ಆದಿತ್ಯಾದಿಮತಯಶ್ಚಾಂಗ ಉಪಪತ್ತೇಃ॥೬॥ ಪೂರ್ವವದುತ್ಕರ್ಷರೂಪವಿಶೇಷಾನವಧಾರಣಾದನಿಯಮಃ । ಅಥವಾ ಗೀತ್ಯಾತ್ಮಕೇನ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕಾನಾಮುದ್ಗೀಥಾದೀನಾಂ ಫಲಸನ್ನಿಕರ್ಷೇಣೋತ್ಕರ್ಷಾದಾದಿತ್ಯಾದಿಷು ತದ್ದೃಷ್ಟಿಃ ಕರ್ತವ್ಯಾ, ಪ್ರಥಮನಿರ್ದಿಷ್ಟನಾಮಾದಿಷು ಬ್ರಹ್ಮದೃಷ್ಟಿವಚ್ಚ ಪ್ರಥಮನಿರ್ದಿಷ್ಟಾದಿತ್ಯಾದಿಷು ಉದ್ಗೀಥಾದಿದೃಷ್ಟಿಃ ಕಾರ್ಯೇತಿ ತಿಸ್ರಃ ಸಂಗತಯೋ ಭಾಷ್ಯ ಏವ ವಿಶದಾಃ । ಭಾಷ್ಯಮುಪಾದತ್ತೇ –

ಅಥವೇತಿ ।

ಭಾಷ್ಯೇ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕತ್ವಾದಿತ್ಯಸಾಧಕಮ್ ; ಸಿದ್ಧರೂಪಾದಿತ್ಯಾದಿದೃಷ್ಟ್ಯಧ್ಯಾಸೇಽಪ್ಯುದ್ಗೀಥಾದಿಗತಕ್ರಿಯಾಸ್ವಭಾವಸ್ಯಾನಪಾಯಾತ್ ತತ್ಫಲಸಿಧ್ದ್ಯುಪಪತ್ತೇರಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಹ –

ತಥಾಚಾದಿತ್ಯಾದಿಮತಿಭಿರಿತಿ ।

ಶುಕ್ತ್ಯಾದೌ ರಜತಬುಧ್ದ್ಯುತ್ಪತ್ತೌ ತತ್ಪ್ರಯುಕ್ತವ್ಯವಹಾರಪ್ರತಿಬಂಧವತ್ ಸಿದ್ಧರೂಪಾದಿತ್ಯಾದಿದೃಷ್ಟಾವುದ್ಗೀಥಾದಿಗತಕ್ರಿಯಾತ್ವಮಭಿಭೂಯೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಆದಿತ್ಯಾದಿಷೂದ್ಗೀಥಾದಿದೃಷ್ಟೌ ತದ್ಗತಸಿದ್ಧರೂಪತ್ವಮಭಿಭೂಯತೇ, ಕ್ರಿಯಾತ್ವಂ ಚಾವಿರ್ಭವತಿ, ತತಶ್ಚ ಫಲಸಿದ್ಧಿರಿತ್ಯರ್ಥಪರತ್ವೇನೋದ್ಗೀಥಾದಿಮತಿಭಿರಿತ್ಯಾದಿಭಾಷ್ಯಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –

ಆದಿತ್ಯಾದಿಷು ಪುನರಿತಿ ।

ಕಲ್ಪಿಷ್ಯಂತೇ ಸಮರ್ಥಾ ಭವಿಷ್ಯಂತಿ । ಇಯಮೇವರ್ಗಗ್ನಿಃ ಸಾಮೇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಶ್ರುತ್ಯಾ ತತ್ರ ಹೇತುರುಚ್ಯತೇ ‘‘ತದೇತದೇತಸ್ಯಾಮೃಚ್ಯಧ್ಯೂಢಂ ಸಾಮೇ’’ತಿ । ೠಕ್ಸಾಮಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಮಿಹ ಪೃಥಿವ್ಯಗ್ನೀ ನಿರ್ದಿಶ್ಯೇತೇ । ಅಸ್ಯಾಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾಮೃಚಿ ಸಾಮಾಗ್ನಿರಾರೂಢ ಆಶ್ರಿತಸ್ತತಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಯೋರಪಿ ಪೃಥಿವ್ಯಗ್ನ್ಯೋರಾಶ್ರಯಾಶ್ರಯಿತ್ವಾತ್ತತ್ಸಾಮ್ಯೇನ ಪೂರ್ವವಾಕ್ಯೇ ಸಾಮಾಧಾರಭೂತಾ ಋಕ್ ಪೃಥಿವ್ಯುಕ್ತಾ ಋಗಾಶ್ರಿತಂ ಚ ಸಾಮಾಗ್ನಿರಿತ್ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ್ರ ಹೇತುವಾಕ್ಯೇ ಪೃಥಿವ್ಯಗ್ನ್ಯೋ ಋಕ್ಸಾಮಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಃ ಪೃಥಿವ್ಯಗ್ನ್ಯೋ ಕ್ಸಾಮದೃಷ್ಟಿಃ ಪೂರ್ವವಾಕ್ಯೇಽಭಿಹಿತೇತಿ ಜ್ಞಾಪಯತಿ ।

ಆರೋಪ್ಯವಾಚಕಶಬ್ದಸ್ಯೈವ ವಹ್ನ್ಯಾದೇರ್ಮಾಣವಕಾದಾವುಪಚಾರದರ್ಶನಾದಿತ್ಯಾಹ –

ಅತ ಏವೇತಿ ।

ಭೂತಭಾವ್ಯುಪಯೋಗಂ ಹಿ ವಸ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರಮರ್ಹತಿ ।

ಉದ್ಗೀಥಾದೀನಾಂ ಚ ಕ್ರಿಯಾತ್ವಾತ್ ಪ್ರಕೃತಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಾದ್ಯುಪಕಾರಸ್ಯ ತೈಃ ಕರಿಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾಚ್ಚ ತಾನ್ಯೇವಾದಿತ್ಯಾದಿಮತಿಭಿರತಿಶಯಾಯ ಸಂಸ್ಕ್ರಿಯೇರನ್ನಿತ್ಯಾಹ –

ಯದ್ಯುದ್ಗೀಥಾದಿಮತಯ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।

ಆದಿತ್ಯಾದಿಮತ್ಯಾ ವಿದ್ಯಯೇತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇ ತೃತೀಯೇ ।

ನನು ‘‘ಲೋಕೇಷು ಪಂಚವಿಧಂ ಸಾಮೋಪಾಸೀತೇ’’ತ್ಯಾದಾವಪಿ ಸಾಮಕರ್ಮೈವ ಕ್ರತುಂ ಸಾಧಯದ್ ವೀರ್ಯವತ್ತರತ್ವಾಯ ಲೋಕದೃಷ್ಠ್ಯಾ ಸಂಸ್ಕ್ರಿಯತಾಂ, ನ ಚ ‘‘ಕಲ್ಪಂತೇ ಹಾಸ್ಮೈ ಲೋಕಾ’’ ಇತ್ಯಾದಿಫಲಶ್ರವಣಾತ್ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಮ್; ಅಂಗಾವಬುದ್ಧತ್ವಾದಾಸಾಮುಪಾಸ್ತೀನಾಂ ಕರ್ಮಸಮೃದ್ಧಿಫಲೇಽವಗತೇ ಸತಿ ಪರಾರ್ಥೇ ಫಲಶ್ರವಣಸ್ಯಾರ್ಥವಾದತ್ವಸಂಭವಾತ್, ಅತೋ ಭಾಷ್ಯೋಕ್ತಸ್ವತಂತ್ರಫಲತ್ವಾನುಪಪತ್ತಿರಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಹ –

ಯತ್ರ ಹೀತಿ ।

ಯತ್ರ ಹ್ಯುದ್ಗೀಥಾದಿಕರ್ಮಣಃ ಸಕಾಶಾತ್ಫಲಂ, ತತ್ರೈವಂ ಭವದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಪ್ರಸ್ತುತೇ ವೈಷಮ್ಯಮಾಹ –

ಯತ್ರ ತ್ವಿತಿ ।

ಇಹ ತಾವತ್ಸಮಸ್ತಸ್ಯ ಖಲು ಸಾಮ್ನ ಉಪಾಸನಂ ಸಾಧ್ಯತಿ ಪಾಂಚಭಕ್ತಿಕಸಾಪ್ತಭಕ್ತಿಕಸಕಲಸಾಮೋಪಾಸನಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಾಂತರೇಣ ವಿಹಿತತ್ವಾತ್ಪಂಚವಿಧತ್ವಮಾತ್ರಂ ಗುಣ ಉಪಾಸನಯೋಪಾಧೀಯತೇ, ಏವಂ ಸತಿ ಯತ್ರ ಗುಣಾತ್ಫಲಂ ಲೋಕಾದಿ ಭವತಿ, ತತ್ರ ಗುಣಸ್ಯಾಕ್ರಿಯಾತ್ವೇನ ಲೋಕಾದಿಭಿಃ ಸಮತ್ವಾತ್ ತಂ ಪುರುಷಃ ಕರೋತೀತ್ಯೇವ ನಾಸ್ತಿ । ಕುತ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ವಿದ್ಯಯಾ ಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ವೀರ್ಯವತ್ತರಂ ಕುರ್ಯಾದ್ ? ಅತೋ ಲೋಕಾದಿಷ್ವಪಿ ಸಾಮಾಧ್ಯಾಸಸಂಭವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಗುಣಾತ್ ಫಲಸಿದ್ಧಿಃ ಕೇವಲಾದ್ವಾ ಯತ್ಕಿಂಚಿತ್ಕ್ರಿಯಾಸಂಬಂಧಾದ್ವಾ ಪ್ರಕೃತಕರ್ಮಸಂಬಂಧಾದ್ವಾ । ಆದ್ಯದ್ವಿತೀಯಾವತಿಪ್ರಸಕ್ತೌ ।

ತೃತೀಯೇ ತು ಪ್ರಕೃತಕ್ರಿಯಾವೈಶಿಷ್ಠ್ಯಾದಸ್ತಿ ಗುಣಸ್ಯಾಪಿ ಕಾರ್ಯತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ –

ನ ತಾವದಿತ್ಯಾದಿನಾ ।

ಭವಂತೂತ್ಕೃಷ್ಟಾ ಆದಿತ್ಯಾದಯಃ, ತೇಭ್ಯಸ್ತ್ವಕ್ರಿಯಾರೂಪೇಭ್ಯಃ ಕಥಂ ಫಲಸಿದ್ಧಿರಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ತದ್ದೃಷ್ಟಿಃ ಫಲಂ ಭವೇದಿತ್ಯಾಹ –

ಸ್ವಯಮೇವೇತಿ ।

ಯಥಾ ಮಾಣವಕೇಽಗ್ನಿದೃಷ್ಟಿಃ ಕೇನಚಿತ್ತೀವ್ರತ್ತ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗೇನ ಗೌಣೀ ।

ತತ್ರ ಹೇತುಃ –

ಅನಭಿಭೂತಮಾಣವಕತ್ವಾದಿತಿ ।

ನಾಭಿಭೂತೋ ಮಾಣವಕೋ ಯಯಾ ಸಾ ಗೌಣೀ ದೃಷ್ಟಿರನಭಿಭೂತಮಾಣವಕಾ ತಸ್ಯಾ ಭಾವೋಽನಭಿಭೂತಮಾಣವಕತ್ವಂ ತತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ದಾರ್ಷ್ಟಾಂತಿಕಮಾಹ –

ತಥೇಹಾಪೀತಿ ।

ದೃಷ್ಟಾಂತಂ ಪ್ರಪಂಚಯತಿ –

ನ ಹೀತಿ ।

ದಾರ್ಷ್ಟಾಂತಿಕಂ ವಿಶದಯತಿ –

ತಥೇಯಮಪೀತಿ ।

ಅನ್ಯಥಾಪೀತಿ ।

ಸತ್ಯಾಂ ಲಕ್ಷಣಾಯಾಂ ನ ಗೌಣೀ ವೃತ್ತಿರ್ದೌರ್ಬಲ್ಯಾತ್ । ತಥಾ ಚ ಋಕ್ಸಾಮಸಂಬಂಧಮಾತ್ರಂ ಪೃಥಿವ್ಯಗ್ನ್ಯೋ ಋಕ್ಸಾಮಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗೇ ಕಾರಣಮ್॥ ಸಬಂಧಶ್ಚ ಋಕ್ಸಾಮಾಧ್ಯಸ್ತತ್ವಮಪಿ ಸಂಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಏವಮ್ ಅನ್ಯಥಾಽಪ್ಯುಪಪತ್ತಿಮುಕ್ತ್ವಾಽನ್ಯಥೈವೋಪಪತ್ತಿಮಾಹ –

ಅಕ್ಷರನ್ಯಾಸೇತಿ ।

ಇಯಮೇವರ್ಗಿತಿ ಚೇತ್ಯಾದೇರಕ್ಷರನ್ಯಾಸಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಂತಸ್ಯ ಭಾಷ್ಯಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಮುಕ್ತ್ವಾ ಸಿದ್ಧಾಂತೇಽಕ್ಷರಾಂಜಸ್ಯಮಪರಮಪಿ ದರ್ಶಯಂಸ್ತಥಾ ಚ ಲೋಕೇಷು ಪಂಚವಿಧಮಿತ್ಯಾದಿಭಾಷ್ಯಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಮಾಹ –

ಲೋಕೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ ।

ಸಾಮಧೀರ್ಯದಿ ಲೋಕೇಷ್ವಧ್ಯಸ್ಯೇತ, ತದಾ ಸಾಮಾನಿ ನೋಪಸ್ಯೇರನ್ ।

ತತಃ ಕಿಂ ಜಾತಮತ ಆಹ –

ತಥಾ ಚೇತಿ ।

ಪರಿಕಲ್ಪನಾಮೇವಾಭಿನಯೇನ ದರ್ಶಯತಿ –

ಸಾಮ್ನೇತೀತಿ ।

ಸಾಮಸು ಲೋಕಾನಾಮುಪಾಸ್ಯತ್ವೇ ಶ್ರುತ್ಯಂತರಭಂಗಶ್ಚ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ –

ಲೋಕೇಷ್ವಿತೀತಿ ।

ಸಪ್ತಮೀಭಂಗೇ ಲೋಕಸಿದ್ಧಮುದಾಹರಣಮಾಹ –

ಅಗಾರ ಇತಿ ।

ಅಗಾರೇ ಗೃಹೇ ಗಾವೋ ವಾಸ್ಯಂತಾಮಿತಿ ಪ್ರಯೋಗೇ ಅಗಾರಂ ಗವಾಂ ಸಂಚರಣೇನ ಪವಿತ್ರೀಕ್ರಿಯತಾಮಿತಿ ಸಪ್ತಮೀಂ ಭಂಕ್ತ್ವಾ ಕರ್ಮತ್ವಂ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ । ಏವಂ ಪ್ರಾವಾರೇ ಪ್ರಾವರಣವಸ್ತ್ರೇ ಕುಸುಮಾನಿ ವಾಸ್ಯಂತಾಮಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಾವರಣಸ್ಯ ಕುಸುಮೈರ್ವಾಸ್ಯತ್ವಂ ಕರ್ಮತ್ವಂ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಇತಿ । ಉಕ್ತನ್ಯಾಯಾನುರೋಧೇನೇತಿ । ‘‘ಸಾಮೋಪಾಸೀತೇ’’ತಿ ದ್ವಿತೀಯಾಭಂಗಪ್ರಸಂಗಾನುರೋಧೇನ ವರಂ ಸಪ್ತಮೀ ತೃತೀಯಾರ್ಥೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೇತ್ಯುಪರ್ಯನ್ವಯಃ । ಲೋಕೇಷ್ವಿತಿ ಸಪ್ತಮೀ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೇ ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಥಾ ಸಿದ್ಧಾಂತೇ ತೃತೀಯಾರ್ಥೇತ್ಯುಭಯಥಾ ಭಂಜನೀಯಾ, ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೇ ತು ಸಾಮಗತದ್ವಿತೀಯಾಭಂಗೋಽಧಿಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಯತ್ರ ದ್ವಿತೀಯಾಸಪ್ತಮ್ಯೌ ಭವತಃ, ತತ್ರ ಭವತು ಶ್ರುತಿದ್ವಯಭಂಗಗೌರವಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮಂಗೇಷ್ವನಂಗದೃಷ್ಟಿರ್ಯತ್ರ ತೂಭಯತ್ರ ದ್ವಿತೀಯಾ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ, ತತ್ರಾನ್ಯತರಶ್ರುತಿಮಾತ್ರಭಂಗಸ್ಯ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಸಿದ್ಧಾಂತಯೋರವಿಶೇಷಾತ್ ಕಥಂ ನಿಯಮಃ? ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಹ –

ನನು ಯತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ।

ಸಪ್ತವಿಧಸಾಮಾನ್ಯೇವ ದರ್ಶಯತಿ –

ಹಿಂಕಾರೇತಿ ।

ಓಂಕಾರೋಽಪಿ ಸಾಮ್ನ್ಯಾದಿಸಂಜ್ಞಕೋ ಭಕ್ತಿವಿಶೇಷಃ ।

ಭಾಷ್ಯಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –

ಸಪ್ತವಿಧಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ।

ಶ್ರುತಿಗತಸಮಸ್ತಪದಸ್ಯ ಸ್ವೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಕೃತಾ –

ಸಪ್ತವಿಧಸ್ಯೇತಿ ।

ಛಾಂದೋಗ್ಯೇ ಹಿ ಸಮಸ್ತಸ್ಯ ಖಲು ಸಾಮ್ನ ಉಪಾಸನಂ ಸಾಧ್ವಿತ್ಯುಪಕ್ರಮ್ಯ ‘‘ಲೋಕೇಷು ಪಂಚವಿಧಂ ಸಾಮೋಪಾಸೀತ ಪೃಥಿವೀ ಹಿಂಕಾರೋಽಗ್ನಿಃ ಪ್ರಸ್ತಾವೋಽಂತರಿಕ್ಷಮುದ್ಗೀಥ ಆದಿತ್ಯಃ ಪ್ರತಿಹಾರೋ ದ್ಯೌರ್ನಿಧನ’’ಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪಂಚವಿಧಸ್ಯ ಸಾಮ್ನ ಉಪಾಸನಮುಕ್ತ್ವಾ ‘‘ಇತಿ ತು ಪಂಚವಿಧಸ್ಯೇ’’ತ್ಯುಪಸಂಹೃತ್ಯಾ ‘‘ ಥ ತು ಸಪ್ತವಿಧಸ್ಯೇ’’ತ್ಯುಪಕ್ರಮ್ಯ ‘‘ವಾಚಿ ಸಪ್ತವಿಧಂ ಸಾಮೋಪಾಸೀತ ಯತ್ಕಿಂಚ ವಾಚೋ ಹುಂ ಇತಿ ಸ ಹಿಂಕಾರೋ ಯತ್ಪ್ರೈತಿ ಸ ಪ್ರಸ್ತಾವೋ ಯದೈತಿ ಸ ಆದಿರ್ಯದುದೇತಿ ಸ ಉದ್ಗೀಥೋ ಯತ್ಪ್ರತೀತಿ ಸ ಪ್ರತಿಹಾರೋ ಯದುಪೇತಿ ಸ ಉಪದ್ರವೋ ಯನ್ನೇತಿ ತನ್ನಿಧನ’’ಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸಪ್ತವಿಧಸ್ಯಾಪ್ಯುಪಾಸನಮುಕ್ತಮ್ । ಏವಂಚ ಸತಿ ಸಮಸ್ತಸ್ಯ ಸಪ್ತವಿಧಸ್ಯ ಸಾಮ್ನ ಉಪಾಸನಂ ಸಾಧ್ವಿತಿ ಸಾಮ್ನ ಉಪಾಸ್ಯತ್ವಶ್ರುತೇರಿತಿ ತು ಪಂಚವಿಧಸ್ಯ ಸಾಮ್ನ ಉಪಾಸನಂ ಸಾಧ್ವಿತಿ ಚ ಪಂಚವಿಧಸ್ಯಾಪಿ ಸಾಮ್ನ ಉಪಾಸ್ಯತ್ವಶ್ರುತೇಃ ಸಾಮ್ನ್ಯೇವಾದಿತ್ಯಾಧ್ಯಾಸ ಇತಿ ಗ್ರಂಥಯೋಜನಾ ।

ಶ್ರುತ್ಯೋಕ್ತಂ ಸಾಮ್ನಃ ಸಾಧುತ್ವಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –

ಸಾಧುತ್ವಂ ಚೇತಿ ।

ನಿರ್ದೇಶವಿರೋಧಮಾಶಂಕ್ಯ ಪರಿಹರತಿ –

ಹಿಂಕಾರಾನುವಾದೇನೇತಿ ।

ಹಿಂಕಾರಾದಿಸಾಮೋದ್ದೇಶೇನ ಸಾಮ್ನಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿದೃಷ್ಟಿವಿಧೋ ಹಿಂಕಾರಾದೇಃ ಪ್ರಥಮನಿರ್ದೇಶಃ ಸ್ಯಾದ್, ಯದ್ವೃತ್ತಯೋಗಃ ಪ್ರಾಥಮ್ಯಮಿತ್ಯಾದ್ಯುದ್ದೇಶ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್, ಇತಿ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯೈರುಕ್ತತ್ವಾತ್ಸ ಏವ ಚೇಹ ಸಾಮ್ನ ಉಪಾಸ್ಯತ್ವಶ್ರುತೇಃ ಪ್ರಮಾಣತ್ವಾತ್ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಯೋ ವಿಪರೀತನಿರ್ದೇಶಃ ಸ ಭಂಜನೀಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ॥೬॥

ಇತಿ ಪಂಚಮಮಾದಿತ್ಯಾದಿಮತ್ಯಧಿಕರಣಮ್॥