తన్మనః ప్రాణ ఉత్తరాత్ ।
యది స్వప్రకృతౌ వికారస్య లయస్తతో మనః ప్రాణే సమ్పద్యతే ఇత్యత్ర మనఃస్వరూపస్యైవ ప్రాణే సమ్పత్త్యా భవితవ్యమ్ । తథా హి మనః ఇతి నోపచారతో వ్యాఖ్యానం భవిష్యతి । సమ్భవతి హి ప్రకృతివికారభావః ప్రాణమనసోః । అన్నమయం హి సోమ్య మన ఇత్యన్నాత్మతామాహ మనసః శ్రుతిరాపోమయః ప్రాణ ఇతి చ ప్రాణస్యాబాత్మతామ్ । ప్రకృతివికారయోస్తాదాత్మ్యాత్ । తథా చ ప్రాణో మనసః ప్రకృతిరితి మనసో వృత్తిమతః ప్రాణే లయ ఇతి ప్రాప్తేఽభిధీయతే సత్యమ్ , ఆపోఽన్నమసృజన్త ఇతి శ్రుతేరబన్నయోః ప్రకృతివికారభావోఽవగమ్యతే । న తు తద్వికారయోః ప్రాణమనసోః । స్వయోనిప్రణాడికయా తు మిథో వికారయోః ప్రకృతివికారభావాభ్యుపగమే సఙ్కరాదతిప్రసఙ్గః స్యాత్ । తస్మాద్యో యస్య సాక్షాద్వికారస్తస్య తత్ర లయ ఇత్యన్నస్యాప్సు లయో న త్వబ్వికారే ప్రాణేఽన్నవికారస్య మనసః । తథా చాత్రాపి మనోవృత్తేర్వృత్తిమతి ప్రాణే లయో న తు వృత్తిమతో మనస ఇతి సిద్ధమ్ ॥ ౩ ॥
తన్మనః ప్రాణ ఉత్తరాత్॥౩॥ అతిదేశోఽయమ్, అస్యాధికాశఙ్కామాహ –
స్వప్రకృతావిత్యాదినా ।
ప్రాణమనసోరవన్నాత్మత్వే హేతుమాహ –
ప్రకృతివికారయోరితి ।
నను భవత్వన్నాత్మకం మనోఽవాత్మకశ్చ ప్రాణః, కథమేతావతా ప్రాణే మనసో లయస్తత్రాహ –
తథా చేతి ।
అపామన్నప్రకృతిత్వాదన్నాత్మకం మనః ప్రత్యవాత్మకః ప్రాణః ప్రకృతిరితి తస్మిన్మనసః స్వరూపేణ లయ ఇత్యర్థః । ప్రాణమనసోః కిం సాక్షాత్ప్రకృతివికారభావః, ఉత స్వప్రకృతిభూతాఽబన్నద్వారేణ ।
ఆద్యం నిరస్య ద్వితీయేఽతిప్రసఙ్గమాహ –
స్వయోనీతి ।
ఎవం హి ఘటస్యాపి శరావే లయాపత్తిరిత్యర్థః । తద్వికారే తాసామపాం వికారే ప్రాణేఽన్నవికారస్య మనసో లయ ఇతి యోజనా॥౩॥