సమానా చాసృత్యుపక్రమాదమృతత్వం చానుపోష్య ।
అత్రామృతత్వప్రాప్తిశ్రుతేః పరవిద్యావన్తం ప్రత్యేతదితి మన్వానస్య పూర్వః పక్షః । విశయానానాం సన్దిహానానాం పుంసామ్ ।
చోదయతి –
నను విద్యాప్రకరణ ఇతి ।
పరిహరతి –
న స్వాపాదివదితి ।
పరవిద్యయైవామృతత్వప్రాప్త్యవస్థామాఖ్యాతుం తత్సధర్మాశ్చ తద్విధర్మాశ్చాన్యా అప్యవస్థాస్తదనుగుణతయాఖ్యాయన్తే । సాధర్మ్యవైధర్మ్యాభ్యాం హి స్ఫుటతరః ప్రతిపిపాదయిషితే వస్తుని ప్రత్యయో భవతీతి । న తు విదుషః సకాశాద్విశేషవన్తోఽవిద్వాంసో విధీయన్తే యేన విద్యాప్రకరణవ్యాఘాతో భవేదపి తు విద్యాం ప్రతిపాదయితుం లోకసిద్ధానాం తదనుగుణతయా తేషామనువాద ఇతి ।
ఎవం ప్రాప్తేఽభిధీయతే –
సమానా చైషోత్క్రాన్తిర్వాఙ్మనసీత్యాద్యా విద్వదవిదుషోః ।
కుతః –
ఆసృత్యుపక్రమాత్ ।
సృతిః సరణం దేవయానేన పథా కార్యబ్రహ్మలోకప్రాప్తిరాసృతేరాకార్యబ్రహ్మలోకప్రాప్తేః । అయం విద్యోపక్రమ ఆరమ్భః ప్రయత్న ఇతి యావత్ । తస్మాదేతదుక్తం భవతి నేయం పరా విద్యా యతో నాడీద్వారమాశ్రయతే । అపి త్వపరవిద్యేయమ్ । న చాస్యామాత్యన్తికః క్లేశప్రదాహో యతో న తత్రోత్క్రాన్తిర్భవేత్ । తస్మాదపరవిద్యాసామర్థ్యాదాపేక్షికమాభూతసమ్ప్లవస్థానమమృతత్వం ప్రేప్సతే పురుషార్థాయ సమ్భవత్యేష ఉత్క్రాన్తిభేదవాన్ సృత్యుపక్రమోపదేశః । ఉపపూర్వాదుష దాహ ఇత్యస్మాదుపోష్యేతి ప్రయోగః ॥ ౭ ॥
సమానా చాసృత్యుపక్రమాదమృతత్వం చానుపోష్య॥౭॥ నిరూపితాయా ఉత్క్రాన్తేరపరవిద్యాస్వన్వయ ఇహ ప్రదర్శ్యతే । నను దహరాదివిద్యావిదాముత్క్రాన్తిర్నాస్తీతి ఇహ పూర్వపక్షః, స న సాధుః ; తద్విద్యాసు దేశాన్తరీయఫలాస్వావశ్యకత్వాదుత్క్రాన్తేరత ఆహ –
అత్రేతి ।
అత్రాధికరణే విషయభూతదహరవిద్యాయామమృతత్వమేతీత్యమృతత్వప్రాప్తిశ్రుతేరమృతత్వస్య చ పరవిద్యాఫలత్వాత్, పరవిద్యావన్తం ప్రత్యేతదమృతత్వం పరవిద్యాయాం చోత్క్రాన్తిర్నిషిధ్యత ఇతి యో మన్యతే తస్య మతేనాయం పూర్వపక్షః । వస్తుతస్తు నాస్తి పూర్వపక్షః । ‘‘తయోర్ధ్వమాయ’’న్నిత్యుత్క్రాన్తిముపన్యస్యామృతత్వస్య శ్రావితత్వాదితి ద్యోతితం మన్వానగ్రహణేన । అథవా - సగుణస్యాపి వ్యాపిత్వాద్ బ్రహ్మణో న తత్ప్రాప్తుముత్క్రాన్త్యపేక్షేతి పూర్వపక్షోఽత్ర వాస్తవః| తస్యా ముక్తే సధర్మా అవస్థాః సుషుప్త్యాద్యాః, విధర్మా జాగ్రదాద్యాః ।
నన్వేతా అపి ప్రతిపాద్యన్తా కిం ముక్త్యర్థతయా తదనువాదేనాత ఆహ –
న త్వితి ।
యేన హేతునా విద్యాప్రకరణే వ్యాఘాతస్తేన విదుషః సకాశాదవిద్వాంస ఉత్క్రాన్త్యాదివిశేషవన్తో న ప్రతిపాద్యన్తే, నాపి విద్వాన్ అమృతత్వశ్రుతివిరోధాదేవేత్యర్థః । అనేన న తు విదుష ఇతి భాష్యం వ్యాఖ్యాతమ్ । భాష్యకృద్భిరాసృత్యుపక్రమాదిత్యేతత్ ప్రతిజ్ఞావిశేషణత్వేన వ్యాఖ్యాతమ్ । అవిశేషశ్రవణాదితి చ హేతురధ్యాహృతః ।
స్వయంత్వాసృత్యుపక్రమాదేతదేవ హేతుత్వేన యోజయతి –
కుత ఇతి ।
ఆసృతి సృతిపర్యన్తమ్ ఉపక్రమాదిత్యర్థః । బ్రహ్మలోకప్రాప్తితద్గతవిశిష్టభోగఫలపర్యన్తత్వాద్విద్యానుష్ఠానప్రారమ్భస్య బ్రహ్మలోకస్య చోత్క్రమ్య గత్వైవ ప్రాప్యత్వాదస్తి సగుణవిద ఉత్క్రాన్తిరిత్యర్థః । ఎతేన వాస్తవోఽపి పూర్వః పక్షో వ్యుదస్తః; సగుణబ్రహ్మప్రాప్తిమాత్రస్యాపుమర్థత్వాదితి ।
ఉపక్రమేతి ప్రకృత్యర్థముక్త్వా పఞ్చమ్యర్థమాహ –
తస్మాదితి ।
ప్రేప్సతే ప్రాప్తుమిచ్ఛతే । ఉత్క్రాన్తిభేద ఉత్క్రాన్తివిశేషః । మూర్ధన్యనాడ్యా నిష్క్రమణమ్ ।
వస నివాసే ఇత్యస్మాద్ధాతోరిదం న భవతి; తథా సత్యనుపోష్యేత్యస్య ముక్త్వేత్యేవమర్థత్వాపాతాత్, అతో వ్యాచష్టే –
ఉష దాహే ఇతీతి॥౭॥