చతుర్థేఽధ్యాయే ద్వితీయః పాదః ।

వాఙ్మనసి దర్శనాచ్ఛబ్దాచ్చ ।

అథాస్మిన్ ఫలవిచారలక్షణే వాఙ్మనసి సమ్పద్యత ఇత్యాదివిచారోఽసఙ్గత ఇత్యత ఆహ –

అథాపరాసు విద్యాసు ఫలప్రాప్తయ ఇతి ।

అపరవిద్యాఫలప్రాప్త్యర్థదేవయానమార్గార్థత్వాదుత్క్రాన్తేస్తద్గతో విచారః పారమ్పర్యేణ భవతి ఫలవిచార ఇతి నాసఙ్గత ఇత్యర్థః ।

నన్వయముత్క్రాన్తిక్రమో విదుషో నోపపద్యతే “న తస్య ప్రాణా ఉత్క్రామన్త్యత్రైవ సమవనీయన్తే” (బృ. ఉ. ౪ । ౪ । ౬) ఇతి శ్రవణాత్తత్కథమస్య విద్యాధికార ఇత్యత ఆహ –

సమానా హి విద్వదవిదుషోరితి ।

విషయమాహ –

అస్తీతి ।

విమృశతి –

కిమిహేతి ।

విశయః సంశయః ।

పూర్వపక్షమాహ –

తత్ర వాగేవేతి ।

శ్రతిలక్షణావిశయే సంశయే ।

సిద్ధాన్తసూత్రం పూరయిత్వా పఠతి –

వాగ్వృత్తిర్మనసి సమ్పద్యతే ఇతి ।

వృత్త్యధ్యాహారప్రయోజనం ప్రశ్నపూర్వకమాహ –

కథమితి ।

ఉత్తరాధికరణపర్యాలోచనేనైవం పూరితమిత్యర్థః । తత్త్వస్య ధర్మిణో వాచః ప్రలయవివక్షాయాం త్విహ సర్వత్రైవ పరత్రేహ చావిభాగసామ్యాత్కిం పరత్రైవ విశింష్యాదవిభాగ ఇతి న త్వత్రాపి । తస్మాదిహావిభాగేనావింశిషతోఽత్ర వృత్త్యుపసంహారమాత్రవివక్షా సూత్రకారస్యేతి గమ్యతే ।

సిద్ధాన్తహేతుం ప్రశ్నపూర్వకమాహ –

కస్మాదితి ।

సత్యామేవ మనోవృత్తౌ వాగ్వృత్తేరుపసంహారదర్శనాత్ । వాచస్తూపసంహారమదృష్టం నాగమోఽపి గమయితుమర్హతి । ఆగమప్రభవయుక్తివిరోధాచ్చ । ఆగమో హి దృష్టానుసారతః ప్రకృతౌ వికారాణాం లయమాహ । న చ వాచః ప్రకృతిర్మనో యేనాస్మిన్నియం లీయేత । తస్మాద్వృత్తివృత్తిమతోరభేదవివక్షయా వాక్పదం తద్వృత్తౌ వ్యాఖ్యేయమ్ । సమ్భవతి చ వాగ్వృత్తేర్వాగప్రకృతావపి మనసి లయః । తథా తత్ర తత్ర దర్శనాదిత్యాహ –

వృత్త్యుద్భవాభిభవావితి ॥ ౧ ॥

అత ఎవ చ సర్వాణ్యను ।

యత ఎవ ప్రకృతివికారభావాభావాన్మనసి న స్వరూపలయో వాచోఽపి తు వృత్తిలయః, అత ఎవ చ సర్వేషాం చక్షురాదీనామిద్రియాణాం సత్యేవ సవృత్తికే మనసి వృత్తేరనుగతిర్లయో న స్వరూపలయః । వాచస్తు పృథక్గ్రహణం పూర్వసూత్రే ఉదాహరణాపేక్షం న తు తదేవేహ వివక్షితమిత్యర్థః ॥ ౨ ॥