ವಾಯುಮಬ್ದಾದವಿಶೇಷವಿಶೇಷಾಭ್ಯಾಮ್ ।
“ಶ್ರುತ್ಯಾದ್ಯಭಾವೇ ಪಾಠಸ್ಯ ಕ್ರಮಂ ಪ್ರತಿ ನಿಯಂತೃತಾ । ಊರ್ಧ್ವಾಕ್ರಮಣಮಾತ್ರೇ ಚ ಶ್ರುತಾ ವಾಯೋರ್ನಿಮಿತ್ತತಾ ॥” “ಸ ವಾಯುಮಾಗಚ್ಛತಿ ತಸ್ಮೈ ಸ ತತ್ರ ವಿಜಿಹೀತೇ ಯಥಾ ರಥಚಕ್ರಸ್ಯ ಖಂ ತೇನ ಸ ಊರ್ಧ್ವಮಾಕ್ರಮತೇ”(ಬೃ. ಉ. ೫ । ೧೦ । ೧) ಇತಿ ಹಿ ವಾಯುನಿಮಿತ್ತಮೂರ್ಧ್ವಾಕ್ರಮಣಂ ಶ್ರುತಂ ನ ತು ವಾಯುನಿಮಿತ್ತಮಾದಿತ್ಯಗಮನಂ “ಸ ಆದಿತ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ” ಇತ್ಯಾದಿತ್ಯಗಮನಮಾತ್ರಪ್ರತೀತೇಃ । ನಚ ತೇನೇತ್ಯನಂತರಶ್ರುತೋರ್ಧ್ವೀಕ್ರಮಣಕ್ರಿಯಾಸಂಬಂಧಿ ನಿರಾಕಾಂಕ್ಷಮಾದಿತ್ಯಗಮನಕ್ರಿಯಯಾಪಿ ಸಂಬಂದ್ಧುಮರ್ಹತಿ । ನ ಚಾದಿತ್ಯಾಗಮನಸ್ಯ ತೇನೇತಿ ವಿನಾ ಕಾಚಿದನುಪಪತ್ತಿರ್ಯೇನಾನ್ಯಸಂಬದ್ಧಮಪ್ಯನುಷಜ್ಯತೇ । ತತ್ರಾಗ್ನಿಲೋಕಮಾಗಚ್ಛತಿ ಸ ವಾಯುಲೋಕಮಿತ್ಯಾದಿಸಂದರ್ಭಗತಸ್ಯ ಪಾಠಸ್ಯ ಕ್ವಚಿನ್ನಿಯಾಮಕತ್ವೇನ ಕೢಪ್ತಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದಗ್ನಿವಾಯುವರುಣಕ್ರಮನಿಯಾಮಕಶ್ರುತ್ಯಾದ್ಯಭಾವಾದಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಪ್ರತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಊರ್ಧ್ವಶಬ್ದೋ ನ ಲೋಕಸ್ಯ ಕಸ್ಯಚಿತ್ಪ್ರತಿಪಾದಕಃ । ತದ್ಭೇದಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಯುಕ್ತಮಾದಿತ್ಯೇನ ವಿಶೇಷಣಮ್ ॥ ಭವೇದೇತದೇವಂ ಯದ್ಯೂರ್ಧ್ವಶಬ್ದಾತ್ಕಶ್ಚಿಲ್ಲೋಕಭೇದಃ ಪ್ರತೀಯೇತ ಸ ತೂಪರಿದೇಶಮಾತ್ರವಾಚೀ ಲೋಕಭೇದಾದ್ವಿನಾಪರ್ಯವಸ್ಯಂಲ್ಲೋಕಭೇದವಾಚಿನಾದಿತ್ಯಪದೇನಾದಿತ್ಯೇ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ಯತೇ । ತಥಾ ಚಾದಿತ್ಯಲೋಕಗಮನಮೇವ ವಾಯುನಿಮಿತ್ತಮಿತಿ ಶ್ರೌತಕ್ರಮನಿಯಮೇ, ಪಾಠಃ ಪದಾರ್ಥಮಾತ್ರಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥೋ ನ ತು ಕ್ರಮಾಯ ಪ್ರಭವತಿ ಶ್ರುತಿವಿರೋಧಾದಿತಿ ಸಿದ್ಧಮ್ । ವಾಜಸನೇಯಿನಾಂ ಸಂವತ್ಸರಲೋಕೋ ನ ಪಠ್ಯತೇ ಛಾಂದೋಗ್ಯಾನಾಂ ದೇವಲೋಕೋ ನ ಪಠ್ಯತೇ ತತ್ರೋಭಯಾನುರೋಧಾದುಭಯಪಾಠೇ ಮಾಸಸಂಬಂಧಾತ್ಸಂವತ್ಸರಃ ಪೂರ್ವಃ ಪಶ್ಚಿಮೋ ದೇವಲೋಕಃ । ನಹಿ ಮಾಸೋ ದೇವಲೋಕೇನ ಸಂಬಧ್ಯತೇ ಕಿಂತು ಸಂವತ್ಸರೇಣ । ತಸ್ಮಾತ್ತಯೋಃ ಪರಸ್ಪರಸಂಬಂಧಾನ್ಮಾಸಾರಭ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಮಾಸಾನಂತರ್ಯೇ ಸ್ಥಿತೇ ದೇವಲೋಕಃ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಪರಸ್ತಾದ್ಭವತಿ । ತತ್ರಾದಿತ್ಯಾನಂತರ್ಯಾಯ ವಾಯೋಃ ಸಂವತ್ಸರಾದಿತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ದೇವಲೋಕಾದ್ವಾಯುಮಿತಿ ಪಠಿತವ್ಯಮ್ ।
ವಾಯುಮಬ್ದಾದಿತಿ ತು ಸೂತ್ರಮತ್ರಾಪಿ ವಾಚಕಮೇವ । ತಥಾಪಿ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಪರಾಂಚಮಾದಿತ್ಯಾದರ್ವಾಂಚಂ ವಾಯುಮಭಿಸಂಭವಂತೀತಿ ಛಾಂದೋಗ್ಯಪಾಠಮಾತ್ರಾಪೇಕ್ಷಯೋಕ್ತಂ, ತದಿದಮಾಹ –
ವಾಯುಮಬ್ದಾದಿತಿ ತ್ವಿತಿ ॥ ೨ ॥
ವಾಯುಮಬ್ದಾದವಿಶೇಷವಿಶೇಷಾಭ್ಯಾಮ್॥೨॥ ಅತ್ರ ತೇನೇತ್ಯಸ್ಯಾದಿತ್ಯಮಾಗಚ್ಛತೀತ್ಯೇತತ್ಪರ್ಯಂತಂ ಸಂಬಂಧಾಸಂಬಂಧಾಭ್ಯಾಂ ಸಂಶಯಃ । ಪಾಠಕ್ರಮಾರ್ಥಕ್ರಮಾಭ್ಯಾಂ ಸಂಶಯ ಇತಿ ಕೈಶ್ಚಿದುಕ್ತಮಯುಕ್ತಮ್; ಪ್ರಬಲದುರ್ಬಲಾಭ್ಯಾಂ ಸಂದೇಹಾನವತಾರಾತ್, ಪೂರ್ವತ್ರಾರ್ಚಿರಾದಿಮಾರ್ಗಪರ್ವಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾನಾತ್ಸರ್ವತ್ರ ಗತ್ಯೈಕ್ಯಮುಕ್ತಮ್ । ಇಹಾಪಿ ‘‘ಸ ಏತಂ ದೇವಯಾನಂ ಪಂಥಾನಮ್ ಆಪದ್ಯಾಗ್ನಿಲೋಕಮಾಗಚ್ಛತಿ ಸ ವಾಯುಲೋಕಮಿ’’ತ್ಯತ್ರಾರ್ಥೇಽರ್ಚಿರಾತ್ಮಕಾಗ್ನ್ಯಾಂತರ್ಯಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾನಾದರ್ಚಿಷೋಽನಂತರಂ ವಾಯುರ್ನಿವೇಶನೀಯ ಇತಿ ಸಂಗತಿಃ । ನನ್ವತ್ರ ಪಾಠಾದಗ್ನ್ಯಾನಂತರ್ಯಂ ವಾಯೋರ್ವಕ್ತುಮಶಕ್ಯಮ್ ; ಪಾಠಸ್ಯ ದುರ್ಬಲತ್ವಾದ್, ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಹ –
ಶ್ರುತ್ಯಾದ್ಯಭಾವ ಇತಿ ।
ನನು ‘‘ಸ ವಾಯುಮಾಗಚ್ಛತಿ ಸ ವಾಯುಸ್ತಸ್ಮೈ ತತ್ರ ವಿಜಿಹೀತೇ ಸ್ವಾವಯವಾನ್ವಿಗಮಯ್ಯ ಛಿದ್ರಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ‘‘ಯಥಾ ರಥಚಕ್ರಸ್ಯ ಖಂ ಛಿದ್ರಂ ತೇನೋರ್ಧ್ವಂ ಆಕ್ರಮತೇ ಸ ಆದಿತ್ಯಮಾಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವಾಯೋರಾದಿತ್ಯಾತ್ಪೂರ್ವತ್ವರೂಪಃ ಕ್ರಮಸ್ತೇನೇತಿ ಶ್ರುತ್ಯಾ ಪ್ರತೀತಃ, ತದ್ಬಲಾತ್ಸ ಏತಮಿತ್ಯತ್ರತ್ಯಃ ಪಾಠಕ್ರಮೋ ಬಾಧ್ಯತಾಮತ ಆಹ –
ಊರ್ಧ್ವಕ್ರಮಣೇತಿ ।
ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ತಸ್ಯಾ ಇತಿ ।
ತೇನೇತಿ ಶ್ರುತಿರ್ವಾಯುಕೃತಾವಕಾಶಸ್ಯೋರ್ಧ್ವದೇಶಮಾತ್ರಪ್ರಾಪ್ತೌ ಹೇತುತ್ವಮಾಹ, ನಾದಿತ್ಯಗಮನೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನು ಕಥಮಾದಿತ್ಯಗಮನಮಾತ್ರಪ್ರತೀತಿಸ್ತೇನೇತ್ಯಸ್ಯಾದಿತ್ಯಮಾಗಚ್ಛತೀತ್ಯನೇನಾಪ್ಯನುಷಂಗಃ ಕಿಂ ನ ಸ್ಯಾದತ ಆಹ –
ನ ಚೇತಿ ।
ಆಕಾಂಕ್ಷಾಯಾಂ ಹ್ಯನುಷಂಗಃ, ಇಹ ತು ತೇನೇತ್ಯಸ್ಯ ಸನ್ನಿಹಿತೋರ್ಧ್ವಾಕ್ರಮಣೇನ ನೈರಾಕಾಂಕ್ಷ್ಯಾನ್ನ ವ್ಯವಹಿತಾದಿತ್ಯಾಗಮನೇನ ಸಂಬಂಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನ್ವಾದಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ವಾಯುದತ್ತಾವಕಾಶೇನ ವಾಯ್ವತಿಕ್ರಮಾದ್ವಿನಾಽನುಪಪತ್ತೇಸ್ತೇನೇತ್ಯೇತದಾದಿತ್ಯೇನಾಪ್ಯನುಷಜ್ಯತಾಮ್, ಅತ ಆಹ –
ನ ಚಾದಿತ್ಯಾಗಮನಸ್ಯೇತಿ ।
ಛಿದ್ರೇಣೋರ್ಧ್ವದೇಶಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ಜಾತತ್ವಾತ್ಪುನರಾದಿತ್ಯಾಗಮನಸ್ಯ ತೇನೇತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಪೇಕ್ಷಾ ನಾಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕ್ವಚಿದಿತಿ ।
ವರುಣಲೋಕಾದಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ್ರೋರ್ಧ್ವಾದಿತ್ಯಲೋಕಶಬ್ದಯೋರ್ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಾದೇಕಾರ್ಥತ್ವಮ್ ।
ತಥಾ ಚ ತೇನೇತಿ ಶ್ರುತ್ಯಾ ವಾಯುದತ್ತಸ್ಯಾದಿತ್ಯಗಮನಂ ಪ್ರತಿ ಹೇತುತ್ವಸ್ಯ ನಿಯತಪ್ರಾಕ್ ಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಕತ್ವೇನ ಕ್ರಮರೂಪಸ್ಯ ಪ್ರತೀತೇಃ ಶ್ರುತ್ಯಾ ಪಾಠಕ್ರಮಬಾಧ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತಯತಿ –
ಊರ್ಧ್ವಶಬ್ದ ಇತಿ ।
ಉಭಯಪಾಠ ಇತಿ ।
ಉಭಯೋಃ ಸಂವತ್ಸರದೇವಲೋಕಯೋರಶ್ರುತಸ್ಥಲೇಽಪಿ ಪಾಠೇ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಸತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಮಾಸಸಂಬಂಧಾದಿತಿ ।
ಮಾಸಸಂವತ್ಸರಯೋಃ ಕಾಲತ್ವಸಾಮ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವಮಪ್ಯಾಹ –
ಮಾಸಾರಭ್ಯತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ ।
ದೇವಲೋಕಃ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಪರಸ್ತಾದ್ಭವತು, ವಾಯುಃ ಕ್ವ ನಿವೇಶನೀಯಸ್ತತ್ರಾಹ –
ತತ್ರೇತಿ ।
‘‘ತೇನ ಸ ಊರ್ಧ್ವ ಆಕ್ರಮತೇ ಸ ಆದಿತ್ಯಮಾಗಚ್ಛತಿ’’ ಇತಿ ವಾಯೋರಾದಿತ್ಯಾನಂತರ್ಯಾಯ ನಿರಂತರತ್ವಾಯ ಸಂವತ್ಸರಾದಿತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ಏತಸ್ಯೋಪರಿ ದೇವಲೋಕಂ ದೇವಲೋಕಾದ್ವಾಯುಮಿತಿ ಪಠಿತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನು ಸೂತ್ರಂ ವಾಯುಮಬ್ದಾದಿತ್ಯೇತಾವನ್ಮಾತ್ರಂ, ಕಥಮಧಿಕಾವಾಪಸ್ತತ್ರಾಹ –
ವಾಯುಮಬ್ದಾದಿತಿ ತ್ವಿತಿ ।
ವಾಚಕಮೇವ ಬೋಧಕಮೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸೂತ್ರೇ ವಾಯುಶಬ್ದೋ ದೇವಲೋಕೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಇತಿ ಭಾವಃ ।
ನನು ಯದಿ ಸಂವತ್ಸರಾದ್ದೇವಲೋಕಾದ್ವಾಯುಂ ವಾಯೋರಾದಿತ್ಯಮಭಿಸಂಭವಂತೀತಿ ಕ್ರಮಃ ಸೂತ್ರೋಕ್ತಃ, ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ಭಾಷ್ಯೇ ವಾಯೋಃ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಪರತ್ವಮಾದಿತ್ಯಾದರ್ವಾಕ್ತ್ವಂ ಚೋಕ್ತಮತ ಆಹ –
ತಥಾಪೀತಿ ।
ಛಾಂದೋಗ್ಯಪಾಠಮಾತ್ರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಹಿ ಸಂವತ್ಸರಾದಾದಿತ್ಯಮಿತ್ಯೇತಾವನ್ಮಾತ್ರಶ್ರವಣಾನ್ಮಧ್ಯೇ ವಾಯುನಿವೇಶೇ ವಾಯೋಃ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಪರತ್ವಮಾದಿತ್ಯಾದರ್ವಾಕ್ತ್ವಂ ಚ ಸಿಧ್ಯತಿ; ಸಂವತ್ಸರಾದುಪರಿ ವಾಜಸನೇಯಕಗತದೇವಲೋಕಾನಯನೇ ತು ದೇವಲೋಕಸಹಿತವಾಯೋರಬ್ದಾದಿತ್ಯಾಂತರಾಲವರ್ತ್ತಿತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಉಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಭಾಷ್ಯಂ ಸಂವಾದಯತಿ –
ತದಿದಮಿತಿ ।
ಪ್ರಜಾಪತಿಲೋಕಮಿತಿ ।
ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವಿರಾಟ್ ಆಪೂರ್ಯಮಾಣಪಕ್ಷಾಚ್ಛುಕ್ಲಪಕ್ಷಾತ್ಸಕಾಶಾನ್ಮಾಸಾನಾರ್ಚ್ಛತಿ ಯಾನ್ ಷಣ್ಮಾಸಾನ್ ಯೇಷು ಷಣ್ಮಾಸೇಷ್ವಾದಿತ್ಯ ಉದಗ್ ಉತ್ತರಾಂ ದಿಶಮೇತಿ॥೨॥