ಏವಂ ಮುಕ್ತಿಫಲಾನಿಯಮಸ್ತದವಸ್ಥಾವಧೃತೇಸ್ತದವಸ್ಥಾವಧೃತೇಃ ॥೪೨॥

ಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನಾಪರಿಪಾಕಲಬ್ಧಜನ್ಮನೀತಿ ।

ಪರಿಪಾಕೇನ ಲಬ್ಧಂ ಜನ್ಮ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ವಿದ್ಯಾ ಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನಾಪರಿಪಾಕಲಬ್ಧಜನ್ಮಾ ತಸ್ಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।

ನನು ವಿದ್ಯಾವತೋಽಪಿ ಶರೀರಸ್ಯ ಧಾರಣಾತ್ಕಥಂ ಮುಕ್ತಿಃ? ತತ್ರಾಹ –

ಸತ್ಯಪ್ಯಾರಬ್ಧೇತಿ ।

ರೂಪತಃ ಸ್ವರೂಪತೋ ನಿಕರ್ಷೋತ್ಕರ್ಷೌ ಸ್ಯಾತಾಮಿತಿ । ತಥಾ ಚ ಸಾತಿಶಯತ್ವಾತ್ಕರ್ಮಸಾಧ್ಯತ್ವಮಿತಿ ಪುರುಷಾರ್ಥೋಽತ ಇತ್ಯಸ್ಯಾಕ್ಷೇಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಮೋಕ್ಷಃ, ಸಾತಿಶಯಃ, ವಿಲಂಬಿತಾಽವಿಲಂಬಿತ ಸಾಧನಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್, ಕರ್ಮಫಲವದಿತ್ಯನುಮಾನಮ್ ।

ಅನುಮಾನಾಂತರಮಾಹ –

ಅಪಿ ಚೇತಿ ।

ತತ್ರ ತತ್ರ ಸಾಧಕೇಷ್ವೈಕರೂಪ್ಯಂ ಸ್ಯಾನ್ನ ಕರ್ಮಣಾ ವರ್ಧತೇ ನೋ ಕನೀಯಾನಿತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಉಪಪತ್ತೇಶ್ಚೇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತಾಮೇವಾಹ –

ಸಾಧ್ಯಂ ಹೀತಿ ।

ಮಾ ಭೂತ್ಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾನಲಕ್ಷಣಾಯಾಂ ಮುಕ್ತೌ ಸಾತಿಶಯತ್ವಮನರ್ಥನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಾಯಾಂ ತು ಸ್ಯಾದ್, ನೇತ್ಯಾಹ –

ನ ಚ ಸವಾಸನೇತಿ ।

ವಿರೋಧಿಕಾರ್ಯೋದಯ ಏವ ಪೂರ್ವಪ್ರಧ್ವಂಸ ಇತಿ ಮತಮಾಶ್ರಿತ್ಯ । ಕ್ಲೇಶಾದಿಕ್ಷಯೋ ವಿದ್ಯಾಜನ್ಮೇತಿ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಮ್ । ವಿದ್ಯಾಜನ್ಮರೂಪೋಽವಿದ್ಯಾಧ್ವಂಸ ಏಕರೂಪಃ । ನಿವರ್ತ್ಯವಿಶೇಷೋಪಾಧಿಕಸ್ತು ತಸ್ಯಾಪಿ ವಿಶೇಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ತರ್ಹಿ ಸ ಏವಾಸ್ತು, ತತ್ರಾಹ –

ನ ಚ ಸಾವಶೇಷ ಇತಿ ।

ಯದುಕ್ತಂ ಸಾಧನವಿಶೇಷಾನ್ಮೋಕ್ಷೇ ವಿಶೇಷ ಇತಿ, ತತ್ರಾಹ –

ನ ಚ ಚಿರಾಚಿರೋತ್ಪಾದೇತಿ ।

ಸಾಧನವಿದ್ಯಾಚಿರಾಚಿರತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಮೋಕ್ಷೇ ನ ವಿಶೇಷಾನುಮಾನಮ್; ಏತಜ್ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಾನುಷ್ಠಿತಯಾಗಸಾಧ್ಯಸ್ವರ್ಗವದವಿಶೇಷಸಂಭವಾತ್, ಸ್ವಾಭಾವಿಕಸ್ತು ವಿದ್ಯಾಯಾಮಪಿ ನಾಸ್ತಿ ವಿಶೇಷಃ । ಅತೋಽಸ್ಮಿನ್ಪಕ್ಷೇ ಹೇತೋರಸಿದ್ಧಿಃ, ವೇದ್ಯಬ್ರಹ್ಮಣ ಏಕರೂಪತ್ವಶ್ರುತ್ಯಾ ವಿದ್ಯಾಯಾ ಅಪ್ಯೇಕರೂಪತ್ವೇನ ಶ್ರುತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।

ದ್ವಿತೀಯೇಽನುಮಾನೇ ಸಗುಣವಿಷಯತ್ವಮುಪಾಧಿಮಾಹ –

ಸಗುಣವಿದ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ವಿತಿ ।

ತತ್ಕಾರ್ಯಸ್ಯೇತಿ ।

ವಿದ್ಯಾಕಾರ್ಯಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಕಾಲಾತೀತತ್ವಂ ಚಾಹ –

ನ ಚಾತ್ರೇತಿ ।

ಮೋಕ್ಷೇಽಪ್ಯುಪೇಯವಿಶೇಷಣಂ ಭೇದಾಭೇದವಿಕಲ್ಪಾಸಹತ್ವಂ ಯುಕ್ತಿಃ ॥೫೨॥

ಇತಿ ಸಪ್ತದಶಂ ಮುಕ್ತಿಫಲಾನಿಯಮಾಧಿಕರಣಮ್ ॥

ಇತಿ ಶ್ರೀಮತ್ಪರಮಹಂಸಪರಿವ್ರಾಜಕಾಚಾರ್ಯಶ್ರೀಮದನುಭವಾನಂದಪೂಜ್ಯಪಾದಶಿಷ್ಯಭಗವದಮಲಾನಂದವಿರಚಿತೇ ವೇದಾಂತಕಲ್ಪತರೌ ತೃತೀಯಾಧ್ಯಾಯಸ್ಯ ಚತುರ್ಥಃ ಪಾದಃ ॥