యదేవ విద్యయేతి హి ।
అస్తి విద్యాసంయుక్తం యజ్ఞాది య ఎవం విద్వాన్యజేతేత్యాదికమ్ । అస్తి చ కేవలమ్ । తత్ర యథా బ్రాహ్మణాయ హిరణ్యం దద్యాదిత్యుక్తే విదుషే బ్రాహ్మణాయ దద్యాన్న బ్రాహ్మణబ్రువాయ మూర్ఖాయేతి విశేషప్రతిలమ్భః తత్కస్య హేతోస్తస్యాతిశయవత్త్వాత్ । ఎవం విద్యారహితాద్యజ్ఞాదేర్విద్యాసహితమతిశయవదితి తస్యైవ పరవిద్యాసాధనత్వముపాత్తదురితక్షయద్వారా నేతరస్య । తస్మాద్వివిదిషన్తి యజ్ఞేనేత్యవిశేషశ్రుతమపి విద్యాసహితే యజ్ఞాదావుపసంహర్తవ్యమితి ప్రాప్తేఽభిధీయతే - యదేవ విద్యయా కరోతి తదేవాస్య వీర్యవత్తరమితి తరబర్థశ్రుతేర్విద్యారహితస్య వీర్యవత్తామాత్రమవగమ్యతే । నచ సర్వథాకిఞ్చిత్కరస్య తదుపపద్యతే । తస్మాదస్త్యస్యాపి కయాపి మాత్రయా పరవిద్యోత్పాదోపయోగ ఇతి విద్యారహితమపి యజ్ఞాది పరవిద్యార్థినానుష్ఠేయమితి సిద్ధమ్ ॥ ౧౮ ॥
యదేవ విద్యయేతి హి॥౧౮॥ పూర్వోక్తాగ్నిహోత్రాదిష్వేవాఙ్గావబద్ధోపాస్తిసాహిత్యానియమ ఇహ చిన్త్యతే । నను తన్నిర్ధారణానియమ ఇత్యనేనైతద్గతం, స్వర్గాదావివ విద్యాఫలసిద్ధ్యప్రతిబన్ధస్య పృథక్సంభవాదత ఆహ –
యథా బ్రాహ్మణాయేతి ।
విద్యాయుక్తకర్మప్రశంసయా విద్యావిహీననిషేధః కల్ప్యతే, న చ విధివిరోధః; కేవలం కర్మ కుర్యాదిత్యశ్రవణాత్కర్మస్వరూపవిధేశ్చ పారశాఖికాఙ్గనియమే ఇవోపాస్తినియమేప్యుపపత్తేః । అతశ్చ విద్యానాం పునరఙ్గత్వోన్మజ్జనే తన్నివృత్త్యర్థ ఆరమ్భ ఇత్యర్థః॥ అన్యే త్వాహుః -
విద్యార్థత్వం యదా యాయురనాశ్రమికృతాః క్రియాః ।
తదోపాస్తివిహీనేషు కా కథాఽఽశ్రమకర్మసు॥
తతః ప్రక్షిప్తమేతత్ స్యాత్స్నాతకేన తు కేనచిత్ ।
ఇతి॥ నైవం నేతవ్యమ్ ; యతః –
నాశ్రమోక్తక్రియాస్వస్తి విధురాదేరధిక్రియా ।
తస్మాత్తదీయజప్యాది విద్యాసాధనమీరితమ్॥
విద్యోపేతేషు శక్తస్య తత్త్యాగాదన్యకారిణః ।
న విద్యా సేత్స్యతీత్యేషా శఙ్కా కేన నివార్యతే॥
ఎవం హి భట్టపాదాః ప్రతిపాదయన్తి -
‘‘ప్రభుః ప్రథమకల్పస్య యోఽనుకల్పేన వర్తతే ।
స నాప్నోతి ఫలం తస్య పరత్రేతి విచారితమ్’’
ఇతి॥
యది విద్యాయుక్తం కర్మ వీర్యవదిత్యేతావదుచ్యేత, తత ఇతరస్యార్థాదవీర్యత్వేన నిన్దా గమ్యేత, న చైవమస్తి; అత్ర హి తరప్ ప్రయోగేణ విద్యాసంయుక్తస్య వీర్యవత్త్వాతిశయబోధనాదర్థాత్కేవలకర్మణోఽపి వీర్యవత్త్వమాత్రం విధిబలలబ్ధమభ్యనుజ్ఞాయేతాఽతో న నిన్దావకాశ ఇతి సిద్ధాన్తయతి –
యదేవ విద్యయేత్యాదినా ।
పయసి సర్వం ప్రతిష్ఠితమితి విన్ద్వాన్యదహరేవాగ్నిహోత్రం జుహోతి॥౧౮॥