ಅನಾರಬ್ಧಕಾರ್ಯೇ ಏವ ತು ಪೂರ್ವೇ ತದವಧೇಃ॥೧೫॥ ಉತ್ಸೃಷ್ಟಸ್ತತ್ತ್ವಬೋಧೇನ ವಿಲಯಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಸು । ಕರ್ಮಸ್ವಾರಬ್ಧಕಾರ್ಯೇಷು ಸ ಇದಾನೀಮಪೋದ್ಯತೇ ॥ ಇಮಾಮಾಪವಾದಿಕೀಂ ಸಂಗತಿಮಭಿಸಂಧಾಯ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಯತಿ –

ಯದೀತ್ಯಾದಿನಾ ।

ನನು ನಿವೃತ್ತೇಽಪಿ ಸರ್ವಕರ್ಮಣಿ ಕರ್ಮಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ಕರ್ಮಾನುವರ್ತತಾಮ್, ಅಥವಾ - ನಿವೃತ್ತಮಾಯಾಸಂಸ್ಕಾರಾದ್ ಮಾಯಾಂತರೋತ್ಪತ್ತೌ ತೇನಾಭಿನವಕರ್ಮಾಣಿ ವಿರಚ್ಯಂತಾಮತ ಆಹ –

ನ ಚ ಸಂಸ್ಕಾರಶೇಷಾದಿತಿ ।

ಸಂಸ್ಕಾರ ಏವ ಶಿಷ್ಯತ ಇತಿ ಶೇಷಃ ।

ಯಥಾ ಕುಲಾಲಕರಾಭಿಘಾತನಿಮಿತ್ತನಿವೃತ್ತ್ಯಾ ನಿವೃತ್ತೇಽಪಿ ಚಕ್ರಭ್ರಮಣೇ ಭ್ರಮಣಸಂಸ್ಕಾರಾದ್ ಭ್ರಮಣಾನುವೃತ್ತಿರೇವಮತ್ರಾನಿವೃತ್ತಾಯಾಮಪಿ ಮಾಯಾಯಾಮುಕ್ತಮಾರ್ಗೇಣ ಕರ್ಮಾನುವೃತ್ತಿರಿತ್ಯೇತನ್ನ, ತತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ –

ವಸ್ತುತ ಇತಿ ।

ತತ್ಸಂಸ್ಕಾರಸ್ತಯೋಃ ಪುಣ್ಯಾಪುಣ್ಯಯೋಃ ಸಂಸ್ಕಾರಃ, ಪುಣ್ಯಾಪುಣ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಾಣಾಂ ತ್ರಿತ್ವಾತ್ಸಂತೀತಿ ಬಹುವಚನಮ್ ।

ವಸ್ತ್ವೇವ ಸಂಸ್ಕಾರದ್ವಾರೇಣಾನುವರ್ತತ ಇತಿ ವ್ಯಾಪ್ತೇರ್ವ್ಯಭಿಚಾರಮಾಶಂಕ್ಯಾಹ –

ನ ಚೇತಿ ।

ರಜ್ಜುಸರ್ಪವಿಷಯಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಸ್ಮಾಕಂ ಸತ್ಯತ್ವಾತ್ತಜ್ಜನ್ಮಭಯಾದೀನಾಂ ಸಂಸ್ಕಾರವಶಾದನುವೃತ್ತಿರ್ಯುಕ್ತಾ ।

ಪ್ರಸ್ತುತೇ ವೈಷಮ್ಯಮಾಹ –

ನ ತ್ವಿತಿ ।

ನ ಮಾಯೇತಿ ಭ್ರಮನಿಷೇಧಃ ।

ಅರ್ಥಾತ್ತದುಪಾದಾನಂ ಮಾಯಾ ನಿಷಿದ್ಧಾ ಭವತಿ ।

ತಜ್ಜನ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ ಇತ್ಯನೇನ ಮಾಯಾಸಂಸ್ಕಾರಜನ್ಯಮಾಯಾಂತರಾತ್ ಕರ್ಮಾಂತರೋತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ ಪಕ್ಷಂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಿಪತಿ ।

ನ ತದ್ಗೋಚರ ಇತಿ ।

ಮಾಯಾತ್ಮಕಭ್ರಮಗೋಚರೋ ಜ್ಞಾನಾದೂರ್ಧ್ವಂ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ ಕಿಮನುವರ್ತತೇ ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ನ ಕಿಮಪೀತ್ಯಾಹ –

ನೇತಿ ।  ನ ಸಂಸ್ಕಾರಶೇಷೋಽತ ಏವ ನ ಕರ್ಮೇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಆರಬ್ಧಕಾರ್ಯಾಣಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ದೇಹಪಾತಪ್ರತೀಕ್ಷಾ ತತ್ಪರ್ಯಂತಮವಸ್ಥಿತಿರ್ನ ಯುಕ್ತೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸ್ನಾತ ಇತಿ ಷಷ್ಠ್ಯೇಕವಚನಂ ಸ್ನಾನಾದಿ ಕುರ್ವತೋ ಯಚ್ಚಿರಂ ವಿಲಂಬನಂ ತಾವದೇವ ನ ತತೋಽಧಿಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಕ್ಷೇಪೀಯಸ್ತಾ ಕ್ಷಿಪ್ರತರತ್ವಮ್ । ಯಥಾ ಖಲು ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಭೂತಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇ ನಿತ್ಯಮೇವ ಭವಿತುಂ ಯುಕ್ತೇಽಪಿ ನಾಸ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ನ ಪ್ರಕಾಶತೇ ಚೇತಿ ಭ್ರಮಾನ್ಯಥಾನುಪಪತ್ತ್ಯಾಽಽಚ್ಛಾದಿಕಾಽವಿದ್ಯಾ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ, ಏವಮತ್ರಭವತಾಂ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದೀನಾಂ ತತ್ತ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವತಾಮಪಿ ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿಪ್ರತೀತದೇಹಧಾರಣಾನ್ಯಥಾನುಪಪತ್ತ್ಯಾ ತತ್ತ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ಯ ಪ್ರಾರಬ್ಧಫಲಕರ್ಮಪ್ರತಿಬಂಧಾತ್ತತ್ಸ್ವರೂಪತತ್ಕಾರ್ಯಭೋಗಸಂಪಾದಕಾವಿದ್ಯಾಲೇಶಂ ಪ್ರತ್ಯನಿವರ್ತಕತ್ವಂ ಭೋಗಸಮಾಪ್ತೌ ಕರ್ಮಕ್ಷಯೇ ಚ ಪ್ರತಿಬಂಧನಿವೃತ್ತೌ ಸತತಮನುವರ್ತಮಾನಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇಣ ತಸ್ಯಾಪ್ಯವಿದ್ಯಾಲೇಶಸ್ಯ ನಿವೃತ್ತಿರಿತಿ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ ।

ನ ಚೈಕದೇಶೇನ ನಿವೃತ್ತಾಯಾ ಅವಿದ್ಯಾಯಾ ಅನುವೃತ್ತ್ಯಸಂಭವಃ; ಶಾಬ್ದಬೋಧೇನ ನಿವೃತ್ತಾಯಾಮಪ್ಯವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರನಿರಸ್ಯೈಕದೇಶಾಂತರಸ್ಯ ದರ್ಶನಾತ್, ತದಿದಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಯತಿ –

ಯದ್ಯಪೀತ್ಯಾದಿನಾ ।

ದ್ರಾಗಿತ್ಯೇವೇತಿ ।

ತತ್ರಾಪ್ರತಿಬಂಧಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ನ ತ್ವಾರಬ್ಧವಿಪಾಕಮ್ ಶೀಘ್ರಂ ನಿವರ್ತಯತಿ, ಪ್ರತಿಬಂಧಕ್ಷಯೇ ತು ನಿವರ್ತಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಆರಬ್ಧವಿಪಾಕತ್ವಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ –

ಸಂಪಾದಿತೇತಿ ।

ಸಂಪಾದಿತಾ ಜಾತಿಃ ಜನ್ಮಾಯುರ್ಜೀವನಂ  ಸಂಪಾದಿತಮ್ । ವಿತತೋ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಃ ಪೂರ್ವಾಪರೀಭೂತೋ ವರ್ತಮಾನಃ ಸುಖದುಃಖೋಪಭೋಗಶ್ಚ ಸಂಪಾದಿತೋ ಯೇನ ತತ್ಕರ್ಮಜಾತಂ ತಥೋಕ್ತಂ ತದ್ ದ್ರಾಗಿತ್ಯೇವ ನ ನಿವರ್ತಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಸಮುದಾಚರಂತೀ ಉದ್ಭೂತಾ, ವೃತ್ತಿಃ ಫಲಾರಂಭಾಯ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ । ಪರಿತಃ ಸಮಂತಾತ್ಪ್ರದ್ಯೋತಮಾನಂ ಬುದ್ಧಿಸತ್ತ್ವಂ ಬುದ್ಧಿಗತಸತ್ತ್ವಗುಣೋ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಾಕಾರೇಣ ಪರಿಣತೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥೋಕ್ತಾಃ । ಜ್ಯೋಗ್ಜೀವಿತಾ ಉಜ್ಜ್ವಲಜೀವಿತಾ । ಕಲ್ಪೋಽವಾಂತರಕಲ್ಪಃ ।

ಯದುಕ್ತಮುಭಯವಿಧಾನೇ ವಾಕ್ಯಂ ಭಿದ್ಯೇತೇತಿ, ತತ್ರಾಹ –

ತಾವದೇವ ಚಿರಮಿತೀತಿ ।

ಶ್ರುತ್ಯಂತರೇತಿ ।

ಉದ್ದಾಲಕಾದೀನಾಂ ದೇಹಧಾರಣವಿಷಯಂ ಶ್ರುತ್ಯಂತರಮ್ ।

ಉಪಜೀವ್ಯಾಯಾ ಅಪಿ ಅವಿದ್ಯಾಯಾ ಜ್ಞಾನೇನ ಬಾಧಾತ್ಪ್ರಾರಬ್ಧಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಶ್ರಿತ್ಯ ಜ್ಞಾನೋದಯಸ್ತದನಿವರ್ತಕತ್ವೇ ಸ್ವತಂತ್ರಯುಕ್ತಿರ್ನ ಭವತಿ, ಕಿಂ ತ್ವನ್ಯತಃ ಸಿದ್ಧೇಽರ್ಥೇಽಭ್ಯುಚ್ಚಯಾರ್ಥೇತ್ಯಾಹ –

ತದೇತದಭಿಸಂಧಾಯೇತಿ ।

ಅಭ್ಯುಪೇತ್ಯಾನ್ಯತ್ರ ವಸ್ತುತತ್ತ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಾವಿದ್ಯಯೋಃ ಸಹಾನವಸ್ಥಾನಮಿಹಾವಿದ್ಯೈಕದೇಶಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಭಾವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಯೋರವಿರೋಧ ಉಕ್ತಃ, ಇದಾನೀಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ನ ವಿರೋಧನಿಯಮ ಇತ್ಯಾಹ –

ನ ಚೇದಮಿತಿ ।

ಸಮವಾಯೇ ಸನ್ನಿಧಾನೇ । ಯಥಾ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದ್ವಿಚಂದ್ರಭ್ರಮಸ್ಯೌಪಾಧಿಕತ್ವಾಚ್ಚಂದ್ರೈಕತ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇಣ ಸಹಾನುವೃತ್ತಿರುಪಾಧಿನಿವೃತ್ತೌ ನಿವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಮಾಣಸಿದ್ಧಾ, ಏವಂ ನಿರುಪಾಧಿಕಭ್ರಮಸ್ಯಾಪಿ ಸಾಂತಃಕರಣಸ್ಯ ತತ್ಕರ್ತೃತ್ವಾದೇಸ್ತದುಪಾದಾನಾವಿದ್ಯಾಲೇಶಸ್ಯ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇಣ ಸಹಾನುವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕರ್ಮೋಪರಮೇ ಚ ನಿವೃತ್ತಿರುದ್ದಾಲಕಾದಿದೇಹಧಾರಣವಿಷಯಶ್ರುತ್ಯಾದಿಪ್ರಮಾಣಸಿದ್ಧಾ ಸ್ವೀಕರ್ತವ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ನನು ದ್ವಿಚಂದ್ರಾದಿಭ್ರಮಾ ಅಲ್ಪಕಾಲಂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೇನ ಸಹಾನುವರ್ತಂತೇ, ಕರ್ತೃತ್ವಾದೇಸ್ತು ಕಥಂ ಬಹುಕಾಲಂ ವಿರೋಧಿನಾ ಸಹಾನುವೃತ್ತಿರಿತ್ಯತ ಆಹ –

ಯದಾ ಲೋಕೇಽಪೀತಿ ।

ನಿಯೋಗಸ್ತಥಾಸ್ತ್ವಿತಿ ವಿಧಿರನುಯೋಗಃ ಕಥಮೇತದಿತಿ ಚೋದ್ಯಮ್ । ಭಾಷ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಲಕ್ಷಣನಿರ್ದೇಶೋ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಸಾಧಕ ಉಕ್ತಃ ।

ತತ್ರ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಃ ಸಾಧಕೋ ನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾನಿತಿ ಮಂಡನಮಿಶ್ರೈರುಕ್ತ ದೂಷಣಮುದ್ಧರತಿ –

ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಶ್ಚೇತಿ ।

ಭಾಷ್ಯೇ ಸಂಸ್ಕಾರವಶಾದಿತಿ ಸಂಸ್ಕಾರಶಬ್ದಃ ಪರಿಶಿಷ್ಟಾವಿದ್ಯಾಲೇಶವಾಚೀ ।

ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ಕರ್ಮಾನುವೃತ್ತಿಂ ದೂಷಯತಾ ಪೂರ್ವವಾದಿನಾ ಯದುಕ್ತಂ ನಾವಸ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರದ್ವಾರಾಽನುವರ್ತತೇ ಭಯಕಂಪಾದೇರಪಿ ಸತ್ಯಜ್ಞಾನಜನ್ಯತ್ವೇನ ಸತ್ಯತ್ವಾದಿತಿ , ತತ್ರಾಹ –

ನ ಚ ಜ್ಞಾನೇತಿ ।

ಮಿಥ್ಯಾತ್ವೇನಾವಿಶೇಷಿತಜ್ಞಾನಮಾತ್ರಜನ್ಯಾ ನ ಭವಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಯದಿ ಭವೇಯುಸ್ತತ್ರಾಹ –

ಜ್ಞಾನಮಾತ್ರಾದಿತಿ ।

ಉತ್ಪಾದೇ ವಾ ರಜ್ಜುಜ್ಞಾನಾದಪಿ ತದಾಪತ್ತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಹೇತುದ್ವಾರಾ ಭಯಾದೇಃ ಸತ್ಯತ್ವಂ ನಿಷಿಧ್ಯ ಸ್ವರೂಪೇಣಾಪಿ ನಿಷೇಧತಿ –

ನ ಚ ಕಾರ್ಯಮಪೀತಿ ।

ಆರಂಭಣಾಧಿಕರಣೇ (ಬ್ರ.ಅ .೨ ಪಾ.೧ ಸೂ.೧೪) ಕಾರ್ಯಮಾತ್ರಸ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾತ್ವಸಮರ್ಥನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।

ನನು ರಜ್ಜುಸರ್ಪಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಭಯಾದೇಶ್ಚ ಮಿಥ್ಯಾತ್ವೇ ಕಥಂ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವಸ್ತತ್ರಾಹ –

ಅನಿರ್ವಾಚ್ಯಾಚ್ಚೇತಿ ।

ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವೋಽಪಿ ನ ವಾಸ್ತವಃ, ಸ್ವಪ್ನೇ ಹಸ್ತಿತದ್ಧಾವನವದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಏವಂ ಚ ಕಂಪಾದೇರ್ಯಥಾ ಸಂಸ್ಕಾರದ್ವಾರಾಽನುವೃತ್ತಿರೇವಂ ಕರ್ಮಣಾಮಪೀತಿ ಸಂಸ್ಕಾರಪಕ್ಷೋಽಪಿ ಸಮರ್ಥಿತಃ । ನ ವಿಮೋಕ್ಷ್ಯೇ ನ ವಿಮೋಕ್ಷ್ಯತೇ । ಸಂಪತ್ಸ್ಯೇ ಸಂಪತ್ಸ್ಯತೇ । ತಕಾರಲೋಕಶ್ಛಾಂದಸಃ॥೧೫॥

ಇತ್ಯೇಕಾದಶಮನಾರಬ್ಧಕಾರ್ಯಾಧಿಕರಣಮ್॥