ಭಾಮತೀವ್ಯಾಖ್ಯಾ
ವೇದಾಂತಕಲ್ಪತರುಃ
 

ಅಂತರಾ ಚಾಪಿ ತು ತದ್ದೃಷ್ಟೇಃ ।

ಯದಿ ವಿದ್ಯಾಸಹಕಾರೀಣ್ಯಾಶ್ರಮಕರ್ಮಾಣಿ ಹಂತ ಭೋ ವಿಧುರಾದೀನಾಮನಾಶ್ರಮಿಣಾಮನಧಿಕಾರೋ ವಿದ್ಯಾಯಾಮ್ , ಅಭಾವಾತ್ಸಹಕಾರಿಣಾಮಾಶ್ರಮಕರ್ಮಣಾಮಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಉಚ್ಯತೇನಾತ್ಯಂತಮಕರ್ಮಾಣೋ ವಿಧುರರೈಕ್ವವಾಚಕ್ರವೀಪ್ರಭೃತಯಃ । ಸಂತಿ ಹಿ ತೇಷಾಮನಾಶ್ರಮಿತ್ವೇಽಪಿ ಜಪೋಪವಾಸದೇವತಾರಾಧನಾದೀನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ । ಕರ್ಮಣಾಂ ಚ ಸಹಕಾರಿತ್ವಮುಕ್ತಮಾಶ್ರಮಕರ್ಮಣಾಮುಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾದಿತಿ ನ ತೇಷಾಮನಧಿಕಾರೋ ವಿದ್ಯಾಸು ।

ಜನ್ಮಾಂತರಾನುಷ್ಠಿತೇರಪಿ ಚೇತಿ ।

ನ ಖಲು ವಿದ್ಯಾಕಾರ್ಯೇ ಕರ್ಮಣಾಮಪೇಕ್ಷಾ । ಅಪಿತು ಉತ್ಪಾದೇ । ಉತ್ಪಾದಯಂತಿ ಚ ವಿವಿದಿಷೋಪಹಾರೇಣ ಕರ್ಮಾಣಿ ವಿದ್ಯಾಮ್ । ಉತ್ಪನ್ನವಿವಿದಿಷಾಣಾಂ ಪುರುಷಧೌರೇಯಾಣಾಂ ವಿಧುರಸಂವರ್ತಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಕೃತಂ ಕರ್ಮಭಿಃ । ಯದ್ಯಪಿ ಚೇಹ ಜನ್ಮನಿ ಕರ್ಮಾಣ್ಯನನುಷ್ಠಿತಾನಿ ತಥಾಪಿ ವಿವಿದಿಷಾತಿಶಯದರ್ಶನಾತ್ಪ್ರಾಚಿ ಭವೇಽನುಷ್ಠಿತಾನಿ ತೈರಿತಿ ಗಮ್ಯತ ಇತಿ ।

ನನು ಯಥಾಧೀತವೇದ ಏವ ಧರ್ಮಜಿಜ್ಞಾಸಾಯಾಮಧಿಕ್ರಿಯತೇ ನಾನಧೀತವೇದ ಇಹ ಜನ್ಮನಿ । ತಥೇಹ ಜನ್ಮನ್ಯಾಶ್ರಮಕರ್ಮೋತ್ಪಾದಿತವಿವಿದಿಷ ಏವ ವಿದ್ಯಾಯಾಮಧಿಕೃತೋ ನೇತರ ಇತ್ಯನಾಶ್ರಮಿಣಾಮನಧಿಕಾರೋ ವಿಧುರಪ್ರಭೃತೀನಾಮಿತ್ಯತ ಆಹ –

ದೃಷ್ಟಾರ್ಥಾ ಚೇತಿ ।

ಅವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತಿರ್ವಿದ್ಯಾಯಾ ದೃಷ್ಟೋಽರ್ಥಃ । ಸ ಚಾನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಸಿದ್ಧೋ ನ ನಿಯಮಮಪೇಕ್ಷತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಪ್ರತಿಷೇಧೋ ವಿಧಾತಸ್ತಸ್ಯಾಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩೬ ॥

ಅಪಿ ಚ ಸ್ಮರ್ಯತೇ ॥ ೩೭ ॥

ವಿಶೇಷಾನುಗ್ರಹಶ್ಚ ॥ ೩೮ ॥

ಯದ್ಯನಾಶ್ರಮಿಣಾಮಪ್ಯಧಿಕಾರೋ ವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಕೃತಂ ತರ್ಹ್ಯಾಶ್ರಮೈರತಿಬಹುಲಾಯಾಸೈರಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಹ –

ಅತಸ್ತ್ವಿತರಜ್ಜ್ಯಾಯೋ ಲಿಂಗಾಚ್ಚ ।

ಸ್ವಸ್ಥೇನಾಶ್ರಮಿತ್ವಮಾಸ್ಥೇಯಮ್ । ದೈವಾತ್ಪುನಃ ಪತ್ನ್ಯಾದಿವಿಯೋಗಾತಃ ಸತ್ಯನಾಶ್ರಮಿತ್ವೇ ಭವೇದಧಿಕಾರೋ ವಿದ್ಯಾಯಾಮಿತಿ ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿಸಂದರ್ಭೇಣ ವಿವಿದಿಷಂತಿ ಯಜ್ಞೇನೇತ್ಯಾದಿನಾ ಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಾವಗತೇಃ ಶ್ರುತಿಲಿಂಗಾತ್ಸ್ಮೃತಿಲಿಂಗಾಚ್ಚಾವಗಮ್ಯತೇ । ತೇನೈತಿ ಪುಣ್ಯಕೃದಿತಿ ಶ್ರುತಿಲಿಂಗಮ್ , ಅನಾಶ್ರಮೀ ನ ತಿಷ್ಠೇತೇತ್ಯಾದಿ ಚ ಸ್ಮೃತಿಲಿಂಗಮ್ ॥ ೩೯ ॥

ಅಂತರಾ ಚಾಪಿ ತು ತದ್ದೃಷ್ಟೇಃ ॥೩೬॥

ಆಶ್ರಮಕರ್ಮಸಾಪೇಕ್ಷೈವ ವಿದ್ಯಾ ಫಲಪ್ರದೇತಿ ವದನ್ಪ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ ಕಿಂ ಫಲೇ ಅಪೇಕ್ಷಾ, ಉತೋತ್ಪತ್ತೌ, ನಾದ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ –

ನ ಖಲು ವಿದ್ಯೇತಿ ।

ದ್ವಿತೀಯಮಾಶಂಕ್ಯ ಪರಿಹರತಿ –

ನನು ಯಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ।

ಪ್ರತಿಷೇಧಾಭಾವಮಾತ್ರೇಣಾಪ್ಯರ್ಥಿನಮಧಿಕರೋತೀತಿ ಭಾಷ್ಯಮಯುಕ್ತಮ್, ಅಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಾನಾಮಪಿ ಕೇಷಾಂಚಿದ್ ವಿದ್ಯೋದಯಾದರ್ಶನಾದತ ಆಹ –

ಪ್ರತಿಷೇಧೋ ವಿಧಾತ ಇತಿ ।

ವಿಘಾತಃ ಪ್ರತಿಬಂಧಃ, ತದಭಾವಾದನುಷ್ಠಿತಸಾಧನಸ್ಯ ವಿದ್ಯೋತ್ಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸ್ಮೃತೌ ಮೈತ್ರ ಇತ್ಯಹಿಂಸಕೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ । ತತಶ್ಚ ಜಪಮಾತ್ರತ್ತಸ್ಯ ಪುರುಷಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥೩೬॥೩೭॥೩೮॥೩೯॥

ಇತಿ ನವಮಂ ವಿಧುರಾಧಿಕರಣಮ್ ॥