ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿ ತು ತತ್ಕಾರ್ಯಾಯೈವ ತದ್ದರ್ಶನಾತ್ ।
ಯದಿ ಪುಣ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯಶ್ಲೇಷವಿನಾಶೌ ಹಂತ ನಿತ್ಯಮಪ್ಯಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿ ನ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಯೋಗಮಾರೂರುಕ್ಷುಣಾ । ತಸ್ಯಾಪೀತರಪುಣ್ಯವದ್ವಿದ್ಯಯಾ ವಿನಾಶಾತ್ । “ಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾದ್ಧಿ ಪಂಕಸ್ಯ ದೂರಾದಸ್ಪರ್ಶನಂ ವರಮಿ” ತಿ ನ್ಯಾಯಾತ್ । ನಚ ವಿವಿದಿಷಂತಿ ಯಜ್ಞೇನ ದಾನೇನೇತಿ ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷಣೈಕಕಾರ್ಯತಯಾ ವಿದ್ಯಾಕರ್ಮಣೋರವಿರೋಧಃ । ಸಹಾಸಂಭವೇನೈಕಕಾರ್ಯತ್ವಾಸಂಭವಾತ್ । ನಹ್ಯೇತಮಾತ್ಮಾನಂ ವಿದುಷೋ ವಿಗಲಿತಾಖಿಲಕರ್ತೃಭೋಕ್ತೃತ್ವಾದಿಪ್ರಪಂಚವಿಭ್ರಮಸ್ಯ ಪೂರ್ವೋತ್ತರೇ ನಿತ್ಯೇ ಕ್ರಿಯಾಜನ್ಯೇ ಪುಣ್ಯೇ ಸಂಭವತಃ । ತಸ್ಮಾದ್ವಿವಿದಿಷಂತಿ ಯಜ್ಞೇನೇತಿ ವರ್ತಮಾನಾಪದೇಶೋ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಯಜ್ಞಾದೀನಾಂ ವಾ ಸ್ತುತಿಮಾತ್ರಂ ನ ತು ಮೋಕ್ಷಮಾಣಸ್ಯ ಮುಕ್ತಿಸಾಧನಂ ಯಜ್ಞಾದಿವಿಧಿರಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಉಚ್ಯತೇ - ಸತ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯಯೈಕಕಾರ್ಯತ್ವಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಪರಸ್ಪರವಿರೋಧೇನ ಸಹಾಸಂಭವಾತ್ । ವಿದ್ಯೋತ್ಪಾದಕತಯಾ ತು ಕರ್ಮಣಾಮಾರಾದುಪಕಾರಕಾಣಾಮಸ್ತು ಮೋಕ್ಷೋಪಯೋಗಃ । ನಚ ಕರ್ಮಣಾಂ ವಿದ್ಯಯಾ ವಿರುಧ್ಯಮಾನಾನಾಂ ನ ವಿದ್ಯಾಕಾರಣತ್ವಂ, ಸ್ವಕಾರಣವಿರೋಧಿನಾಂ ಕಾರ್ಯಾಣಾಂ ಬಹುಲಮುಪಲಬ್ಧೇಃ । ತಥಾಚ ವಿದ್ಯಾಲಕ್ಷಣಕಾರ್ಯೋಪಾಯತಯಾ ಕಾರ್ಯವಿನಾಶ್ಯಾನಾಮಪಿ ಕರ್ಮಣಾಮುಪಾದಾನಮರ್ಥವತ್ । ತದಭಾವೇ ತತ್ಕಾರ್ಯಸ್ಯಾನುತ್ಪಾದೇನ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯಾಸಂಭವಾತ್ । ಏವಂಚ ವಿವಿದಿಷಂತಿ ಯಜ್ಞೇನೇತಿ ಯಜ್ಞಸಾಧನತ್ವಂ ವಿದ್ಯಾಯಾ ಅಪೂರ್ವಮರ್ಥಂ ಪ್ರಾಪಯತಃ ಪಂಚಮಲಕಾರಸ್ಯ ನಾತ್ಯಂತಪರೋಕ್ಷವೃತ್ತಿತಯಾ ಜ್ಞಾನಸ್ತುತ್ಯರ್ಥತಯಾ ಕಥಂಚಿದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ ।
ತದನೇನಾಭಿಸಂಧಿನೋಕ್ತಮ್ –
ಜ್ಞಾನಸ್ಯೈವ ಹಿ ಪ್ರಾಪಕಂ ಸತ್ಕರ್ಮ ಪ್ರಣಾಡ್ಯಾ ಮೋಕ್ಷಕಾರಣಮಿತ್ಯುಪಚರ್ಯತೇ ।
ಯತ ಏವ ನ ವಿದ್ಯೋದಯಸಮಯೇ ಕರ್ಮಾಸ್ತಿ ನಾಪಿ ಪರಸ್ತಾದಪಿ ತು ಪ್ರಾಗೇವ ವಿದ್ಯಾಯಾಃ, ಅತ ಏವ ಚಾತಿಕ್ರಾಂತವಿಷಯಮೇತತ್ಕಾರ್ಯೈಕತ್ವಾಭಿಧಾನಮ್ ।
ಏತದೇವ ಸ್ಫೋರಯತಿ –
ನಹಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ ಇತಿ ॥ ೧೬ ॥
ಸೂತ್ರಾಂತರಮವತಾರಯಿತುಂ ಪೃಚ್ಛತಿ –
ಕಿಂವಿಷಯಂ ಪುನರಿದಮಿತಿ ।
ಅಸ್ಯೋತ್ತರಂ ಸೂತ್ರಮ್ –
ಅತೋಽನ್ಯಾಪಿ ಹ್ಯೇಕೇಷಾಮುಭಯೋಃ ।
ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮವಿಷಯಮಶ್ಲೇಷವಿನಾಶವಚನಂ ಶಾಖಾಂತರೀಯವಚನಂ ಚ ತಸ್ಯ ಪುತ್ರಾ ದಾಯಮುಪಯಂತೀತಿ ॥ ೧೭ ॥
ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿ ತು ತತ್ಕಾರ್ಯಾಯೈವ ತದ್ದರ್ಶನಾತ್॥೧೬॥ ಉತ್ಪನ್ನವಿದ್ಯಾಜನ್ಯಕರ್ಮಕ್ಷಯಸ್ಯ ಪ್ರಾರಬ್ಧಫಲಕರ್ಮಸ್ವಪವಾದ ಉಕ್ತಃ ,ಇದಾನೀಮಪ್ರಾರಬ್ಧಫಲೇಷ್ವಪಿ ಕೇಷುಚಿತ್ತಸ್ಯಾಪವಾದೋಽಭಿಧೀಯತ ಇತಿ ಸಂಗತಿಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಮಾಹ –
ಯದೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ನನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಮೇವಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿ ಯೋಗಮಾರುರುಕ್ಷುಣಾಽನುಷ್ಠೀಯತಾಮ್, ವಿದ್ಯೋದಯಾಚ್ಚ ತನ್ನಿವರ್ತತಾಮ್, ಫಲವಿನಾಶ್ಯತ್ವಾತ್ಕರ್ಮಣಃ; ತತ್ರ ಕಥಮನುಷ್ಠೇಯತ್ವಮಿತಿ - ತದುಚ್ಯತೇ; ಯದಿ ವಿದ್ಯಾ ಪುಣ್ಯಸ್ಯ ಕಸ್ಯಚಿನ್ನಿವರ್ತಿಕಾ, ತರ್ಹಿ ಪುಣ್ಯಾಂತರಾದಪಿ ನೋದೇತುಮರ್ಹತಿ, ನ ಹಿ ತಮೋನಿವರ್ತಕಃ ಪ್ರದೀಪಸ್ತಮೋಂತರಾದುದೇತಿ ; ವಿರೋಧಸ್ಯ ಜಾತ್ಯುಪಾಧಿಕತ್ವಾದಿತಿ ತಸ್ಯಾಪೀತರಪುಣ್ಯವದ್ವಿದ್ಯಯಾ ನಾಶಾದಿತಿ ವಿನಂಷ್ಟುಂ ಯೋಗ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನು ವಿರುಧ್ಯಂತಾಮನ್ಯಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ವಿದ್ಯಯಾ, ಯಜ್ಞಾದೀನಿ ತು ನ ವಿರುದ್ಧಾನಿ; ಯಜ್ಞೇನೇತ್ಯಾದಿಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾತ್ತೇಷಾಂ ವಿದ್ಯಯಾ ಸಹ ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷಣೈಕಕಾರ್ಯಕರತ್ವಾವಗಮಾದಿತಿ, ತತ್ರಾಹ –
ನ ಚ ವಿವಿದಿಷಂತೀತಿ ।
ಪೂರ್ವೋತ್ತರೇ ಇತಿ ।
ವಿದ್ಯಾಜನ್ಮನ ಇತಿ ಶೇಷಃ । ಪೂರ್ವಸ್ಯ ಕ್ಷಯಾದುತ್ತರಸ್ಯಾಶ್ಲೇಷಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪ್ರಮಾಣಸ್ಯಾನ್ಯಥಾಸಿದ್ಧಿಮಾಹ –
ತಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ಯಜ್ಞಾದಿತಿ ।
ಯಜ್ಞಾದೇರ್ಮೋಕ್ಷಸಾಧನತ್ವಗಂಧೋಽಪಿ ವಾಕ್ಯೇ ನ ಶ್ರೂಯತೇ, ಕಿಂ ತು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಯಜ್ಞಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಸಾಧನಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್ಸ್ತುತಿಃ, ಯಜ್ಞಾದೀನಾಂ ಚ ಜ್ಞಾನಲಕ್ಷಣವಿಶಿಷ್ಟಸಾಧ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಸಾಧನತ್ವನಿರ್ದೇಶಮಾತ್ರಾಚ್ಚ ಸ್ತುತಿಃ, ನ ತು ಸಾಧ್ಯಸಾಧನತ್ವಮಸ್ತಿ; ವಿರೋಧಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅರ್ಥವಾದತ್ವಸ್ಫುಟೀಕರಣಾಯ ಯೋಗ್ಯಾನುಪಲಬ್ಧಿಸೂಚನಾರ್ಥಂ ವರ್ತಮಾನಾಪದೇಶಗ್ರಹಣಮ್ ।
ನ ಮುಕ್ತಿಸಾಧನಯಜ್ಞಾದಿವಿಧಿರಿತಿ ।
ನ ವಿಜ್ಞಾನಸಾಧನವಿಧಿರಿತಿ ಹೃದಯಮ್ ।
ಪೂರ್ವಪಕ್ಷನಿದಾನಮುಚ್ಛಿನತ್ತಿ –
ನ ಚ ಕರ್ಮಣಾಮಿತಿ ।
ಸ್ವಕರಣವಿರೋಧಿನಾಂ ವೇಣುಜ್ವಲನಾದೀನಾಂ ಬಹುಲಮುಪಲಂಭಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನೇನ ತದ್ದರ್ಶನಾದಿತಿ ಸೂತ್ರಾವಯವೋ ಭಾಷ್ಯನೈರಪೇಕ್ಷ್ಯೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ ।
ಅತ್ರ ಚ ವಿರೋಧಿನೋಽಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದೇರ್ಜ್ಞಾನೋಪಯೋಗೇ ಪ್ರಕೃತೇ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಕಾರಣನಿವರ್ತಕತ್ವಮರ್ಥಾತ್ಪ್ರಕೃತೇ ತಚ್ಛಬ್ದೇನ ಪರಾಮೃಷ್ಟಮ್, ಇದಾನೀಂ ತತ್ಕಾರ್ಯಾಯೇತ್ಯಪರಮವಯವಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ವಿದ್ಯಾಲಕ್ಷಣೇತಿ ।
ತದೇವ ಜ್ಞಾನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಕರ್ಮಧಾರಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತಸ್ಯಾ ಇತ್ಯೇತಾವತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಕಾರ್ಯಗ್ರಹಣಂ ವಿರುದ್ಧಮಪಿ ವಿರುದ್ಧೇನ ಕರ್ತುಂ ಯೋಗ್ಯಮಿತಿ ನ್ಯಾಯಸೂಚನಾರ್ಥಮ್ ।
ಪ್ರಮಾಣದೂಷಣಮುದ್ಧರತಿ –
ಏವಂ ಚೇತಿ ।
ಅನೇನಾಭಿಸಂಧಿನೇತಿ ।
ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಪಿ ಭಾಷ್ಯೀಯವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪಾರಂಪರ್ಯಾಶ್ರಯಣಾಚ್ಚಾರ್ಥಭೇದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏವಂ ನಿರ್ಗುಣವಿದ್ಯಾಪರತ್ವೇನಾಧಿಕರಣಂ ವ್ಯಾವರ್ಣ್ಯ ಸಗುಣಪರತ್ವೇನಾಪಿ ವರ್ಣಯತಿ –
ಯತ ಏವೇತಿ ।
ಅತ್ರ ಚ ವರ್ಣಕೇ ತತ್ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತೇ ವಿಧೂನುತ ಇತ್ಯವಿಶೇಷಶ್ರವಣಾದಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿಲಯ ಇತಿ ಪೂರ್ವಃ ಪಕ್ಷಃ । ಸಗುಣವಿದ್ಯಾಫಲಸ್ಯ ಕರ್ಮಸಾಧ್ಯತ್ವಯೋಗ್ಯತ್ವಾತ್ ‘ಯಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋ ಹ ವೈ ಭಗವಂತೋಽಹಮಸ್ಮೀ’ತ್ಯಾದಿಸಮುಚ್ಚಯಲಿಂಗಾತ್ ಸುಕೃತಶಬ್ದಸ್ಯ ಚ ಕಾಮ್ಯವಿಷಯತ್ವಾತ್ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಸಗುಣವಿದ್ಯಾಸಮುಚ್ಚಯಃ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತಃ । ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಸಾಧ್ಯತ್ವಯೋಗ್ಯಫಲಸ್ಯ ದರ್ಶನಾದಿತಿ ಚ ಸೌತ್ರಹೇತ್ವರ್ಥಃ॥೧೬॥೧೭॥