ಸೋಽಧ್ಯಕ್ಷೇ ತದುಪಗಮಾದಿಭ್ಯಃ॥೪॥ ಮನಃ ಪ್ರಾಣ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಂ ವಿಚಾರ್ಯ ತದನಂತರಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಸ್ತೇಜಸೀತ್ಯಸ್ಯ ವಿಚಾರಾತ್ಸಂಗತಿಃ । ತೇಜಃಶಬ್ದಸ್ಯ ಭೂತವಿಶೇಷವಚನತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿಹೇತೂನಾಂ ತಸ್ಮಾತ್ತೇಜಸ್ಯೇವ ಪ್ರಾಣವೃತ್ತಿಲಯ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಯಾ ಸಂಗತಿಃ । ಉಪಗಮನಾದಿಶ್ರುತೀಃ ಸ್ವಯಮೇವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ । ತೇಜೋದ್ವಾರೇಣೇತ್ಯೇತದುಪಪಾದಯತಿ –

ತೇಜಸಿ ಸಮಾಪನ್ನೇತಿ ।

ಪ್ರಾಣವೃತ್ತಿಲಯಾತ್ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಜೀವೇ ವೃತ್ತಿಲಯ ಉಪಚರ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಸಮಾಪನ್ನೇತಿ ।

ಆಪತ್ತಿರ್ಲಯಃ । ಯಥಾ ರಾಜಾನಂ ಯಾತ್ರಾಯಾಮ್ ಉದ್ಯಂತಂ ಪರಿವಾರಭೂತಾಃ ಪ್ರಾಣಿನಃ ಸಮುಪಯಂತಿ, ಏವಮಾತ್ಮಾನಮಂತಕಾಲೇ ಸರ್ವೇ ಪ್ರಾಣಾ ಅಭಿಸಮಾಗಚ್ಛಂತಿ । ಕೋಽಸಾವಂತಕಾಲಃ? ಸ ಉಚ್ಯತೇ ।

ಯತ್ರ ಕಾಲ ಏತದ್ಭವತಿ, ತದೇವ ದರ್ಶ್ಯತೇ –

ಊರ್ಧ್ವೋಚ್ಛ್ವಾಸೀತಿ ।

ಊರ್ಧ್ವೋಚ್ಛ್ವಾಸಿತ್ವಮಿತ್ಯುಪಗಮನಶ್ರುತೇರರ್ಥಃ । ಸಂಮುಖಮಾಗಮನಮುಪಗಮನಮ್ । ಆಗಮ್ಯ ಚ ಗಚ್ಛಂತಂ ಜೀವಮ್ ಅನು ಪಶ್ಚಾದ್ಗಮನಮನುಗಮನಮ್ ।

ಇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮ ಇತಿ ।

ಆ ಪ್ರಾಯಣಾದಿತ್ಯತ್ರ ಸವಿಜ್ಞಾನಶಬ್ದಃ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯಕರ್ಮಫಲಪ್ರಕಾಶನವಚನ ಇತ್ಯುಕ್ತಮಿಹ ತು ತಮಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ತತ್ಸಹಿತೇಂದ್ರಿಯಸಮುದಾಯವಚನ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ಇತಿ ನ ವಿರೋಧಃ ।

ಕಥಂ ಪ್ರಾಣೋಽಧ್ಯಕ್ಷ ಇತ್ಯಧಿಕಾವಾಪಃ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಭಾಷ್ಯಮ್ ? ತದನುಪಪನ್ನಮಿವ ? ತೇಜಃಶಬ್ದೇನ ತೇಜೋಽಧ್ಯಕ್ಷಜೀವಲಕ್ಷಣಾಸಂಭವಾದಧಿಕಶಬ್ದಪ್ರಕ್ಷೇಪಾಪ್ರಾಪ್ತೇರತ ಆಹ –

ಅಧಿಕಾವಾಪೋಽಶಬ್ದಾರ್ಥೇತಿ ।

ಶ್ರೌತೋಽರ್ಥೋ ಹಿ ಶಬ್ದೇ ಭಾತಿ, ಅತೋಽಶ್ರೌತಾರ್ಥಪ್ರಕ್ಷೇಪೋಽಧಿಕಾವಾಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।

ಲಕ್ಷಣಾಸ್ವೀಕಾರೇ ಹೇತುಮಾಹ –

ಶ್ರುತ್ಯಂತರೇತಿ ।

ಪ್ರಾಣಾನಾಂ ಜೀವಾನುಗಮಾದಿವಿಷಯಂ ವರ್ಣಿತಮೇವ ಶ್ರುತ್ಯಂತರಮ್ ।

ನನು ತಸ್ಯ ತೇಜೋದ್ವಾರೇಣಾನ್ಯಥಾಸಿದ್ಧಿರುಕ್ತೇತಿ, ತತ್ರಾಹ –

ನ ಚ ತೇಜಸಸ್ತತ್ರೇತಿ ।

ಅನಿಲಾಕಾಶಕ್ರಮೇಣೇತಿ ।

ವ್ಯವಧಾನಾದೇವ ಸಾಕ್ಷತ್ತೇಜಸಃ ಸ್ವರೂಪಲಯಯೋಗಾದ್ ನ ತದ್ದ್ವಾರೇಣಾತ್ಮನಿ ಪ್ರಲಯ ಉಪಚರಿತುಂ ಶಕ್ಯೋ ವ್ಯವಧಾನಾಶ್ರಯಣೇ ಚ ಘಟಾದಾವಪಿ ಪ್ರಲಯೋಪಚಾರಪ್ರಸಂಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ವೃತ್ತಿಲಯಸ್ತು ನ ಕುತಶ್ಚಿತ್ಪ್ರಮಾಣಾದಾತ್ಮನ್ಯವಗತ ಇತಿ ನ ತದ್ದ್ವಾರಾಽಪಿ ಪ್ರಾಣವೃತ್ತಿಲಯೋಪಚಾರ ಇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ । ತೇಜಃಸಹಚರಿತಶ್ಚಾಸೌ ದೇಹಬೀಜಭೂತಶ್ಚ ಪಂಚಭೂತಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪಶ್ಚ ಪರಿವಾರಶ್ಚ ತಸ್ಯಾಧ್ಯಕ್ಷೋ ಜೀವಾತ್ಮಾ ತಸ್ಮಿನ್ಪ್ರಾಣವೃತ್ತಿಲಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ॥೪॥ ಯದ್ಯಪಿ ಭಾಷ್ಯೇ ಪ್ರಾಣಸಂಯುಕ್ತೋಽಧ್ಯಕ್ಷಸ್ತೇಜಃಸಹಿತೇಷು ಭೂತಸೂಕ್ಷ್ಮೇಷ್ವವತಿಷ್ಠತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್; ತಥಾಪಿ ತದ್ಭೂತಸಹಿತೇಽಧ್ಯಕ್ಷೇ ಪ್ರಾಣಸ್ತಿಷ್ಠತೀತ್ಯೇವಂಪರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್; ಸೋಽಧ್ಯಕ್ಷ ಇತ್ಯುಪಕ್ರಮಾದಿತಿ ಭಾವಃ ।

ಚೋದ್ಯಭಾಷ್ಯೇಽಪಿ ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಾಣಸಹಿತಸ್ಯಾಧ್ಯಕ್ಷಸ್ಯ ಭೂತೇಷ್ವವಸ್ಥಿತಿರಾಕ್ಷಿಪ್ಯತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಭಾತಿ; ತಥಾಪಿ ಭೂತಸಹಿತಾಧ್ಯಕ್ಷೇ ಪ್ರಾಣಸ್ಥಿತಿರಾಕ್ಷಿಪ್ಯತ ಇತ್ಯೇವಂಪರತ್ವೇನ ಯೋಜ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –

ತೇಜಃಸಹಚರಿತಾನೀತಿ ।

ಪ್ರಾಣೇನಾಧಾರತ್ವೇನ ಸಂಪೃಕ್ತಸ್ಯಾಧ್ಯಕ್ಷಸ್ಯ ಭೂತೈರ್ಮಿಲಿತ್ವಾ ಸ್ಥಿತಿಂ ಶ್ರುತಿರ್ನ ದರ್ಶಯತೀತಿ ಭಾಷ್ಯಯೋಜನಾ ಹಿ ಇಯತಾ ಸೂಚಿತೇತಿ ।

ಪರಿಹಾರಭಾಷ್ಯೇಽಪ್ಯಧ್ಯಕ್ಷಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪೂರ್ವವ್ಯಾಪಾರಾಂತರಾತ್ತೇಜ ಆದಿಭೂತಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ನಾಭಿಧೀಯತೇ, ಉಪಹಿತಪ್ರಾಪ್ತೇರುಪಾಧಿಪ್ರಾಪ್ತಿನಾಂತರೀಯಕತ್ವಾದಿತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಹ –

ಅಧ್ಯಕ್ಷಸಂಪರ್ಕವಶಾದಿತಿ ।

ದೃಷ್ಟಾಂತೇಽಪಿ ವ್ಯವಧಾನೇನ ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಂಶೋ ನ ವಿವಕ್ಷಿತೋಽಪಿ ತು ಯಥಾ ಸ್ರುಘ್ನಾನ್ನಗರಾದ್ಗಚ್ಛತೋ ಮಥುರಾಪಾಟಲಿಪುತ್ರಯೋರುಭಯೋಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ಪಾಠಲಿಪುತ್ರಂ ಪ್ರಾಪ್ಯತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ, ಏವಮಿಹಾಪಿ ಪ್ರಾಣೇನ ತೇಜಸೋಽಧ್ಯಕ್ಷಸ್ಯ ಚೋಭಯೋಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ತೇಜಸೀತಿ ಭೂತಮಾತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ಯತ್ವಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತ ಇತ್ಯಯಮರ್ಥೋ ವಿವಕ್ಷಿತ ಇತ್ಯಾಹ –

ಅತ್ರೈವೇತಿ॥೫॥

ಪ್ರಾಣ ಏಕಸ್ಮಿನ್ನೇವ ತೇಜಃಸೂಕ್ಷ್ಮೇ ನಾವತಿಷ್ಠತ ಇತಿ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನೇಕಸ್ಯಾನೇಕಾತ್ಮಕತ್ವಾದಿತಿ ಚ ಹೇತುಪ್ರತಿಜ್ಞಯೋರ್ವೈಯಧಿಕರಣ್ಯಮಾಶಂಕ್ಯಾಹ –

ಸ್ಥೂಲಶರೀರಾನುರೂಪಮಿತಿ ।

ಕಾರ್ಯಾನೇಕಾತ್ಮಕತ್ವೇನಾನುಮಿತಂ ಕಾರಣಾನೇಕತ್ವಮೇಕತ್ರ ಪ್ರಾಣಸ್ಥಿತ್ಯಭಾವೇ ಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ॥೬॥

ಇತಿ ತೃತೀಯಮಧ್ಯಕ್ಷಾಧಿಕರಣಮ್॥