సహకార్యన్తరవిధిః పక్షేణ తృతీయం తద్వతో విధ్యాదివత్ ।
తస్మాద్బ్రాహ్మణః పాణ్డిత్యం నిర్విద్య నిశ్చయేన । లబ్ధ్వా బాల్యేన తిష్ఠాసేద్బాల్యం చ పాణ్డిత్యం చ నిర్విద్యాథ మునిరమౌనం చ మౌనం చ నిర్విద్యాథ బ్రాహ్మణ ఇతి । యత్ర హి విధివిభక్తిః శ్రూయతే స విధేయః । బాల్యేన తిష్ఠాసేదిత్యత్ర చ సా శ్రూయతే న శ్రూయతే తు మౌనే । తస్మాద్యథాథ బ్రహ్మణ ఇత్యేతదశ్రూయమాణవిధికమవిధేయమేవం మౌనమపి । న చాపూర్వత్వాద్విధేయం, తస్మాద్బ్రహ్మణః పాణ్డిత్యం నిర్విద్యేతి పాణ్డిత్యవిధానాదేవ మౌనసిద్ధేః పాణ్డిత్యమేవ మౌనమితి । అథవా భిక్షువచనోఽయం మునిశబ్దస్తత్ర దర్శనాత్ “గార్హస్థ్యమాచార్యకులం మౌనం వానప్రస్థమ్” ఇత్యత్ర । తస్యాన్యతో విహితస్యాయమనువాదః । తస్మాద్బాల్యమేవాత్ర విధీయతే మౌనం తు ప్రాప్తం ప్రశంసార్థమనూద్యత ఇతి యుక్తమ్ । భవేదేవం యది పణ్డితపర్యాయో మునిశబ్దో భవేత్ । అపి తు జ్ఞానమాత్రం పాణ్డిత్యం జ్ఞానాతిశయసమ్పత్తిస్తు మౌనం తత్రైవ తత్ప్రసిద్ధేః । ఆశ్రమభేదే తు తత్ప్రవృత్తిర్గార్హస్థ్యాదిపదసంనిధానాత్ । తస్మాదపూర్వత్వాన్మౌనస్య బాల్యపాణ్డిత్యాపేక్షయా తృతీయమిదం మౌనం జ్ఞానాతిశయరూపం విధీయతే ।
ఎవం చ నిర్వేదనీయత్వమపి విధాన ఆఞ్జసం స్యాదిత్యాహ –
నిర్వేదనీయత్వనిర్దేశాదితి ।
కస్యేదం మౌనం విధీయతే విద్యాసహకారితయేత్యత ఆహ –
తద్వతో విద్యావతః సంన్యాసినో
భిక్షోః ।
పృచ్ఛతి –
కథమితి ।
విద్యావత్తా ప్రతీయతే న సంన్యాసితేత్యర్థః । ఉత్తరన్తదధికారాత్భిక్షోస్తదధికారాత్ ।
తద్దర్శయతి –
ఆత్మానం విదిత్వేతి ।
సూత్రావయవం యోజయితుం శఙ్కతే –
నన్వితి ।
పరిహరతి అత ఆహ –
పక్షేణేతి ।
విద్యావానితి న విద్యాతిశయో వివక్షితః । అపి తు విద్యోదయాయాభ్యాసే ప్రవృత్తో న పునరుత్పన్నవిద్యాతిశయః । తథాచాస్య పక్షే కదాచిద్భేదదర్శనాత్సమ్భవ ఇత్యర్థః । విధ్యాదిర్విధిముఖ్యః ప్రధానమితి యావత్ । అత ఎవ సమిదాదిర్విధ్యన్తః స హి విధిః ప్రధానవిధేః పశ్చాదితి । తత్రాశ్రూయమాణవిధిత్వేఽపూర్వత్వాద్విధిరాస్థేయ ఇత్యర్థః ॥ ౪౭ ॥
నను యద్యయమాశ్రమో బాల్యప్రధానః కస్మాత్పునర్గార్హస్థ్యేనోపసంహరతీతి చోదయతి –
ఎవం బాల్యాదివిశిష్టేతి ।
ఉత్తరం పఠతి –
కృత్స్నభావాత్తు గృహిణోపసంహారః ।
ఛాన్దోగ్యే బహులాయాససాధ్యకర్మబహులత్వాద్గార్హస్థ్యస్య చాశ్రమాన్తరధర్మాణాం చ కేషాఞ్చిదహింసాదీనాం సమవాయాత్తేనోపసంహారో న పునస్తేన సమాపనాదిత్యర్థః ॥ ౪౮ ॥
ఎవం తదాశ్రమద్వయోపన్యాసేన క్వచిత్కదాచిదితరాభావశఙ్కా మన్దబుద్ధేః స్యాదితి తదపాకరణార్థం సూత్రమ్ –
మౌనవదితరేషామప్యుపదేశాత్ ।
వృత్తిర్వానప్రస్థానామనేకవిధైరేవం బ్రహ్మచారిణోఽపీతి వృత్తిభేదోఽనుష్ఠాతారో వా పురుషా భిద్యన్తే, తస్మాద్ద్విత్వేఽపి బహువచనమవిరుద్ధమ్ ॥ ౪౯ ॥
సహకార్యన్తరవిధిః పక్షేణ తృతీయం తద్వతో విధ్యాదివత్ ॥౪౭॥ యస్మాత్పూర్వే బ్రాహ్మణా ఆత్మానం విదిత్వైషణాభ్యో వ్యుత్థాయ భిక్షాచర్యమాచరన్తి తస్మాదధునాతనోఽపి బ్రాహ్మణః పణ్డాఽధ్యయనజా బ్రహ్మధీస్తద్వాన్ పణ్డితః, తస్య కృత్యం పాణ్డిత్యం శ్రవణం తన్నిర్విద్య బాల్యేన జ్ఞానబలభావేన యుక్తితోఽసంభావనానిరాసరూపమననేన వా శుద్ధహృదయత్వేన వా తిష్ఠాసేత్ స్థాతుమిచ్ఛేద్, ‘‘బాల్యం చ పాణ్డిత్యం చ నిర్విద్యే’’త్యాదిరనువాద ఉక్తదార్ఢ్యార్థః । మునిర్మననశీలో నిదిధ్యాసకః స్యాద్ మౌనాదన్యద్ బాల్యం పాణ్డిత్యమమౌనం మౌనం చ నిదిధ్యాసనం నిర్విద్యాథ బ్రాహ్మణః బ్రహ్మాహమిత్యవగచ్ఛతీతి బ్రాహ్మణః సాక్షాత్కృతబ్రహ్మా భవతీత్యర్థః । పూర్వత్ర ‘‘తం హ బక’’ ఇతి వాక్యశేషాదఙ్గోపాసనమృత్విక్వర్తృకమిత్యుక్తమ్ । ఎవమిహాప్యథ బ్రాహ్మణ ఇతి విధివిధురవాక్యశేషాదథ మునిరిత్యేషోఽపి న విధిరితి సఙ్గతిః ।
నను బాల్యేనేత్యుపక్రమే విధిశ్రుతేర్మౌనేఽపి విధిరస్తు, నేత్యాహ –
యత్ర హీతి ।
యద్యత్రాపి విధేయత్వం స్యాత్తర్హి విధిః శ్రూయేత బాల్యవదతః శ్రోతవ్యత్వే సత్యశ్రవణాద్ విధ్యభావో గమ్యత ఇత్యర్థః ।
ప్రశంసార్థమితి ।
యదా పాణ్డిత్యశబ్దేన మౌనస్య ప్రాప్తిస్తదేత్థం విధీయమానస్య బాల్యస్య ప్రశంసా । న హి పాణ్డిత్యం స్వరూపేణ జ్ఞానం భవత్యపి తు బాల్యేఽనుష్ఠితేఽనన్తరం మౌనాపరపర్యాయం పాణ్డిత్యం కృతం భవేత్, తస్మాద్బాల్యం ప్రశస్తం భవేదితి । యదా తు మౌనస్యోత్తమాశ్రమస్య విధ్యన్తరప్రాప్తస్యానువాదః, తదా బాల్యమాత్రానుష్ఠానవానుత్తమాశ్రమిత్వేన స్తూయతే ఇతి వ్యక్తా స్తుతిః ।
సిద్ధాన్తమాహ –
భవేదిత్యాదినా ।
అనువాదిత్వం మౌనశబ్దస్య పరిహృత్య విధ్యశ్రవణాదవిధేయత్వమ్ ; ఉక్తం పరిహరతి –
ఎవం చేతి ।
తత్ర తావత్ ‘‘అమునిరితి’’ సాకాఙ్క్షత్వాన్నిర్దేశస్య తిష్ఠాసేద్ ఇతి విధిరనుషజ్యతే । మౌనం నిర్విద్యేతి సంపాద్యత్వం చ విధేయత్వం గమ యతీత్యర్థః ।
సాక్షాత్కారవతో విద్యాతిశయస్య సిద్ధత్వాద్విధివైయర్థ్యమాశఙ్క్యాహ –
విద్యాతిశయ ఇతి ।
విద్యావత ఇత్యత్ర విద్యాశబ్దేన విద్యాతిశయో వివక్షిత ఇత్యర్థః । ఉత్పన్నో విద్యాతిశయో యస్య స తథోక్తః । విధిర్హి ప్రధానముపక్రమ్యాఙ్గపర్యన్తః, తతః ప్రధానవిధిర్విధ్యాదిర్న పునర్విధివ్యతిరిక్తః కశ్చిదాదిశబ్దార్థ ఇత్యర్థః ।
సమిదాదేర్విధ్యన్తత్వే హేతుః –
ప్రధానవిధేరితి ।
అతోఽఙ్గస్య విధ్యన్తత్వప్రసిద్ధిః ప్రధానవిధేర్విధ్యాదిత్వం గమయతీత్యర్థః । అపూర్వత్వాద్విధిరాస్థేయ ఇతి సమన్వయసూత్రే నిదిధ్యాసనాదేర్వస్త్వవగమవైశద్యం ప్రత్యన్వయవ్యతిరేకసిద్ధత్వాదవిధేయత్వముక్తమ్, ఇహ త్వన్వయవ్యతిరేకసిద్ధత్వేఽపి శాబ్దజ్ఞానాత్ కృతకృత్యతాం మన్వానో యది కశ్చిత్ జ్ఞానాతిశయరూపే నిదిధ్యాసనే న ప్రవర్తేత, తం ప్రత్యప్రాప్తం తద్విధీయతే ఇత్యుచ్యతే । అత ఎవ శ్రుతిః ‘‘తత్త్వేవ భయం విదుషోఽమన్వానస్యే’’తి । అథవా పాణ్డిత్యాదిశబ్దాన్తరాదప్రాప్తిరపూర్వత్వం విధిత్వం చార్థవాదస్యైవ సతో వాక్యస్య ప్రసంసాద్వారేణ ప్రవృత్త్యతిశయకరత్వమ్ ।
అత ఎవ సమన్వయసూత్రే భాష్యం –
విధిచ్ఛాయాని వచనానీతి ।
అపి చ - నాత్రాపూర్వవిధిః ప్రాప్తేరనన్యోపాయతో న చ । నియమః పరిసంఖ్యా వా శ్రవణాదిషు సంభవేత్ ॥ అవఘాతో హి దలనాద్యుపాయాన్తరసంభవే చ సతి పాక్షిక్యామప్రాప్తౌ తత్పరిపూరణేన నియమ్యతే । ‘‘ఇమామగృభ్ణన్ రశనామృతస్యే’’తి మన్త్రశ్చాగృభ్ణన్నిత్యాదానలిఙ్గాద్ రశనాశబ్దాచ్చాశ్వగర్దభరశనయోరుభయత్ర ప్రాప్తౌ ‘‘అశ్వాభిధానీమాదత్త’’ ఇతి గర్దభరశనాతో వ్యావర్త్యతే, న తు శ్రవణాదిసాధ్యే బ్రహ్మసాక్షాత్కారేఽస్త్యుపాయాన్తరసంభవో యతః శ్రవణాదేర్నియమః పరిసంఖ్యా వా స్యాత్ । న చ బ్రహ్మసాక్షాత్కారవ్యక్తావుపాయాన్తరాసంభవాదపూర్వవిధిత్వమాశఙ్కనీయమ్; యతః సామాన్యోపాధావన్వయవ్యతిరేకౌ నివేశేతే, న వ్యక్తౌ; ఇతరథాఽవఘాతవ్యక్తిసాధ్యతణ్డులవ్యక్తావుపాయాన్తరాసంభవపరిజ్ఞానాదపూర్వవిధిత్వప్రసఙ్గాత్ । యత్తు వార్తికకృద్భిరుక్తమ్ - ‘‘సర్వమానప్రసక్తౌ చ సర్వమానఫలాశ్రయాత్ । శ్రోతస్య ఇత్యతః ప్రాహ వేదాన్తావరురుత్సయా ॥’‘ ఇతి । ప్రమాణఫలం సాక్షాత్కారం ప్రతి సర్వమానప్రాప్తౌ వేదాన్తా నియమ్యన్తే ఇత్యత్రాపి ప్రమాణనియమ ఉక్తో న శ్రవణనియమః । న చ స ఎవ విధేర్విషయః; సన్నిధానాదేవ వేదాన్తలాభాత్ । ఎతేన పురాణాదిప్రాప్తౌ వేదాన్తనియమం వ్యాచక్షీత । తస్మాన్న వాచస్పతేః పూర్వాపరవ్యాహతభాషితా నాపి సూత్రభాష్యానభిజ్ఞతేతి ॥౪౭॥
కస్మాత్పునర్గార్హస్థ్యేనేతి ।
తేనోపసంహారే హి న తతః పర ఆశ్రమ ఇతి ద్యోతితం భవతి । తచ్చానుపపన్నం బాల్యప్రధాన ఆశ్రమాన్తరే సతీత్యర్థః ॥౪౭॥
వృత్తిర్వానప్రస్థానామితి ।
వైఖానసా ఔదుమ్బరా వాలఖిల్యాః ఫేనపాశ్చేతి వానప్రస్థవృత్తిభేదాః । గాయత్రో బ్రాహ్మః ప్రాజాపత్యో బృహన్నితి బ్రహ్మచారివృత్తయః ॥౪౯॥