భామతీవ్యాఖ్యా
వేదాన్తకల్పతరుః
 

తాని పరే తథా హ్యాహ ।

ప్రతిష్ఠావిలయనశ్రుత్యోర్విప్రతిపత్తేర్విమర్శస్తమపనేతుమయమారమ్భః । తాని పునః ప్రాణశబ్దోదితానీన్ద్రియాణ్యేకాదశ సూక్ష్మాణి చ భూతాని పఞ్చ ।

బ్రహ్మవిదస్తస్మిన్నేవ పరస్మిన్నాత్మనీతి ।

ఆరమ్భబీజం విమర్శమాహ –

నను గతాః కలా ఇతి ।

ఘ్రాణమనసోరేకప్రకృతిత్వం వివక్షిత్వా పఞ్చదశత్వముక్తమ్ ।

అత్ర శ్రుత్యోర్విషయవ్యవస్థయా విప్రతిపత్త్యభావమాహ –

సా ఖల్వితి ।

వ్యవహారో లౌకికః సాంవ్యవహారికప్రమాణాపేక్షేయం శ్రుతిః । న తాత్త్వికప్రమాణాపేక్షా । ఇతరా తు ఎవమేవాస్య పరిద్రష్టుః ఇత్యాదికా విద్వత్ప్రతిపత్త్యపేక్షా తాత్త్వికప్రమాణాపేక్షా । తస్మాద్విషయభేదాదవిప్రతిపత్తిః శ్రుత్యోరితి ॥ ౧౫ ॥

తాని పరే తథా హ్యాహ ॥౧౫॥ ఇత్యాద్యధికరణపఞ్చకస్య సంగతయో భాష్య ఎవ విశదాః । పరస్మిన్ పురుషే కరణలయవచనే సతి సంశయానుపపత్తిమాశఙ్క్యాహ –

ప్రతిష్ఠావిలయనశ్రుత్యోరితి ।

ప్రతిష్ఠయోరవాన్తరప్రకృతిమహాప్రకృత్యోః, లిఙ్గశరీరవిలయనశ్రుతిగతాః కలా ‘‘ఎవమేవాస్య పరిద్రష్టు’’రితి శ్రుతీ తయోర్విప్రతిపత్తేర్విమర్శః సంశయ ఇత్యర్థః ।

పరస్మిన్నాత్మనీతి ।

లీయన్త ఇతి శేషః ।

నను బాహ్యేన్ద్రియాణి దశ, భూతాని పఞ్చ, మన ఎకమితి షోడశ కలాః సన్తి, కథం శ్రుతౌ పఞ్చదశత్వనిర్దేశస్తత్రాహ –

ఘ్రాణేతి ।

ఘ్రాణస్య హి పృథివ్యుపాదానం, మనసశ్చ సైవాన్నమయత్వశ్రుతేరత ఎకప్రకృతికత్వమిత్యర్థః । సాంవ్యవహారికప్రమాణేనానుమానేన కరణానాం భౌతికత్వావగమాద్ భూతేషు లయోఽవగతః, భూతసూక్ష్మాణాం చాసాధారణానాం సాధారణేషు భూతేషు ప్రాణానాం వాయౌ తాత్త్వికప్రమాణైస్తు వేదాన్తైర్విశ్వస్య బ్రహ్మవివర్తత్వావగమాద్ బ్రహ్మణి బాధ ఇత్యర్థః । యథా నద్యః సముద్రే లీయన్తే ఎవమేవ పురుషే కలాః, ఆసాం కలానాం నామరూపే శక్త్యాత్మకే అపి భిద్యేతే, స చ విద్వానకలః కలారహితః సన్నమృతో భవతి॥౧౫॥

ఇతి సప్తమం వాగాదిలయాధికరణమ్॥