ತದಾಪೀತೇಃ ಸಂಸಾರವ್ಯಪದೇಶಾತ್ ।
ಸಿದ್ಧಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಬೀಜಭಾವಾವಶೇಷಂ ಪರಮಾತ್ಮಸಂಪತ್ತಿಂ ವಿದ್ವದವಿದುಷೋರುತ್ಕ್ರಾಂತಿಃ ಸಮರ್ಥಿತಾ । ಸೈವ ಸಂಪ್ರತಿ ಚಿಂತ್ಯತೇ । ಕಿಮಾತ್ಮನಿ ತೇಜಃಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಭೂತಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಾಂ ತತ್ತ್ವಪ್ರವಿಲಯ ಏವ ಸಂಪತ್ತಿರಾಹೋಸ್ವಿದ್ಬೀಜಭಾವಾವಶೇಷೇತಿ । ಯದಿ ಪೂರ್ವಃ ಪಕ್ಷಃ, ನೋತ್ಕ್ರಾಂತಿಃ । ಅಥೋತ್ತರಃ ತತಃ ಸೇತಿ । ತತ್ರಾಪ್ರಕೃತೌ ನ ವಿಕಾರತತ್ತ್ವಪ್ರವಿಲಯೋ ಯಥಾ ಮನಸಿ ನ ವಾಗಾದೀನಾಮ್ । ಸರ್ವಸ್ಯ ಚ ಜನಿಮತಃ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪರಾ ದೇವತೇತಿ ತತ್ತ್ವಪ್ರಲಯ ಏವಾತ್ಯಂತಿಕಃ ಸ್ಯಾತ್ತೇಜಃಪ್ರಭೃತೀನಾಮಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇಽಭಿಧೀಯತೇ “ಯೋನಿಮನ್ಯೇ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ಶರೀರತ್ವಾಯ ದೇಹಿನಃ । ಸ್ಥಾಣುಮನ್ಯೇಽನುಸಂಯಂತಿ ಯಥಾಕರ್ಮ ಯಥಾಶ್ರುತಮ್ ॥”(ಕ. ಉ. ೨ । ೨ । ೭) )ಇತ್ಯವಿದ್ಯಾವತಃ ಸಂಸಾರಮುಪದಿಶತಿ ಶ್ರುತಿಃ ಸೇಯಮಾತ್ಯಂತಿಕೇ ತತ್ತ್ವಲಯೇ ನೋಪಪದ್ಯತೇ ।
ನ ಚ ಪ್ರಾಯಣಸ್ಯೈವೈಷ ಮಹಿಮಾ ವಿದ್ವಾಂಸಮವಿದ್ವಾಂಸಂ ವಾ ಪ್ರತೀತಿ ಸಾಂಪ್ರತಮಿತ್ಯಾಹ –
ಅನ್ಯಥಾ ಹಿ ಸರ್ವಃ ಪ್ರಾಯಣಸಮಯ ಏವೇತಿ ।
ವಿಧಿಶಾಸ್ತ್ರಂ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಾದಿವಿಷಯಮನರ್ಥಕಂ ಪ್ರಾಯಣಾದೇವಾತ್ಯಂತಿಕಪ್ರಲಯೇ ಪುನರ್ಭವಾಭಾವಾತ್ । ಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರಂ ಚಾಪ್ರಯತ್ನಲಭ್ಯಾತ್ಪ್ರಾಯಣಾದೇವ ಜಂತುಮಾತ್ರಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷಪ್ರಾಪ್ತೇಃ ।
ನ ಕೇವಲಂ ಶಾಸ್ತ್ರಾನರ್ಥಕ್ಯಮಯುಕ್ತಶ್ಚ ಪ್ರಾಯಣಮಾತ್ರಾನ್ಮೋಕ್ಷ ಇತ್ಯಾಹ –
ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನೇತಿ ।
ನಾಸತಿ ನಿದಾನಪ್ರಶಮೇ ಪ್ರಶಮಸ್ತದ್ವತೋ ಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೮ ॥
ಅಥೇತರಭೂತಸಹಿತಂ ತೇಜೋ ಜೀವಸ್ಯಾಶ್ರಯಭೂತಮುತ್ಕ್ರಮದ್ದೇಹಾದ್ದೇಹಾಂತರಂ ವಾ ಸಂಚರತ್ಕಸ್ಮಾದಸ್ಮಾಭಿರ್ನ ನಿರೀಕ್ಷ್ಯತೇ । ತದ್ಧಿ ಮಹತ್ತ್ವಾದ್ವಾನೇಕದ್ರವ್ಯತ್ವಾದ್ವಾ ರೂಪವದುಪಲಬ್ಧವ್ಯಮ್ । ಕಸ್ಮಾನ್ನ ಮೂರ್ತಾಂತರೈಃ ಪ್ರತಿಬಧ್ಯತ ಇತಿ ಶಂಕಾಮಪಾಕರ್ತುಮಿದಂ ಸೂತ್ರಮ್ –
ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಪ್ರಮಾಣತಶ್ಚ ತಥೋಪಲಬ್ಧೇಃ ।
ಚಕಾರೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ । ನ ಕೇವಲಮಾಪೀತೇಸ್ತದವತಿಷ್ಠತೇ । ತಚ್ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಸ್ವರೂಪತಃ ಪರಿಮಾಣತಶ್ಚ ಸ್ವರೂಪಮೇವ ಹಿ ತಸ್ಯ ತಾದೃಶಮದೃಶ್ಯಮ್ । ಯಥಾ ಚಾಕ್ಷುಷಸ್ಯ ತೇಜಸೋ ಮಹತೋಽಪಿ ಅದೃಷ್ಟವಶಾದನುದ್ಭೂತರೂಪಸ್ಪರ್ಶಂ ಹಿ ತತ್ ।
ಪರಿಮಾಣತಃ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಂ ಯತೋ ನೋಪಲಭ್ಯತೇ ಯಥಾ ತ್ರಸರೇಣವೋ ಜಾಲಸೂರ್ಯಮರೀಚಿಭ್ಯೋಽನ್ಯತ್ರ ಪ್ರಮಾಣತಸ್ತಥೋಪಲಬ್ಧಿರಿತಿ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ತಥಾಹಿ ನಾಡೀನಿಷ್ಕ್ರಮಣ ಇತಿ ।
ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಚಕ್ಷುಷ್ಟೋ ವಾ ಮೂರ್ಧ್ನೋ ವಾ ಅನ್ಯೇಭ್ಯೋ ವಾ ಶರೀರದೇಶೇಭ್ಯ ಇತಿ ಸಂಗೃಹೀತಮ್ ।
ಅಪ್ರತಿಘಾತೇ ಹೇತುಮಾಹ –
ಸ್ವಚ್ಛತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ ।
ಏತದಪಿ ಹಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವೇನೈವ ಸಂಗೃಹೀತಮ್ । ಯಥಾ ಹಿ ಕಾಚಾಭ್ರಪಟಲಂ ಸ್ವಚ್ಛಸ್ವಭಾವಸ್ಯ ನ ತೇಜಸಃ ಪ್ರತಿಘಾತಮ್ । ಏವಂ ಸರ್ವಮೇವ ವಸ್ತುಜಾತಮಸ್ಯೇತಿ ॥ ೯ ॥
ನೋಪಮರ್ದೇನಾತಃ ।
ಅತ ಏವ ಚ ಸ್ವಚ್ಛತಾಲಕ್ಷಣಾತ್ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದಸಕ್ತತ್ವಾಪರನಾಮ್ನಃ ॥ ೧೦ ॥
ಅಸ್ಯೈವ ಚೋಪಪತ್ತೇರೇಷ ಊಷ್ಮಾ ।
ಉಪಪತ್ತಿಃ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ । ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ ದೃಷ್ಟಶ್ರುತಾಭ್ಯಾಮೂಷ್ಮಣೋಽನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾಭ್ಯಾಮಸ್ತಿ ಸ್ಥೂಲಾದ್ದೇಹಾದತಿರಿಕ್ತಂ ಕಿಂಚಿಚ್ಚದಾಮಾತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಶರೀರಮಿತಿ ॥ ೧೧ ॥
ತದಾಪೀತೇಃ ಸಂಸಾರವ್ಯಪದೇಶಾತ್॥೮॥ ನನು ವರ್ಣಿತೋತ್ಕ್ರಾಂತಿಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದೇವ ಸವಿಶೇಷಸ್ತೇಜ ಆದಿಲಯಃ ಸಿಧ್ಯತಿ, ಕಿಂ ವಿಚಾರೇಣ? ಅತ ಆಹ –
ಸಿದ್ಧಾಂ ಕೃತ್ವೇತಿ ।
ಸತ್ಯಮುತ್ಕ್ರಾಂತಿಃ ಸಾವಶೇಷಲಯೇನ ವಿನಾ ನ ಘಟತೇ, ಸ ಏವಾದ್ಯಾಪಿ ನ ಸಿದ್ಧ ಇತಿ ಸಮರ್ಥ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ ಏವ ಸಂಗತಿಃ ।
ಯದಿ ಪೂರ್ವಃ ಪಕ್ಷ ಇತಿ ।
ಅನೇನ ಪ್ರಾಚಾಮಪ್ಯಧಿಕರಣಾನಾಂ ವೃತ್ತಿಲಯನಿರೂಪಕಾಣಾಂ ಪ್ರಯೋಜನಮ್ ಉಕ್ತಮ್ । ಯಸ್ತು ಸಿದ್ಧೇ ಽಪಿ ವೃತ್ತಿಲಯೇ ಪ್ರಾಣಸ್ಯಾಧ್ಯಕ್ಷೇ ವೃತ್ತಿಲಯ ಉಕ್ತಃ, ಸ ಸಗುಣವಿದ್ಯಾಯಾಮನುಚಿಂತನಾರ್ಥಮ್ ॥೮॥
ಮಹತ್ತ್ವಾದ್ವೇತಿ ।
ರೂಪವದಿತಿ ಹೇತುಗರ್ಭವಿಶೇಷಣಮ್ । ಅನೇಕಶಬ್ದೋ ಬಹುತ್ವವಾಚೀ । ಅನೇಕಂ ಬಹು ದ್ರವ್ಯಮ್ ಆರಂಭಕಂ ಯಸ್ಯ ತದನೇಕದ್ರವ್ಯಂ ತತ್ತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತತಶ್ಚ ಲಿಂಗಶರೀರಂ, ಚಕ್ಷುಃಸ್ಪರ್ಶನಾಭ್ಯಾಮ್ ಉಪಲಬ್ಧವ್ಯಮ್, ಮೂರ್ತಾಂತರೈಶ್ಚ ಪ್ರತಿಹನ್ಯೇತ, ಮಹತ್ತ್ವೇ ಸತಿ ರೂಪವತ್ತ್ವಾದ್ ಬಹುದ್ರವ್ಯಾರಬ್ಧತ್ವೇ ಸತಿ ರೂಪವತ್ತ್ವಾದ್ವಾ, ಕುಂಭವದಿತಿ । ಮಹತ್ತ್ವಬಹುದ್ರವ್ಯಾರಬ್ಧತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವ್ಯಣುಕವ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ, ರೂಪವತ್ತ್ವೇನ ವಾಯುವ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ ।
ಚಕಾರಸ್ಯಪ್ರಥಮಸೂತ್ರಾರ್ಥೇನಾಪ್ಯನ್ವಯಮಾಹ ತಸ್ಯೈತತ್ಸೂತ್ರಾಕಾಂಕ್ಷಾರ್ಥಂ –
ಭಿನ್ನಕ್ರಮ ಇತಿ ।
ಚಕ್ಷುಷ್ಯನೈಕಾಂತಿಕತ್ವಮುಕ್ತ್ವಾ ಹೇತ್ವೋರಾಹ –
ಸ್ವರೂಪಮಿತಿ ।
ತಸ್ಯ ಲಿಂಗಶರೀರಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಮೇವ ತಾದೃಶಮ್ ಅನುದ್ಭೂತರೂಪಸ್ಪರ್ಶಮ್ । ಯಥಾ ಚಾಕ್ಷುಷಸ್ಯ ಚಕ್ಷುರಾಕಾರಪರಿಣತಸ್ಯ ತೇಜಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ದೃಷ್ಟಾಂತಂ ಸಾಧಯತಿ –
ಅದೃಷ್ಟವಶಾದಿತಿ ।
ಸ್ವರೂಪತಃ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಮುಪಪಾದ್ಯ ಪರಿಮಾಣತಃ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಮಾಹ –
ಪರಿಮಾಣತ ಇತಿ ।
ಪರಿಮಾಣತ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಮಸ್ತಿ ಯತೋ ಲಿಂಗಶರೀರಸ್ಯೇತಿ ಶೇಷಃ । ಯಥಾ ತ್ರಸರೇಣವೋ ಜಾಲಕಪ್ರವಿಷ್ಟಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಭ್ಯೋಽನ್ಯತ್ರ ನೋಪಲಭ್ಯಂತೇ, ಪರಿಮಾಣತಃ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದೇವಂ ಲಿಂಗಶರೀರಸ್ಯಾಪ್ಯಸ್ತಿ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಯೋಜನಾ॥೯॥
ಏತದಪಿ ಹೀತಿ ।
ಸ್ವಚ್ಛತ್ವಮಪಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವೇನ ಸಂಗೃಹೀತಮುಪಲಕ್ಷಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪೂರ್ವಾಕ್ತಹೇತುಭ್ಯಾಂ ಲಿಂಗಶರೀರಸ್ಯ ಚಾಕ್ಷುಷತ್ವಾನುಮಾನೇ ಉದ್ಭೂತರೂಪತ್ವಮುಪಾಧಿಮನೈಕಾಂತಿಕತ್ವಂ ಚಾಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ಪ್ರತೀಘಾತಾನುಮಾನೇಽಪ್ಯಸ್ವಚ್ಛತ್ವಮುಪಾಧಿಮನೈಕಾಂತಿಕತಾಂ ಚಾಹ –
ಯಥಾ ಹಿ ಕಾಚೇತಿ ।
ಕಾಚದ್ರವ್ಯಮಭ್ರಸಮೂಹಶ್ಚ ಯಥಾ ಸ್ವಚ್ಛಸ್ವಭಾವಸ್ಯ ನೇತ್ರತೇಜಸೋ ನ ಪ್ರತಿಘಾತಕಂ, ತದಂತರಿತವಸ್ತುನೋಽಪಿ ನೇತ್ರೇಣೋಪಲಂಭಾದೇವಂ ಸರ್ವಮೇವ ಮೂರ್ತಂ ವಸ್ತುಜಾತಮಸ್ಯ ಲಿಂಗಶರೀರಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಸಕ್ತತ್ವಾಪರನಾಮ್ನೋ ನೋಪಮೃದ್ಯತ ಇತಿ ಶೇಷಃ॥೧೦॥
ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಲಾಭಃ । ದೃಷ್ಟಂ ತ್ವಗಿಂದ್ರಿಯೇಣ ಜ್ಞಾನಮ್ । ಶ್ರುತಂ ಕರ್ಣೌ ಪಿಧಾಯ ಶ್ರವಣಮ್ । ತಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಮಾಣಾಭ್ಯಾಮೂಷ್ಮಣೋಽನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕೌ ಭಾವಾಭಾವೌ । ತದ್ಬಲಾದಸ್ತಿ ಸ್ಥೂಲದೇಹಾತಿರಿಕ್ತಂ ಕಿಂಚಿದಿತ್ಯರ್ಥಃ॥೧೧॥