తదాపీతేః సంసారవ్యపదేశాత్ ।
సిద్ధాం కృత్వా బీజభావావశేషం పరమాత్మసమ్పత్తిం విద్వదవిదుషోరుత్క్రాన్తిః సమర్థితా । సైవ సమ్ప్రతి చిన్త్యతే । కిమాత్మని తేజఃప్రభృతీనాం భూతసూక్ష్మాణాం తత్త్వప్రవిలయ ఎవ సమ్పత్తిరాహోస్విద్బీజభావావశేషేతి । యది పూర్వః పక్షః, నోత్క్రాన్తిః । అథోత్తరః తతః సేతి । తత్రాప్రకృతౌ న వికారతత్త్వప్రవిలయో యథా మనసి న వాగాదీనామ్ । సర్వస్య చ జనిమతః ప్రకృతిః పరా దేవతేతి తత్త్వప్రలయ ఎవాత్యన్తికః స్యాత్తేజఃప్రభృతీనామితి ప్రాప్తేఽభిధీయతే “యోనిమన్యే ప్రపద్యన్తే శరీరత్వాయ దేహినః । స్థాణుమన్యేఽనుసంయన్తి యథాకర్మ యథాశ్రుతమ్ ॥”(క. ఉ. ౨ । ౨ । ౭) )ఇత్యవిద్యావతః సంసారముపదిశతి శ్రుతిః సేయమాత్యన్తికే తత్త్వలయే నోపపద్యతే ।
న చ ప్రాయణస్యైవైష మహిమా విద్వాంసమవిద్వాంసం వా ప్రతీతి సామ్ప్రతమిత్యాహ –
అన్యథా హి సర్వః ప్రాయణసమయ ఎవేతి ।
విధిశాస్త్రం జ్యోతిష్టోమాదివిషయమనర్థకం ప్రాయణాదేవాత్యన్తికప్రలయే పునర్భవాభావాత్ । మోక్షశాస్త్రం చాప్రయత్నలభ్యాత్ప్రాయణాదేవ జన్తుమాత్రస్య మోక్షప్రాప్తేః ।
న కేవలం శాస్త్రానర్థక్యమయుక్తశ్చ ప్రాయణమాత్రాన్మోక్ష ఇత్యాహ –
మిథ్యాజ్ఞానేతి ।
నాసతి నిదానప్రశమే ప్రశమస్తద్వతో యుజ్యత ఇత్యర్థః ॥ ౮ ॥
అథేతరభూతసహితం తేజో జీవస్యాశ్రయభూతముత్క్రమద్దేహాద్దేహాన్తరం వా సఞ్చరత్కస్మాదస్మాభిర్న నిరీక్ష్యతే । తద్ధి మహత్త్వాద్వానేకద్రవ్యత్వాద్వా రూపవదుపలబ్ధవ్యమ్ । కస్మాన్న మూర్తాన్తరైః ప్రతిబధ్యత ఇతి శఙ్కామపాకర్తుమిదం సూత్రమ్ –
సూక్ష్మం ప్రమాణతశ్చ తథోపలబ్ధేః ।
చకారో భిన్నక్రమః । న కేవలమాపీతేస్తదవతిష్ఠతే । తచ్చ సూక్ష్మం స్వరూపతః పరిమాణతశ్చ స్వరూపమేవ హి తస్య తాదృశమదృశ్యమ్ । యథా చాక్షుషస్య తేజసో మహతోఽపి అదృష్టవశాదనుద్భూతరూపస్పర్శం హి తత్ ।
పరిమాణతః సౌక్ష్మ్యం యతో నోపలభ్యతే యథా త్రసరేణవో జాలసూర్యమరీచిభ్యోఽన్యత్ర ప్రమాణతస్తథోపలబ్ధిరితి వ్యాచష్టే –
తథాహి నాడీనిష్క్రమణ ఇతి ।
ఆదిగ్రహణేన చక్షుష్టో వా మూర్ధ్నో వా అన్యేభ్యో వా శరీరదేశేభ్య ఇతి సఙ్గృహీతమ్ ।
అప్రతిఘాతే హేతుమాహ –
స్వచ్ఛత్వాచ్చేతి ।
ఎతదపి హి సూక్ష్మత్వేనైవ సఙ్గృహీతమ్ । యథా హి కాచాభ్రపటలం స్వచ్ఛస్వభావస్య న తేజసః ప్రతిఘాతమ్ । ఎవం సర్వమేవ వస్తుజాతమస్యేతి ॥ ౯ ॥
నోపమర్దేనాతః ।
అత ఎవ చ స్వచ్ఛతాలక్షణాత్సౌక్ష్మ్యాదసక్తత్వాపరనామ్నః ॥ ౧౦ ॥
అస్యైవ చోపపత్తేరేష ఊష్మా ।
ఉపపత్తిః ప్రాప్తిః । ఎతదుక్తం భవతి దృష్టశ్రుతాభ్యామూష్మణోఽన్వయవ్యతిరేకాభ్యామస్తి స్థూలాద్దేహాదతిరిక్తం కిఞ్చిచ్చదామాత్సూక్ష్మం శరీరమితి ॥ ౧౧ ॥
తదాపీతేః సంసారవ్యపదేశాత్॥౮॥ నను వర్ణితోత్క్రాన్తిసామర్థ్యాదేవ సవిశేషస్తేజ ఆదిలయః సిధ్యతి, కిం విచారేణ? అత ఆహ –
సిద్ధాం కృత్వేతి ।
సత్యముత్క్రాన్తిః సావశేషలయేన వినా న ఘటతే, స ఎవాద్యాపి న సిద్ధ ఇతి సమర్థ్యత ఇత్యర్థః । అత ఎవ సఙ్గతిః ।
యది పూర్వః పక్ష ఇతి ।
అనేన ప్రాచామప్యధికరణానాం వృత్తిలయనిరూపకాణాం ప్రయోజనమ్ ఉక్తమ్ । యస్తు సిద్ధే ఽపి వృత్తిలయే ప్రాణస్యాధ్యక్షే వృత్తిలయ ఉక్తః, స సగుణవిద్యాయామనుచిన్తనార్థమ్ ॥౮॥
మహత్త్వాద్వేతి ।
రూపవదితి హేతుగర్భవిశేషణమ్ । అనేకశబ్దో బహుత్వవాచీ । అనేకం బహు ద్రవ్యమ్ ఆరమ్భకం యస్య తదనేకద్రవ్యం తత్త్వాదిత్యర్థః । తతశ్చ లిఙ్గశరీరం, చక్షుఃస్పర్శనాభ్యామ్ ఉపలబ్ధవ్యమ్, మూర్తాన్తరైశ్చ ప్రతిహన్యేత, మహత్త్వే సతి రూపవత్త్వాద్ బహుద్రవ్యారబ్ధత్వే సతి రూపవత్త్వాద్వా, కుమ్భవదితి । మహత్త్వబహుద్రవ్యారబ్ధత్వాభ్యాం ద్వ్యణుకవ్యావృత్తిః, రూపవత్త్వేన వాయువ్యావృత్తిః ।
చకారస్యప్రథమసూత్రార్థేనాప్యన్వయమాహ తస్యైతత్సూత్రాకాఙ్క్షార్థం –
భిన్నక్రమ ఇతి ।
చక్షుష్యనైకాన్తికత్వముక్త్వా హేత్వోరాహ –
స్వరూపమితి ।
తస్య లిఙ్గశరీరస్య స్వరూపమేవ తాదృశమ్ అనుద్భూతరూపస్పర్శమ్ । యథా చాక్షుషస్య చక్షురాకారపరిణతస్య తేజస ఇత్యర్థః ।
దృష్టాన్తం సాధయతి –
అదృష్టవశాదితి ।
స్వరూపతః సౌక్ష్మ్యముపపాద్య పరిమాణతః సౌక్ష్మ్యమాహ –
పరిమాణత ఇతి ।
పరిమాణత సౌక్ష్మ్యమస్తి యతో లిఙ్గశరీరస్యేతి శేషః । యథా త్రసరేణవో జాలకప్రవిష్టసూర్యరశ్మిభ్యోఽన్యత్ర నోపలభ్యన్తే, పరిమాణతః సౌక్ష్మ్యాదేవం లిఙ్గశరీరస్యాప్యస్తి సౌక్ష్మ్యమితి యోజనా॥౯॥
ఎతదపి హీతి ।
స్వచ్ఛత్వమపి సూక్ష్మత్వేన సంగృహీతముపలక్షితమిత్యర్థః ।
పూర్వాక్తహేతుభ్యాం లిఙ్గశరీరస్య చాక్షుషత్వానుమానే ఉద్భూతరూపత్వముపాధిమనైకాన్తికత్వం చాభిధాయేదానీం ప్రతీఘాతానుమానేఽప్యస్వచ్ఛత్వముపాధిమనైకాన్తికతాం చాహ –
యథా హి కాచేతి ।
కాచద్రవ్యమభ్రసమూహశ్చ యథా స్వచ్ఛస్వభావస్య నేత్రతేజసో న ప్రతిఘాతకం, తదన్తరితవస్తునోఽపి నేత్రేణోపలమ్భాదేవం సర్వమేవ మూర్తం వస్తుజాతమస్య లిఙ్గశరీరస్యేత్యర్థః । అసక్తత్వాపరనామ్నో నోపమృద్యత ఇతి శేషః॥౧౦॥
ప్రాప్తిర్లాభః । దృష్టం త్వగిన్ద్రియేణ జ్ఞానమ్ । శ్రుతం కర్ణౌ పిధాయ శ్రవణమ్ । తాభ్యాం ప్రమాణాభ్యామూష్మణోఽన్వయవ్యతిరేకౌ భావాభావౌ । తద్బలాదస్తి స్థూలదేహాతిరిక్తం కించిదిత్యర్థః॥౧౧॥