ಭಾಮತೀವ್ಯಾಖ್ಯಾ
ವೇದಾಂತಕಲ್ಪತರುಃ
 

ಯದಿ ನೈಷ್ಠಿಕಾದೀನಾಮಸ್ತಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ತತ್ಕಿಮೇತೈಃ ಕೃತನಿರ್ಣೇಜನೈಃ ಸಂವ್ಯವಹರ್ತವ್ಯಮುತ ನೇತಿ । ತತ್ರ ದೋಷಕೃತತ್ವಾದಸಂವ್ಯವಹಾರಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೇನ ತನ್ನಿಬರ್ಹಣಾದನಿಬರ್ಹಣೇ ವಾ ತತ್ಕರಣವೈಯರ್ಥ್ಯಾತ್ಸಂವ್ಯವಹಾರ್ಯಾ ಏವೇತಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಉಚ್ಯತೇ –

ಬಹಿಸ್ತೂಭಯಥಾಪಿ ಸ್ಮೃತೇರಾಚಾರಾಚ್ಚ ।

ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಜನ್ಯಮೇನೋ ಲೋಕದ್ವಯೇಽಪ್ಯಶುದ್ಧಿಮಾಪಾದಯತಿ ದ್ವೈಧಂ ಕಸ್ಯಚಿದೇನಸೋ ಲೋಕದ್ವಯೇಽಪ್ಯಶುದ್ಧಿರಪನೀಯತೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೈರೇನೋನಿಬರ್ಹಣಂ ಕುರ್ವಾಣೈಃ । ಕಸ್ಯಚಿತ್ತು ಪರಲೋಕಾಶುದ್ಧಿಮಾತ್ರಮಪನೀಯತೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೈರೇನೋನಿಬರ್ಹಣಂ ಕುರ್ವಾಣೈರಿಹಲೋಕಾಶುದ್ಧಿಸ್ತ್ವೇನಸಾಪಾದಿತಾ ನ ಶಕ್ಯಾಪನೇತುಮ್ । ಯಥಾ ಸ್ತ್ರೀಬಾಲಾದಿಘಾತಿನಾಮ್ । ಯಥಾಹುಃ “ವಿಶುದ್ಧಾನಪಿ ಧರ್ಮತೋ ನ ಸಂಪಿಬೇತ್” ಇತಿ । ತಥಾ ಚ “ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೈರಪೈತ್ಯೇನೋ ಯದಜ್ಞಾನಕೃತಂ ಭವೇತ್” ಕಾಮತಃ ಕೃತಮಪಿ । ಬಾಲಘ್ನಾದಿಸ್ತು ಕೃತನಿರ್ಣೇಜನೋಽಪಿ ವಚನಾದವ್ಯವಹಾರ್ಯ ಇಹ ಲೋಕೇ ಜಾಯತ ಇತಿ । ವಚನಂ ಚ ಬಾಲಘ್ನಾಂಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ । ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಮವದಾತಮ್ ॥ ೪೩ ॥

ಬಹಿಸ್ತೂಭಯಥಾಪಿ ಸ್ಮೃತೇರಾಚಾರಾಚ್ಚ ॥೪೩॥

ಉತ ನೇತೀತಿ ।

ಚಿಂತ್ಯತೇ ಇತಿ ಶೇಷಃ ।

ಸಂಗತಿಗರ್ಭಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಮಾಹ –

ತತ್ರೇತಿ ।

ಕೃತಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾನಾಮವಕೀರ್ಣಿನಾಂ ಸಂವ್ಯವಹಾರ್ಯತ್ವೇ ತೈಃ ಸಹ ಕೃತಂ ಶ್ರವಣಾದಿಕಂ ವಿದ್ಯಾಸಾಧನಂ ನ ವೇತಿ ಚಿಂತಾಪ್ರಯೋಜನಮ್ । ಸರ್ವಪಾತಕಮಿಹ ಪರತ್ರ ವಾಽಶುದ್ಧಿಂ ಜನಯತಿ ।

ತತ್ರ ನೈಷ್ಠಿಕಾದೀನಾಮಾಶ್ರಮಚ್ಯುತೇರ್ಬಹುನಿಂದಾದರ್ಶನಾತ್ ತಜ್ಜನ್ಯಪಾಪಾಪೂರ್ವೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೇನ ನುವರ್ತೇತೇತಿ; ನಿಮಿತ್ತನಿವೃತ್ತಾವಪಿ ಕಾರ್ಯಾನುವೃತ್ತೇರ್ಬಹುಲಮುಪಲಂಭಾದಿತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಮಾಹ –

ನಿಷಿದ್ಧೇತ್ಯಾದಿನಾ ।

ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮತ್ರಿತಯಾತ್ತದನುಷ್ಠಾನಜನ್ಯಮೇನಃ ಪಾಪಾಪೂರ್ವಂ ಲೋಕದ್ವಯೇಽಪ್ಯಶುದ್ಧಿಂ ತಾವದಾಪಾದಯತಿ । ತಚ್ಚ ದ್ವೈಧಿಂ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಕಮ್ ।

ತದೇವ ದರ್ಶಯತಿ –

ಕಸ್ಯ ಚಿದಿತ್ಯಾದಿನಾ ।

ಯತ್ಯಾದ್ಯಾಶ್ರಮಚ್ಯುತೇರೈಹಲೌಕಿಕಾಶುಧ್ದ್ಯಾಪಾದಕತ್ವೇ ದೃಷ್ಟಾಂತಮಾಹ –

ಯಥಾ ಸ್ತ್ರೀಬಾಲಾದಿತಿ ।

ಬಾಲಘ್ನಾಂಶ್ಚ ಕೃತಘ್ನಾಂಶ್ಚ ವಿಶುದ್ಧಾನಪಿ ಧರ್ಮತಃ । ಶರಣಾಗತಹಂತೄಂಶ್ಚ ಸ್ತ್ರೀಹಂತೄಂಶ್ಚ ನ ಸಂಪಿಬೇತ್ ॥ ಇತಿ ಮನುವಚನಮ್ । ನ ಸಂಪಿಬೇತ್ ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ಗೃಹೇ ಭೋಜನಾದಿಸಂವ್ಯವಹಾರಂ ನ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಮನುವಚನವ್ಯಾಖ್ಯಾನರೂಪಂ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕೀಯವಚನಮ್ - ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೈರಪೈತ್ಯೇನೋ ಯದಜ್ಞಾನಕೃತಂ ಭವೇತ್ । ಕಾಮತೋಽವ್ಯವಹಾರ್ಯಸ್ತು ವಚನಾದಿಹ ಜಾಯತೇ । ಇತಿ ।

ತತ್ರಾವ್ಯವಹಾರ್ಯ ಇತ್ಯಕಾರಪ್ರಶ್ಲೇಷಂ ಕೃತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯೋದಾಹರತಿ –

ತಥಾ ಚೇತಿ ।

ಅಜ್ಞಾನಕೃತಂ ಯದೇನೋ ಭವೇದ್ಯಚ್ಚ ಕಾಮತಃ ಕೃತಂ ತದುಭಯಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೈರಪೈತೀತ್ಯೇವಮರ್ಥತಯಾ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –

ಕಾಮತಃ ಕೃತಮಪೀತಿ ।

ಕಾಮತಃ ಕೃತಬ್ರಹ್ಮವಧಾದಿಗ್ರಹಣಂ ಬಾಲವಧಾದ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಮತ್ವಾ ಶ್ಲೋಕಶೇಷಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –

ಬಾಲಘ್ನಾದಿಸ್ತ್ವಿತಿ ।

ವಚನಾದಿತ್ಯುಕ್ತಂ, ಕಿಂ ತದಿತ್ಯತ ಆಹ – ವಚನಮಿತಿ ॥೪೩॥

ಇತಿ ದ್ವಾದಶಂ ಬಹಿರಧಿಕರಣಮ್ ॥