స్వామినః ఫలశ్రుతేరిత్యాత్రేయః ।
ప్రథమే కాణ్డే శేషలక్షణే తథాకామ ఇత్యత్రర్త్విక్సమ్బన్ధే కర్మణః సిద్ధే కిం కామో యాజమాన ఉతార్త్విజ్య ఇతి సంశయ్యార్త్విజ్యేఽపి కర్మణి యాజమాన ఎవ కామో గుణఫలేష్వితి నిర్ణీతమిహ త్వేవంజాతీయకాని చాఙ్గసమ్బద్ధాని ఉపాసనాని కిం యాజమానాన్యేవోతార్త్విజ్యానీతి విచార్యత ఇతి న పునరుక్తమ్ । తత్రోపాసకానాం ఫలశ్రవణాదనధికారిణస్తదనుపపత్తేర్యజమానస్య చ కర్మజనితఫలోపభోగభాజోఽధికారాదృత్విజాం చ తదనుపపత్తేర్వచనాచ్చ రాజాజ్ఞాస్థానీయాత్క్వచిదృత్విజాం ఫలశ్రుతేరసతి వచనే యజమానస్య ఫలవదుపాసనం తస్య ఫలశ్రుతేః తం హ బకో దాల్భ్యో విదాఞ్చకారేత్యాదేరుపాసనస్య చ సిద్ధవిషయతయాన్యాయాపవాదసామర్థ్యాభావాద్యాజమానమేవోపాసనాకర్మేతి ప్రాప్త ఉచ్యతే ॥ ౪౪ ॥
ఆర్త్విజ్యమిత్యౌడులోమిః తస్మై హి పరిక్రీయతే ।
ఉపాఖ్యానాత్తావదుపాసనమౌద్గాత్రమవగమ్యతే । తద్బలవతి సతి బాధకేఽన్యథోపపాదనీయమ్ । న చర్త్విక్కర్తృక ఉపాసనే యజమానగామితా ఫలస్యాసమ్భవినీ తేన హి స పరిక్రీతస్తద్గామినో ఫలాయ ఘటతే । తస్మాన్న వ్యసనితామాత్రేణోపాఖ్యానమన్యథయితుం యుక్తమితి రాద్ధాన్తః ॥ ౪౫ ॥
శ్రుతేశ్చ ॥ ౪౬ ॥
స్వామినః ఫలశ్రుతేరిత్యాత్రేయః ॥౪౪॥ పూర్వత్ర కృతప్రాయశ్చిత్తః సంవ్యవహార్య ఇత్యుత్సర్గస్య నిన్దాతిశయవచనేన బాధః కృతః , ఎవమిహాప్యాశ్రయాఙ్గానుష్ఠాతురేవాశ్రితోపాస్తికర్తృత్వమిత్యుత్సర్గో వర్షతి హాస్మై య ఉపాస్త ఇత్యాదివచనాత్ ఫలభాజ ఎవ యజమానస్య సాధనే కర్తృత్వప్రతిపాదకాద్ బాధ్యత ఇతి సంఙ్గతిః । పతితైర్వ్యవహారే హి కదాచిత్స్యుస్త ఋత్విజః । ఆర్త్విజ్యత్వాదుపాస్తీనాం తత్సంపర్కం తతస్త్యజేత్ ॥ ఇతి ప్రకృతోపయోగః ।
శాస్త్రపౌనరుక్త్యమాశఙ్క్యాహ –
ప్రథమే కాణ్డే ఇతి ।
జ్యోతిష్టోమాదిప్రకరణేషు శ్రుతాని ‘‘యది కామయేత వర్షేత్పర్జన్య ఇతి నీచైః సదో మినుయాత్ ।’‘ సదః సభామణ్డలమ్ । తద్ నీచైర్నిర్మిమీతేత్యర్థః । ఇత్యాదీన్యఙ్గఫలాన్యృత్విగ్గామీని । యాజుర్వేదికత్వేనాధ్వర్యవసమాఖ్యానాదృత్విజి సన్నిహితే ‘‘యది కామయేతే’’తి వాక్యేన తస్యైవ ఫలసంబన్ధబోధనాదితి ప్రాప్తే రాద్ధాన్తః । యథా త్ర్యయం నాశ్నీయాదిత్యాది తపః సత్యప్యాధ్వర్యవసమాఖ్యానే యాజమానమ్ ; తపసః ప్రధానఫలసిద్ధ్యర్థత్వాత్, ప్రధానఫలస్య చ యాజమానత్వాత్, తథా కామోఽఙ్గఫలమపి యజమానగామి । కుతః? అర్థసంయోగాత్ । యజేతేత్యాత్మనేపదేన ప్రధానఫలస్య యజమానసంబన్ధబోధనాదితి । అత్రాఙ్గఫలస్య యాజమానత్వనిర్దేశోఽఙ్గస్య తదాశ్రితోపాస్తేశ్చార్థాదృత్విక్వర్తృకత్వమవగమయతీతి పునరుక్తిశఙ్కా, సా న కార్యా; ఋత్విక్వర్తృకత్వస్య సిద్ధవత్కారాదిత్యర్థః ।
ఎవంజాతీయకానీతి ।
సదఃకరణాదిక్రత్వఙ్గజాతీయానీత్యర్థః । చకార ఉపాసనాని ఇత్యస్యోపరి నేతవ్యః ।
ఉపాసనానీతి ।
తథాకామ (జై.అ.౩ పా.౮ సూ.౧౩) ఇత్యధికరణేఽఙ్గానామృత్విక్వర్తృకత్వం న చిన్తితం, కింతు తదాశ్రితోపాస్తీనామిత్యర్థః । యదపి శాస్త్రఫలం ప్రయోక్తరీ(జై.అ.౩ పా.౭.సూ.౧౮) త్యధికరణేఽన్యో వా స్యాత్పరిక్రయామ్ననా (జై.అ.౩ పా. ౭ సూ.౨౦) దిత్యఙ్గానామృత్విక్వర్తృకత్వమభిహితం, న తేనాపి పునరుక్తిరుపాస్తీనామనఙ్గత్వాదితి । న చైవం గోదోహనాదేరపి యాజమానత్వశఙ్కా; అప్ప్రణయనాదేరఙ్గస్యావశ్యమృత్విఙ్నిర్వర్త్యత్వాత్తదాశ్రితద్రవ్యస్యావ్యాపారరూపస్య పృథక్ ప్రయోగాయోగాద్ । ఉపాస్తీనాం తు క్రియాత్వాద్భవతి పృథక్ ప్రయోగః । శక్యతే హ్యుద్గీథాద్యఙ్గేషు ఋత్విగ్భిరనుష్ఠీయమానేషు యజమానేన తేష్వాదిత్యాదిదృష్టిరధ్యసితుమితి ।
నను ‘‘వర్షతి’’ హాస్మై పర్జన్యః వర్షయతి చాన్యార్థమయం య ఎవం విద్వాన్ వృష్టౌ పఞ్చవిధం సామోపాస్తే’’ ఇత్యాదౌ కథం యాజమానత్వశఙ్కా? న - హీహ యజమానపదమస్తి, అత ఆహ –
తత్రోపాసకానామిత్యాదినా ।
కర్మణీశ్వరోఽధికారీ, తస్యైవ ఫలమ్, ఇహ చోపాసనకర్తుః ఫలశ్రవణాదధికారీ యజమాన ఎవోపాసనకర్తేతి గమ్యతే ఇత్యర్థః ।
నను కర్తుః ఫలశ్రవణం తస్య యాజమానత్వం న గమయితుమర్హతి, ‘‘ఆత్మనో వా యజమానాయ వా యం కామం కామయతే తమాగాయతి ఆగానేన సంపాదయతీ’’త్యాదావృత్విజోఽపి ఫలశ్రవణాదత ఆహ –
వచనాచ్చేతి ।
ఔత్సర్గికన్యాయస్య వచనమపవాదకమసత్యపవాదే ఫలం యజమానస్యైవేత్యర్థః । యజమానస్యోపాసనమ్; ఉపాసకస్య సతః ఫలశ్రుతేః ।
తత్ర దృష్టాన్తః –
ఫలవదితి ।
నను ‘‘తముద్గీథం బకో నామతో దాల్భస్యాపత్యం దాల్భ్యో విదాంచకార ఉపాసితవాన్ స హ నైమిషీయాణాం సత్రిణాముద్గాతా బభూవేత్యృత్విజోఽప్యుపాసనకర్తృత్వం శ్రూయతే, తచ్చ లిఙ్గం సర్వార్త్విజ్యముపాస్తీనాం గమయతి, తత్రాహ –
తం హేతి ।
అన్యార్థదర్శనం హీదమన్యతః సిద్ధం విషమీకుర్యాద్, ఇహ త్వన్యతః సిద్ధిర్నాస్తి, తత ఉపాసనఫలభాజో యజమానస్యైవ కర్తృత్వమితి న్యాయం న బాధేతేత్యర్థః ॥౪౪॥ నను ‘‘తస్మై హి పరిక్రీయతే’’ ఇతి సిద్ధాన్తహేతురసిద్ధః, అఙ్గాశ్రితోపాస్తీనాం యాజమానత్వే విప్రతిపన్నం ప్రతి తదర్థమృత్విక్ పరిక్రయస్యాసిద్ధేః, న చ - అఙ్గకర్తౄణామృత్విజాం తదాశ్రితోపాస్తిపర్యన్తం పరిక్రయః సన్నిధానాదితి – వాచ్యమ్ ; యత్ర హి తేషాం కర్తృత్వం ప్రమితం తదర్థం తే పరిక్రేతవ్యః, న తు సన్నిహితార్థమ్; అన్యథాఽఙ్గసన్నిహితపశ్వాదిద్రవ్యసిద్ధ్యర్థమపి తత్పరిక్రయప్రసఙ్గాత్ ।
తస్మాన్న హేతువచనార్థం పశ్యామోఽత ఆహ –
ఉపాఖ్యానాత్తవదితి ।
‘‘తం హ బక’’ ఇత్యాద్యుపాఖ్యానం తచ్చ వాక్యశేషగత – త్వాన్నిర్ణాయకం న ప్రాపకమపేక్షతే, యస్త్వన్యత్ర న్యాయబాధ ఉక్తస్తత్పరిహారపరత్వేన ‘‘తస్మై హి పరిక్రీయత’’ ఇతి సూత్రావయవం వ్యాచష్టే – న చేత్యాదినా ।
తేన యజమానేన స ఋత్విక్ పరిక్రీతః సంస్తద్గామినే ఫలాయ ఘటతే సంపాదయితుం యుజ్యతే ఇత్యర్థః । ఎతదుక్తం భవతి – యజమానగామితా ఫలస్య సాక్షాత్తత్కర్తృకత్వే పరిక్రీతర్త్విక్వర్తృకత్వే చోపాస్తీనాం సంభవతి, తతః సా కాంస్యభోజిన్యాయేన లిఙ్గదర్శనమనుగ్రహీతుం పరిక్రయద్వారకం కర్తృత్వమాశ్రయతీతి ।
ఎవం చ లిఙ్గదర్శనాదృత్విక్కర్తృకత్వేఽఙ్గోపాస్తీనాం సిద్ధే తదర్థమపి ఋత్విక్ పరిక్రీయత ఇతి సూత్రావయవో వ్యాఖ్యాతః । ఎతచ్చ సర్వం తథా చేత్యాదిభాష్యాదుత్థితమితి పరార్థత్వాదితి భాష్యేణర్త్విగ్ద్వారా కర్తృత్వాద్యజమానస్య ఫలమిత్యుక్త్వాఽన్యత్రేత్యనేన సతి వచనే ఋత్విజోఽపీత్యుక్తమ్ ।
వ్యసనితామాత్రేణేతి ।
ఫలిన ఎవ కర్తృత్వమితి న్యాయస్యోభయథా సంభవే యజమానమాత్రకర్తృకత్వవిషయః పురుషస్యాగ్రహో వ్యసనితా । యస్మాదాధిదైవికమాదిత్యపురుషమాధ్యాత్మికం చాక్షుషపురుషముపాసీత ఉద్గాతా తదుభయాత్మకో భూత్వా సర్వాన్ లోకాన్ ఆప్నోతి తస్మాదేవంవిదుద్గాతా యజమానం బ్రూయాత్ తే కిం కామం ఫలమాగాయాన్యాగానేన సంపాదయాని । సమర్థో హి స ఫలసంపాదనే ఇత్యర్థః ॥౪౫॥౪౬॥