ಸ್ವಾಮಿನಃ ಫಲಶ್ರುತೇರಿತ್ಯಾತ್ರೇಯಃ ।
ಪ್ರಥಮೇ ಕಾಂಡೇ ಶೇಷಲಕ್ಷಣೇ ತಥಾಕಾಮ ಇತ್ಯತ್ರರ್ತ್ವಿಕ್ಸಂಬಂಧೇ ಕರ್ಮಣಃ ಸಿದ್ಧೇ ಕಿಂ ಕಾಮೋ ಯಾಜಮಾನ ಉತಾರ್ತ್ವಿಜ್ಯ ಇತಿ ಸಂಶಯ್ಯಾರ್ತ್ವಿಜ್ಯೇಽಪಿ ಕರ್ಮಣಿ ಯಾಜಮಾನ ಏವ ಕಾಮೋ ಗುಣಫಲೇಷ್ವಿತಿ ನಿರ್ಣೀತಮಿಹ ತ್ವೇವಂಜಾತೀಯಕಾನಿ ಚಾಂಗಸಂಬದ್ಧಾನಿ ಉಪಾಸನಾನಿ ಕಿಂ ಯಾಜಮಾನಾನ್ಯೇವೋತಾರ್ತ್ವಿಜ್ಯಾನೀತಿ ವಿಚಾರ್ಯತ ಇತಿ ನ ಪುನರುಕ್ತಮ್ । ತತ್ರೋಪಾಸಕಾನಾಂ ಫಲಶ್ರವಣಾದನಧಿಕಾರಿಣಸ್ತದನುಪಪತ್ತೇರ್ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಚ ಕರ್ಮಜನಿತಫಲೋಪಭೋಗಭಾಜೋಽಧಿಕಾರಾದೃತ್ವಿಜಾಂ ಚ ತದನುಪಪತ್ತೇರ್ವಚನಾಚ್ಚ ರಾಜಾಜ್ಞಾಸ್ಥಾನೀಯಾತ್ಕ್ವಚಿದೃತ್ವಿಜಾಂ ಫಲಶ್ರುತೇರಸತಿ ವಚನೇ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಫಲವದುಪಾಸನಂ ತಸ್ಯ ಫಲಶ್ರುತೇಃ ತಂ ಹ ಬಕೋ ದಾಲ್ಭ್ಯೋ ವಿದಾಂಚಕಾರೇತ್ಯಾದೇರುಪಾಸನಸ್ಯ ಚ ಸಿದ್ಧವಿಷಯತಯಾನ್ಯಾಯಾಪವಾದಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಭಾವಾದ್ಯಾಜಮಾನಮೇವೋಪಾಸನಾಕರ್ಮೇತಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಉಚ್ಯತೇ ॥ ೪೪ ॥
ಆರ್ತ್ವಿಜ್ಯಮಿತ್ಯೌಡುಲೋಮಿಃ ತಸ್ಮೈ ಹಿ ಪರಿಕ್ರೀಯತೇ ।
ಉಪಾಖ್ಯಾನಾತ್ತಾವದುಪಾಸನಮೌದ್ಗಾತ್ರಮವಗಮ್ಯತೇ । ತದ್ಬಲವತಿ ಸತಿ ಬಾಧಕೇಽನ್ಯಥೋಪಪಾದನೀಯಮ್ । ನ ಚರ್ತ್ವಿಕ್ಕರ್ತೃಕ ಉಪಾಸನೇ ಯಜಮಾನಗಾಮಿತಾ ಫಲಸ್ಯಾಸಂಭವಿನೀ ತೇನ ಹಿ ಸ ಪರಿಕ್ರೀತಸ್ತದ್ಗಾಮಿನೋ ಫಲಾಯ ಘಟತೇ । ತಸ್ಮಾನ್ನ ವ್ಯಸನಿತಾಮಾತ್ರೇಣೋಪಾಖ್ಯಾನಮನ್ಯಥಯಿತುಂ ಯುಕ್ತಮಿತಿ ರಾದ್ಧಾಂತಃ ॥ ೪೫ ॥
ಶ್ರುತೇಶ್ಚ ॥ ೪೬ ॥
ಸ್ವಾಮಿನಃ ಫಲಶ್ರುತೇರಿತ್ಯಾತ್ರೇಯಃ ॥೪೪॥ ಪೂರ್ವತ್ರ ಕೃತಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಃ ಸಂವ್ಯವಹಾರ್ಯ ಇತ್ಯುತ್ಸರ್ಗಸ್ಯ ನಿಂದಾತಿಶಯವಚನೇನ ಬಾಧಃ ಕೃತಃ , ಏವಮಿಹಾಪ್ಯಾಶ್ರಯಾಂಗಾನುಷ್ಠಾತುರೇವಾಶ್ರಿತೋಪಾಸ್ತಿಕರ್ತೃತ್ವಮಿತ್ಯುತ್ಸರ್ಗೋ ವರ್ಷತಿ ಹಾಸ್ಮೈ ಯ ಉಪಾಸ್ತ ಇತ್ಯಾದಿವಚನಾತ್ ಫಲಭಾಜ ಏವ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಸಾಧನೇ ಕರ್ತೃತ್ವಪ್ರತಿಪಾದಕಾದ್ ಬಾಧ್ಯತ ಇತಿ ಸಂಂಗತಿಃ । ಪತಿತೈರ್ವ್ಯವಹಾರೇ ಹಿ ಕದಾಚಿತ್ಸ್ಯುಸ್ತ ಋತ್ವಿಜಃ । ಆರ್ತ್ವಿಜ್ಯತ್ವಾದುಪಾಸ್ತೀನಾಂ ತತ್ಸಂಪರ್ಕಂ ತತಸ್ತ್ಯಜೇತ್ ॥ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತೋಪಯೋಗಃ ।
ಶಾಸ್ತ್ರಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮಾಶಂಕ್ಯಾಹ –
ಪ್ರಥಮೇ ಕಾಂಡೇ ಇತಿ ।
ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಾದಿಪ್ರಕರಣೇಷು ಶ್ರುತಾನಿ ‘‘ಯದಿ ಕಾಮಯೇತ ವರ್ಷೇತ್ಪರ್ಜನ್ಯ ಇತಿ ನೀಚೈಃ ಸದೋ ಮಿನುಯಾತ್ ।’‘ ಸದಃ ಸಭಾಮಂಡಲಮ್ । ತದ್ ನೀಚೈರ್ನಿರ್ಮಿಮೀತೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಇತ್ಯಾದೀನ್ಯಂಗಫಲಾನ್ಯೃತ್ವಿಗ್ಗಾಮೀನಿ । ಯಾಜುರ್ವೇದಿಕತ್ವೇನಾಧ್ವರ್ಯವಸಮಾಖ್ಯಾನಾದೃತ್ವಿಜಿ ಸನ್ನಿಹಿತೇ ‘‘ಯದಿ ಕಾಮಯೇತೇ’’ತಿ ವಾಕ್ಯೇನ ತಸ್ಯೈವ ಫಲಸಂಬಂಧಬೋಧನಾದಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ರಾದ್ಧಾಂತಃ । ಯಥಾ ತ್ರ್ಯಯಂ ನಾಶ್ನೀಯಾದಿತ್ಯಾದಿ ತಪಃ ಸತ್ಯಪ್ಯಾಧ್ವರ್ಯವಸಮಾಖ್ಯಾನೇ ಯಾಜಮಾನಮ್ ; ತಪಸಃ ಪ್ರಧಾನಫಲಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥತ್ವಾತ್, ಪ್ರಧಾನಫಲಸ್ಯ ಚ ಯಾಜಮಾನತ್ವಾತ್, ತಥಾ ಕಾಮೋಽಂಗಫಲಮಪಿ ಯಜಮಾನಗಾಮಿ । ಕುತಃ? ಅರ್ಥಸಂಯೋಗಾತ್ । ಯಜೇತೇತ್ಯಾತ್ಮನೇಪದೇನ ಪ್ರಧಾನಫಲಸ್ಯ ಯಜಮಾನಸಂಬಂಧಬೋಧನಾದಿತಿ । ಅತ್ರಾಂಗಫಲಸ್ಯ ಯಾಜಮಾನತ್ವನಿರ್ದೇಶೋಽಂಗಸ್ಯ ತದಾಶ್ರಿತೋಪಾಸ್ತೇಶ್ಚಾರ್ಥಾದೃತ್ವಿಕ್ವರ್ತೃಕತ್ವಮವಗಮಯತೀತಿ ಪುನರುಕ್ತಿಶಂಕಾ, ಸಾ ನ ಕಾರ್ಯಾ; ಋತ್ವಿಕ್ವರ್ತೃಕತ್ವಸ್ಯ ಸಿದ್ಧವತ್ಕಾರಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏವಂಜಾತೀಯಕಾನೀತಿ ।
ಸದಃಕರಣಾದಿಕ್ರತ್ವಂಗಜಾತೀಯಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಚಕಾರ ಉಪಾಸನಾನಿ ಇತ್ಯಸ್ಯೋಪರಿ ನೇತವ್ಯಃ ।
ಉಪಾಸನಾನೀತಿ ।
ತಥಾಕಾಮ (ಜೈ.ಅ.೩ ಪಾ.೮ ಸೂ.೧೩) ಇತ್ಯಧಿಕರಣೇಽಂಗಾನಾಮೃತ್ವಿಕ್ವರ್ತೃಕತ್ವಂ ನ ಚಿಂತಿತಂ, ಕಿಂತು ತದಾಶ್ರಿತೋಪಾಸ್ತೀನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರಫಲಂ ಪ್ರಯೋಕ್ತರೀ(ಜೈ.ಅ.೩ ಪಾ.೭.ಸೂ.೧೮) ತ್ಯಧಿಕರಣೇಽನ್ಯೋ ವಾ ಸ್ಯಾತ್ಪರಿಕ್ರಯಾಮ್ನನಾ (ಜೈ.ಅ.೩ ಪಾ. ೭ ಸೂ.೨೦) ದಿತ್ಯಂಗಾನಾಮೃತ್ವಿಕ್ವರ್ತೃಕತ್ವಮಭಿಹಿತಂ, ನ ತೇನಾಪಿ ಪುನರುಕ್ತಿರುಪಾಸ್ತೀನಾಮನಂಗತ್ವಾದಿತಿ । ನ ಚೈವಂ ಗೋದೋಹನಾದೇರಪಿ ಯಾಜಮಾನತ್ವಶಂಕಾ; ಅಪ್ಪ್ರಣಯನಾದೇರಂಗಸ್ಯಾವಶ್ಯಮೃತ್ವಿಙ್ನಿರ್ವರ್ತ್ಯತ್ವಾತ್ತದಾಶ್ರಿತದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾವ್ಯಾಪಾರರೂಪಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ ಪ್ರಯೋಗಾಯೋಗಾದ್ । ಉಪಾಸ್ತೀನಾಂ ತು ಕ್ರಿಯಾತ್ವಾದ್ಭವತಿ ಪೃಥಕ್ ಪ್ರಯೋಗಃ । ಶಕ್ಯತೇ ಹ್ಯುದ್ಗೀಥಾದ್ಯಂಗೇಷು ಋತ್ವಿಗ್ಭಿರನುಷ್ಠೀಯಮಾನೇಷು ಯಜಮಾನೇನ ತೇಷ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿದೃಷ್ಟಿರಧ್ಯಸಿತುಮಿತಿ ।
ನನು ‘‘ವರ್ಷತಿ’’ ಹಾಸ್ಮೈ ಪರ್ಜನ್ಯಃ ವರ್ಷಯತಿ ಚಾನ್ಯಾರ್ಥಮಯಂ ಯ ಏವಂ ವಿದ್ವಾನ್ ವೃಷ್ಟೌ ಪಂಚವಿಧಂ ಸಾಮೋಪಾಸ್ತೇ’’ ಇತ್ಯಾದೌ ಕಥಂ ಯಾಜಮಾನತ್ವಶಂಕಾ? ನ - ಹೀಹ ಯಜಮಾನಪದಮಸ್ತಿ, ಅತ ಆಹ –
ತತ್ರೋಪಾಸಕಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಕರ್ಮಣೀಶ್ವರೋಽಧಿಕಾರೀ, ತಸ್ಯೈವ ಫಲಮ್, ಇಹ ಚೋಪಾಸನಕರ್ತುಃ ಫಲಶ್ರವಣಾದಧಿಕಾರೀ ಯಜಮಾನ ಏವೋಪಾಸನಕರ್ತೇತಿ ಗಮ್ಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನು ಕರ್ತುಃ ಫಲಶ್ರವಣಂ ತಸ್ಯ ಯಾಜಮಾನತ್ವಂ ನ ಗಮಯಿತುಮರ್ಹತಿ, ‘‘ಆತ್ಮನೋ ವಾ ಯಜಮಾನಾಯ ವಾ ಯಂ ಕಾಮಂ ಕಾಮಯತೇ ತಮಾಗಾಯತಿ ಆಗಾನೇನ ಸಂಪಾದಯತೀ’’ತ್ಯಾದಾವೃತ್ವಿಜೋಽಪಿ ಫಲಶ್ರವಣಾದತ ಆಹ –
ವಚನಾಚ್ಚೇತಿ ।
ಔತ್ಸರ್ಗಿಕನ್ಯಾಯಸ್ಯ ವಚನಮಪವಾದಕಮಸತ್ಯಪವಾದೇ ಫಲಂ ಯಜಮಾನಸ್ಯೈವೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯಜಮಾನಸ್ಯೋಪಾಸನಮ್; ಉಪಾಸಕಸ್ಯ ಸತಃ ಫಲಶ್ರುತೇಃ ।
ತತ್ರ ದೃಷ್ಟಾಂತಃ –
ಫಲವದಿತಿ ।
ನನು ‘‘ತಮುದ್ಗೀಥಂ ಬಕೋ ನಾಮತೋ ದಾಲ್ಭಸ್ಯಾಪತ್ಯಂ ದಾಲ್ಭ್ಯೋ ವಿದಾಂಚಕಾರ ಉಪಾಸಿತವಾನ್ ಸ ಹ ನೈಮಿಷೀಯಾಣಾಂ ಸತ್ರಿಣಾಮುದ್ಗಾತಾ ಬಭೂವೇತ್ಯೃತ್ವಿಜೋಽಪ್ಯುಪಾಸನಕರ್ತೃತ್ವಂ ಶ್ರೂಯತೇ, ತಚ್ಚ ಲಿಂಗಂ ಸರ್ವಾರ್ತ್ವಿಜ್ಯಮುಪಾಸ್ತೀನಾಂ ಗಮಯತಿ, ತತ್ರಾಹ –
ತಂ ಹೇತಿ ।
ಅನ್ಯಾರ್ಥದರ್ಶನಂ ಹೀದಮನ್ಯತಃ ಸಿದ್ಧಂ ವಿಷಮೀಕುರ್ಯಾದ್, ಇಹ ತ್ವನ್ಯತಃ ಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಸ್ತಿ, ತತ ಉಪಾಸನಫಲಭಾಜೋ ಯಜಮಾನಸ್ಯೈವ ಕರ್ತೃತ್ವಮಿತಿ ನ್ಯಾಯಂ ನ ಬಾಧೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥೪೪॥ ನನು ‘‘ತಸ್ಮೈ ಹಿ ಪರಿಕ್ರೀಯತೇ’’ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತಹೇತುರಸಿದ್ಧಃ, ಅಂಗಾಶ್ರಿತೋಪಾಸ್ತೀನಾಂ ಯಾಜಮಾನತ್ವೇ ವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಂ ಪ್ರತಿ ತದರ್ಥಮೃತ್ವಿಕ್ ಪರಿಕ್ರಯಸ್ಯಾಸಿದ್ಧೇಃ, ನ ಚ - ಅಂಗಕರ್ತೄಣಾಮೃತ್ವಿಜಾಂ ತದಾಶ್ರಿತೋಪಾಸ್ತಿಪರ್ಯಂತಂ ಪರಿಕ್ರಯಃ ಸನ್ನಿಧಾನಾದಿತಿ – ವಾಚ್ಯಮ್ ; ಯತ್ರ ಹಿ ತೇಷಾಂ ಕರ್ತೃತ್ವಂ ಪ್ರಮಿತಂ ತದರ್ಥಂ ತೇ ಪರಿಕ್ರೇತವ್ಯಃ, ನ ತು ಸನ್ನಿಹಿತಾರ್ಥಮ್; ಅನ್ಯಥಾಽಂಗಸನ್ನಿಹಿತಪಶ್ವಾದಿದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಮಪಿ ತತ್ಪರಿಕ್ರಯಪ್ರಸಂಗಾತ್ ।
ತಸ್ಮಾನ್ನ ಹೇತುವಚನಾರ್ಥಂ ಪಶ್ಯಾಮೋಽತ ಆಹ –
ಉಪಾಖ್ಯಾನಾತ್ತವದಿತಿ ।
‘‘ತಂ ಹ ಬಕ’’ ಇತ್ಯಾದ್ಯುಪಾಖ್ಯಾನಂ ತಚ್ಚ ವಾಕ್ಯಶೇಷಗತ – ತ್ವಾನ್ನಿರ್ಣಾಯಕಂ ನ ಪ್ರಾಪಕಮಪೇಕ್ಷತೇ, ಯಸ್ತ್ವನ್ಯತ್ರ ನ್ಯಾಯಬಾಧ ಉಕ್ತಸ್ತತ್ಪರಿಹಾರಪರತ್ವೇನ ‘‘ತಸ್ಮೈ ಹಿ ಪರಿಕ್ರೀಯತ’’ ಇತಿ ಸೂತ್ರಾವಯವಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ – ನ ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ತೇನ ಯಜಮಾನೇನ ಸ ಋತ್ವಿಕ್ ಪರಿಕ್ರೀತಃ ಸಂಸ್ತದ್ಗಾಮಿನೇ ಫಲಾಯ ಘಟತೇ ಸಂಪಾದಯಿತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ – ಯಜಮಾನಗಾಮಿತಾ ಫಲಸ್ಯ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತತ್ಕರ್ತೃಕತ್ವೇ ಪರಿಕ್ರೀತರ್ತ್ವಿಕ್ವರ್ತೃಕತ್ವೇ ಚೋಪಾಸ್ತೀನಾಂ ಸಂಭವತಿ, ತತಃ ಸಾ ಕಾಂಸ್ಯಭೋಜಿನ್ಯಾಯೇನ ಲಿಂಗದರ್ಶನಮನುಗ್ರಹೀತುಂ ಪರಿಕ್ರಯದ್ವಾರಕಂ ಕರ್ತೃತ್ವಮಾಶ್ರಯತೀತಿ ।
ಏವಂ ಚ ಲಿಂಗದರ್ಶನಾದೃತ್ವಿಕ್ಕರ್ತೃಕತ್ವೇಽಂಗೋಪಾಸ್ತೀನಾಂ ಸಿದ್ಧೇ ತದರ್ಥಮಪಿ ಋತ್ವಿಕ್ ಪರಿಕ್ರೀಯತ ಇತಿ ಸೂತ್ರಾವಯವೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ । ಏತಚ್ಚ ಸರ್ವಂ ತಥಾ ಚೇತ್ಯಾದಿಭಾಷ್ಯಾದುತ್ಥಿತಮಿತಿ ಪರಾರ್ಥತ್ವಾದಿತಿ ಭಾಷ್ಯೇಣರ್ತ್ವಿಗ್ದ್ವಾರಾ ಕರ್ತೃತ್ವಾದ್ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಫಲಮಿತ್ಯುಕ್ತ್ವಾಽನ್ಯತ್ರೇತ್ಯನೇನ ಸತಿ ವಚನೇ ಋತ್ವಿಜೋಽಪೀತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।
ವ್ಯಸನಿತಾಮಾತ್ರೇಣೇತಿ ।
ಫಲಿನ ಏವ ಕರ್ತೃತ್ವಮಿತಿ ನ್ಯಾಯಸ್ಯೋಭಯಥಾ ಸಂಭವೇ ಯಜಮಾನಮಾತ್ರಕರ್ತೃಕತ್ವವಿಷಯಃ ಪುರುಷಸ್ಯಾಗ್ರಹೋ ವ್ಯಸನಿತಾ । ಯಸ್ಮಾದಾಧಿದೈವಿಕಮಾದಿತ್ಯಪುರುಷಮಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಂ ಚಾಕ್ಷುಷಪುರುಷಮುಪಾಸೀತ ಉದ್ಗಾತಾ ತದುಭಯಾತ್ಮಕೋ ಭೂತ್ವಾ ಸರ್ವಾನ್ ಲೋಕಾನ್ ಆಪ್ನೋತಿ ತಸ್ಮಾದೇವಂವಿದುದ್ಗಾತಾ ಯಜಮಾನಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ ತೇ ಕಿಂ ಕಾಮಂ ಫಲಮಾಗಾಯಾನ್ಯಾಗಾನೇನ ಸಂಪಾದಯಾನಿ । ಸಮರ್ಥೋ ಹಿ ಸ ಫಲಸಂಪಾದನೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥೪೫॥೪೬॥