అగ్నిహోత్రాది తు తత్కార్యాయైవ తద్దర్శనాత్ ।
యది పుణ్యస్యాప్యశ్లేషవినాశౌ హన్త నిత్యమప్యగ్నిహోత్రాది న కర్తవ్యం యోగమారూరుక్షుణా । తస్యాపీతరపుణ్యవద్విద్యయా వినాశాత్ । “ప్రక్షాలనాద్ధి పఙ్కస్య దూరాదస్పర్శనం వరమి” తి న్యాయాత్ । నచ వివిదిషన్తి యజ్ఞేన దానేనేతి మోక్షలక్షణైకకార్యతయా విద్యాకర్మణోరవిరోధః । సహాసమ్భవేనైకకార్యత్వాసమ్భవాత్ । నహ్యేతమాత్మానం విదుషో విగలితాఖిలకర్తృభోక్తృత్వాదిప్రపఞ్చవిభ్రమస్య పూర్వోత్తరే నిత్యే క్రియాజన్యే పుణ్యే సమ్భవతః । తస్మాద్వివిదిషన్తి యజ్ఞేనేతి వర్తమానాపదేశో బ్రహ్మజ్ఞానస్య యజ్ఞాదీనాం వా స్తుతిమాత్రం న తు మోక్షమాణస్య ముక్తిసాధనం యజ్ఞాదివిధిరితి ప్రాప్త ఉచ్యతే - సత్యం న విద్యయైకకార్యత్వం కర్మణాం పరస్పరవిరోధేన సహాసమ్భవాత్ । విద్యోత్పాదకతయా తు కర్మణామారాదుపకారకాణామస్తు మోక్షోపయోగః । నచ కర్మణాం విద్యయా విరుధ్యమానానాం న విద్యాకారణత్వం, స్వకారణవిరోధినాం కార్యాణాం బహులముపలబ్ధేః । తథాచ విద్యాలక్షణకార్యోపాయతయా కార్యవినాశ్యానామపి కర్మణాముపాదానమర్థవత్ । తదభావే తత్కార్యస్యానుత్పాదేన మోక్షస్యాసమ్భవాత్ । ఎవంచ వివిదిషన్తి యజ్ఞేనేతి యజ్ఞసాధనత్వం విద్యాయా అపూర్వమర్థం ప్రాపయతః పఞ్చమలకారస్య నాత్యన్తపరోక్షవృత్తితయా జ్ఞానస్తుత్యర్థతయా కథఞ్చిద్వ్యాఖ్యానం భవిష్యతి ।
తదనేనాభిసంధినోక్తమ్ –
జ్ఞానస్యైవ హి ప్రాపకం సత్కర్మ ప్రణాడ్యా మోక్షకారణమిత్యుపచర్యతే ।
యత ఎవ న విద్యోదయసమయే కర్మాస్తి నాపి పరస్తాదపి తు ప్రాగేవ విద్యాయాః, అత ఎవ చాతిక్రాన్తవిషయమేతత్కార్యైకత్వాభిధానమ్ ।
ఎతదేవ స్ఫోరయతి –
నహి బ్రహ్మవిద ఇతి ॥ ౧౬ ॥
సూత్రాన్తరమవతారయితుం పృచ్ఛతి –
కింవిషయం పునరిదమితి ।
అస్యోత్తరం సూత్రమ్ –
అతోఽన్యాపి హ్యేకేషాముభయోః ।
కామ్యకర్మవిషయమశ్లేషవినాశవచనం శాఖాన్తరీయవచనం చ తస్య పుత్రా దాయముపయన్తీతి ॥ ౧౭ ॥
అగ్నిహోత్రాది తు తత్కార్యాయైవ తద్దర్శనాత్॥౧౬॥ ఉత్పన్నవిద్యాజన్యకర్మక్షయస్య ప్రారబ్ధఫలకర్మస్వపవాద ఉక్తః ,ఇదానీమప్రారబ్ధఫలేష్వపి కేషుచిత్తస్యాపవాదోఽభిధీయత ఇతి సంగతిమభిప్రేత్య పూర్వపక్షమాహ –
యదేత్యాదినా ।
నను విద్యార్థమేవాగ్నిహోత్రాది యోగమారురుక్షుణాఽనుష్ఠీయతామ్, విద్యోదయాచ్చ తన్నివర్తతామ్, ఫలవినాశ్యత్వాత్కర్మణః; తత్ర కథమనుష్ఠేయత్వమితి - తదుచ్యతే; యది విద్యా పుణ్యస్య కస్యచిన్నివర్తికా, తర్హి పుణ్యాన్తరాదపి నోదేతుమర్హతి, న హి తమోనివర్తకః ప్రదీపస్తమోన్తరాదుదేతి ; విరోధస్య జాత్యుపాధికత్వాదితి తస్యాపీతరపుణ్యవద్విద్యయా నాశాదితి వినంష్టుం యోగ్యత్వాదిత్యర్థః ।
నను విరుధ్యన్తామన్యాని కర్మాణి విద్యయా, యజ్ఞాదీని తు న విరుద్ధాని; యజ్ఞేనేత్యాదిశాస్త్రప్రామాణ్యాత్తేషాం విద్యయా సహ మోక్షలక్షణైకకార్యకరత్వావగమాదితి, తత్రాహ –
న చ వివిదిషన్తీతి ।
పూర్వోత్తరే ఇతి ।
విద్యాజన్మన ఇతి శేషః । పూర్వస్య క్షయాదుత్తరస్యాశ్లేషాదిత్యర్థః ।
ప్రమాణస్యాన్యథాసిద్ధిమాహ –
తస్మాదితి ।
యజ్ఞాదితి ।
యజ్ఞాదేర్మోక్షసాధనత్వగన్ధోఽపి వాక్యే న శ్రూయతే, కిం తు బ్రహ్మజ్ఞానస్య యజ్ఞాదివిశిష్టసాధనసాధ్యత్వాత్స్తుతిః, యజ్ఞాదీనాం చ జ్ఞానలక్షణవిశిష్టసాధ్యం ప్రతి సాధనత్వనిర్దేశమాత్రాచ్చ స్తుతిః, న తు సాధ్యసాధనత్వమస్తి; విరోధస్యోక్తత్వాదిత్యర్థః । అర్థవాదత్వస్ఫుటీకరణాయ యోగ్యానుపలబ్ధిసూచనార్థం వర్తమానాపదేశగ్రహణమ్ ।
న ముక్తిసాధనయజ్ఞాదివిధిరితి ।
న విజ్ఞానసాధనవిధిరితి హృదయమ్ ।
పూర్వపక్షనిదానముచ్ఛినత్తి –
న చ కర్మణామితి ।
స్వకరణవిరోధినాం వేణుజ్వలనాదీనాం బహులముపలమ్భాదిత్యర్థః । అనేన తద్దర్శనాదితి సూత్రావయవో భాష్యనైరపేక్ష్యేణ వ్యాఖ్యాతః ।
అత్ర చ విరోధినోఽగ్నిహోత్రాదేర్జ్ఞానోపయోగే ప్రకృతే కార్యస్య కారణనివర్తకత్వమర్థాత్ప్రకృతే తచ్ఛబ్దేన పరామృష్టమ్, ఇదానీం తత్కార్యాయేత్యపరమవయవం వ్యాచష్టే –
విద్యాలక్షణేతి ।
తదేవ జ్ఞానం కార్యమితి కర్మధారయ ఇత్యర్థః । తస్యా ఇత్యేతావతి వక్తవ్యే కార్యగ్రహణం విరుద్ధమపి విరుద్ధేన కర్తుం యోగ్యమితి న్యాయసూచనార్థమ్ ।
ప్రమాణదూషణముద్ధరతి –
ఎవం చేతి ।
అనేనాభిసన్ధినేతి ।
తస్య కార్యమిత్యపి భాష్యీయవ్యాఖ్యాయాం పారమ్పర్యాశ్రయణాచ్చార్థభేద ఇత్యర్థః ।
ఎవం నిర్గుణవిద్యాపరత్వేనాధికరణం వ్యావర్ణ్య సగుణపరత్వేనాపి వర్ణయతి –
యత ఎవేతి ।
అత్ర చ వర్ణకే తత్సుకృతదుష్కృతే విధూనుత ఇత్యవిశేషశ్రవణాదగ్నిహోత్రాదిలయ ఇతి పూర్వః పక్షః । సగుణవిద్యాఫలస్య కర్మసాధ్యత్వయోగ్యత్వాత్ ‘యక్ష్యమాణో హ వై భగవన్తోఽహమస్మీ’త్యాదిసముచ్చయలిఙ్గాత్ సుకృతశబ్దస్య చ కామ్యవిషయత్వాత్ నిత్యకర్మసగుణవిద్యాసముచ్చయః ఇతి సిద్ధాన్తః । తస్య కర్మసాధ్యత్వయోగ్యఫలస్య దర్శనాదితి చ సౌత్రహేత్వర్థః॥౧౬॥౧౭॥