తదధిగమ ఉత్తరపూర్వాఘయోరశ్లేషవినాశౌ తద్వ్యపదేశాత్ ।

గతస్తృతీయశేషః సాధనగోచరో విచారః । ఇదానీమేతదధ్యాయగతఫలవిషయా చిన్తా ప్రతన్యతే । తత్ర తావత్ప్రథమమిదం విచార్యతే కిం బ్రహ్మాధిగమే బ్రహ్మజ్ఞానే సతి బ్రహ్మజ్ఞానఫలాన్మోక్షాద్విపరీతఫలం దురితం బన్ధనఫలం క్షీయతే న క్షీయత ఇతి సంశయః । కిం తావత్ప్రాప్తం, శాస్త్రేణ హి ఫలాయ యద్విహితం ప్రతిషిద్ధం చానర్థపరిహారాయాశ్వమేధాది బ్రహ్మహత్యాది చాపూర్వావాన్తరవ్యాపారం కిం తదపూర్వముపరతేఽపి కర్మణ్యత్ర సుఖదుఃఖోపభోగాత్ప్రాఙ్గావిరన్తుమర్హతి । స హి తస్య వినాశహేతుస్తదభావే కథం వినశ్యేదితి । తస్యాకస్మికత్వప్రసఙ్గాత్శాస్త్రవ్యాకోపాచ్చేతి । అదత్తఫలం చేత్కర్మాపూర్వం వినశ్యతి కర్మణ ఎవ ఫలప్రసవసామర్థ్యబోధకశాస్త్రమప్రమాణం భవేత్ । నచ ప్రాయశ్చిత్తమివ బ్రహ్మజ్ఞానమదత్తఫలాన్యపి కర్మాపూర్వాణి క్షిణోతీతి సామ్ప్రతమ్ । ప్రాయశ్చిత్తానామపి తదప్రక్షయహేతుత్వాత్తద్విధానస్య చైనస్వినరాధికారిప్రాప్తిమాత్రేణోపపత్తావుపాత్తదురితనిబర్హణఫలాక్షేపకత్వాయోగాత్ । అత ఎవ స్మరన్తి నాభుక్తం క్షీయతే కర్మేతి । యది పునరపేక్షితోపాయతాత్మా ప్రాయశ్చిత్తవిధిర్న నియోజ్యవిశేషప్రతిలమ్భమాత్రేణ నిర్వృణోతీత్యపేక్షితాకాఙ్క్షాయాం దోషసంయోగేన శ్రవణాత్తన్నిబర్హణఫలః కల్పేత । తథాపి బ్రహ్మజ్ఞానస్య తత్సంయోగేనాశ్రవణాన్నదురితనిబర్హణసామర్థ్యే ప్రమాణమస్తి మోక్షవత్ । తస్యాపి స్వర్గాదిఫలవద్దేశకాలనిమిత్తాపేక్షయోపపత్తేః । శాస్త్రప్రామాణ్యాత్సమ్భవిష్యత్యసావవస్థా యస్యాముపభోగేన సమస్తకర్మక్షయే బ్రహ్మజ్ఞానం మోక్షం ప్రసోష్యతి । యోగార్ధ్ద్యైవ వా దివి భువ్యన్తరిక్షే బహూని శరీరేన్ద్రియాణి నిర్మాయ ఫలాన్యుపభుజ్యర్ద్ధేన యోగసామర్థ్యేన యోగీ కర్మాణి క్షపయిత్వా మోక్షీ సమ్పత్స్యతే । స్థితే చైతస్మిన్నర్థే న్యాయబలాద్యథా పుష్కరపలాశ ఇత్యాదివ్యపదేశో బ్రహ్మవిద్యాస్తుతిమాత్రపరతయా వ్యాఖ్యేయ ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే - వ్యాఖ్యాయేతైవం వ్యపదేశో యది కర్మవిధివిరోధః స్యాన్న త్వయమస్తి । శాస్త్రం హి ఫలోత్పాదనసామర్థ్యమాత్రం కర్మణామవగమయతి న తు కుతశ్చిదాగన్తుకాన్నిమిత్తతః ప్రాయశ్చిత్తాదేస్తదప్రతిబన్ధమపి । తస్య తత్రౌదాసీన్యాత్ । యది శాస్త్రబోధితఫలప్రసవసామర్థ్యమప్రతిబద్ధమాగన్తుకేన కేనచిత్కర్మణా తతస్తత్ఫలం ప్రసూత ఎవేతి న శాస్త్రవ్యాఘాతః । నాభుక్తం కర్మ క్షీయత ఇతి చ స్మరణమప్రతిబద్ధసామర్థ్యకర్మాభిప్రాయమ్ । దోషక్షయోద్ధేశేన చాపరవిద్యానామస్తి ప్రాయశ్చిత్తవద్విధానమైశ్వర్యఫలానామప్యుభయసంయోగావిశేషాత్ । యత్రాపి నిర్గుణాయాం పరవిద్యాయాం దోషోద్ధేశో నాస్తి తత్రాపి తత్స్వభావాలోచనాదేవ తత్ప్రక్షయప్రసవసామర్థ్యమవసీయతే । నహి తత్త్వమసివాక్యార్థపరిభావనాభువా ప్రసఙ్ఖ్యానేన నిర్మృష్టనిఖిలకర్తృభోక్తృత్వాదివిభ్రమో జీవః ఫలోపభోగేన యుజ్యతే । నహి రజ్జ్వాం భుజఙ్గసమారోపనిబన్ధనా భయకమ్పాదయః సతి రజ్జుతత్త్వసాక్షాత్కారే ప్రభవన్తి, కిన్తు సంస్కారశేషాత్కిఞ్చిత్కాలమనువృత్తా అపి నివర్తన్త ఎవ । అముమేవార్థమనువదన్తో యథా పుష్కరపలాశ ఇత్యాదయో వ్యపదేశాః సమవేతార్థాః సన్తో న స్తుతిమాత్రతయా కథఞ్చిద్వ్యాఖ్యానమర్హన్తి ।

ననూక్తం సమ్భవిష్యతి సావస్థా జీవాత్మనో యస్యాం పర్యాయేణోపభోగాద్వా యోగర్ద్ధేః ప్రభావతో యుగపన్నైకవిధకాయనిర్మాణేనాపర్యాయేణోపభోగాద్వా జన్తుః కర్మాణి క్షపయిత్వా మోక్షీ సమ్పత్స్యత ఇత్యత ఆహ –

ఎవమేవ చ మోక్ష ఉపపద్యత ఇతి ।

అనాదికాలప్రవృత్తా హి కర్మాశయా అనియతకాలవిపాకాః క్రమవతా తావద్భోగేన క్షేతుమశక్యాః । భుఞ్జానః ఖల్వయమపరానపి సఞ్చినోతి కర్మాశయానితి । నాప్యపర్యాయముపభోగేనాసక్తః కర్మాన్తరాణ్యసఞ్చిన్వానః క్షేష్యతీతి సామ్ప్రతమ్ । కల్పశతాని క్రమకాలభోగ్యానాం సమ్ప్రతి భోక్తుమసామర్థ్యాత్ । దీర్ఘకాలఫలాని చ కర్మాణి కథమేకపదే క్షేష్యన్తి । తస్మాన్నాన్యథా మోక్షసమ్భవః ।

నను సత్స్వపి కర్మాశయాన్తరేషు సుఖదుఃఖఫలేషు మోక్షఫలాత్కర్మణః సముదాచరతో బ్రహ్మభావమనుభూయాథ లబ్ధవిపాకానాం కర్మాన్తరాణాం ఫలాని భోక్ష్యన్త ఇత్యత ఆహ –

నచ దేశకాలనిమిత్తాపేక్ష ఇతి ।

నహి కార్యః సన్మోక్షో మోక్షో భవితుమర్హతి బ్రహ్మభావో హి సః । నచ బ్రహ్మ క్రియతే నిత్యత్వాదిత్యర్థః । పరోక్షత్వానుపత్తేశ్చ జ్ఞానఫలస్య । జ్ఞానఫలం ఖలు మోక్షోఽభ్యుపేయతే । జ్ఞానస్య చానన్తరభావినీ జ్ఞేయాభివ్యక్తిః ఫలం, సైవావిద్యోచ్ఛేదమాదధతీ బ్రహ్మస్వభావస్వరూపావస్థానలక్షణాయ మోక్షాయ కల్పతే । ఎవం హి దృష్టార్థతా జ్ఞానస్య స్యాత్ । అపూర్వాధానపరమ్పరయా జ్ఞానస్య మోక్షఫలే కల్ప్యమానే జ్ఞానస్య పరోక్షఫలత్వమదృష్టార్థత్వం భవేత్ । నచ దృష్టే సమ్భవత్యదృష్టకల్పనా యుక్తేత్యర్థః । తస్మాద్బ్రహ్మాధిగమే బ్రహ్మజ్ఞానే సత్యద్వైతసిద్ధౌ దురితక్షయ ఇతి సిద్ధమ్ ॥ ౧౩ ॥