ಸಹಕಾರ್ಯಂತರವಿಧಿಃ ಪಕ್ಷೇಣ ತೃತೀಯಂ ತದ್ವತೋ ವಿಧ್ಯಾದಿವತ್ ॥೪೭॥ ಯಸ್ಮಾತ್ಪೂರ್ವೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಆತ್ಮಾನಂ ವಿದಿತ್ವೈಷಣಾಭ್ಯೋ ವ್ಯುತ್ಥಾಯ ಭಿಕ್ಷಾಚರ್ಯಮಾಚರಂತಿ ತಸ್ಮಾದಧುನಾತನೋಽಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಪಂಡಾಽಧ್ಯಯನಜಾ ಬ್ರಹ್ಮಧೀಸ್ತದ್ವಾನ್ ಪಂಡಿತಃ, ತಸ್ಯ ಕೃತ್ಯಂ ಪಾಂಡಿತ್ಯಂ ಶ್ರವಣಂ ತನ್ನಿರ್ವಿದ್ಯ ಬಾಲ್ಯೇನ ಜ್ಞಾನಬಲಭಾವೇನ ಯುಕ್ತಿತೋಽಸಂಭಾವನಾನಿರಾಸರೂಪಮನನೇನ ವಾ ಶುದ್ಧಹೃದಯತ್ವೇನ ವಾ ತಿಷ್ಠಾಸೇತ್ ಸ್ಥಾತುಮಿಚ್ಛೇದ್, ‘‘ಬಾಲ್ಯಂ ಚ ಪಾಂಡಿತ್ಯಂ ಚ ನಿರ್ವಿದ್ಯೇ’’ತ್ಯಾದಿರನುವಾದ ಉಕ್ತದಾರ್ಢ್ಯಾರ್ಥಃ । ಮುನಿರ್ಮನನಶೀಲೋ ನಿದಿಧ್ಯಾಸಕಃ ಸ್ಯಾದ್ ಮೌನಾದನ್ಯದ್ ಬಾಲ್ಯಂ ಪಾಂಡಿತ್ಯಮಮೌನಂ ಮೌನಂ ಚ ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಂ ನಿರ್ವಿದ್ಯಾಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಬ್ರಹ್ಮಾಹಮಿತ್ಯವಗಚ್ಛತೀತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕೃತಬ್ರಹ್ಮಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಪೂರ್ವತ್ರ ‘‘ತಂ ಹ ಬಕ’’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಾದಂಗೋಪಾಸನಮೃತ್ವಿಕ್ವರ್ತೃಕಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಏವಮಿಹಾಪ್ಯಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಇತಿ ವಿಧಿವಿಧುರವಾಕ್ಯಶೇಷಾದಥ ಮುನಿರಿತ್ಯೇಷೋಽಪಿ ನ ವಿಧಿರಿತಿ ಸಂಗತಿಃ ।

ನನು ಬಾಲ್ಯೇನೇತ್ಯುಪಕ್ರಮೇ ವಿಧಿಶ್ರುತೇರ್ಮೌನೇಽಪಿ ವಿಧಿರಸ್ತು, ನೇತ್ಯಾಹ –

ಯತ್ರ ಹೀತಿ ।

ಯದ್ಯತ್ರಾಪಿ ವಿಧೇಯತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ತರ್ಹಿ ವಿಧಿಃ ಶ್ರೂಯೇತ ಬಾಲ್ಯವದತಃ ಶ್ರೋತವ್ಯತ್ವೇ ಸತ್ಯಶ್ರವಣಾದ್ ವಿಧ್ಯಭಾವೋ ಗಮ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಮಿತಿ ।

ಯದಾ ಪಾಂಡಿತ್ಯಶಬ್ದೇನ ಮೌನಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಸ್ತದೇತ್ಥಂ ವಿಧೀಯಮಾನಸ್ಯ ಬಾಲ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಶಂಸಾ । ನ ಹಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯಂ ಸ್ವರೂಪೇಣ ಜ್ಞಾನಂ ಭವತ್ಯಪಿ ತು ಬಾಲ್ಯೇಽನುಷ್ಠಿತೇಽನಂತರಂ ಮೌನಾಪರಪರ್ಯಾಯಂ ಪಾಂಡಿತ್ಯಂ ಕೃತಂ ಭವೇತ್, ತಸ್ಮಾದ್ಬಾಲ್ಯಂ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಭವೇದಿತಿ । ಯದಾ ತು ಮೌನಸ್ಯೋತ್ತಮಾಶ್ರಮಸ್ಯ ವಿಧ್ಯಂತರಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯಾನುವಾದಃ, ತದಾ ಬಾಲ್ಯಮಾತ್ರಾನುಷ್ಠಾನವಾನುತ್ತಮಾಶ್ರಮಿತ್ವೇನ ಸ್ತೂಯತೇ ಇತಿ ವ್ಯಕ್ತಾ ಸ್ತುತಿಃ ।

ಸಿದ್ಧಾಂತಮಾಹ –

ಭವೇದಿತ್ಯಾದಿನಾ ।

ಅನುವಾದಿತ್ವಂ ಮೌನಶಬ್ದಸ್ಯ ಪರಿಹೃತ್ಯ ವಿಧ್ಯಶ್ರವಣಾದವಿಧೇಯತ್ವಮ್ ; ಉಕ್ತಂ ಪರಿಹರತಿ –

ಏವಂ ಚೇತಿ ।

ತತ್ರ ತಾವತ್ ‘‘ಅಮುನಿರಿತಿ’’ ಸಾಕಾಂಕ್ಷತ್ವಾನ್ನಿರ್ದೇಶಸ್ಯ ತಿಷ್ಠಾಸೇದ್ ಇತಿ ವಿಧಿರನುಷಜ್ಯತೇ । ಮೌನಂ ನಿರ್ವಿದ್ಯೇತಿ ಸಂಪಾದ್ಯತ್ವಂ ಚ ವಿಧೇಯತ್ವಂ ಗಮ ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವತೋ ವಿದ್ಯಾತಿಶಯಸ್ಯ ಸಿದ್ಧತ್ವಾದ್ವಿಧಿವೈಯರ್ಥ್ಯಮಾಶಂಕ್ಯಾಹ –

ವಿದ್ಯಾತಿಶಯ ಇತಿ ।

ವಿದ್ಯಾವತ ಇತ್ಯತ್ರ ವಿದ್ಯಾಶಬ್ದೇನ ವಿದ್ಯಾತಿಶಯೋ ವಿವಕ್ಷಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಉತ್ಪನ್ನೋ ವಿದ್ಯಾತಿಶಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥೋಕ್ತಃ । ವಿಧಿರ್ಹಿ ಪ್ರಧಾನಮುಪಕ್ರಮ್ಯಾಂಗಪರ್ಯಂತಃ, ತತಃ ಪ್ರಧಾನವಿಧಿರ್ವಿಧ್ಯಾದಿರ್ನ ಪುನರ್ವಿಧಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಃ ಕಶ್ಚಿದಾದಿಶಬ್ದಾರ್ಥ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಸಮಿದಾದೇರ್ವಿಧ್ಯಂತತ್ವೇ ಹೇತುಃ –

ಪ್ರಧಾನವಿಧೇರಿತಿ ।

ಅತೋಽಂಗಸ್ಯ ವಿಧ್ಯಂತತ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧಿಃ ಪ್ರಧಾನವಿಧೇರ್ವಿಧ್ಯಾದಿತ್ವಂ ಗಮಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಪೂರ್ವತ್ವಾದ್ವಿಧಿರಾಸ್ಥೇಯ ಇತಿ ಸಮನ್ವಯಸೂತ್ರೇ ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಾದೇರ್ವಸ್ತ್ವವಗಮವೈಶದ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಸಿದ್ಧತ್ವಾದವಿಧೇಯತ್ವಮುಕ್ತಮ್, ಇಹ ತ್ವನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಸಿದ್ಧತ್ವೇಽಪಿ ಶಾಬ್ದಜ್ಞಾನಾತ್ ಕೃತಕೃತ್ಯತಾಂ ಮನ್ವಾನೋ ಯದಿ ಕಶ್ಚಿತ್ ಜ್ಞಾನಾತಿಶಯರೂಪೇ ನಿದಿಧ್ಯಾಸನೇ ನ ಪ್ರವರ್ತೇತ, ತಂ ಪ್ರತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಂ ತದ್ವಿಧೀಯತೇ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ಅತ ಏವ ಶ್ರುತಿಃ ‘‘ತತ್ತ್ವೇವ ಭಯಂ ವಿದುಷೋಽಮನ್ವಾನಸ್ಯೇ’’ತಿ । ಅಥವಾ ಪಾಂಡಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾಂತರಾದಪ್ರಾಪ್ತಿರಪೂರ್ವತ್ವಂ ವಿಧಿತ್ವಂ ಚಾರ್ಥವಾದಸ್ಯೈವ ಸತೋ ವಾಕ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಸಂಸಾದ್ವಾರೇಣ ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯತಿಶಯಕರತ್ವಮ್ ।

ಅತ ಏವ ಸಮನ್ವಯಸೂತ್ರೇ ಭಾಷ್ಯಂ –

ವಿಧಿಚ್ಛಾಯಾನಿ ವಚನಾನೀತಿ ।

ಅಪಿ ಚ - ನಾತ್ರಾಪೂರ್ವವಿಧಿಃ ಪ್ರಾಪ್ತೇರನನ್ಯೋಪಾಯತೋ ನ ಚ । ನಿಯಮಃ ಪರಿಸಂಖ್ಯಾ ವಾ ಶ್ರವಣಾದಿಷು ಸಂಭವೇತ್ ॥ ಅವಘಾತೋ ಹಿ ದಲನಾದ್ಯುಪಾಯಾಂತರಸಂಭವೇ ಚ ಸತಿ ಪಾಕ್ಷಿಕ್ಯಾಮಪ್ರಾಪ್ತೌ ತತ್ಪರಿಪೂರಣೇನ ನಿಯಮ್ಯತೇ । ‘‘ಇಮಾಮಗೃಭ್ಣನ್ ರಶನಾಮೃತಸ್ಯೇ’’ತಿ ಮಂತ್ರಶ್ಚಾಗೃಭ್ಣನ್ನಿತ್ಯಾದಾನಲಿಂಗಾದ್ ರಶನಾಶಬ್ದಾಚ್ಚಾಶ್ವಗರ್ದಭರಶನಯೋರುಭಯತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತೌ ‘‘ಅಶ್ವಾಭಿಧಾನೀಮಾದತ್ತ’’ ಇತಿ ಗರ್ದಭರಶನಾತೋ ವ್ಯಾವರ್ತ್ಯತೇ, ನ ತು ಶ್ರವಣಾದಿಸಾಧ್ಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇಽಸ್ತ್ಯುಪಾಯಾಂತರಸಂಭವೋ ಯತಃ ಶ್ರವಣಾದೇರ್ನಿಯಮಃ ಪರಿಸಂಖ್ಯಾ ವಾ ಸ್ಯಾತ್ । ನ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವ್ಯಕ್ತಾವುಪಾಯಾಂತರಾಸಂಭವಾದಪೂರ್ವವಿಧಿತ್ವಮಾಶಂಕನೀಯಮ್; ಯತಃ ಸಾಮಾನ್ಯೋಪಾಧಾವನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕೌ ನಿವೇಶೇತೇ, ನ ವ್ಯಕ್ತೌ; ಇತರಥಾಽವಘಾತವ್ಯಕ್ತಿಸಾಧ್ಯತಂಡುಲವ್ಯಕ್ತಾವುಪಾಯಾಂತರಾಸಂಭವಪರಿಜ್ಞಾನಾದಪೂರ್ವವಿಧಿತ್ವಪ್ರಸಂಗಾತ್ । ಯತ್ತು ವಾರ್ತಿಕಕೃದ್ಭಿರುಕ್ತಮ್ - ‘‘ಸರ್ವಮಾನಪ್ರಸಕ್ತೌ ಚ ಸರ್ವಮಾನಫಲಾಶ್ರಯಾತ್ । ಶ್ರೋತಸ್ಯ ಇತ್ಯತಃ ಪ್ರಾಹ ವೇದಾಂತಾವರುರುತ್ಸಯಾ ॥’‘ ಇತಿ । ಪ್ರಮಾಣಫಲಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಂ ಪ್ರತಿ ಸರ್ವಮಾನಪ್ರಾಪ್ತೌ ವೇದಾಂತಾ ನಿಯಮ್ಯಂತೇ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಮಾಣನಿಯಮ ಉಕ್ತೋ ನ ಶ್ರವಣನಿಯಮಃ । ನ ಚ ಸ ಏವ ವಿಧೇರ್ವಿಷಯಃ; ಸನ್ನಿಧಾನಾದೇವ ವೇದಾಂತಲಾಭಾತ್ । ಏತೇನ ಪುರಾಣಾದಿಪ್ರಾಪ್ತೌ ವೇದಾಂತನಿಯಮಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷೀತ । ತಸ್ಮಾನ್ನ ವಾಚಸ್ಪತೇಃ ಪೂರ್ವಾಪರವ್ಯಾಹತಭಾಷಿತಾ ನಾಪಿ ಸೂತ್ರಭಾಷ್ಯಾನಭಿಜ್ಞತೇತಿ ॥೪೭॥

ಕಸ್ಮಾತ್ಪುನರ್ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯೇನೇತಿ ।

ತೇನೋಪಸಂಹಾರೇ ಹಿ ನ ತತಃ ಪರ ಆಶ್ರಮ ಇತಿ ದ್ಯೋತಿತಂ ಭವತಿ । ತಚ್ಚಾನುಪಪನ್ನಂ ಬಾಲ್ಯಪ್ರಧಾನ ಆಶ್ರಮಾಂತರೇ ಸತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥೪೭॥

ವೃತ್ತಿರ್ವಾನಪ್ರಸ್ಥಾನಾಮಿತಿ ।

ವೈಖಾನಸಾ ಔದುಂಬರಾ ವಾಲಖಿಲ್ಯಾಃ ಫೇನಪಾಶ್ಚೇತಿ ವಾನಪ್ರಸ್ಥವೃತ್ತಿಭೇದಾಃ । ಗಾಯತ್ರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಃ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯೋ ಬೃಹನ್ನಿತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿವೃತ್ತಯಃ ॥೪೯॥

ಇತಿ ಚತುರ್ದಶಂ ಸಹಕಾರ್ಯಂತರವಿಧ್ಯಧಿಕರಣಮ್ ॥