సఙ్కల్పాదేవ తు తచ్ఛ్రుతేః ।
యత్నానపేక్షః సఙ్కల్పో లోకే వస్తుప్రసాధనః । న దృష్టః సోఽత్ర యత్నస్య లాఘవాదవధారితః ॥ లోకే హి కఞ్చిదర్థం చికీర్షుః ప్రయతతే ప్రయతమానః సమీహతే సమీహానస్తమర్థమాప్నోతీతి క్రమో దృష్టః । న త్విచ్ఛానన్తరమేవాస్యేష్యమాణముపతిష్ఠతే । తేన శ్రుత్యాపి లోకవృత్తమనురుధ్యమానయా విదుషస్తాదృశ ఎవ క్రమోఽనుమన్తవ్యః । అవధారణం తు సఙ్కల్పాదేవేతి లౌకికం యత్నగౌరవమపేక్ష్య విద్యాప్రభావతో విదుషో యత్నలాఘవాత్ । యల్లఘు తదసత్కల్పమితి ।
స్యాదేతత్ । యథా మనోరథమాత్రోపస్థాపితా స్త్రీ స్త్రైణానాం చరమధాతువిసర్గహేతురేవం పిత్రాదయోఽప్యస్య సఙ్కల్పోపస్థాపితాః కల్పిష్యన్తే స్వకార్యాయేత్యత ఆహ –
నచ సఙ్కల్పమాత్రసముత్థానా ఇతి ।
సన్తి హి ఖలు కానిచిద్వస్తుస్వరూపసాధ్యాని కార్యాణి యథా స్త్రీవస్తుసాధ్యాని దన్తక్షతమణిమాలాదీని । కానిచిత్తు జ్ఞానసాధ్యాని యథోక్తచరమధాతువిసర్గరోమహర్షాదీని । తత్ర మనోరథమాత్రోపనీతే పిత్రాదౌ భవన్తు తజ్జ్ఞానమాత్రసాధ్యాని కార్యాణి నతు తత్సాధ్యాని భవితుమర్హన్తి । నహి స్త్రైణస్య రోమహర్షాదివద్భవన్తి స్త్రీవస్తుసాధ్యా మణిమాలాదయస్తదిదముక్తమ్పుష్కలం భోగమితి ప్రాప్తేఽభిధీయతే పిత్రాదీనాం సముత్థానం సఙ్కల్పాదేవ తచ్ఛ్రుతేః । న చానుమానబాధోఽత్ర శ్రుత్యా తస్యైవ బాధనాత్ ॥ ప్రమాణాన్తరానపేక్షా హి శ్రుతిః స్వార్థం గోచరయన్తి న ప్రమాణాన్తరేణ శక్యా బాధితుమ్ । అనుమానమేవ తు స్వోత్పాదాయ పక్షధర్మత్వాదివన్మానాన్తరాబాధితవిషయత్వం స్వసామగ్రీమధ్యపాతేనాపేక్షమాణం సామగ్రీఖణ్డనేన తద్విరుద్ధయా శ్రుత్యా బాధ్యతే । అత ఎవ నరశిరఃకపాలాదిశౌచానుమానమాగమబాధితవిషయతయా నోపపద్యతే । తస్మాద్విద్యాప్రభావాద్విదుషాం సఙ్కల్పమాత్రాదేవ పిత్రాద్యుపస్థానమితి సామ్ప్రతమ్ । తథాహురాగమినః కో హి యోగప్రభావాదృతేఽగస్త్య ఇవ సముద్రం పిబతి స ఇవ దణ్డకారణ్యే సృజతి । తస్మాత్సర్వమవదాతమ్ ॥ ౮ ॥
అత ఎవ చానన్యాధిపతిః ॥ ౯ ॥
సంకల్పాదేవ చ తచ్ఛుతేః॥౮॥ ఇత ఉపరి సగుణవిద్యాఫలప్రపఞ్చః । పూర్వత్ర సప్రపఞ్చనిష్ప్రపఞ్చత్వయోర్వ్యావహారికతాత్త్వికత్వాభ్యాం వ్యవస్థోక్తా, ఇహ తు సంకల్పాతిరిక్తసాధనభావాభావయోరేకోపాధావాపాతతో విరోధాల్లోకసిద్ధపదపదార్థాపేక్షాయాః శ్రుతేర్లౌకికాదనుమానాద్బాధ ఇతి పూర్వపక్షయతి –
యత్న ఇతి ।
విమతాః ప్రయత్నాదిసాపేక్షసంకల్పజన్యాః, భోగసాధనత్వాత్సంమతవదిత్యర్థః । వస్తుశబ్దేన భోగసాధనత్వం వివక్షితమ్ ।
నను ముక్తసంకల్పస్య లౌకికసంకల్పవత్సాపేక్షత్వానుమానం సంకల్పాదేవేత్యవధారణబాధితమత ఆహ –
సోఽత్రేతి ।
అత్ర సగుణవిది పిత్రాదివిషయప్రయత్నస్య లాఘవాద్ లఘౌ తస్మిన్ అసత్త్వమివకృత్వ సంకల్పోఽవధారితః, న తు ప్రయత్నాభావ ఇత్యర్థః । సమీహతే చేష్టతే ।
ఉక్తానుమానస్య మనసి సంకల్పమాత్రాభివ్యక్తకామిన్యాం వ్యభిచారమాశఙ్క్యాహ –
స్యాదేతదిత్యాదినా ।
సత్తాప్రయుక్తభోగసాధనత్వాదితి హేతుర్విశేషణీయ ఇత్యర్థః ।
దన్తక్షతమణిమాలాదీనీతి ।
మణిమాలా కణ్ఠే కృతః క్షతవిశేషః ।
నను శ్రుత్యనుమానయోర్విరోధే కిమితి శ్రుత్యైవానుమానస్య బాధనం, న పునర్విపరీతమత ఆహ –
ప్రమాణాన్తరేణేత్యాదినా ।
పదపదార్థావగమమాత్రే శ్రుతేరపేక్షా, న వాక్యార్థబోధనే ఇత్యర్థః ।
విద్యాసృష్టత్వముపాధిమప్యనుమానస్య దర్శయతి –
తస్మాదితి ।
అగస్త్యో హి సముద్రం సంకల్పమాత్రేణ పపౌ, కస్యచిదృషేః శాపాత్ప్రాణినివాసనమపి దణ్డకారణ్యం నివాసయామాస, యస్త్వన్యో యోగప్రభావదృతే సముద్రమగస్త్యవత్ పిబతి, స దణ్డకారణ్యమపి సృజతి వాసయతి న తూభయం శక్ష్యతి కర్తుమేష ఇత్యర్థః । తదయం ప్రయోగః । విమతః ప్రయత్నాద్యనపేక్షసంకల్పజన్యః, యోగసామర్థ్యసృష్టత్వాద్ అగస్త్యకృతసముద్రపానవదితి॥౮॥౯॥