ ಏವ ನಿತ್ಯಮನಿತ್ಯಂ ವಾ ಯದ್ವಸ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ ತದನ್ಯಥಾ ಕರ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ, ಯತ್ತ್ವಸಿದ್ಧರೂಪಂ ವಿಧಿತಃ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಧ್ಯವಸಾಯ ಯಥಾವಿಧಿ ನಿಷ್ಪಾದ್ಯತೇ, ತಸ್ಯ ರೂಪಂ ವಿಧಿತ ಏವ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್, ವಿಧಿತಶ್ಚಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದೇರಾವಶ್ಯಕತ್ವಪ್ರತೀತೇರ್ನ ವಿರೋಧ ಇತ್ಯಾಹ –

ಸಿದ್ಧೇ ಹೀತಿ ।

ನಿಮಿತ್ತೇನ ಜೀವಿತೇನ ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವದಾ ಸಂಸಾರಿಣಾಮೀಹಿತ ಇಷ್ಟ ಉಪಾತ್ತದುರಿತಕ್ಷಯಃ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥೋಕ್ತಮ್ । ಅನೇನ ಫಲವತ್ತ್ವೇಽಪಿ ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಕರ್ಮಣ ಉಪಪಾದಿತಮ್ । ವಿದ್ಯಾಂಗತಯಾ ಚೇತ್ಯತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯನುಷಂಗಃ । ನನು ವಿರಕ್ತಾಧಿಕಾರಾಯ ವಿದ್ಯಾಯಾ ನಿತ್ಯಸಮೀಹಿತಫಲತ್ವಾಭಾವಾತ್ತದಂಗತ್ವೇನಾನುಷ್ಠೀಯಮಾನಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವಂ ನ ಸ್ಯಾತ್, ತತಶ್ಚ ವಿವಿದಿಷಾರ್ಥತ್ವೇನ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವತಃ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಪರಿಹಾರಾಯ ನಿತ್ಯಪ್ರಯೋಗೋಽಪಿ ಪೃಥಕ್ವರ್ತವ್ಯಃ ।

ನ ಚೇನ್ನಿತ್ಯಪ್ರಯೋಗಸ್ಯೈವಾನಿತ್ಯತ್ವಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ, ನೇತ್ಯಾಹ –

ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಕಾದಾಚಿತ್ಕತಯೇತಿ ।

ಯಥಾ ಸ್ವರ್ಗಾರ್ಥೋಽಗ್ನಿಹೋತ್ರಪ್ರಯೋಗೋ ನಿತ್ಯಪ್ರಯೋಗಂ ವಿಕೃತ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಸ್ಯೋಭಯತ್ರಾವಿಶೇಷಾನ್ನಿತ್ಯವಿಧೇಃ ಪ್ರಯೋಜಕತ್ವಂ ಬಾಧಿತ್ವಾ ನಿವಿಶತೇ, ಯಥಾ ವಾ ‘‘ಯದಿ ರಾಜನ್ಯಂ ವೈಶ್ಯಂ ವಾ ಯಾಜಯೇತ ಸ ಯದಿ ಸೋಮಂ ಬಿಭಕ್ಷಯಿಷೇದ್ ನ್ಯಗ್ರೋಧಸ್ತಿಭೀರಾಹೃತಃ ತಾಃ ಸಂಪಿಷ್ಯ ದಧನ್ಯುನ್ಮೃಜ್ಯ ತಮಸ್ಮೈ ಭಕ್ಷಂ ಪ್ರಯಚ್ಛೇದಿ’’ತಿ ನೈಮಿತ್ತಿಕಃ ಫಲಚಮಸಪ್ರಯೋಗೋ ನಿತ್ಯಂ ಸೋಮಪ್ರಯೋಗಂ ವಿಕೃತ್ಯ ನಿವಿಶತೇ; ಕಾಮ್ಯನೈಮಿತ್ತಿಕಾಭ್ಯಾಂ ನಿತ್ಯಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧೇಃ ।ಯಾದೃಶೋ ನಿತ್ಯಃ ಪ್ರಯೋಗಃ ಕರಣಾರ್ಥತ್ವೇನ ವಿಹಿತಸ್ತಾದೃಶಸ್ಯೇತರತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾನಾಚ್ಚ ನ ಪುನಃಪ್ರಯೋಗಾವೃತ್ತಿಃ । ನಾಪಿ ನಿತ್ಯಪ್ರಯೋಗಸ್ಯಾನಿತ್ಯತಾಪತ್ತಿರೇವಮತ್ರಾಪೀತ್ಯರ್ಥಃ । ನ್ಯಗ್ರೋಧಸ್ಕಂಧಾದಧೋವಿಲಂಬಿನ್ಯೋ ಜಟಾಃ ಸ್ತಿಭ್ಯಃ ।

ಕಾರ್ಯಸ್ಯೇತಿ ।

ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಸತ್ಸುಕರ್ಮಸ್ವಿತಿ ।

ವಿದ್ಯಾಕಾರಣತ್ವೇನಾನುಷ್ಠಿತೇಷು ಕರ್ಮಸು ಸತ್ಸು ಉತ್ಪನ್ನಾ ವಿದ್ಯೈವ ಸ್ವಕಾರ್ಯೇಽವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣೇ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಭಾರವಾಹಕತ್ವಂ ಗರ್ದಭ್ಯಾ ಏವ, ಪುತ್ರಾಣಾಂ ತು ಭಾರವಹನಕಾಲೇ ಸತ್ತ್ವಮಾತ್ರಮ್, ನ ತು ವಾಹಕತ್ವಮಿತಿ ದೃಷ್ಟಾಂತವಾರ್ತಿಕಾಥಃ ।

ಗ್ರಾಹಕೇತಿ ।

ಗ್ರಾಹಕೇಣ ಪ್ರಯೋಗವಿಧಿನಾಽಽತ್ಮೀಯತ್ವೇನ ಸ್ವೀಕಾರಪೂರ್ವಕತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಗ್ರಾಹಕಂ ದರ್ಶಯತಿ –

ವಿಧೇಶ್ಚೇತಿ ।

ಅವಿಹಿತೇ ಚ ಜ್ಞಾನೇ ವಿಧ್ಯಭಾವಾದೇವ ಕರ್ಮಣಾಂ ವಿದ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯಂಗತ್ವೇನ ಪ್ರಯೋಗವಿಧಿಗ್ರಹಣಾನುಪಪತ್ತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।

ನನು ತರ್ಹಿ ವಿದ್ಯಾ ವಿಧೀಯತಾಂ, ನೇತ್ಯಾಹ –

ಚತಸೃಣಾಮಪೀತಿ ।

ಏಕಾ ಹಿ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ ಸಾಂಗಾಧ್ಯಯನಪ್ರಸವಾ, ಅನ್ಯಾ ತು ಶಾಸ್ತ್ರಶ್ರವಣಜಾ, ಅಪರಾ ಧ್ಯಾನರೂಪಾ, ಚತುರ್ಥೀ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕೃತಿಃ । ತಾಸಾಂ ಚತಸೃಣಾಮಪಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷಯಪ್ರತಿಪತ್ತೀನಾಂ ವಿಧಾನಾನುಪಪತ್ತಿರಿತ್ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥೩೩॥

ನನು ‘‘ಯಾವಜ್ಜೀವಮಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಜುಹುಯಾದಿಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಜುಹುಯಾತ್ಸ್ವರ್ಗಕಾಮ’’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಯೋರೇಕಪ್ರಕರಣೇ ಶ್ರವಣಾದ್ಯುಕ್ತ ಏಕಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಕಾಮ್ಯತ್ವೇನ ನಿತ್ಯತ್ವೇನ ಚ ವಿನಿಯೋಗಃ, ಯಜ್ಞಾದಿವಾಕ್ಯಸ್ಯ ತು ಭಿನ್ನಪ್ರಕರಣತ್ವಾನ್ನ ವಿನಿಯೋಗಾಂತರಹೇತುತ್ವಮ್, ಕಿಂತು ಕರ್ಮಾಂತರವಿಧಾಯಕತ್ವಮೇವೇತಿ, ನೇತ್ಯಾಹ –

ನ ಹಿ ಪ್ರಕರಣಾಂತರಮಿತಿ ।

ಯತ್ರ ಕರ್ಮೈವ ಧಾತುನೋಪಾದಾಯಾಖ್ಯಾತೇನ ವಿಧೀಯತೇ ತತ್ರ ಕರ್ಮವಿಧಾಯಕತ್ವಸ್ವಭಾವಮಪರಿತ್ಯಜನ್ ವಿಧಿಃ ಕರ್ಮಾಂತರಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್, ವಿವಿದಿಷಾವಾಕ್ಯೇ ತು ನ ಯಜ್ಞಾದಿಧಾತ್ವರ್ಥೇ ವಿಧಿಃ ಶ್ರೂಯತೇ, ಕಿಂ ತು ವಿವಿದಿಷಾಯಾಂ ಯಜ್ಞಾದಯಸ್ತ್ವನ್ಯತ್ರೈವೋತ್ಪನ್ನಾ ಆಖ್ಯಾತಾಪರತಂತ್ರೈರ್ಯಜ್ಞಾದಿಶಬ್ದೈರನೂದ್ಯಂತೇ । ತತ್ರ ಫಲಭೂತವಿವಿದಿಷಾಯಾಂ ವಿಧ್ಯಯೋಗಾದಯಂ ವಿಧಿರ್ಯಜ್ಞಾದೀಸ್ತಸ್ಯಾಂ ವಿನಿಯುಂಜಾನೋ ನ ಯಜ್ಞಾದೀನ್ ಭಿನತ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಯದಿ ಪ್ರದೇಶಾಂತರೋತ್ಪನ್ನಕರ್ಮಾನುವಾದೇನ ವಿವಿದಿಷಾಸಂಬಂಧವಿಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್ತರ್ಹಿ ಕೌಂಡಪಾಯಿನಾಮಯನೇಽಪಿ ನಿತ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಾನುವಾದೇನ ಮಾಸವಿಧಿರಾಪದ್ಯೇತ, ತತ್ರಾಹ –

ನ ಚ ತತ್ರಾಪೀತಿ ।

ನನು ಹೋಮ ಏವ ಸಾಕ್ಷಾದ್ವಿಧಿಶ್ರವಣೇಽಪಿ ‘‘ಯದಾಹವನೀಯೇ ಜುಹ್ವತಿ’’ ಇತ್ಯತ್ರ ಹೋಮಾನುವಾದೇನಾಹವನೀಯವಿಧಿರ್ದೃಷ್ಟಃ, ಏವಮತ್ರಾಪಿ ಹೋಮಾನುವಾದೇನ ಕಾಲವಿಧಿಃ ಕಿಂ ನ ಸ್ಯಾದತ ಆಹ –

ಕಾಲಸ್ಯೇತಿ ।

ಪುರುಷಾನುಷ್ಠೇಯವಿಷಯೋ ಹಿ ವಿಧಿರನುಷ್ಠೇಯಂ ಕಾಲಂ ನ ವಿದಧಾತಿ, ಕಿಂತು ತಸ್ಮಿನ್ಕರ್ಮ ವಿದಧಾತಿ, ಆಹವನೀಯಸ್ಯ ತು ಉಪಾದೇಯತ್ವಾದ್ ಯುಕ್ತಂ ಪ್ರದೇಶಾಂತರಸಿದ್ಧಕರ್ಮಾನುವಾದೇನ ವಿಧಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।

ನನು ಕಾಲೋಽ ಪಿ ವಿಧೀಯತೇ ಯದಗ್ನೇಯೋಽಷ್ಟಾಕಪಾಲೋಽಮಾವಾಸ್ಯಾಯಾಮಿತ್ಯಾದೌ, ತತ್ರಾಹ –

ಕಾಲೇ ಹೀತಿ ।

ತತ್ರಾಪ್ಯಮಾವಾಸ್ಯಾದಿಕಾಲೇ ಕರ್ಮೈವ ವಿಧೀಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಸಾಯಂ ಜುಹೋತೀತ್ಯಾದೌ ಕಾಲೋಽಪಿ ವಿಧೀಯತೇ, ಹೋಮಸ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಜುಹೋತೀತ್ಯನೇನೈವ ವಿಹಿತಸ್ಯಾನುವಾದಾದತ ಉಕ್ತಮ್ –

ಉತ್ಸರ್ಗ ಇತಿ ।

ಅನ್ಯತಃ ಕರ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿರುತ್ಸರ್ಗಸ್ಯಾಪವಾದಿಕಾ, ಸಾ ಚ ಸಾಯಮಗ್ನಿಹೋತ್ರಮಿತ್ಯತ್ರ ಸಂದಿಗ್ಧಾ ವಿಶಿಷ್ಟವಿಧಿಸಂಭವಾತ್ತಥಾ ಚೋತ್ಸರ್ಗೋಽನಪೋದಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಸ್ಮೃತಿರುಕ್ತೇತಿ ।

ಭಾಷ್ಯೇ ಇತಿ ಶೇಷಃ ॥೩೪॥೩೫॥

ಇತ್ಯಷ್ಟಮಮಾಶ್ರಮಕರ್ಮಾಧಿಕರಣಮ್ ॥