ಬ್ರಹ್ಮದೃಷ್ಟಿರುತ್ಕರ್ಷಾತ್ ।
ಯದ್ಯಪಿ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಮುಭಯಥಾಪಿ ಘಟತೇ ತಥಾಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸರ್ವಾಧ್ಯಕ್ಷತಯಾ ಫಲಪ್ರಸವಸಾಮರ್ಥ್ಯೇನ ಫಲವತ್ತ್ವಾತ್ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ತದೇವಾದಿತ್ಯಾದಿದೃಷ್ಟಿಭಿಃ ಸಂಸ್ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿದೃಷ್ಟಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯೇವ ಕರ್ತವ್ಯಾ ನ ತು ಬ್ರಹ್ಮದೃಷ್ಟಿರಾದಿತ್ಯಾದಿಷು । ನ ಚೈವಂವಿಧೇಽವಧೃತೇ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥೇ ನಿಕೃಷ್ಟದೃಷ್ಟಿರ್ನೋತ್ಕೃಷ್ಟ ಇತಿ ಲೌಕಿಕೋ ನ್ಯಾಯೋಽಪವಾದಾಯ ಪ್ರಭವತ್ಯಾಗಮವಿರೋಧೇನ ತಸ್ಯೈವಾಪೋದಿತತ್ವಾದಿತಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಸಂಕ್ಷೇಪಃ । ಸತ್ಯಂ ಸರ್ವಾಧ್ಯಕ್ಷತಯಾ ಫಲದಾತೃತ್ವೇನ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಏವ ಸರ್ವತ್ರ ವಾಸ್ತವಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ತಥಾಪಿ ಶಬ್ದಗತ್ಯನುರೋಧೇನ ಕ್ವಚಿತ್ಕರ್ಮಣ ಏವ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮವಸೀಯತೇ । ಯಥಾ “ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಾಭ್ಯಾಂ ಯಜೇತ ಸ್ವರ್ಗಕಾಮಃ”, “ಚಿತ್ರಯಾ ಯಜೇತ ಪಶುಕಾಮಃ” ಇತ್ಯಾದೌ । ಅತ್ರ ಹಿ ಸರ್ವತ್ರ ಯಾಗಾದ್ಯಾರಾಧಿತಾ ದೇವತೈವ ಫಲಂ ಪ್ರಯಚ್ಛತೀತಿ ಸ್ಥಾಪಿತಂ ತಥಾಪಿ ಶಬ್ದತಃ ಕರ್ಮಣಃ ಕರಣತ್ವಾವಗಮನೇ ಫಲವತ್ತ್ವಪ್ರತೀತೇಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್ । ಕ್ವಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಯಥಾ ವ್ರೀಹೀನ್ಪ್ರೋಕ್ಷತೀತ್ಯಾದೌ । ತದುಕ್ತಂ “ಯೈಸ್ತು ದ್ರವ್ಯಂ ಸಂಚಿಕೀರ್ಷ್ಯತೇ ಗುಣಸ್ತತ್ರ ಪ್ರತೀಯತೇ” ಇತಿ । ತದಿಹ ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಾಧ್ಯಕ್ಷತಯಾ ವಸ್ತುತೋ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಫಲಂ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ ತಥಾಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧ್ಯಾಽದಿತ್ಯಾದೌ ಪ್ರತೀಕ ಉಪಾಸ್ಯಮಾನೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಫಲಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ಇತ್ಯಭಿವದತಿ ಕಿಂವಾದಿತ್ಯಾದಿಬುದ್ಧ್ಯಾ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ವಿಷಯೀಕೃತಂ ಫಲಾಯೇತ್ಯುಭಯಥಾಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸರ್ವಾಧ್ಯಕ್ಷಸ್ಯ ಫಲದಾನೋಪಪತ್ತೇಃ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಸಂದೇಹೇ ಲೋಕಾನುಸಾರತೋ ನಿಶ್ಚೀಯತೇ ।
ತದಿದಮುಕ್ತಮ್ –
ನಿರ್ಧಾರಿತೇ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥ ಏತದೇವಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ।
ನ ಕೇವಲಂ ಲೌಕಿಕೋ ನ್ಯಾಯೋ ನಿಶ್ಚಯೇ ಹೇತುರಪಿ ತು ಆದಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ಪ್ರಾಥಮ್ಯೇನ ಮುಖ್ಯಾರ್ಥತ್ವಮಪೀತ್ಯಾಹ –
ಪ್ರಾಥಮ್ಯಾಚ್ಚೇತಿ ।
ಇತಿ ಪರತ್ವಮಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಶಬ್ದಸ್ಯಾಮುಮೇವ ನ್ಯಾಯಮವಗಮಯತಿ । ತಥಾಹಿ ಸ್ವರಪ್ರವೃತ್ಯಾ ಆದಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾ ಯಥಾ ಸ್ವಾರ್ಥೇ ವರ್ತಂತೇ ತಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಶಬ್ದೋಽಪಿ ಸ್ವಾರ್ಥೇ ವರ್ತ್ಸ್ಯತಿ ಯದಿ ಸ್ವಾರ್ಥೋಽಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತಃ ಸ್ಯಾತ್ । ತಥಾಚೇತಿಪರತ್ವಮನರ್ಥಕಂ ತಸ್ಮಾದಿತಿನಾ ಸ್ವಾರ್ಥಾತ್ಪ್ರಚ್ಯಾವ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಪದಂ ಜ್ಞಾನಪರಂ ಸ್ವರೂಪಪರಂ ವಾ ಕರ್ತವ್ಯಮ್ ।
ನಚ ಬ್ರಹ್ಮಪದಮಾದಿತ್ಯಾದಿಪದಾರ್ಥ ಇತಿ, ಪ್ರತೀತಿಪರ ಏವಾಯಮಿತಿಪರಃ ಶಬ್ದೋ ಯಥಾ ಗೌರಿತಿ ಮೇ ಗವಯೋಽಭವದಿತಿ । ತಥಾಚ ಆದಿತ್ಯಾದಯೋ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಪ್ರತಿಪತ್ತವ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ –
ಇತಿಪರತ್ವಾದಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಶಬ್ದಸ್ಯೇತಿ ।
ಶೇಷಮತಿರೋಹಿತಾರ್ಥಮ್ ॥ ೫ ॥
ಬ್ರಹ್ಮದೃಷ್ಟಿರುತ್ಕರ್ಷಾತ್॥೫॥ ಪೂರ್ವತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಾಭಿನ್ನಜೀವದೃಷ್ಟೇರ್ನಾಮಾದಿಷು ಕರಣೇ ಘಟಾದಿದೃಷ್ಟೇರಪಿ ಪ್ರಸಂಗ ಇತ್ಯತಿಪ್ರಸಂಗಾನ್ನ ಪ್ರತೀಕೇಷ್ವಹಂಮತಿಕ್ಷೇಪ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಏವಮಿಹಾಪಿ ಯದಿ ಆದಿತ್ಯಾದಿಷೂಪಾಸ್ಯಮಾನೇಷು ಬ್ರಹ್ಮ ಫಲಪ್ರದಮಭಿಮತಂ, ತರ್ಹಿ ಚೈತ್ರೇ ಉಪಾಸ್ಯಮಾನೇ ಮೈತ್ರಾತ್ಫಲಸಿದ್ಧಿಪ್ರಸಂಗಾದ್ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಫಲಪ್ರದತ್ವಾದುಪಾಸ್ಯಮಿತಿ ಸಂಗತಿಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಮಾಹ –
ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸರ್ವಾಧ್ಯಕ್ಷತಯೇತಿ ।
ಪ್ರಯೋಜನವತ್ತ್ವೇನ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾಪೇಕ್ಷತ್ವಾತ್ತತ ಏವ ಚ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ತದ್ವಾಚಿಬ್ರಹ್ಮಶಬ್ದಸ್ಯ ಪ್ರತೀತಿಲಕ್ಷಕತ್ವಾಯೋಗಾದ್ ಬ್ರಹ್ಮೈವಾದಿತ್ಯಾದಿದೃಷ್ಟಿಭಿಃ ಸಂಸ್ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಫಲವತ್ತ್ವಪ್ರಧಾನತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯನ್ಯಾಯಾಭ್ಯಾಂ ದುರ್ಬಲತ್ವಾಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಾನವಧಾರಕತ್ವಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ವಿಶೇಷಣಂ –
ಲೌಕಿಕ ಇತಿ ।
ಯಥಾ ರಾಜಪುರುಷ ಆಗತ ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ವಸ್ತುತಃ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯಾಪಿ ರಾಜ್ಞ ಆಗಮನಂ ನ ಪ್ರತೀಯತೇ, ಕಿಂ ತು ಪುರುಷಸ್ಯೈವ ; ತಥಾಽತ್ರಾಪಿ ಆದಿತ್ಯಾದಿರೇವ ಶಬ್ದತಃ ಪ್ರಧಾನತ್ವೇನಾವಗತ ಉಪಾಸ್ತಿಕರ್ಮೇತಿ ವಕ್ತುಂ ಶ್ರೌತಂ ದೃಷ್ಟಾಂತಮಾಹ –
ಸತ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಐಹಿಕಫಲಂ ಕರ್ಮೋದಾಹರತಿ –
ಚಿತ್ರಯೇತಿ ।
ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದಾದಿತ್ಯಾದೇರ್ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ದೃಷ್ಟಾಂತಾರಮಾಹ –
ಕ್ವಚಿದ್ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೇತಿ ।
ಅತ್ರಾಪ್ಯಂಗಾನುಷ್ಠಾನಾರಾಧಿತಃ ಪರಮೇಶ್ವರ ಏವ ಪ್ರಧಾನಸಿದ್ಧಿಹೇತುರಿತಿ ತಸ್ಯೈವಾರ್ಥತಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಿತಿ । ಯೈಸ್ತು ಶಬ್ದೈರ್ವೀಹೀನಿತ್ಯಾದಿಭಿರ್ದ್ರವ್ಯಂ ಸಂಚಿಕೀರ್ಷ್ಯತ ಇತಿ ಪ್ರತೀಯತೇ, ತತ್ರ ಕ್ರಿಯಾ ಪ್ರೋಕ್ಷಣಾದಿಕಾ ಗುಣತ್ವೇನ ಪ್ರತೀಯತೇತ್ಯರ್ಥಃ । ತದಿಹೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಮೃಶತಿ - ತತ್ರ ಫಲಾಯಕಲ್ಪತ ಇತ್ಯಭಿವದತೀತ್ಯಂತಂ ಸಿದ್ಧಾಂತವಚನವ್ಯಕ್ತಿಪ್ರದರ್ಶನಪರಂ ಕಿಂ ವೇತ್ಯಾದಿಫಲಾಯೇತ್ಯಂತಂ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಾನುವಾದಃ । ಅತ್ರಾಪ್ಯಭಿವದತಿ ಕಿಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಿತ್ಯನುಷಂಗಃ । ತದನೇನ ಬ್ರಹ್ಮಗತಫಲದಾತೃತ್ವಪ್ರಧಾನತ್ವಯೋಃ ಕರ್ಮಸ್ವಿವಾಽಽದಿತ್ಯಾದ್ಯುಪಾಸನೇಷ್ವಪಿ ಸಂಭವಾತ್ಕಾಂಸ್ಯಭೋಜಿನ್ಯಾಯೇನ ಲೌಕಿಕನ್ಯಾಯಾನುಗೃಹೀತೃತ್ವಮುಕ್ತಮ್ । ನ ಚಾತಿಪ್ರಸಂಗಃ, ಅತಿಥ್ಯಾದ್ಯುಪಾಸನ ಇವ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಏವ ಫಲದಾತೃತ್ವಸಂಭವಾದಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭಾಷ್ಯೇ । ಯದಿ ಸ್ವಾರ್ಥೋಽಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತಃ ಸ್ಯಾತ್ತರ್ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಶಬ್ದೋಽಪಿ ಸ್ವಾರ್ಥೇ ವರ್ತ್ಸ್ಯತಿ ವೃತ್ತೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ, ನ ತ್ವಸ್ಯ ಸ್ವಾರ್ಥೋ ವಿವಕ್ಷಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯದಿ ವಿವಕ್ಷಿತಃ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ರ ದೂಷಣಮಾಹ –
ತಥಾ ಚೇತಿ ।
ಇತಿನೇತಿ ।
ಇತಿಶಬ್ದೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸ್ವರೂಪಪರಮಿತಿ ।
ಬ್ರಹ್ಮಪದಮೇವ ಸ್ವರೂಪಂ ತತ್ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಶಬ್ದ ಇತಿ ವಾ ದ್ವಾವರ್ಥಾವಿತಿಶಬ್ದಶಿರಸ್ಕಬ್ರಹ್ಮಶಬ್ದಾತ್ ಪ್ರತೀಯೇತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಶಬ್ದಪರತ್ವಂ ದೂಷಯತ್ಯುಪಾಸ್ತಿವಿಧಿಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ –
ನ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಪದಮಿತಿ ।
ಯ ಆದಿತ್ಯಃ ಸ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯಯಂ ಶಬ್ದ ಇತಿ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಂ ವಿರುದ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನು ಪ್ರತೀತಿಪರತ್ವಮಪಿ ನ ಯುಜ್ಯತೇ, ಯಾ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಪ್ರತೀತಿಃ ಸಾ ಆದಿತ್ಯ ಇತ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾದತ ಆಹ –
ಗೌರಿತೀತಿ ।
ಭ್ರಾಂತೋ ಹಿ ಗವಯಾದಿಕಂ ಗೌರಿತಿ ಪ್ರತಿಪದ್ಯ ಬಾಧೋತ್ತರಕಾಲಂ ವಕ್ತಿ ಗೌರಿತಿ ಮೇಽಭವದ್ ಗವಯ ಇತಿ, ಗವಾತ್ಮತ್ವೇನ ಪ್ರತೀತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರತೀತಿವಿಷಯತ್ವಾಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ಹಿ ಗೌಣಮಿದಮಪಿ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಮ್ ; ತಥಾಪಿ ಪ್ರಚುರಪ್ರಯೋಗಾನ್ನಿರೂಢಮತಃ ಶಬ್ದಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಾದ್ವಿಶೇಷಃ॥೫॥