ಐಹಿಕಮಪ್ಯಪ್ರಸ್ತುತಪ್ರತಿಬಂಧೇ ತದ್ದರ್ಶನಾತ್ ॥೫೧॥
ಸಂಗತಿಮಾಹ –
ಸರ್ವಾಪೇಕ್ಷಾ ಚೇತಿ ।
ಕಿಂ ಶ್ರವಣಾದಿಭಿರಿಹೈವ ವಾ ಜನ್ಮನಿ ವಿದ್ಯಾ ಸಾಧ್ಯತೇ ಉತಾನಿಯಮ ಇಹ ವಾಮುತ್ರ ವೇತಿ । ಯದ್ಯಪಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಯಜ್ಞಾದೀನ್ಯನಿಯತಫಲಾನಿ ತೇಷಾಂ ಚ ವಿದ್ಯೋತ್ಪಾದಸಾಧನತ್ವೇನ ವಿದ್ಯೋತ್ಪಾದಸ್ಯಾನಿಯಮಃ ಪ್ರತಿಭಾತಿ । ತಥಾಚ ಗರ್ಭಸ್ಥಸ್ಯ ವಾಮದೇವಸ್ಯಾತ್ಮಪ್ರತಿಬೋಧಶ್ರವಣಾತ್ “ಅನೇಕಜನ್ಮಸಂಸಿದ್ಧಸ್ತತೋ ಯಾತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್”(ಭ. ಗೀ. ೬ । ೪೫) ಇತಿ ಚ ಸ್ಮರಣಾದಾಮುಷ್ಮಿಕತ್ವಮಪ್ಯವಗಮ್ಯತೇ । ತಥಾಪಿ ಯಜ್ಞಾದೀನಾಂ ಪ್ರಮೇಯಾಣಾಮಪ್ರಮಾಣತ್ವಾಚ್ಛ್ರವಣಾದೇಶ್ಚ ಪ್ರಮಾಣತ್ವಾತ್ತೇಷಾಮೇವ ಸಾಕ್ಷಾದ್ವಿದ್ಯಾಸಾಧನತ್ವಮ್ । ಯಜ್ಞಾದೀನಾಂ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧ್ಯಾಧಾನೇನ ವಾ ವಿದ್ಯೋತ್ಪಾದಕಶ್ರವಣಾದಿಲಕ್ಷಣಪ್ರಮಾಣಪ್ರವೃತ್ತಿವಿಘ್ನೋಪಶಮೇನ ವಾ ವಿದ್ಯಾಸಾಧನತ್ವಮ್ । ಶ್ರವಣಾದೀನಾಂ ತ್ವನಪೇಕ್ಷಾಣಾಮೇವ ವಿದ್ಯೋತ್ಪಾದಕತ್ವಮ್ । ನಚ ಪ್ರಮಾಣೇಷು ಪ್ರವರ್ತಮಾನಾಃ ಪ್ರಮಾತಾರ ಐಹಿಕಮಪಿ ಚಿರಭಾವಿನಂ ಪ್ರಮೋತ್ಪಾದಂ ಕಾಮಯಂತೇ ಕಿಂತು ತಾದಾತ್ವಿಕಮೇವ ಪ್ರಾಗೇವ ತು ಪಾರಲೌಕಿಕಮ್ । ನಹಿ ಕುಂಭಲಾದಿದೃಕ್ಷುಶ್ಚಕ್ಷುಷೀ ಸಮುನ್ಮೀಲಯತಿ ಕಾಲಾಂತರೀಯಾಯ ಕುಂಭದರ್ಶನಾಯ ಕಿಂತು ತಾದಾತ್ವಿಕಾಯ । ತಸ್ಮಾದೈಹಿಕ ಏವ ವಿದ್ಯೋತ್ಪಾದೋ ನಾನಿಯತಕಾಲಃ । ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತೀ ಚ ಪಾರಲೌಕಿಕಂ ವಿದ್ಯೋತ್ಪಾದಂ ಸ್ತುತ್ಯಾ ಬ್ರೂತಃ । ಇತ್ಥಂಭೂತಾನಿ ನಾಮ ಶ್ರವಣಾದೀನ್ಯಾವಶ್ಯಕಫಲಾನಿ ಯತ್ಕಾಲಾಂತರೇಽಪಿ ವಿದ್ಯಾಮುತ್ಪಾದಯಂತೀತಿ । ಏವಂ ಪ್ರಾಪ್ತ ಉಚ್ಯತೇ - ಯತ ಏವಾತ್ರ ವಿದ್ಯೋತ್ಪಾದೇ ಶ್ರವಣಾದಿಭಿಃ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಯಜ್ಞಾದೀನಾಂ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿದ್ವಾರೇಣ ವಾ ವಿಘ್ನೋಪಶಮದ್ವಾರಾ ವೋಪಯೋಗೋಽತ ಏವ ತೇಷಾಂ ಯಜ್ಞಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮಾಂತರಪ್ರತಿಬಂಧಾಪ್ರತಿಬಂಧಾಭ್ಯಾಮನಿಯತಫಲತ್ವೇನ ತದಪೇಕ್ಷಾಣಾಂ ಶ್ರವಣಾದೀನಾಮಪ್ಯನಿಯತಫಲತ್ವಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಮನಪಹತವಿಘ್ನಾನಾಂ ಶ್ರವಣಾದೀನಾಮನುತ್ಪಾದಕತ್ವಾದವಿಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಾದ್ವಾ ಪುಂಸಃ ಪ್ರತ್ಯನುತ್ಪಾದಕತ್ವಾತ್ । ತಥಾಚ ತೇಷಾಂ ಯಜ್ಞಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಾಣಾಂ ತೇಷಾಂ ಚಾನಿಯತಫಲತ್ವೇನ ಶ್ರವಣಾದೀನಾಮಪ್ಯನಿಯತಫಲತ್ವಂ ಯುಕ್ತಮೇವಂ ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿಪ್ರತಿಬಂಧೋ ನ ಸ್ತುತಿಮಾತ್ರತ್ವೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ ।
ಪುರುಷಾಶ್ಚ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಃ ಸಾಧನಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರೇಣ ತದನುರೂಪಮೇವ ಕಾಮಯಿಷ್ಯಂತೇ ತದಿದಮುಕ್ತಮ್ –
ಅಭಿಸಂಧೇರ್ನಿರಂಕುಶತ್ವಾದಿತಿ ॥ ೫೧ ॥ ಇತಿ ಷೋಡಶಮೈಹಿಕಾಧಿಕರಣಮ್ ॥
ಐಹಿಕಮಪ್ಯಪ್ರಸ್ತುತಪ್ರತಿಬಂಧೇ ತದ್ದರ್ಶನಾತ್ ॥೫೧॥
ಸಂಶಯಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಾಭಾವಮಾಶಂಕತೇ –
ಯದ್ಯಪೀತಿ ।
ವಿಘ್ನೋಪಶಮೇನೇತಿ ।
ಶ್ರವಣಾದೌ ಪುರುಷಪ್ರವೃತ್ತೌ ಪಾಪರೂಪೋ ಯೋ ವಿಘ್ನಸ್ತದುಪಶಮೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯಜ್ಞಾದೀನಾಂ ಶ್ರವಣಾದಿಘಟಕತ್ವಾದ್ ಘಟಿತೇಷು ಶ್ರವಣಾದಿಷು ವಿದ್ಯಯಾಽವಶ್ಯಂ ಭವಿತವ್ಯಮಿತ್ಯೈಹಿಕತ್ವನಿಯಮ ಇತಿ ಭಾವಃ । ತದಾತ್ವೇ ತತ್ಕಾಲೇ ಸಾಧನಾನುಷ್ಠಾನಾನಂತರಕ್ಷಣೇ ಭವಂ ತಾದಾತ್ವಿಕಮ್ । ಶ್ರವಣಾದಿಸ್ವರೂಪನಿಷ್ಪತ್ತಯೇ ಯಥಾ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿವಿಘ್ನನಿರಾಸೌ ಕರ್ತವ್ಯೌ, ಏವಂ ಶ್ರವಣಾದಿಭಿರ್ವಿದ್ಯೋತ್ಪತ್ತಯೇ ಚ ತೈಸ್ತೌ ಕರ್ತವ್ಯೌ, ತತ್ರ ಯಜ್ಞಾದಿಭಿಃ ಸತ್ತ್ವಶುಧ್ದ್ಯಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತಾವಪಿ ವಿರೋಧಿಕರ್ಮಾಂತರೈಃ ಪ್ರಾರಬ್ಧಫಲೈಃ ಪ್ರತಿಬಂಧಾಪ್ರತಿಬಂಧೌ ಸಂಭಾವ್ಯೇತೇ; ‘‘ಶ್ರವಣಾಯಾಪಿ ಬಹುಭಿರ್ಯೋ ನ ಲಭ್ಯಃ ಶೃಣ್ವಂತೋಽಪಿ ಬಹವೋ ಯಂ ನ ವಿದ್ಯು’’ರಿತಿ ಶ್ರುತೇಃ । ನ ಚೈವಂ ಪ್ರತಿಬಂಧಕನಿವರ್ತಕಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರತಿಬಂಧಕಾಂತರಾಭ್ಯುಪಗಮೇ ತನ್ನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮಪಿ ಕರ್ಮಾಂತರಮನುಷ್ಠೇಯಮಿತ್ಯನವಸ್ಥಾ; ಯಜ್ಞಾದಿಪ್ರತಿಬಂಧಕಸ್ಯ ಪಾಪ್ಮನೋ ಭೋಗದ್ವಾರೇಣ ಪ್ರತಿಬಂಧಕತ್ವಾದ್ಭೋಗನಿವೃತ್ತೌ ತತ್ಕ್ಷಯೇ ಯಜ್ಞಾದಿಭಿಃ ಸತ್ತ್ವಶುಧ್ದ್ಯಾದ್ಯಾರಂಭಸಂಭವಾತ್ ।
ಅತಶ್ಚಾನಿಯತಫಲಯಜ್ಞಾದಿಸಾಪೇಕ್ಷತ್ವಾಚ್ಛ್ರವಣಾದೇರವಿಧೇಯಸ್ಯಾಪ್ಯನಿಯತಫಲತ್ವಮಿತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತಯತಿ –
ಯತ ಏವೇತಿ ।
ಏವಂ - ವಿಧಿಸಾಮರ್ಥ್ಯಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಬ್ರುವನ್ನಾಮುತ್ರಿಕಂ ಫಲಮ್ । ಶ್ರವಣಾದೇಃ ಕಥಂಕಾರಂ ವಾಚಸ್ಪತಿರ್ನ ತ್ರೇಪೇ ಇತಿ ಕೈಶ್ಚಿತ್ಕೃತ ಉಪಾಲಂಭ ಏತದ್ಗ್ರಂಥಾರ್ಥಾಲೋಚನೇಽನವಕಾಶಃ ಪರಾವೃತ್ತ್ಯ ತತ್ರೈವ ಧಾವತಿ ।
ನ ಚ - ದೃಷ್ಟಫಲಸ್ಯಾಮುಷ್ಮಿಕಫಲತ್ವಮದೃಷ್ಟಾಪೇಕ್ಷತ್ವಂ ಚಾನುಪಪನ್ನಮಿತಿ – ಸಾಂಪ್ರತಮ್; ಪ್ರಾಗ್ಭವೀಯಗಾಂಧರ್ವಾದಿಶಾಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸಸ್ಯೇಹ ಷಡ್ಜಾದಿವೈಶದ್ಯಹೇತುಭಾವಸ್ಯ ದೇವತಾಪ್ರಣಿಧಾನಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಿತಾಯಾಶ್ಚೋಪಲಂಭಾದಿತಿ ।
‘‘ಶೃಣ್ವಂತೋಽಪಿ ಬಹವೋ ಯಂ ನ ವಿದ್ಯುರಿ’’ತ್ಯತ್ರ ಹೇತುರಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ –
ಆಶ್ಚರ್ಯ ಇತಿ ।
ಯಥಾವದಸ್ಮಾತ್ಮನೋ ವಕ್ತಾಽಽಶ್ಚರ್ಯಃ ಅದ್ಭುತವತ್ಕಶ್ಚಿದೇವ ಭವತಿ, ಸಮ್ಯಗಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತಾವಪಿ ತಸ್ಮಾಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ಲಬ್ಧಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರ್ತಾಽಽಶ್ಚರ್ಯಃ । ಆಸ್ತಾಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ ಕುಶಲೇನಾಚಾರ್ಯೇಣಾನುಶಿಷ್ಟೋಽಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರತಃ ಪರೋಕ್ಷವೃತ್ತ್ಯಾ ಜ್ಞಾತಾಽಪ್ಯಾಶ್ಚರ್ಯ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥೪೧॥