ಚತುರ್ಥೇಽಧ್ಯಾಯೇ ದ್ವಿತೀಯಃ ಪಾದಃ ।

ವಾಙ್ಮನಸಿ ದರ್ಶನಾಚ್ಛಬ್ದಾಚ್ಚ ।

ಅಥಾಸ್ಮಿನ್ ಫಲವಿಚಾರಲಕ್ಷಣೇ ವಾಙ್ಮನಸಿ ಸಂಪದ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿವಿಚಾರೋಽಸಂಗತ ಇತ್ಯತ ಆಹ –

ಅಥಾಪರಾಸು ವಿದ್ಯಾಸು ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಯ ಇತಿ ।

ಅಪರವಿದ್ಯಾಫಲಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥದೇವಯಾನಮಾರ್ಗಾರ್ಥತ್ವಾದುತ್ಕ್ರಾಂತೇಸ್ತದ್ಗತೋ ವಿಚಾರಃ ಪಾರಂಪರ್ಯೇಣ ಭವತಿ ಫಲವಿಚಾರ ಇತಿ ನಾಸಂಗತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ನನ್ವಯಮುತ್ಕ್ರಾಂತಿಕ್ರಮೋ ವಿದುಷೋ ನೋಪಪದ್ಯತೇ “ನ ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾ ಉತ್ಕ್ರಾಮಂತ್ಯತ್ರೈವ ಸಮವನೀಯಂತೇ” (ಬೃ. ಉ. ೪ । ೪ । ೬) ಇತಿ ಶ್ರವಣಾತ್ತತ್ಕಥಮಸ್ಯ ವಿದ್ಯಾಧಿಕಾರ ಇತ್ಯತ ಆಹ –

ಸಮಾನಾ ಹಿ ವಿದ್ವದವಿದುಷೋರಿತಿ ।

ವಿಷಯಮಾಹ –

ಅಸ್ತೀತಿ ।

ವಿಮೃಶತಿ –

ಕಿಮಿಹೇತಿ ।

ವಿಶಯಃ ಸಂಶಯಃ ।

ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಮಾಹ –

ತತ್ರ ವಾಗೇವೇತಿ ।

ಶ್ರತಿಲಕ್ಷಣಾವಿಶಯೇ ಸಂಶಯೇ ।

ಸಿದ್ಧಾಂತಸೂತ್ರಂ ಪೂರಯಿತ್ವಾ ಪಠತಿ –

ವಾಗ್ವೃತ್ತಿರ್ಮನಸಿ ಸಂಪದ್ಯತೇ ಇತಿ ।

ವೃತ್ತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಮಾಹ –

ಕಥಮಿತಿ ।

ಉತ್ತರಾಧಿಕರಣಪರ್ಯಾಲೋಚನೇನೈವಂ ಪೂರಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತತ್ತ್ವಸ್ಯ ಧರ್ಮಿಣೋ ವಾಚಃ ಪ್ರಲಯವಿವಕ್ಷಾಯಾಂ ತ್ವಿಹ ಸರ್ವತ್ರೈವ ಪರತ್ರೇಹ ಚಾವಿಭಾಗಸಾಮ್ಯಾತ್ಕಿಂ ಪರತ್ರೈವ ವಿಶಿಂಷ್ಯಾದವಿಭಾಗ ಇತಿ ನ ತ್ವತ್ರಾಪಿ । ತಸ್ಮಾದಿಹಾವಿಭಾಗೇನಾವಿಂಶಿಷತೋಽತ್ರ ವೃತ್ತ್ಯುಪಸಂಹಾರಮಾತ್ರವಿವಕ್ಷಾ ಸೂತ್ರಕಾರಸ್ಯೇತಿ ಗಮ್ಯತೇ ।

ಸಿದ್ಧಾಂತಹೇತುಂ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಮಾಹ –

ಕಸ್ಮಾದಿತಿ ।

ಸತ್ಯಾಮೇವ ಮನೋವೃತ್ತೌ ವಾಗ್ವೃತ್ತೇರುಪಸಂಹಾರದರ್ಶನಾತ್ । ವಾಚಸ್ತೂಪಸಂಹಾರಮದೃಷ್ಟಂ ನಾಗಮೋಽಪಿ ಗಮಯಿತುಮರ್ಹತಿ । ಆಗಮಪ್ರಭವಯುಕ್ತಿವಿರೋಧಾಚ್ಚ । ಆಗಮೋ ಹಿ ದೃಷ್ಟಾನುಸಾರತಃ ಪ್ರಕೃತೌ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಲಯಮಾಹ । ನ ಚ ವಾಚಃ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಮನೋ ಯೇನಾಸ್ಮಿನ್ನಿಯಂ ಲೀಯೇತ । ತಸ್ಮಾದ್ವೃತ್ತಿವೃತ್ತಿಮತೋರಭೇದವಿವಕ್ಷಯಾ ವಾಕ್ಪದಂ ತದ್ವೃತ್ತೌ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್ । ಸಂಭವತಿ ಚ ವಾಗ್ವೃತ್ತೇರ್ವಾಗಪ್ರಕೃತಾವಪಿ ಮನಸಿ ಲಯಃ । ತಥಾ ತತ್ರ ತತ್ರ ದರ್ಶನಾದಿತ್ಯಾಹ –

ವೃತ್ತ್ಯುದ್ಭವಾಭಿಭವಾವಿತಿ ॥ ೧ ॥

ಅತ ಏವ ಚ ಸರ್ವಾಣ್ಯನು ।

ಯತ ಏವ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರಭಾವಾಭಾವಾನ್ಮನಸಿ ನ ಸ್ವರೂಪಲಯೋ ವಾಚೋಽಪಿ ತು ವೃತ್ತಿಲಯಃ, ಅತ ಏವ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಮಿದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸತ್ಯೇವ ಸವೃತ್ತಿಕೇ ಮನಸಿ ವೃತ್ತೇರನುಗತಿರ್ಲಯೋ ನ ಸ್ವರೂಪಲಯಃ । ವಾಚಸ್ತು ಪೃಥಕ್ಗ್ರಹಣಂ ಪೂರ್ವಸೂತ್ರೇ ಉದಾಹರಣಾಪೇಕ್ಷಂ ನ ತು ತದೇವೇಹ ವಿವಕ್ಷಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨ ॥