ఆ ప్రాయణాత్తత్రాపి హి దృష్టమ్ ।
అధికరణవిషయం వివేచయతి –
తత్ర యాని తావదితి ।
అవిద్యమాననియోజ్యా యా బ్రహ్మాత్మత్వప్రతిపత్తిస్తస్యాః । శాస్త్రం హి నియోజ్యస్య కార్యరూపనియోగసమ్బన్ధమవబోధయతి తస్యైవ కర్మణ్యైశ్వర్యలక్షణమధికారం తచ్చైతదుభయమతీన్ద్రియత్వాద్భవతి శాస్త్రలక్షణం ప్రమాణాన్తరాప్రాప్యే శాస్త్రస్యార్థవత్త్వాద్బ్రహ్మాత్వప్రతీతేస్తు జీవన్ముక్తేన దృష్టత్వాన్నాస్తీహ తిరోహితమివ కిఞ్చనేతి కిమత్ర శాస్త్రం కరిష్యతి । నన్వేవమప్యభ్యుదయఫలాన్యుపాసనాని తత్ర నియోజ్యనియోగలక్షణస్య చ కర్మణి స్వామితాలక్షణస్య చ సమ్బన్ధస్యాతీన్ద్రియత్వాత్తత్ర సకృత్కరణాదేవ శాస్త్రార్థసమాప్తౌ ప్రాప్తాయాముపాసనపదవేదనీయావృత్తిమాత్రమేవ కృతవత ఉపరమః ప్రాప్తస్తావతైవ కృతశాస్త్రార్థత్వాదితి ప్రాప్తేఽభిధీయతే - సవిజ్ఞానో భవతీత్యాదిశ్రుతేర్యత్ర స్వర్గాదిఫలానామపి కర్మణాం ప్రాయణకాలే స్వర్గాదివిజ్ఞానాపేక్షకత్వం తత్ర కైవ కథాతీన్ద్రియఫలానాముపాసనానామ్ । తాని ఖలు ఆప్రాయణం తత్తదుపాస్యగోచరబుద్ధిప్రవాహవాహితయా దృష్టేనైవ రూపేణ ప్రాయణసమయే తద్బుద్దిం భావయిష్యన్తి । కిమత్ర ఫలవత్ప్రాయణసమయే బుద్ధ్యాక్షేపేణ నహి దృష్టే సమ్భవత్యదృష్టకల్పనా యుక్తా । తస్మాదాప్రాయణం ప్రవృత్తా వృత్తిరితి ।
తదిదముక్తమ్ –
ప్రత్యయాస్త్వేత ఇతి ।
తథా చ శ్రుతిః సర్వాతీన్ద్రియవిషయా “స యథాక్రతురస్మాల్లోకాత్ప్రైతి తాత్క్రతుర్హాముం లోకం ప్రేత్యాభిసమ్భవతి” ఇతి । క్రతుః సఙ్కల్పవిశేషః । స్మృతయశ్చోదాహృతా ఇతి ॥ ౧౨ ॥
ఆ ప్రాయణాత్తత్రాపి హి దృష్టమ్॥౧౨॥ పూర్వత్ర దిగాద్యవిధేః తదనపేక్షావదహంగ్రహోపాస్తిష్వాదేహపాతాదావృత్తేరవిధానాత్తదనపేక్షేతి సఙ్గతిః । భాష్యం వ్యాచష్టే –
అవిద్యమానేతి ।
తస్యా ఇతి ।
శాస్త్రావిషయత్వాదితి శేషః ।
బ్రహ్మాత్మత్వప్రతిపత్తేర్నియోజ్యరహితత్వం విధ్యవిషయత్వం చ దృష్టఫలత్వేనోపపాదయతి –
శాస్త్రం హీత్యాదినా ।
నియోగసంబధమవబోధయతీతి ।
అన్యత్ర జ్యోతిష్టోమాదావితి శేషః ।
అహంగ్రహోపాస్తీనామదృష్టార్థత్వేన సమ్యగ్జ్ఞానాద్వైషమ్యతశ్చ జ్యోతిష్టోమాదివత్కరణమిత్యాహ –
నన్వేవమిత్యాదినా ।
నను సకృత్కరణే కథముపాసనసిద్ధిరసకృత్కరణే చ సకృదనుష్ఠానవ్యాహతిస్తత్రాహ –
ఉపాసనేతి ।
ఉపాస్తిః సకృత్కార్యేతి శాస్త్రార్థే జాతే ఉపాసనశబ్దస్యాఽఽవృత్త్యర్థత్వాదేకవారమావృత్తిర్లభ్యత ఇతి భావః ।
కృతశాస్త్రార్థత్వాదితి ।
కృతశాస్త్రార్థత్వాత్పుంస ఇత్యర్థః । నను తర్హి కర్మవదేవోపాసనాన్యేవ విహితత్వసామర్థ్యాత్స్వఫలం యథా కాలాన్తర ఆక్షిపన్తి –
ఎవమన్త్యకాలికం స్వఫలసాక్షాత్కారమప్యాక్షిపన్తు, కిం ప్రాయణపర్యన్తావృత్త్యేతి, తత్రాహ –
తాని ఖల్వితి ।
దృష్టద్వారేణ చ ప్రత్యయావృత్త్యోపాస్యసాక్షాత్కారజన్మన్యన్తకాలే తదవశ్యమ్భావాద్విరోధికర్మాన్తరానుద్భావాచ్చ సాధకదేహపాతానన్తరముపాస్తిఫలప్రాప్తినియమః ప్రయోజనమితి । కిమత్ర ఫలవదిత్యుపాసనం ఫలవత్ప్రాయణసమయే బుధ్ద్యాక్షేపేణోపాస్యసాక్షాత్కారాక్షేపేణ కిం కార్యం దృష్టద్వారైవ తత్సిద్ధేరిత్యర్థః । సవిజ్ఞానం విజ్ఞానసహితం ఫలమ్ । యస్మిన్విషయే చిత్తమస్య స యచ్చిత్తః । తేన విషయేణ హృద్యభివ్యక్తేన సహ తేజసా ఉదానేన ఉదానస్య తేజోదేవతాకత్వాత్ । ఆత్మనా భోక్త్రా స ఉపాసకోఽక్షితమస్యచ్యుతమసి ప్రాణసంశితమసీతి మన్త్రత్రయం జపేత్ ।
అన్తకాలే న కర్తవ్యముపాస్తావివ కించన ।
బ్రహ్మబుద్ధావశేషాఘనాశాదితి జగౌ మునిః॥౧౨॥