ಅರ್ಚಿರಾದಿನಾ ತತ್ಪ್ರಥಿತೇಃ ।
ಭಿನ್ನಪ್ರಕರಣಸ್ಥತ್ವಾದ್ಭಿನ್ನೋಪಾಸನಯೋಗತಃ । ಅನಪೇಕ್ಷಾ ಮಿಥೋ ಮಾರ್ಗಾಸ್ತ್ವರಾತೋಽವಧೃತೇರಪಿ ॥ ಗಂತವ್ಯಮೇಕಂ ನಗರಂ ಪ್ರತಿ ವಕ್ರೇಣಾಧ್ವನಾ ಗತಿಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಋಜುನಾಧ್ವನಾ ಗತಿಸ್ತ್ವರಾವತೀ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ । ಏಕಮಾರ್ಗತ್ವೇ ತು ಕಮಪರಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ತ್ವರಾ ಸ್ಯಾತ್ । ಅಥ ತೈರೇವ ರಶ್ಮಿಭಿರಿತ್ಯವಧಾರಣಂ ನೋಪಪದ್ಯತೇ ಪಥ್ಯಂತರಸ್ಯ ನಿವರ್ತನೀಯಸ್ಯಾಭಾವಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ಪರಾನಪೇಕ್ಷಾ ಏವೈತೇ ಪಂಥಾನ ಏಕಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತ್ಯುಪಾಯಾ ವ್ರೀಹಿಯವಾವಿವ ವಿಕಲ್ಪೇರನ್ನಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಪ್ರತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಏಕತ್ವೇಽಪಿ ಪಥೋಽನೇಕಪರ್ವಸಂಗಮಸಂಭವಾತ್ । ಗೌರವಾನ್ನೈವ ನಾನಾತ್ವಂ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾನಲಿಂಗತಃ ॥ ಸಪರ್ವಾ ಹಿ ಪಂಥಾ ನಗರಾದಿಕಮೇಕಂ ಗಂತವ್ಯಂ ಪ್ರಾಪಯತಿ ನಾಭಾಗಃ । ತತ್ರ ಕಿಮೇತೇ ರಶ್ಮ್ಯಹರ್ವಾಯುಸೂರ್ಯಾದಯೋಽಧ್ವನಃ ಪರ್ವಾಣಃ ಸಂತೋಽಧ್ವನೈಕೇನ ಯುಜ್ಯಂತೇ, ಆಹೋ ಯಥಾಯಥಮಧ್ವಾನಮಪಿ ಭಿಂದಂತೀತಿ ಸಂದೇಹೇಽಭೇದೇಽಪ್ಯಧ್ವನೋ ಭಾಗಭೇದೋಪಪತ್ತೇರ್ನ ಭಾಗಿಭೇದಕಲ್ಪನೋಚಿತಾ, ಗೌರವಪ್ರಸಂಗಾತ್ । ಏಕದೇಶಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾನಾಚ್ಚ ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವೋಪಪತ್ತೇರ್ನಾನೇಕಾಧ್ವಕಲ್ಪನಾ । ಅಥೈತೈರೇವ ರಶ್ಮಿಭಿರಿತ್ಯವಧಾರಣಂ ನ ತಾವದರ್ಥಾಂತರನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ತತ್ಪ್ರಾಪಕೈರೇವ ವಾಕ್ಯಾಂತರೈರ್ವಿರೋಧಾತ್ , ತಸ್ಮಾದನ್ಯಾನಪೇಕ್ಷಾಮಸ್ಯಾವಧಾರಯತೀತಿ ವಕ್ತವ್ಯಮ್ । ನ ಚೈಕಂ ವಾಕ್ಯಮಪ್ರಾಪ್ತಮಧ್ವಾನಂ ಪ್ರಾಪಯತಿ ತಸ್ಯ ಚಾನಪೇಕ್ಷತಾಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯತೀತ್ಯರ್ಥದ್ವಯಾಯ ಪರ್ಯಾಪ್ತಂ, ತಸ್ಮಾದ್ವಿಧಿಸಾಮರ್ಥ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಮಯೋಗವ್ಯವಚ್ಛೇದಮೇವಕಾರೋಽನುವದತೀತಿ ಯುಕ್ತಮ್ ।
ತ್ವರಾವಚನಂ ಚೇತಿ ।
ನ ಖಲ್ವೇಕಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಗಂತವ್ಯೇ ಪಥಿಭೇದಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ತ್ವರಾವಕಲ್ಪ್ಯತೇ ಕಿಂತು ಗಂತವ್ಯಭೇದಾದಪಿ ತದುಪಪತ್ತಿಃ । ಯಥಾ ಕಶ್ಮೀರೇಭ್ಯೋ ಮಥುರಾಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಯಾತಿ ಚೈತ್ರ ಇತಿ ತಥೇಹಾಪ್ಯನ್ಯತಃ ಕುತಶ್ಚಿದ್ಗಂತವ್ಯಾದನೇನೋಪಾಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಪ್ರಯಾತೀತಿ ।
ಭೂಯಾಂಸ್ಯರ್ಚಿರಾದಿಶ್ರುತೌ ಮಾರ್ಗಪರ್ವಾಣೀತಿ ।
ಅಯಮರ್ಥಃ ಏಕತ್ವಾತ್ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಸ್ಯಾಲ್ಪಪರ್ವಣಾ ಮಾರ್ಗೇಣ ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ಸಂಭವಂತ್ಯಾಂ ಬಹುಮಾರ್ಗೋಪದೇಶೋ ವ್ಯರ್ಥಃ ಪ್ರಸಜ್ಯತೇ । ತತ್ರ ಚೇತನಸ್ಯಾಪ್ರವೃತ್ತೇಃ । ತಸ್ಮಾದ್ಭೂಯಸಾಂ ಪರ್ವಣಾಮವಿರೋಧೇನಾಲ್ಪಾನಾಂ ತದನುಪ್ರವೇಶ ಏವ ಯುಕ್ತ ಇತಿ ॥ ೧ ॥
ಅರ್ಚಿರಾದಿನಾ ತತ್ಪ್ರಥಿತೇಃ॥೧॥
ಭಿನ್ನೇತಿ ।
ಮಾರ್ಗಾ ಅರ್ಚಿರಾದಯೋ ಮಿಥಃ ಪರಸ್ಪರಮನಪೇಕ್ಷಾ ನ ತ್ವನೇಕವಿಶೇಷಣವಿಶಿಷ್ಟ ಏಕೋ ಮಾರ್ಗಃ । ಕುತಃ? ಭಿನ್ನಪ್ರಕರಣತ್ವಾದಿಭಿರ್ಯತ್ರ ವಿದ್ಯೈಕ್ಯೇಽಪಿ ಗತಿವಿಶೇಷೇಣಾಭೇದೋ ಯಥಾ ಪಂಚಾಗ್ನಿವಿದ್ಯಾಯಾಂ ದೇವಲೋಕಾದೇಸ್ತತ್ರ ಭಿನ್ನಪ್ರಕರಣಸ್ಥತ್ವಾದ್ವಿದ್ಯಾಭೇದೇ ತು ಭಿನ್ನೋಪಾಸನಶೇಷತ್ವಾದಿಭಿಃ ।
ತ್ವರಾತ ಇತಿ ।
ಸ ಯಾವತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯೇನ್ಮನ ಇತಿ ವೇಗಾವಗತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏತದ್ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಗಂತವ್ಯಮಿತಿ ।
ಅವಧೃತೇರಿತ್ಯೇತದ್ವಿವೃಣೋತಿ –
ಅಥೈತೈರಿತಿ ।
ಏಕಸ್ಮಿನ್ ಗಂತವ್ಯೇಽನೇಕಮಾರ್ಗವೈಯರ್ಥ್ಯಮಾಶಂಕ್ಯಾಹ –
ವಿಕಲ್ಪೇರನ್ನಿತಿ ।
ಏಕತ್ವೇಽಪೀತಿ ।
ಪಥೋ ಮಾರ್ಗಸ್ಯ ನೈವ ನಾನಾತ್ವಮ್ ; ಕುತಃ? ತಸ್ಯೈಕತ್ವೇಽಪ್ಯನೇಕೈರ್ಗುಣಭೂತೈಃ ಪರ್ವಭಿರವಚ್ಛೇದೈರ್ವಾಯ್ವಾದಿಭಿಃ ಸಂಗಮಸಂಭವೇನ ಗುಣಾನಾಂ ಪ್ರಧಾನೇನ ಸಮುಚ್ಚಯೋಪಪತ್ತೇಃ, ಮಾರ್ಗಭೇದಕಲ್ಪನಾಯಾಂ ಚ ಗೌರವಾದ್, ಆದಿತ್ಯಾದಿಬಹುವಿಶೇಷಣಾನಾಂ ಚ ಸರ್ವತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾನಲಿಂಗೇನ ಮಾರ್ಗೈಕ್ಯಾವಗಮಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಭಿನ್ನಪ್ರಕರಣಸ್ಥತ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮವದೇಕತ್ವೇಽಪ್ಯವಿರುದ್ಧಮ್; ಭಿನ್ನೋಪಾಸನಶೇಷತ್ವಂ ಚ ಭಿನ್ನೋಪಾಸನಕರ್ತೃಚೈತ್ರವದವಿರುದ್ಧಮ್ ;ಏಕಮಾರ್ಗಸ್ಯಾನೇಕಸ್ಯಾನೇಕಪರ್ವಸಂಭವಂ ಲೋಕೇ ದರ್ಶಯತಿ –
ಸಪರ್ವಾ ಹೀತಿ ।
ಭಾಗಿಭೇದಕಲ್ಪನಾ ಅವಯವಿಭೇದಕಲ್ಪನಾ ।
ಯದುಕ್ತಮವಧೃತೇರಿತಿ, ತತ್ರಾಹ –
ನ ಚೈಕಂ ವಾಕ್ಯಮಿತಿ ।
ಅನಪೇಕ್ಷತಾಮಿತಿ ।
ಅರ್ಚಿರಾದ್ಯನಪೇಕ್ಷತಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವಿಧಿಸಾಮರ್ಥ್ಯೇತಿ ।
ನ ಖಲ್ವಿತಿ ರಶ್ಮಿಭಿರಿತಿ ರಶ್ಮಿಸತ್ತಾಬೋಧಸಾಮರ್ಥ್ಯಸಿದ್ಧಂ ರಶ್ಮೀನಾಮಸಂಬಂಧವ್ಯವಚ್ಛೇದಂ ಮಾರ್ಗೋಽನುವದತಿ; ನಿಶಾಯಾಂ ರಶ್ಮ್ಯಭಾವಶಂಕಾಮಪನೇತುಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಯಚ್ಚೋಕ್ತಮ್ ತ್ವರಾತ ಇತಿ, ತತ್ಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಭಾಷ್ಯಂ –
ತ್ವರಾವಚನಂ ತ್ವರ್ಚಿರಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಮಪಿ ಶೈರ್ಘ್ಯಾರ್ಥತ್ವಾದ್ ನೋಪರುಧ್ಯತ ಇತಿ, ತದನುಪಪನ್ನಮ್; ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೇ ಶೈರ್ಘ್ಯಸ್ಯೈವಾನಪೇಕ್ಷತ್ವಸಾಧಕತ್ವೇನೋಪಪಾದಿತತ್ವಾದತೋ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ನ ಖಲ್ವಿತಿ ।
ಪಥಿ ಭೇದಂ ಪಥೋ ಮಾರ್ಗಸ್ಯ ಭೇದಮ್ ।
ಅನ್ಯತಃ ಕುತಶ್ಚಿದ್ಗಂತವ್ಯಾದಿತಿ ।
ಸ್ವರ್ಗಾದೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತತ್ರ ಹಿ ಧೂಮಾದಿಮಾರ್ಗೇಣ ಗಮನಂ, ಕದಾಚಿತ್ಪ್ರಬಲಕರ್ಮಭಿಃ ಪ್ರತಿಬಂಧಾದ್ವಿಲಂಬೇತಾಪಿ ನ ತ್ವತ್ರ; ಆ ಪ್ರಾಯಣಾದುಪಾಸೀನಸ್ಯಾಂತ್ಯಪ್ರತ್ಯಯಾವಶ್ಯಂಭಾವಾತ್, ತತಶ್ಚ ಗಂತವ್ಯಾಂತರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಶೈರ್ಘ್ಯಾರ್ಥತ್ವಾದಿತಿ ಭಾಷ್ಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಮ್ ।
ಭೂಯಾಂಸೀತಿ ಭಾಷ್ಯೇ ಮಾರ್ಗೈಕ್ಯಂ ಕಿಮಿತ್ಯರ್ಚಿರಾದಿನೇತ್ಯುಕ್ತಂ, ನ ಪುನಾ ರಶ್ಮ್ಯಾದಿನೇತಿ ಶಂಕೋತ್ತರಮಿವ ಭಾತಿ; ತಥಾ ಸತಿ ಚಾತೋಽಪೀತ್ಯುಪರಿತನೋಽಪಿಶಬ್ದೋ ನ ಸಂಗಚ್ಛೇತೇತಿ ಮತ್ವಾ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಅಯಮರ್ಥ ಇತಿ ।
ತ ಉಪಾಸಕಾಃ ಪರಾ ದೀರ್ಘಾಃ ಸಮಾ ಯಸ್ಯ ಸ ಪರಾವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ತಸ್ಯ ಪರಾಃ ಸಮಾವಸಂತಿ ತಸ್ಮಿನ್ವಸಂತೀತ್ಯನ್ಯಾ ಶ್ರುತಿಃ, ‘‘ಸಾ ಯೇ’’ ತ್ಯನ್ಯಾ ಶ್ರುತಿಃ । ಜಿತಿರ್ಜಯಃ ವ್ಯಷ್ಟಿರ್ವ್ಯಾಪ್ತಿಃ । ತದ್ಯ ಇತಿ ಚಾಪರಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೇಣಾನುವಿಂದಂತ್ಯುಪಾಸತೇ ತೇಷಾಮೇವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತ ಇತಿ ಶೇಷಃ॥೧॥