ಆವೃತ್ತಿರಸಕೃದುಪದೇಶಾತ್॥೧॥
ತೃತೀಯೇ ಚಿಂತಿತಂ ಸರ್ವಂ ಸಾಕ್ಷಾಚ್ಛ್ರುತ್ಯುಕ್ತಸಾಧನಮ್ ।
ಫಲಾರ್ಥಾಪತ್ತಿಸಂಸಿದ್ಧಮಾವೃತ್ತ್ಯಾದ್ಯತ್ರ ಚಿಂತ್ಯತೇ॥
ಆತ್ಮೇತಿ ತು ವಿರೋಧಪರಿಹಾರಫಲಂ, ತಸ್ಯ ಚಾತ್ರ ಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಕಾರಣಂ ವಕ್ಷ್ಯತೇ । ನ ಪ್ರತೀಕ ಇತ್ಯಾದಿ ತ್ವಧಿಕರಣತ್ರಯಮತ್ರ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕಮ್, ತಸ್ಮಾದ್ಭವತ್ಯೇವಾಯಮಭಿಪ್ರಾಯಶ್ಚತುರ್ಥೇ ತೃತೀಯಶೇಷಾನುವರ್ತನಸ್ಯೇತಿ । ಫಲಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯನ್ ಫಲಾವಸರೇ ಶ್ರೋತೄಣಾಮುತ್ಸಾಹಜನನಾಯ ಸ್ವಕೃತೇರಕಲಂಕತಾಂ ಬ್ರುವನ್ ದುರ್ಜನಾನ್ ಶಿಕ್ಷಯತಿ, ಸತ್ಪುರುಷಾಂಶ್ಚಾಭಿನಂದತಿ –

ನಾಭ್ಯರ್ಥ್ಯಾ ಇತಿ ।

ಇಹ ಗ್ರಂಥೇ ಶ್ರವಣಾರ್ಥಮಮತ್ಸರಿಣಃ ಸಜ್ಜನಾ ನಾಭ್ಯರ್ಥನೀಯಾಃ ।

ಅತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ –

ಸ್ವಯಮಿತಿ ।

ತೇ ಹಿ ಗ್ರಂಥಗುಣಾಂದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸ್ವಯಮೇವ ಪ್ರವೃತ್ತಾ ಭವಂತಿ , ಇತರೇ ತು ಮತ್ಸರಿಣಃ ಶ್ರವಣಾಯ ಪ್ರವರ್ತಯಿತುಂ ನ ಶಕ್ಯಾಃ ।

ಅಶಕ್ಯತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ –

ಮತ್ಸರೇತಿ ।

ಮತ್ಸರ ಏವ ಪಿತ್ತಂ ಹೃದಯತಾಪಕತ್ವಾತ್ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಮಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಽನರ್ಹಮರೋಚಕಂ ಸತ್ಕವಿಭಣಿತಿಷ್ವರುಚ್ಯಾಪಾದಕಂ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ನ ಶಕ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಕೇಷಾಂಚಿದ್ವಿರಲಪಾಪಾನಾಂ ಮಾತ್ಸರ್ಯಂ ವಿವೇಕೋಪದೇಶೇನ ಶಕ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತುಮ್, ಇದಂ ತು ನ ತಥೇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ಅಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮಿತಿ ।

ಆಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಶಿಷ್ಯಃ ಸನಾತನನಾಮಾ ತತ್ಕೃತಾಂ ಸ್ತುತಿಂ ತತ್ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಬಂಧಮಧಿರೋಪಯತಿ –

ಶಂಕೇ ಇತಿ ।

ಸಂಪ್ರತಿ ಸಾಂದ್ರತಪಃಸ್ಥಿತೇಷು ನಿರಂತರತಪೋನಿಷ್ಠೇಷು ನಿಮಿತ್ತೇಷ್ವಧುನಾ ಸ್ವಾರಾಜ್ಯಸೌಖ್ಯಂ ವಹನ್ನಿಂದ್ರೋ ಮಮ ರಾಜ್ಯಂ ತಪಸಾ ಹರಿಷ್ಯತೀತಿ ಯ ಉದ್ವೇಗಸ್ತಂ ನಿರ್ವಿಶಂಕಂ ನಿರ್ವಿಶಂಕೋ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಕಥಮಪಿ ನಾಭ್ಯೇಷ್ಯತೀತಿ ಶಂಕೇ ಮನ್ಯೇ ।

ಉದ್ವೇಗಾಪ್ರಾಪ್ತೌ ಹೇತುಮಾಹ –

ಯದಿತಿ ।

ಯಸ್ಮಾದ್ವಾಚಸ್ಪತಿಮಿಶ್ರನಿರ್ಮಿತಂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಬಹ್ವರ್ಥಂ ಯದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ತನ್ಮಾತ್ರೇಣ ಸ್ಫುಟನ್ಪ್ರಕಟೀಭವನ್ ಯೋ ವೇದಾಂತಾರ್ಥಸ್ತದ್ವಿಷಯವಿವೇಕೇನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇಣ ವಂಚಿತೋಽಪಹೃತೋ ಭವಃ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಸಂಸಾರೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥೋಕ್ತಾಃ । ತೇಽಮೀ ತಪಸ್ವಿನಃ ಸ್ವರ್ಗೇಽಪಿ ನಿಃಸ್ಪೃಹಾ ಇತಿ ಯದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾಚ್ಛಂಕ ಇತ್ಯನ್ವಯಃ ।

ವಿಷಯಕ್ರಮೇಣೇತಿ ।

ಅಧ್ಯಾಯವಿಷಯಯೋಃ ಸಾಧನಫಲಯೋಃ ಕ್ರಮೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ನನು ಜ್ಞಾನಾರ್ಥತ್ವಾದ್ ದೃಷ್ಟಫಲೇಷು ಗಾಂಧರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಶ್ರವಣಾದಿವದವಿಧೇಯೇಷು ಶ್ರವಣಾದಿಷು ಯಾವತ್ಫಲಮಾವೃತ್ತಿಸಿದ್ಧೌ ಕಥಂ ಸಕೃತ್ಪ್ರಯೋಗಶಂಕಾ? ಅತ ಆಹ –

ಮುಕ್ತಿಲಕ್ಷಣಸ್ಯೇತಿ ।

ಪೂರ್ವವಾದೀ ಮುಕ್ತ್ಯರ್ಥತ್ವಾತ್ ಶ್ರವಣಾದೀನಾಮದೃಷ್ಟಾರ್ಥತ್ವಂ ವಿಧೇಯತ್ವಂ ಚ ಮನ್ಯತೇ, ವಿಧಿಷು ಚಾಽಽವೃತ್ತ್ಯಶ್ರವಣಾತ್ಸಕೃತ್ಪ್ರಯೋಗಶಂಕೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಶ್ರವಣಾದಯೋಽಹಂಗ್ರಹೋಪಾಸ್ತಯಶ್ಚ ನಿರ್ವಿಶೇಷಸವಿಶೇಷಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಫಲಾ ಇಹೋದಾಹರಣಮ್ ।

ತತ್ರ ಶ್ರವಣಾದಿಷು ಸಕೃತ್ಪ್ರಯೋಗಮುಕ್ತ್ವಾಽಹಂಗ್ರಹೋಪಾಸ್ತಿಷ್ವಪ್ಯಾಹ –

ಯತ್ರ ಪುನರಿತಿ ।

ಅತ್ರ ಕಿಂ ವಿದ್ಯಾಯಾ ಮುಕ್ತಿಸಾಧನತ್ವಮದೃಷ್ಟಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಶ್ರವಣಾದೇರ್ವಾ ವಿದ್ಯಾಸಾಧನತ್ವಮ್ ।

ನಾದ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ –

ಯದ್ಯಪೀತಿ ।

ಜೀವನ್ಮುಕ್ತೇರ್ದೃಷ್ಟತ್ವಾದ್ಯದ್ಯಪಿಕಾರಃ । ಅಹಿವಿಭ್ರಮಸ್ಯ ರಜ್ಜುತತ್ತ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇಣ ಸಮುಚ್ಛೇದಸ್ಯೇವಾವಿದ್ಯಾಯಾ ವಿದ್ಯೋತ್ಪಾದೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದಸ್ಯೋಪಪತ್ತಿಸಿದ್ಧತ್ವಾದಿತಿ ಯೋಜನಾ ।

ತತ್ರ ಹೇತುಃ –

ವಿದ್ಯೋತ್ಪಾದವಿರೋಧಿತಯೇತಿ ।

ಅವಿದ್ಯಾ ವಿದ್ಯಾನಿವರ್ತ್ಯಾ ಅನಿರ್ವಾಚ್ಯತ್ವಾದಹಿವಿಭ್ರಮವದಿತ್ಯನುಮಾನಮ್ ।

ನ ದ್ವಿತೀಯ ಇತ್ಯಾಹ –

ಅನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾಭ್ಯಾಂ ಚೇತಿ ।

ಇವಕಾರೋ ಲೋಕಸಿದ್ಧತ್ವಾದಿತ್ಯತ ಉಪರಿ ನೇತವ್ಯಃ । ಗಾಂಧರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಾದೌ ಶ್ರವಣಾದ್ಯಭ್ಯಾಸಸ್ಯ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಜನಕತ್ವೇನನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾಭ್ಯಾಂ ಲೋಕಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ತದ್ವದುಕ್ತವಿಶೇಷಣಚೈತನ್ಯಾತ್ಮಕಾಹಮಿತ್ಯಪರೋಕ್ಷಾನುಭವಸ್ಯಾಪಿ ಶ್ರವಣಾದ್ಯಭ್ಯಾಸಸಾಧನತ್ವೇನಾನುಮಾನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ, ಶ್ರವಣಾದ್ಯಭ್ಯಾಸಸಾಧ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರತ್ವಾತ್, ಷಡ್ಜಾದಿಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವದಿತ್ಯನುಮಾನಮ್ ।

ನನು ವಿಧಿಪ್ರತ್ಯಯದರ್ಶನಾದ್ ಅದೃಷ್ಟಾರ್ಥತ್ವಮಸ್ತು, ತತ್ರಾಹ –

ನ ಚೇತಿ ।

ಪ್ರಾಪ್ತಾರ್ಥತ್ವಾತ್ ‘‘ವಿಷ್ಣುರುಪಾಂಶು ಯಷ್ಟವ್ಯ’’ ಇತ್ಯಾದಾವಿವಾನುವಾದಕತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।

ನನು ದೃಷ್ಟಫಲಾನ್ಯಪಿ ಶ್ರವಣಾದೀನಿ ಅಕ್ಷಸನ್ನಿಕರ್ಷಾದಿವದನಾವೃತ್ತಾನ್ಯೇನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಂ ಜನಯಂತು, ತತ್ರಾಹ –

ನ ಚೈತಾನೀತಿ ।

ಸಕೃಚ್ಛ್ರವಣಾದಿಫಲಾದರ್ಶನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।

ನನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಏವ ಕಿಮರ್ಥಂ, ಧರ್ಮಾದಾವಿವ ಪರೋಕ್ಷಜ್ಞಾನಮೇವಾಸ್ತು, ತತ್ರಾಹ –

ನ ಚಾತ್ರಾಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇತಿ ।

ಏವಂ ದೃಷ್ಟಫಲಭೂತಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋಪದೇಶೇನ ಶ್ರವಣಾದ್ಯನೇಕೋಪಾಯೋಪದೇಶಲಿಂಗಾತ್ ಫಲಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಪಿ ಶ್ರವಣಾದಿ ಅಭ್ಯಸನೀಯಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್ ।

ಅಥ ಯದುಕ್ತಮುಪಾಸೀತೇತ್ಯಾದಿಷು ಸಕೃದುಪದೇಶಾದನಾವೃತ್ತಿರಿತಿ, ತತ್ರಾಹ –

ಧ್ಯಾನೋಪಾಸನಯೋಶ್ಚೇತಿ॥೧॥೨॥

ಅಹಂಗ್ರಹೋಪಾಸ್ತಿಷು ಯಸ್ಯ ಸ್ಯಾದದ್ಧೇತಿ ವಚನಾದುಪಾಸನಸಾಧ್ಯ ಉಪಾಸ್ಯಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ ಪ್ರತೀಯತೇಽತಸ್ತತ್ರಾವೃತ್ತಿರರ್ಥವತೀ, ನ ನಿರ್ಗುಣಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇ ಇತ್ಯಾಹ –

ಸಾಧ್ಯೇ ಹೀತಿ ।

ಭಾಷ್ಯೇ - ಆತ್ಮಭೂತಮಿತಿ ಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯಾತ್ಮಭೂತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಸ್ವಪ್ರಕಾಶತ್ವಾದ್ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷಯ ಇತಿ ತು ಬ್ರಹ್ಮವಿಷಯವ್ಯವಹಾರಜನಕ ಇತ್ಯರ್ಥೋ ನ ತು ತತ್ಕರ್ಮಕ ಇತಿ; ತಥಾ ಸತ್ಯಾತ್ಮಭೂತತ್ವವಿರೋಧಾತ್ ।

ನ ಚ ಜೀವಸ್ಯಾತ್ಮಭೂತಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮುಚಿತಮ್ ; ಅಧ್ಯಾಹಾರಪ್ರಸಂಗಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯಾತ್ಮಭೂತಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತ್ವನುಷಂಗ ಏವ ಸ್ಯಾತ್ಸ ಚಾಧ್ಯಾಹಾರಾದ್ವರ ಇತಿ ಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಮಿತ್ಯಂಗೀಕೃತ್ಯಾವೃತ್ತೌ ದೂಷಿತಾಯಾಂ ಸಿದ್ಧಾಂತೀ ವೃತ್ತಿರೂಪಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಮಾದಾಯ ಶಂಕತೇ ಇತ್ಯಾಹ –

ಆಕ್ಷೇಪ್ತಾರಮಿತಿ ।

ನನು ಸ್ವರೂಪಪ್ರಕಾಶೇನ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಥನಸಿದ್ಧೌ ಕಿಮಾವೃತ್ತ್ಯಾ? ಅತ ಆಹ –

ನ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಭೂತ ಇತಿ ।

ನಾವಿದ್ಯೋದೀಯೇತೇತಿ ಭ್ರಾಂತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಮ್ ।

ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಕ್ಷೇಪೇಣೇತಿ ।

ವೃತ್ತಿರೂಪಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಂ ಪ್ರಮಾಮುಪೇತ್ಯ ತಸ್ಯಾಮಪ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯಾಕ್ಷೇಪೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ತಮೇವಾಹ –

ನ ಖಲ್ವಿತಿ ।

ತಾದೃಶ ಇತಿ ತಾದೃಕ್ ಶಬ್ದಾತ್ ಷಷ್ಠೀ ।

ಯದಿ ವಾಕ್ಯಂ ಸಕೃಚ್ಛ್ರೂಯಮಾಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮತ್ವಪ್ರತೀತಿ ನೋತ್ಪಾದಯೇದಿತಿ ಭಾಷ್ಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮತ್ವಪ್ರತೀತಿಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಃ, ಪರೋಕ್ಷಪ್ರತೀತ್ಯುತ್ಪತ್ತೇರೇವ ತದಭಾವಾಭಿಧಾನಾನುಪಪತ್ತೇರಿತ್ಯಾಹ –

ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಮಿತಿ ।

ಕೇವಲವಾಕ್ಯಮಾವರ್ತ್ಯಮಾನಮಪಿ ನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಂ ಜನಯತೀತ್ಯುಕ್ತೇ ಯುಕ್ತಿಸಹಕೃತಂ ಜನಯಿಷ್ಯತಿ ಸಂಸ್ಕಾರ ಇವಾಕ್ಷಸಹಿತಃ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾಮ್, ಅತೋ ವಾಕ್ಯೇನೈಕವಾರಂ ಪ್ರತ್ಯಯೇ ಕೃತೇ ಯುಕ್ತ್ಯಾಽಪಿ ತತ್ಕರಣಾದಾವೃತ್ತಿಸಿದ್ಧಿರಿತಿ ಶಂಕತೇ ಇತ್ಯಾಹ –

ನ ಕೇವಲಮಿತಿ ।

ಏವಮಪಿ ವಾಕ್ಯಯುಕ್ತ್ಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಾವೃತ್ತಿಃ ಸಿದ್ಧಾಂತಿಸಂಮತಾ ನ ಸಿಧ್ಯತೀತಿ ದೂಷಯತೀತ್ಯಾಹ –

ಆಕ್ಷೇಪ್ತೇತಿ ।

ಇದಾನೀಂ ಮಾ ಭೂದ್ವಾಕ್ಯಮಾವೃತ್ತಿಸಹಕೃತಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ಯ ಕಾರಣಮ್, ಮಾ ಚ ಯುಕ್ತಿಸಹಕೃತಂ ವಾಕ್ಯಮ್, ಯುಕ್ತಿವಾಕ್ಯೇ ತ್ವಾವೃತ್ತಿಸಹಿತೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕಾರಣೇ ಇತಿ ಶಂಕತ ಇತ್ಯಾಹ –

ಪುನಃ ಶಂಕತ ಇತಿ ।

ದೃಢಭೂಮಿರ್ದೃಢ ಆಶ್ರಯಃ ಫಲಂ ಸಾಧಯಿತುಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದ್ಯಪ್ಯಭ್ಯಾಸಮಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಯುಕ್ತೀ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಂ ಕುರುತ ಇತಿ ಶಂಕಿತಂ, ತಥಾಪ್ಯನ್ಯತರೋಪಕೃತಾವನ್ಯತರತ್ಕರಣಮಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯಂ, ಕರಣಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಚ ಪ್ರತೀತೇರಾಪರೋಕ್ಷ್ಯಂ ಯಥಾ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾಯಾಮ್ ।

ತತ್ರ ಕಿಂ ಶಾಸ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯೋಃ ಕರಣತ್ವಂ ಭಾವನಾಯಾ ವೇತಿ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ದೂಷಯತಿ –

ಸ ಖಲ್ವಯಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।

ಭಾವನಾಪ್ರಕರ್ಷಸ್ಯ ಪರ್ಯಂತೋಽವಧಿಃ ಕಾಷ್ಠಾ ತಜ್ಜಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಪೂರ್ವವಾದಿನಾ ಶಾಸ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯೋಃ ಪರೋಕ್ಷಜ್ಞಾನಜನಕತ್ವಾದಾವೃತ್ತಯೋರನಾವೃತ್ತಯೋರ್ವಾ ನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಹೇತುತೇತಿ ಉಕ್ತಂ, ಸಾಂಪ್ರತಮುಪೇತ್ಯಾಪಿ ತಯೋರಪರೋಕ್ಷಪ್ರಮಾಕರಣಭಾವಮಭ್ಯಾಸವೈಫಲ್ಯಮಭಿಧೀಯತ ಇತ್ಯಾಹಾಽಽಕ್ಷೇಪ್ತಾ –

ಆಕ್ಷೇಪಾಂತರಮಿತಿ ।

ಆತಶ್ಚೇತಿ ।

ಅವಶ್ಯಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಪರೋಕ್ಷಪ್ರಮೋತ್ಪತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಆವೃತ್ತ್ಯಾಕ್ಷೇಪಃ ಕಿಮಾವೃತ್ತ್ಯುಪಕಾರ್ಯಭೂತಪ್ರಮಾಣಾಭಾವಾದುತ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಯೋಗ್ಯ ಪ್ರಮೇಯಾಭಾವಾತ್ ।

ನ ಪ್ರಥಮ; ಮನಸ ಏವ ಸೋಪಾಧಿಕಾತ್ಮನ್ಯಹಂಪ್ರತ್ಯಯರೂಪಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಣತಯಾ ಕ್ಲೃಪ್ತಶಕ್ತೇಃ ಶಾಸ್ತ್ರಯುತ್ತಯಭ್ಯಾಸವಾಸಿತಸ್ಯ ಜೀವಯಾಥಾತ್ಮ್ಯಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕರಣತ್ವಸಂಭವಾದಿತ್ಯಾಹ –

ಸತ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।

ಭಾವನಾಭಾವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ಯಾನ್ಯತ್ರೇವ ಭ್ರಮತ್ವಮಾಶಂಕ್ಯ ಪ್ರಮೇಯಸ್ಯಾಪರೋಕ್ಷ್ಯಾದ್ ವಿಸಂವಾದಾಭಾವೇನ ವೈಷಮ್ಯಂ ವದನ್ಪರಿಹರತಿ –

ಸಾ ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ।

ಏತೇನ - ದ್ವಿತೀಯೋ ವಿಕಲ್ಪಃ ಪರಾಸ್ತಃ ।

ತದಾನೀಮಿತಿ ।

ಅನುಮಿತಿಭಾವನಾಕಾಲೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ನನು ಜೀವಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಸದಾತನಮ್ ಆಪರೋಕ್ಷ್ಯಂ ಭವತು, ತದ್ಯಾಥಾತ್ಮ್ಯಸ್ಯ ತು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವಭಾವಸ್ಯ ನಿತ್ಯಶುದ್ಧತ್ವಾದೇಃ ಪರೋಕ್ಷತ್ವಾತ್ತದ್ಭಾವನಾಭಿಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕೃತಿರ್ಭ್ರಮಃ ಸ್ಯಾದತ ಆಹ –

ನ ಹೀತಿ ।

ತರ್ಹ್ಯುಪಾಧಿವಿರಹೋ ಜೀವಾದನ್ಯ ಇತಿ ಪರೋಕ್ಷಃ ಸ್ಯಾದತೋ ನಿರುಪಾಧಿಬ್ರಹ್ಮಾಪರೋಕ್ಷಪ್ರತೀತಿರ್ಭ್ರಮಃ ಸ್ಯಾನ್ನೇತ್ಯಾಹ –

ನ ಚೇತಿ ।

ಪರಮಾರ್ಥಪ್ರತಿಯೋಗಿಕೋ ಹ್ಯಭಾವಃ ಪರಮಾರ್ಥಃ ಸ ನಾಧಿಕರಣಾದ್ಭಿದ್ಯತೇ ; ಕುಂಭಾಭಾವ ಇವ ಭೂತಲಾತ್, ಅತ ಏವ ಪ್ರತಿಯೋಗಿಪ್ರಮಾಣಮೇವಾಭಾವೇಽಪಿ ಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ಕೇಚಿದ್ ಮನ್ವತೇ । ಇಹ ಚೋಪಾಧೀನಾಂ ಮಿಥ್ಯಾತ್ವಾತ್ತತ್ಪ್ರತಿಯೋಗಿಕೋಽಭಾವೋಽಪಿ ನಾಸ್ತಿ ವಾಸ್ತವಃ । ನ ಚೈವಮಭಾವಾನವಸ್ಥಾ ; ಯಥಾ ಹಿ ಭವತಾಂ ಘಟೋ ನ ಭವತಿ ಘಟಾನ್ಯೋನ್ಯಾಭಾವ ಇತ್ಯತ್ರ ನಾನ್ಯೋನ್ಯಾಭಾವಾಂತರಮಸ್ತಿ, ನ ಚ ಭಾವಾಭಾವಯೋರೈಕ್ಯಮ್, ಏವಮಸ್ಮಾಕಮುಪಾಧ್ಯಭಾವೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ, ನ ಚ ಭಾವಾಂತರಪ್ರಸಂಗ ಇತಿ ।
ಏವಂ ಹೃದಿ ನಿಧಾಯಾರ್ಥಮಿಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಕೃತೋ ಜಗುಃ ।
ಆತ್ಮೈವಾಜ್ಞಾನಹಾನಿರ್ವಾ ತದಾಽಪ್ಯಾತ್ಮೈವ ಶಿಷ್ಯತೇ॥
ಇತಿ॥

ನನ್ವೇವಮಪಿ ಯಥಾ ಸಂಸಾರದಶಾಯಾಂ ಜೀವರೂಪಂ ಚಕಾಸ್ತಿ, ತಥೈವ ಯದಿ ಮೋಕ್ಷೇಽಪಿ ತರ್ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಜ್ಞಾನವೈಯರ್ಥ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ, ನೇತ್ಯಾಹ –

ತಸ್ಮಾದಿತಿ ।

ಷಡ್ಜಾದಯೋ ಹಿ ಗಾಂಧರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಶ್ರವಣಾತ್ಪ್ರಾಗಪ್ಯವಿಕಲಾನಧಿಕಾಃ ಶ್ರೋತ್ರೇಣಾಪರೋಕ್ಷಮೀಕ್ಷ್ಯಂತೇ, ತೇ ತ್ವಿತರೇತರವಿವೇಕೇನಾನವಧಾರಿತಾ ಐಕ್ಯೇನ ಚ ಸಮಾರೋಪ್ಯಮಾಣಾ ನ ತಥಾ ಹರ್ಷವಿಶೇಷಮುಪಜನಯಂತ್ಯವಿವೇಕಿನಾಂ ಯಥಾ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಲಕ್ಷಣೈರ್ವಿವಿಂಚತಾಮ್ । ತಸ್ಮಾದ್ಯಥಾ ತತ್ರ ಪ್ರಕಾಶಮಾನೇಷ್ವಿವ ಷಡ್ಜಾದಿಷು ಸಮಾರೋಪಿತಮವಿವೇಕಂ ನಿಷೇಧತಃ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯೋಪಯೋಗಃ, ಏವಮತ್ರಾಪಿ ಸಮಾರೋಪಿತೋಪಾಧಿಕೃತಸ್ವಪ್ರಕಾಶಾನುಭವಗತಮಭಿಭವಂ ವ್ಯುದಸ್ಯತಾಂ ವೇದಾಂತಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ - ಅವಿಕಲಾನಧಿಕೇಽವಭಾಸಮಾನೇಽಪಿ ವಸ್ತುನಿ ಯೇನ ಕ್ರಮೇಣಾರೋಪಃ ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ತದ್ವಿಪರೀತಾಕಾರಪ್ರಮಾಣವೃತ್ತ್ಯುದಯವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ನ ಭ್ರಮೋ ನಿವರ್ತತೇ, ಯಥಾ ದೇವದತ್ತೇ ತದೈಕ್ಯೇ ಚಾಭಿಜ್ಞಾಸಿದ್ಧೇಽಪ್ಯನ್ಯೋಽಯಮನ್ಯಃ ಸ ಇತ್ಯಾರೋಪಃ ಸೋಽಯಮಿತ್ಯಾಕಾರಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಯಾ ವಿನಾ ನ ನಿವರ್ತತ ಇತಿ॥
ಷಡ್ಜಮಧ್ಯಮಗಾಂಧಾರನಿಷಾದರ್ಷಭಧೈವತಾಃ ।
ಪಂಚಮಶ್ಚೇತಿ ಸಪ್ತೈತೇ ತಂತ್ರೀಕಂಠೋದ್ಭವಾಃ ಸ್ವರಾಃ॥
ಗ್ರಾಮಃ ಸ್ವರಾಣಾಂ ಸಮೂಹಃ । ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ತು ತೇಷಾಮಾರೋಹಾವರೋಹೌ ।

ಭಾಷ್ಯೇ – ಸರ್ವಥೈವಾನರ್ಥಕ್ಯಂ ಕಂಚಿತ್ಪ್ರತಿ ನೋಚ್ಯತೇ ; ಸಮ್ಯಗ್ ಜ್ಞಾನೋಪಾಯಸ್ಯ ನಿಯತತ್ವಾತ್, ಕಿತ್ವಿಹ ಜನ್ಮನ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯನುಷ್ಠಾನವೈಯರ್ಥ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –

ಪ್ರಾಗ್ಭವೀಯೇತಿ ।

ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಾವಸರೇ ಹಿ ವಾಕ್ಯಮಾವರ್ತ್ಯಮಾನಮಪಿ ನಾಪರೋಕ್ಷಜ್ಞಾನಂ ಜನಯತೀತ್ಯುಕ್ತಂ, ನಾವೃತ್ತಾವಪಿ ತದನುಪಪತ್ತೇರಿತ್ಯಾದಿಭಾಷ್ಯೇಣ, ತದೇವಾನೂದ್ಯ ನ ಹಿ ದೃಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿಭಾಷ್ಯೇಣ ಪರೋಕ್ಷಾರ್ಥವಾಕ್ಯದೃಷ್ಟಾಂತೇನ ಪರಿಹ್ರಿಯತೇ । ತದಸಂಗತಮಿವ ಪ್ರತಿಭಾತಿ ; ತತ್ರ ವಾಕ್ಯಾತ್ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೋತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ಸ್ವೇನೈವೋಪಪಾದಿತತ್ವಾದೇತಾವಾನಾಕ್ಷೇಪಃ ಪರಿಶಿಷ್ಯತೇ, ಯಃ ಪ್ರಥಮಶ್ರವಣೇ ಪ್ರಮಿತ್ಯತಿಶಯೋ ನ ಭವತಿ, ಸ ಆವೃತ್ತಾವಪಿ ನ ಸ್ಯಾದಿತಿ ।

ತಸ್ಯ ಕೈಮುತಿಕನ್ಯಾಯೇನ ಪರಿಹಾರಭಾಷ್ಯಾರ್ಥಮಾಹ –

ಯತ್ರ ಪರೋಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿನಾ ।

ವಾಕ್ಯಾಭ್ಯಾಸಾನಭ್ಯಾಸಾಭ್ಯಾಮೇಕಜಾತೀಯಪರೋಕ್ಷಜ್ಞಾನೇ ಜನ್ಯಮಾನೇಽಪ್ಯಾವೃತ್ತೇರತಿಶಯಕರತ್ವೇ ದೃಷ್ಟೇ ಸತ್ಯಪರೋಕ್ಷಜ್ಞಾನಾತಿಶಯಾಽಽವೃತ್ತಿರಿತಿ ನಾನುಪಪನ್ನಮ್, ಅಪಿ ತು ಸುತರಾಮುಪಪನ್ನಮಿತಿ ಭಾಷ್ಯಾರ್ಥಃ ।

ವಾಕ್ಯಮಾತ್ರಸ್ಯೇತಿ ।

ಪರೋಕ್ಷಾರ್ಥಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ।ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಾರ್ಥಮಾವೃತ್ತ್ಯುಪಯೋಗಮುಕ್ತ್ವಾ ತತ್ತ್ವಂಪದಾರ್ಥವಿವೇಕದ್ವಾರೇಣ ವಾಕ್ಯಮಾತ್ರಾತ್ ಪರೋಕ್ಷಜ್ಞಾನೋತ್ಪಾದನೇಽಪ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯುಪಯೋಗ ಉಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –

ಅತ್ಯಂತದುರ್ಗ್ರಹೇತಿ ।

ಕ್ರಮವತೀ ಪ್ರತೀತಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಸ್ತಥೋಕ್ತಃ । ಸಂಸೃಷ್ಟತ್ವಂ ನಾನಾತ್ವಂ ಚ ಯಯೋರ್ನ ಸ್ತಸ್ತೌ ಪದಾರ್ಥಾವಸಂಸೃಷ್ಟನಾನಾತ್ವೌ ತೌ ಚ ಯಸ್ಯ ತದ್ದ್ಬ್ರಹ್ಮಾಸಂಸೃಷ್ಟನಾನಾತ್ವಪದಾರ್ಥಕಮಿತಿ । ತತ್ಕಿಮಿತಿ । ಯೇಯಂ ಪದಾರ್ಥವಿವೇಕಪೂರ್ವಕಂ ವಾಕ್ಯಜನ್ಯತಾಪ್ರತೀತಿರಿಯಮೇವ ಸ್ಯಾತ್, ಕಿಮಾತ್ಮನಿ ನಾನ್ಯಾ, ತಥಾ ಸತೀಯಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಪ್ರತೀತಿರಾತ್ಮನಿ ನ ಸ್ಯಾತ್ । ಕುತಃ? ಅಸ್ಯಾಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಪ್ರತಿತೇರಿಂದ್ರಿಯಜತ್ವೇನಾನಾಗಮಕಫಲತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।

ನನು ಶಾಬ್ದಪ್ರತೀತೇರಪ್ಯಾತ್ಮಪ್ರತಿಪತ್ತಿತ್ವಾತ್ಕಿಂ ತಸ್ಯಾ ಏವ ತತ್ಪೂರ್ವತ್ವಂ, ನೇತ್ಯಾಹ –

ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇತಿ ।

ಶಾಬ್ದಧಿಯೋಽನಿಂದ್ರಿಯಜನ್ಯತ್ವಾದ್ ಧ್ಯಾನಾದಿಸಹಕೃತಚೇತೋಽರ್ಪಣದ್ವಾರಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಹೇತುತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ –

ಏತದುಕ್ತಮಿತಿ ।

ವಿಶೇಷಣತ್ರಯವತೀತಿ ।

ದೀರ್ಘಕಾಲನೈರಂತರ್ಯಸತ್ಕಾರವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಅತ್ಯಂತಭಿನ್ನಾನಾಮಿತಿ ।

ಅಭಿನ್ನಾನಾಮಿತ್ಯಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ । ಕಲ್ಪಿತತ್ವಂ ಹಿ ಸಿದ್ಧಾಂತಃ ।

ನನ್ವಶ್ವಸ್ಯ ಗಾಂ ಪ್ರತ್ಯಧರ್ಮತ್ವಂ ನಾನ್ಯತ್ವಾತ್ ಕಿಂ ತು ಗವ್ಯಸಮವೇತತ್ವಾತ್ ದುಃಖಾದಯಸ್ತು ಭಿನ್ನಾ ಅಪ್ಯಾತ್ಮಸಮವೇತತ್ವಾದ್ಧರ್ಮಾ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ತರ್ಹಿ ಸಂಬಂಧ ಏವ ನಾಸ್ತಿ ವಾಸ್ತವ ಇತ್ಯಾಹ –

ಸಂಬಂಧಸ್ಯಾಪೀತಿ ।

ನನು ದುಃಖಾದಯ ಆತ್ಮನೋ ನಾತ್ಯಂತಭಿನ್ನಾಃ ಕಿಂ ತು ಭಿನ್ನಾಭಿನ್ನಾ ಇತಿ ನೇತ್ಯಾಹ –

ಭೇದಾಭೇದಯೋಶ್ಚೇತಿ ।

ಚೈತನ್ಯಾದ್ಬಹಿರಿತಿ ।

ವಾಸ್ತವಂ ಹಿ ಚೈತನ್ಯಂ ತಸ್ಮಾದ್ಬಹಿಷ್ಟ್ವಮವಾಸ್ತವಮಿತಿ ।

ಇತಶ್ಚೇತಿ ।

ಕಲ್ಪಿತತ್ವೇನ ಹಿ ದುಃಖಿತ್ವಾದೀನಾಮಾತ್ಮತಾದಾತ್ಮ್ಯಂ ಧರ್ಮಧರ್ಮಿತ್ವೋಪಯೋಗಿ ನಿರಸ್ತಮಿದಾನೀಂ ಸುಷುಪ್ತಾವಾತ್ಮನಿ ದುಃಖಿತ್ವಾದ್ಯಭಾವಾಚ್ಚ ನಾತ್ಮತಾದಾತ್ಮ್ಯಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ತಾದಾತ್ಮ್ಯಂ ಹ್ಯೈಕ್ಯಂ ನಾನ್ಯನ್ನಿರೂಪಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಮ್ । ನ ಚಾನುವೃತ್ತವ್ಯಾವೃತ್ತಯೋರೈಕ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಅನ್ಯವಿಷಯೈವೇತಿ ।

ಸಂಪದಾದಿಪ್ರತ್ಯಯವಿಷಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಆತ್ಮವಿಷಯಂ ದರ್ಶನಂ ವಿಧೀಯತ ಇತಿ ।

ಆತ್ಮಸ್ತುತಿದ್ವಾರೇಣ ದರ್ಶನಂ ಪುರುಷಪ್ರವೃತ್ತ್ಯತಿಶಯವಿಷಯತ್ವಮಾಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸಿದ್ಧರೂಪಬ್ರಹ್ಮಪ್ರತ್ಯಯವಿಪರೀತಪ್ರತ್ಯಯೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಕಾರ್ಯವಾದಿಭಿರಿಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್ತದಾಪತ್ತಾವಿಷ್ಟಪ್ರಸಂಗತಾಮಾಶಂಕ್ಯಾಹ – ಅಭ್ಯುಚ್ಚಯಮಾತ್ರಮಿತಿ ।ಸಮನ್ವಯಸೂತ್ರೋಕ್ತನ್ಯಾಯೇನ ವೇದಾಂತಾನಾಂ ಸಿದ್ಧಬ್ರಹ್ಮಪರತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ತಾದೃಶಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಾದೇವ ಮುಕ್ತಿರಿತಿ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ ತಥಾಭ್ಯುಪಗಮೇ ಮುಕ್ತಿವಿರೋಧ ಉಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಶಾಸ್ತ್ರತೋ ವಿಜ್ಞಾಯಾಪರೋಕ್ಷಪ್ರಜ್ಞಾಂ ಕುರ್ವೀತ ಯತ್ಸ ರೈಕ್ವೋ ವೇದ ತತ್ಪ್ರಾಣತತ್ತ್ವಂ ಸರ್ವಧರ್ಮಫಲಮಭಿಸಂಗಚ್ಛತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಏವಂ ರೈಕ್ಕಾದನ್ಯೋಽಸಿ ಯಸ್ತದ್ರೈಕ್ವ  ವೇದ್ಯಂ ವೇದ ತಸ್ಯಾಪಿ ಸರ್ವಸಾಧುಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಭವತಿ ಸ ಏವಂಭೂತೋ ರೈಕ್ವೋ ಮಯಾ ಏತದಿತಿ । ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಮಿತ್ಥಮುಕ್ತಃ । ರೈಕ್ವಮಿವ ಜಾನಶ್ರುತಿಮಲ್ಪಕಂ ಕರ್ಮಾತ್ಥೇತಿ ಹಂಸಾಂತರಂ ಪ್ರತಿ ಹಂಸೋ ವಕ್ತಿ । ಹೇ ರೇಕ್ವ ಯಾಂ ದೇವತಾಮುಪಾಸ್ತೇ ಏತಾ ಮಾಮ್ ಅನುಶಾಧಿ ಶಿಕ್ಷಯ ಜ್ಞಾಪಯ ಇತಿ ಜಾನಶ್ರುತಿವಾಕ್ಯಮ್ । ಹೇ ಪುತ್ರ ತ್ವಂ ರಶ್ಮೀನಾದಿತ್ಯಂ ಚ ಭೇದೇನ ಪರ್ಯಾವರ್ತಯಾತ್ ತಕಾರ ಏಕೋ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ । ಪರ್ಯಾವರ್ತಯತಾದಿತಿ ಮಧ್ಯಮೈಕವಚನಮೇತತ್ । ತ್ವಂ ಯೋಗಾತ್ ಪರ್ಯಾವರ್ತಯ ಉಪಾಸ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಏವಂ ಸತಿ ಬಹವಸ್ತೇ  ಪುತ್ರಾ ಭವಿಷ್ಯಂತಿ ನ ಕೇವಲಾದಿತ್ಯೋಪಾಸ್ತಾವಿವೈಕಪುತ್ರತೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಏಷಾಂ ನೋಽಸ್ಮಾಕಮಪರೋಕ್ಷ ಆತ್ಮೈವಾಯಂ ಲೋಕಃ ಪೃಥಿವೀಲೋಕಃ ಪ್ರಜಯಾ ಹಿ ಪೃಥಿವೀಲೋಕಃ ಸಾಧ್ಯಃ ಸ ಆತ್ಮೈವಾಸ್ಮಾಕಮ್ ಆತ್ಮನಃ ಸರ್ವಾತ್ಮತ್ವಾದತಃ ಪ್ರಜಯಾ ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।

x

ಯಸ್ತ್ವಾತ್ಮರತಿರಿತಿ ।

ರತಿರಾಸಕ್ತಿಪೂರ್ವಿಕಾ ನಿಷ್ಠಾ । ತತ ಆತ್ಮಸುಖಾನುಭವಸ್ತೃಪ್ತಿಃ ತಸ್ಯಾಃ ಕಾಷ್ಠಾ ಸಂತುಷ್ಠಿಃ॥೨॥

ಇತಿ ಪ್ರಥಮಮಾವೃತ್ತ್ಯಧಿಕರಣಮ್॥