అనారబ్ధకార్య ఎవ తు పూర్వే తదవధేః ।
యద్యద్వైతజ్ఞానస్వభావాలోచనయోత్తరపూర్వసుకృతదుష్కృతయోరశ్లేషవినాశౌ హన్త ఆరబ్ధానారబ్ధకార్యయోశ్చావిశేషేణైవ వినాశః స్యాత్ । కర్తృకర్మాదిప్రవిలయస్యోభయత్రావిశేషాత్ । తన్నిబన్ధనత్వాచ్చ వినాశస్య । నచ సంస్కారశేషాత్కులాలచక్రభ్రమణవదనువృత్తిః । వస్తునః ఖల్వనువృత్తిః । మాయావాదినశ్చ పుణ్యపాపయోశ్చ మాయామాత్రవినిర్మితత్వేన మాయానివృత్తౌ న పుణ్యాపుణ్యే న తత్సంస్కారో వస్తుసన్తీతి కస్యానువృత్తిః । నచ రజ్జౌ సర్పాదివిభ్రమజనితా భయకమ్పాదయో నివృత్తేఽపి విభ్రమే యథానువర్తన్తే తథేహాపీతి యుక్తమ్ । తత్రాపి సర్పాసత్త్వేఽపి తజ్జ్ఞానస్య సత్త్వే తజ్జనితభయకమ్పాదీనాం తత్సంస్కారాణాం చ వస్తుసత్త్వేన నివృత్తేఽపి విభ్రమేఽనివృత్తేః । అత్ర తు న మాయా న తజ్జః సంస్కారో న తద్గోచర ఇతి తుచ్ఛత్వాత్కిమనువర్తేత । న సంస్కారశేషో న కర్మేత్యవిశేషేణారబ్ధకార్యాణామనారబ్ధకార్యాణాం చ నివృత్తిః । నచ తస్య తావదేవ చిరం యావన్న విమోక్ష్యేఽథ సమ్పత్స్య ఇతి శ్రుతేర్దేహపాతప్రతీక్షారబ్ధకార్యాణాం యుక్తా । నహ్యేషా శ్రుతిరవధిభేదవిధాయిన్యపి తు క్షిప్రతాపరా । యథా లోక ఎతావన్మే చిరం యత్స్నాతో భుఞ్జానశ్చేతి । నహి తత్ర స్నానభోజనే అవధిత్వేన విధీయేతే కిం తు క్షేపీయస్తా ప్రతిపాద్యతే । ఉభయవిధానే హి వాక్యం భిద్యేతావధిభేదః చిరతా చేతి ప్రాప్తేఽభిధీయతే యద్యప్యద్వైతబ్రహ్మతత్త్వసాక్షాత్కారోఽనాద్యవిద్యోపదర్శితప్రపఞ్చమాత్రవిరోధితయా తన్మధ్యపతితసకలకర్మవిరోధీ । తథాప్యనారబ్ధవిపాకం కర్మజాతం ద్రాగిత్యేవ సముచ్ఛినత్తి న త్వారబ్ధవిపాకం సమ్పాదితజాత్యాయుర్వితతపూర్వాపరీభూతసుఖదుఃఖోపభోగప్రవాహం కర్మజాతమ్ । తద్ధి సముదాచరద్వృత్తితయేతరేభ్యఃప్రసుప్తవృత్తిభ్యో బలవత్ । అన్యథా దేవర్షీణాం హిరణ్యగర్భమనూద్దాలకప్రభృతీనాం విగలితనిఖిలక్లేశజాలావరణతయా పరితః ప్రద్యోతమానబుద్ధిసత్త్వానాం న జ్యోగ్జీవితా భవేత్ । శ్రూయతే చైషాం శ్రుతిస్మృతీతిహాసపురాణేషు తత్త్వజ్ఞతా చ మహాకల్పకల్పమన్వన్తరాదిజీవితా చ । న చైతే మహాధియో న బ్రహ్మవిదో బ్రహ్మవిదశ్చాల్పపుణ్యమేధసో మనుష్యా ఇతి శ్రద్ధేయమ్ । తస్మాదాగమానుసారతోఽస్తి ప్రారబ్ధవిపాకానాం కర్మణాం ప్రక్షయాయ తదీయసమస్తఫలోపభోగప్రతీక్షా సత్యపి తత్త్వసాక్షాత్కారే ।
తావదేవ చిరమితి న చిరతా విధీయతే । అపి తు శ్రుత్యన్తరసిద్ధాం చిరతామనూద్య దేహపాతావధిమాత్రవిధానం తదేతదభిసన్ధాయౌచిత్యమాత్రతయాహ స్మ భగవాన్ భాష్యకారః –
న తావదనాశ్రిత్యారబ్ధకార్యం కర్మాశయమితి ।
న చేదం న జాతు దృష్టం యద్విరోధిసమవాయే విరోద్ధ్యన్తరమనువర్తత ఇత్యాహ –
అకర్త్రాత్మబోధోఽపీతి ।
యదా లోకేఽపి విరోధినోః కిఞ్చిత్కాలం సహానువృత్తిరుపలబ్ధా తదేహాగమబలాద్దీర్ఘకాలమపి భవతీతి న శక్యా నివారయితుమ్ । ప్రమాణసిద్ధస్య నియోగపర్యనుయోగానుపపత్తేః । తదేవం మధ్యస్థాన్ప్రతిపాద్య యే భాష్యకారమాప్తం మన్యన్తే తాన్ ప్రత్యాహ
అపిచ నైవాత్ర వివదితవ్యమితి ।
స్థితప్రజ్ఞశ్చ న సాధకస్తస్యోత్తరోత్తరధ్యానోత్కర్షేణ పూర్వప్రత్యయానవస్థితత్వాత్ । నిరతిశయస్తు స్థితప్రజ్ఞః । స చ సిద్ధ ఎవ । నచ జ్ఞానకార్యా భయకమ్పాదయః, జ్ఞానమాత్రాదనుత్పాదాత్ । సర్పావచ్ఛేదో హి తస్య భయకమ్పాదిహేతుః । స చాసన్న నిర్వచనీయ ఇతి కుతో వస్తుసతః కర్యోత్పాదః । నచ కార్యమపి భయకమ్పాది వస్తుసత్ । తస్యాపి విచారాసహత్వేనానిర్వాచ్యత్వాత్ । అనిర్వాచ్యాచ్చానిర్వాచ్యోత్పత్తౌ నానుపపత్తిః । యాదృశో హి యక్షస్తాదృశో బలిరితి సర్వమవదాతమ్ ॥ ౧౫ ॥
అనారబ్ధకార్యే ఎవ తు పూర్వే తదవధేః॥౧౫॥ ఉత్సృష్టస్తత్త్వబోధేన విలయః సర్వకర్మసు । కర్మస్వారబ్ధకార్యేషు స ఇదానీమపోద్యతే ॥ ఇమామాపవాదికీం సఙ్గతిమభిసంధాయ పూర్వపక్షయతి –
యదీత్యాదినా ।
నను నివృత్తేఽపి సర్వకర్మణి కర్మసంస్కారాత్కర్మానువర్తతామ్, అథవా - నివృత్తమాయాసంస్కారాద్ మాయాన్తరోత్పత్తౌ తేనాభినవకర్మాణి విరచ్యన్తామత ఆహ –
న చ సంస్కారశేషాదితి ।
సంస్కార ఎవ శిష్యత ఇతి శేషః ।
యథా కులాలకరాభిఘాతనిమిత్తనివృత్త్యా నివృత్తేఽపి చక్రభ్రమణే భ్రమణసంస్కారాద్ భ్రమణానువృత్తిరేవమత్రానివృత్తాయామపి మాయాయాముక్తమార్గేణ కర్మానువృత్తిరిత్యేతన్న, తత్ర హేతుమాహ –
వస్తుత ఇతి ।
తత్సంస్కారస్తయోః పుణ్యాపుణ్యయోః సంస్కారః, పుణ్యాపుణ్యసంస్కారాణాం త్రిత్వాత్సన్తీతి బహువచనమ్ ।
వస్త్వేవ సంస్కారద్వారేణానువర్తత ఇతి వ్యాప్తేర్వ్యభిచారమాశఙ్క్యాహ –
న చేతి ।
రజ్జుసర్పవిషయజ్ఞానస్యాస్మాకం సత్యత్వాత్తజ్జన్మభయాదీనాం సంస్కారవశాదనువృత్తిర్యుక్తా ।
ప్రస్తుతే వైషమ్యమాహ –
న త్వితి ।
న మాయేతి భ్రమనిషేధః ।
అర్థాత్తదుపాదానం మాయా నిషిద్ధా భవతి ।
తజ్జన్యసంస్కార ఇత్యనేన మాయాసంస్కారజన్యమాయాన్తరాత్ కర్మాన్తరోత్పత్తిరితి పక్షం ప్రతిక్షిపతి ।
న తద్గోచర ఇతి ।
మాయాత్మకభ్రమగోచరో జ్ఞానాదూర్ధ్వం నిషిధ్యతే కిమనువర్తతే ఇత్యుక్త్వా న కిమపీత్యాహ –
నేతి । న సంస్కారశేషోఽత ఎవ న కర్మేత్యర్థః ।
ఆరబ్ధకార్యాణాం కర్మణాం దేహపాతప్రతీక్షా తత్పర్యన్తమవస్థితిర్న యుక్తేత్యర్థః । స్నాత ఇతి షష్ఠ్యేకవచనం స్నానాది కుర్వతో యచ్చిరం విలమ్బనం తావదేవ న తతోఽధికమిత్యర్థః । క్షేపీయస్తా క్షిప్రతరత్వమ్ । యథా ఖలు స్వయంప్రకాశప్రత్యగాత్మభూతబ్రహ్మసాక్షాత్కారే నిత్యమేవ భవితుం యుక్తేఽపి నాస్తి బ్రహ్మ న ప్రకాశతే చేతి భ్రమాన్యథానుపపత్త్యాఽఽచ్ఛాదికాఽవిద్యా కల్ప్యతే, ఎవమత్రభవతాం హిరణ్యగర్భాదీనాం తత్త్వసాక్షాత్కారవతామపి శ్రుతిస్మృతిప్రతీతదేహధారణాన్యథానుపపత్త్యా తత్త్వసాక్షాత్కారస్య ప్రారబ్ధఫలకర్మప్రతిబన్ధాత్తత్స్వరూపతత్కార్యభోగసంపాదకావిద్యాలేశం ప్రత్యనివర్తకత్వం భోగసమాప్తౌ కర్మక్షయే చ ప్రతిబన్ధనివృత్తౌ సతతమనువర్తమానసాక్షాత్కారేణ తస్యాప్యవిద్యాలేశస్య నివృత్తిరితి కల్ప్యతే ।
న చైకదేశేన నివృత్తాయా అవిద్యాయా అనువృత్త్యసంభవః; శాబ్దబోధేన నివృత్తాయామప్యవిద్యాయాం సాక్షాత్కారనిరస్యైకదేశాన్తరస్య దర్శనాత్, తదిదమభిప్రేత్య సిద్ధాన్తయతి –
యద్యపీత్యాదినా ।
ద్రాగిత్యేవేతి ।
తత్రాప్రతిబన్ధాదిత్యర్థః । న త్వారబ్ధవిపాకమ్ శీఘ్రం నివర్తయతి, ప్రతిబన్ధక్షయే తు నివర్తయతీత్యర్థః ।
ఆరబ్ధవిపాకత్వస్య వ్యాఖ్యానం –
సంపాదితేతి ।
సంపాదితా జాతిః జన్మాయుర్జీవనం సంపాదితమ్ । వితతో విస్తీర్ణః పూర్వాపరీభూతో వర్తమానః సుఖదుఃఖోపభోగశ్చ సంపాదితో యేన తత్కర్మజాతం తథోక్తం తద్ ద్రాగిత్యేవ న నివర్తయతీత్యర్థః । సముదాచరన్తీ ఉద్భూతా, వృత్తిః ఫలారమ్భాయ యస్య తత్తథా । పరితః సమన్తాత్ప్రద్యోతమానం బుద్ధిసత్త్వం బుద్ధిగతసత్త్వగుణో బ్రహ్మజ్ఞానాకారేణ పరిణతో యేషాం తే తథోక్తాః । జ్యోగ్జీవితా ఉజ్జ్వలజీవితా । కల్పోఽవాన్తరకల్పః ।
యదుక్తముభయవిధానే వాక్యం భిద్యేతేతి, తత్రాహ –
తావదేవ చిరమితీతి ।
శ్రుత్యన్తరేతి ।
ఉద్దాలకాదీనాం దేహధారణవిషయం శ్రుత్యన్తరమ్ ।
ఉపజీవ్యాయా అపి అవిద్యాయా జ్ఞానేన బాధాత్ప్రారబ్ధకర్మాణ్యాశ్రిత్య జ్ఞానోదయస్తదనివర్తకత్వే స్వతన్త్రయుక్తిర్న భవతి, కిం త్వన్యతః సిద్ధేఽర్థేఽభ్యుచ్చయార్థేత్యాహ –
తదేతదభిసంధాయేతి ।
అభ్యుపేత్యాన్యత్ర వస్తుతత్త్వసాక్షాత్కారావిద్యయోః సహానవస్థానమిహావిద్యైకదేశబ్రహ్మాత్మభావసాక్షాత్కారయోరవిరోధ ఉక్తః, ఇదానీమన్యత్రాపి న విరోధనియమ ఇత్యాహ –
న చేదమితి ।
సమవాయే సన్నిధానే । యథా ప్రతిబిమ్బద్విచన్ద్రభ్రమస్యౌపాధికత్వాచ్చన్ద్రైకత్వసాక్షాత్కారేణ సహానువృత్తిరుపాధినివృత్తౌ నివృత్తిః ప్రమాణసిద్ధా, ఎవం నిరుపాధికభ్రమస్యాపి సాన్తఃకరణస్య తత్కర్తృత్వాదేస్తదుపాదానావిద్యాలేశస్య చ బ్రహ్మసాక్షాత్కారేణ సహానువృత్తిః ప్రారబ్ధకర్మోపరమే చ నివృత్తిరుద్దాలకాదిదేహధారణవిషయశ్రుత్యాదిప్రమాణసిద్ధా స్వీకర్తవ్యేత్యర్థః ।
నను ద్విచన్ద్రాదిభ్రమా అల్పకాలం తత్త్వజ్ఞానేన సహానువర్తన్తే, కర్తృత్వాదేస్తు కథం బహుకాలం విరోధినా సహానువృత్తిరిత్యత ఆహ –
యదా లోకేఽపీతి ।
నియోగస్తథాస్త్వితి విధిరనుయోగః కథమేతదితి చోద్యమ్ । భాష్యే స్థితప్రజ్ఞలక్షణనిర్దేశో జీవన్ముక్తిసాధక ఉక్తః ।
తత్ర స్థితప్రజ్ఞః సాధకో న సాక్షాత్కారవానితి మణ్డనమిశ్రైరుక్త దూషణముద్ధరతి –
స్థితప్రజ్ఞశ్చేతి ।
భాష్యే సంస్కారవశాదితి సంస్కారశబ్దః పరిశిష్టావిద్యాలేశవాచీ ।
సంస్కారాత్కర్మానువృత్తిం దూషయతా పూర్వవాదినా యదుక్తం నావస్తు సంస్కారద్వారాఽనువర్తతే భయకమ్పాదేరపి సత్యజ్ఞానజన్యత్వేన సత్యత్వాదితి , తత్రాహ –
న చ జ్ఞానేతి ।
మిథ్యాత్వేనావిశేషితజ్ఞానమాత్రజన్యా న భవన్తీత్యర్థః ।
యది భవేయుస్తత్రాహ –
జ్ఞానమాత్రాదితి ।
ఉత్పాదే వా రజ్జుజ్ఞానాదపి తదాపత్తేరిత్యర్థః ।
హేతుద్వారా భయాదేః సత్యత్వం నిషిధ్య స్వరూపేణాపి నిషేధతి –
న చ కార్యమపీతి ।
ఆరమ్భణాధికరణే (బ్ర.అ .౨ పా.౧ సూ.౧౪) కార్యమాత్రస్య మిథ్యాత్వసమర్థనాదిత్యర్థః ।
నను రజ్జుసర్పజ్ఞానస్య భయాదేశ్చ మిథ్యాత్వే కథం కార్యకారణభావస్తత్రాహ –
అనిర్వాచ్యాచ్చేతి ।
కార్యకారణభావోఽపి న వాస్తవః, స్వప్నే హస్తితద్ధావనవదిత్యర్థః । ఎవం చ కమ్పాదేర్యథా సంస్కారద్వారాఽనువృత్తిరేవం కర్మణామపీతి సంస్కారపక్షోఽపి సమర్థితః । న విమోక్ష్యే న విమోక్ష్యతే । సంపత్స్యే సంపత్స్యతే । తకారలోకశ్ఛాన్దసః॥౧౫॥