బ్రాహ్మేణ జైమినిరుపన్యాసాదిభ్యః ।
ఉపన్యాస ఉద్దేశో జ్ఞాతస్య యథా య ఆత్మాపహతపాప్మేత్యాదిః । తథాజ్ఞాతజ్ఞాపనం విధిః । యథా స తత్ర పర్యేతి జక్షద్రమమాణ ఇతి, తస్య సర్వేషు లోకేషు కామచారో భవతీత్యేతదజ్ఞాతజ్ఞాపనం విధిః । సర్వజ్ఞః సర్వేశ్వర ఇతి వ్యపదేశః । నాయముద్దేశో విధేయాన్తరాభావాత్ । నాపి విధిరప్రతిపాద్యత్వాత్ । సిద్ధవద్వ్యపదేశాత్ । తన్నిర్వచనసామర్థ్యాదయమర్థః ప్రతీయతే త ఎతే ఉపన్యాసాదయః । ఎతేభ్యో హేతుభ్యః । భావాభావాత్మకై రూపైర్భావికైః పరమేశ్వరః । ముక్తః సమ్పద్యతే స్వైరిత్యాహ స్మ కిల జైమినిః ॥ న చ చిత్స్వభావస్యాత్మనోఽభావాత్మానోఽపహతపాప్మత్వాదయో భావాత్మనశ్చ సర్వజ్ఞత్వాదయో ధర్మా అద్వైతం ఘ్నన్తి । నో ఖలు ధర్మిణో ధర్మా భిద్యన్తే, మా భూద్గవాశ్వవద్ధర్మిధర్మభావాభావ ఇతి జైమినిరాచార్య ఉవాచ ॥ ౫ ॥
చితితన్మాత్రేణ తదాత్మకత్త్వాదిత్యౌడులోమిః ।
అనేకాకారతైకస్య నైకత్వాన్నైకతా భవేత్ । పరస్పరవిరోధేన న భేదాభేదసమ్భవః ॥ న హ్యేకస్యాత్మనః పారమార్థికానేకధర్మసమ్భవః । తే చేదాత్మనో భిద్యన్తే ద్వైతాపత్తేరద్వైతశ్రుతయో వ్యావర్తేరన్ । అథ న భిద్యన్తే తత ఎకస్మాదాత్మనోఽభేదాన్మిథోఽపి న భిద్యేరన్ । ఆత్మరూపవత్ । ఆత్మరూపం వా భిద్యేత । భిన్నేభ్యోఽనన్యత్వాన్నీలపీతరూపవత్ । నచ ధర్మిణ ఆత్మనో న భిద్యన్తే మిథస్తు భిద్యన్త ఇతి సామ్ప్రతమ్ । ధర్మ్యభేదేన తదనన్యత్వేన తేషామప్యభేదప్రసఙ్గాత్ । భేదే వా ధర్మిణోఽపి భేదప్రసఙ్గాదిత్యుక్తమ్ । భేదాభేదౌ చ పరస్పరవిరోధాదేకత్రాభావాన్న సమ్భవత ఇత్యుపపాదితం ప్రథమే సూత్రే । అభావరూపాణామద్వైతావిహన్తృత్వేఽపి తస్య పాప్మాదేః కాల్పనికతయా తదధీననిరూపణతయా తేషామపి కాల్పనికత్వమితి న తాత్త్వికీ తద్ధర్మతా శ్లిష్యతే । ఎతేన సత్యకామసర్వజ్ఞసర్వేశ్వరత్వాదయోఽప్యౌపాధికా వ్యాఖ్యాతాః ।
తస్మాన్నిరస్తాశేషప్రపఞ్చేనావ్యపదేశ్యేన చైతన్యమాత్రాత్మనాభినిష్పద్యమానస్య ముక్తావాత్మనోఽర్థశూన్యైరేవాపహతపాప్మసత్యకామాదిశబ్దైర్వ్యపదేశ ఇత్యౌడులోమిర్మేనే । తదిదముక్తమ్ –
శబ్దవికల్పజా ఎవైతే
అపహతపాప్మత్వాదయో న తు సాంవ్యవహారికా అపీతి ॥ ౬ ॥
ఎవమప్యుపన్యాసాత్పూర్వభావాదవిరోధం బాదరాయణః ।
తదేతదతిశౌణ్డీర్యమౌడులోమేర్న మృష్యతే । బాదరాయణ ఆచార్యో మృష్యన్నపి హి తన్మతమ్ ॥ ఎవమపీత్యౌడులోమిమతమనుజానాతి ।
శౌణ్డీర్యం తు న సహత ఇత్యాహ –
వ్యవహారాపేక్షయేతి ।
ఎతదుక్తం భవతి - సత్యం తాత్త్వికానన్దచైతన్యమాత్ర ఎవాత్మా, అపహతపాప్మసత్యకామత్వాదయస్త్వౌపాధికతయాతాత్త్వికా అపి వ్యావహారికప్రమాణోపనీతతయా లోకసిద్ధా నాత్యన్తాసన్తో యేన తచ్ఛబ్దా రాహోః శిర ఇతివదవాస్తవా ఇత్యర్థః ॥ ౭ ॥
బ్రాహ్మేణ జైమినిరుపన్యాసాదిభ్యః॥౫॥ బ్రహ్మాత్మతాం ప్రాప్తస్యాపి జీవస్య సప్రపఞ్చత్వశఙ్కనాత్సఙ్గతిః । సౌత్రహేతుం వ్యాచష్టే –
ఉద్దేశ ఇత్యాదినా ।
జ్ఞాతస్యేతి ।
బ్రహ్మైశ్వర్యస్యేత్యర్థః । య ఆత్మేతి హి వాక్యే యచ్ఛబ్దోపబన్ధాదన్యతో నేతినేత్యాదివాక్యై సృష్టివాక్యైశ్చ ప్రతీతస్య పాప్మాద్యభావస్య సత్యసఙ్కల్పత్వాదేశ్చోద్దేశః ప్రతీయతే, స ఉపన్యాస ఇత్యర్థః । ఉద్దేశాపేక్షితశ్చ విధిరిహ సోఽన్వేష్టవ్య ఇత్యాదిరితి బోద్ధవ్యమ్ ।
ఆదిశబ్దార్థమాహ –
అజ్ఞాతజ్ఞాపనమితి ।
విధిమేవ దర్శయతి –
యథేతి ।
యచ్ఛబ్దోపబన్ధాభావాత్ ఫలత్వేన చ ప్రతిపాద్యత్వాదిత్యర్థః ।
విధేయాన్తరాభావాదితి ।
యద్యపి యః సర్వజ్ఞ ఇత్యుపక్రమ్య తస్మాదేతన్నామరూపాది జాయత ఇత్యస్తి విధేయాన్తరం, యద్యపి చైష సర్వేశ్వర ఇతి ప్రస్తుత్యేషాం లోకానామసంభేదాయేతి విధీయతే; తథాపి జీవోపయోగి కించిదుపాసనం ఫలం వా న విధేయాన్తరమస్తీత్యర్థః ।
కథం తర్హ్యేవంవిధాద్వ్యపదేశాత్ జీవః సర్వేశ్వరత్వాదిరూపో ముక్తావితి గమ్యేతాత ఆహ –
తన్నిర్వచనసామర్థ్యాదితి ।
తేషాం సర్వేశ్వరత్వాదీనాం నిర్వచనం నిష్కృష్య తాత్పర్యతః ప్రథనం, తస్మాదనన్తరవక్ష్యమాణశ్లోకప్రతిపాద్యోఽయమర్థః ప్రతీయతే, ఇతరథా పరాగ్భూతేశ్వరకథనస్య ప్రయోజనాభావాదిత్యర్థః । ఎవం సౌత్రం హేతుం వ్యాఖ్యాయ సౌత్రీ ప్రతిజ్ఞాం వ్యాచష్టే - భావాత్మకైరిత్యారభ్య జైమినిరిత్యన్తేన శ్లోకేన । యో ముక్తః స భావికైః పరమార్థభూతైర్ధర్మైః స్వైః స్వస్యేశ్వరాఽభేదాత్స్వకీయైః సహ పరమేశ్వరః సంపద్యత ఇత్యర్థః ।
అభావాత్మాన ఇతి ।
అవస్తుత్వాదభావాత్మకానామద్వైతావ్యాఘాతకత్వమ్॥౫॥
అనేకాకారతేతి ।
ఎకస్యాత్మనోఽనేకాకారతా సర్వేశ్వరత్వాద్యనేకాకారాత్మకతా న భవతి , అత్ర హేతుః –
ఎకత్వాదితి ।
విపక్షే దణ్డమాహ –
నైకతేతి ।
ఎకస్యానేకాకారత్వం వదన్ప్రష్టవ్యః కిమేకస్యానేకాకారతావన్మాత్రత్వమ్, ఉతానేకాకారాణామేకవస్తుతావన్మాత్రత్వమ్ । ఆద్యే ఎకస్యైకతా న భవేత్, ఎవమనేకేషామేకతావన్మాత్రత్వేఽనేకతాపి న భవేదితి ద్రష్టవ్యమ్ ।
అథాత్మన ఆకారైరాకారాణాం చాత్మనా సహ భేదాభేదౌ, తత్రాహ –
పరస్పరేతి ।
భేదే వేతి ।
ధర్మ్యాభిన్నానామపి ఇతరేతరభేదే తైరభిన్నధర్మిణోఽపి భేదప్రసఙ్గాదిత్యుక్తమ్ - ఆత్మరూపం వా భిద్యేతేతి గ్రన్థేనేత్యర్థః । యద్యేకత్ర భేదాభేదౌ విరోధాన్న భవతః, తర్హి మా భూతాం భేద ఎవాస్తు ధర్మాణామ్ ।
న చాద్వైతవ్యాఘాతః; అభావరూపధర్మాణామవస్తుత్వేన సదద్వైతావిఘాతకత్వమిత్యుక్తత్వాదత ఆహ –
అభావరూపాణామితి ।
ఎతేనేతి భేదాభేదనిషేధాద్ భేదే చ భావరూపత్వే సత్యకామత్వాదీనాం భవత్యేవాద్వైతవిఘాతకత్వమ్ । తస్మాత్సత్యకామత్వాదయోఽప్యౌపాధికా వికల్పరూపా ఇత్యర్థః॥౬॥ అతిశౌణ్డీర్యమతిప్రాగల్భ్యం దుర్వైదగ్ధ్యం ధర్మాణాం తుచ్ఛత్వాభ్యుపగమప్రయుక్తం న మృష్యతే న సహతే ।
కిమౌడులోమీయం మతం కలయాఽపి న స్వీచకార బాదరాయణః, నేత్యాహ –
మృష్యన్నభిహితం మతమితి ।
ధర్మాణామవస్తుత్వమిత్యౌడులోమినాఽభిహితం మతం మృష్యన్ సహమాన ఎవేతి । మృష్యన్నపి హి తన్మతమితి పాఠే తస్యౌడులోమేర్మతమిత్యర్థః॥౭॥