అభావం బాదరిరాహ హ్యేవమ్ ।
అన్యయోగవ్యవచ్ఛిత్త్యా మనసేతి విశేషణాత్ । దేహేన్ద్రియవియోగః స్యాద్విదుషో బాదరేర్మతమ్ ॥ అనేకధాభావశ్చర్ద్ధిప్రభావభువో మనోభేదాద్వా స్తుతిమాత్రం వా కథఞ్చిద్భూమవిద్యాయాం నిర్గుణాయాం తదసమ్భవాదసతాపి హి గుణేన స్తుతిర్భవత్యేవేతి ॥ ౧౦ ॥
భావం జైమినిర్వికల్పామననాత్ ।
శరీరేన్ద్రియభేదే హి నానాభావః సమఞ్జసః । న చార్థసమ్భవే యుక్తం స్తుతిమాత్రమనర్థకమ్ ॥ నహి మనోమాత్రభేదే స్ఫుటతరోఽనేకధాభావో యథా శరీరేన్ద్రియభేదే । అత ఎవ సౌభరేరభివినిర్మితవివిధదేహస్యాపర్యాయేణ మాన్ధాతృకన్యాభిః పఞ్చాశతా విహారః పైరాణికైః స్మర్యతే । న చార్థసమ్భవే స్తుతిమాత్రమనర్థకమవకల్పతే । సమ్భవతి చాస్యార్థవత్త్వమ్ । యద్యపి నిర్గుణాయామిదం భౌమవిద్యాయాం పఠ్యతే తథాపి తస్యాః పురస్తాదనేన సగుణావస్థాగతేనైశ్వర్యేణ నిర్గుణైవ విద్యా స్తూయతే । న చాన్యయోగవ్యవచ్ఛేదేనైవ విశేషణమ్ ।అయోగవ్యవచ్ఛేదేనాపి విశేషణాత్ । యథా చైత్రో ధనుర్ధరః । తస్మాన్మనః శరీరేన్ద్రియయోగ ఐశ్వర్యశాలినాం నియమేనేతి మేనే జైమినిః ॥ ౧౧ ॥
ద్వాదశాహవదుభయవిధం బాదరాయణోఽతః ।
మనసేతి కేవలమనోవిషయాం చ స ఎకధా భవతి త్రిధా భవతీతి శరీరేన్ద్రియభేదవిషయాం చ శ్రుతిముపలభ్యానియమవాదీ ఖలు బాదరాయణో నియమవాదౌ పూర్వయోర్న సహతే । ద్వివిధశ్రుత్యనురోధాత్ । న చాయోగవ్యవచ్ఛేదేనైవంవిధేషు విశేషణమవకల్ప్యతే । కామేషు హి రమణం సమనస్కేన్ద్రియేణ శరీరేణ పురుషాణాం సిద్ధమేవేతి నాస్తి శఙ్కా మనోయోగస్యేతి తద్వ్యవచ్ఛేదో వ్యర్థః । సిద్ధస్య తు మనోయోగస్య తదన్యపరిసఙ్ఖ్యానేనార్థవత్త్వమవకల్పతే । తస్మాద్వామేనాక్ష్ణా పశ్యతీతివదత్రాన్యయోగవ్యవచ్ఛేద ఇతి సామ్ప్రతమ్ ।
ద్వాదశాహవదితి ।
ద్వాదశాహస్య సత్రత్వమాసనోపాయిచోదనే । అహీనత్వం చ యజతిచోదనే సతి గమ్యతే ॥ ద్వాదశాహమృద్ధికామా ఉపేయురిత్యుపాయిచోదనేన య ఎవం విద్వాంసః సత్రముపయన్తీతి చ ద్వాదశాహస్య సత్రత్వం బహుకర్తృకస్య గమ్యతే । ఎవం తస్యైవ ద్వాదశాహేన ప్రజాకామం యాజయేదితి యజతిచోదనేన నియతకర్తృపరిమాణత్వేన ద్విరాత్రేణ యజేతేత్యాదివదహీనత్వమపి గమ్యత ఇతి । సమ్ప్రతి శరీరేన్ద్రియాభావేన మనోమాత్రేణ విదుషః స్వప్నవత్సూక్ష్మో భోగో భవతి । కుతః ఉపపత్తేః । మనసైతానితి శ్రుతేః । యది పునః సుషుప్తవదభోగో భవేత్నైషా శ్రుతిరుపపద్యేత । నచ సశరీరవదుపభోగః శరీరాద్యుపాదానవైయర్థ్యాత్ । సశరీరస్య తు పుష్కలో భోగః । ఇహాప్యుపపత్తేరిత్యనుషఞ్జనీయమ్ ॥ ౧౨ ॥
తదిదముక్తం సూత్రాభ్యామ్ –
తన్వభావే సన్ధ్యవదుపపత్తేః । భావే జాగ్రద్వత్ । ఇతి ॥ ౧౨ ॥
తన్వభావే సన్ధ్యవదుపపత్తేః ॥ ౧౩ ॥
భావే జాగ్రద్వత్ ॥ ౧౪ ॥
అభావం బాదరిరాహ హ్యేవమ్॥౧౦॥ పూర్వత్ర సంకల్పాదేవేత్యవధారణాత్సాధనాన్తరానపేక్షం పిత్రాదిసముత్థానమిత్యుక్తమ్, ఎవమిహాపి మనసేతి విశేషణస్యాన్యయోగవ్యవచ్ఛేదకత్వేనావధారణార్థత్వాద్విదుషో దేహాద్యభావ ఇతి పూర్వపక్షయతి –
అన్యయోగేతి ।
నను ‘‘స ఎకధా భవతి త్రిధా భవతీ’’త్యాద్యనేకధాభావామ్నానాచ్ఛరీరాదికం కిం న స్యాదత ఆహ –
అనేకధాభావశ్చేతి ।
ఋద్ధిప్రభావభువః యోగప్రభావజాతాత్ మనోభేదాదనేకధాభావోపపత్తేర్నానేకశరీరప్రాప్తిరిత్యర్థః॥౧౦॥
నను మనోభేదాభ్యుపగమే మనసేత్యేకవచనబాధః స్యాత్, తథా చ లబ్ధప్రసరే బాధే మనఃశబ్దోఽప్యుపలక్షణార్థత్వేన నీయతామత ఆహ –
స్తుతిమాత్రం వా కథంచిదితి ।
అత్ర హేతుమాహ –
భూమవిద్యాయామితి ।
నిర్గుణాయాం భూమవిద్యాయామ్ అయమనేకధాభావః పఠ్యతే, న తు సగుణవిద్యాయామ్, తత్ర చ న సంభవతీత్యర్థః ।
అసతా తర్హి తేన కథం భూమవిద్యా స్తూయేత? తత్రాహ –
అసతాపీతి ।
వపోత్ఖననాదినాఽపి స్తుతిదర్శనాదిత్యర్థః॥౧౧॥
మనోభేదమాత్రాదనేకధాభావం నిషేధతి –
శరీరేన్ద్రియేతి ।
పరైః సంవాదేన భోగార్థో హ్యనేకధాభావః, న చ మనః పరైర్దృశ్యత ఇతి న పుష్కలభోగ ఇత్యర్థః । యదుక్తమవిద్యమానేనానేకధాభావేన భూమవిద్యాస్తుతిరితి, తత్రాహ – న చేతి ।భూమవిద్యోపక్రమే ‘‘ప్రాణో వా ఆశాయా భూయా’’నితి సూత్రాత్మవిద్యా విద్యతే, తత్ఫలమనేకధాభావో భూమవిద్యాయామపి ప్రశంసార్థముచ్యత ఇత్యర్థః । సంభవేఽనర్థకం స్తుతిమాత్రం న యుక్తమిత్యర్థః । చైత్రో ధనుర్ధర ఇత్యుక్తే ఖడ్గాద్యన్యయోగో న వార్యతే, ఎవమత్రాపి ।
యస్య హి ప్రాప్తిః పాక్షికీ విశేష్యే తద్విశేషణాసంబన్ధవ్యవచ్ఛేదకః స్వస్య విశేష్యాన్వయమాత్రం గమయేద్యథా ధనుర్ధరత్వం, న హి చైత్రో ధనుర్దధాన ఎవ వర్తతే, ప్రకృతే తు ‘‘మనసైతాన్ కామాన్ పశ్యన్ రమత’’ ఇత్యత్ర కామభోగేషు నిత్యప్రాప్తత్వాన్మనసస్తదనువాదేన పరిసంఖ్యావిధిష్వివాన్యయోగనివృత్త్యర్థమాహ –
న చాయోగేతి ।
దృష్టాన్తం విభజతే - ద్వాదశాహస్యేతి శ్లోకేన । ఆసనోపయిభ్యాం చోదనే సతి ద్వాదశాహస్య సత్రత్వం గమ్యతే, ఆసనోపయిచోదనయోరన్యతరత్వం సత్రలక్షణమ్; తస్యైవ ద్వాదశాహస్య యజేతేతి చోదనే సతి అహీనత్వం చ గమ్యత ఇత్యర్థః । ఉపాయిచోదనేతి సప్తదశావరాశ్చతుర్వింశతిపరమాః సత్రమాసీరన్నితి ద్వాదశాహప్రకరణపఠితమాసిచోదనం చ ద్రష్టవ్యమ్ । బహుకర్తృకస్యేతి సత్రలక్షణాన్తరాభిధానమ్, నియతకర్తృపరిమాణత్వేనేత్యేకకర్తృకత్వమహీనలక్షణముక్తమ్ । ఇదం చాహీనలక్షణద్వయమ్ అహర్గణత్వే సతీతి విశేషణీయమ్ । ఇతరథా ఎకాహే జ్యోతిష్టోమాదావేకకర్తృకే యజతిచోదనాచోదితే చాతివ్యాప్తిః స్యాదితి ।
సశరీరత్వమశరీరత్వచ్చేత్యుభయవిధత్వం విరుద్ధమిత్యాశఙ్క్య కాలభేదేన వ్యవస్థాపనార్థం సూత్రద్వయం భావ ఇత్యాది, తద్వ్యాచష్టే –
సంప్రతీతి ।
ఇదానీం శరీరాభావకాల ఇత్యర్థః ।
కా సా ఉపపత్తిః; తాం శ్రుతిమాహ –
మనసైతానితీతి ।
శరీరాదౌ సతి యాదృశో భోగస్తాదృశశ్చేన్మనోమాత్రేఽస్య స్యాత్, తర్హి శరీరాద్యుపాదానవైయర్థ్యమ్ ।
ఎవం చేత్తర్హి శరీరే సతి కీదృశో భోగస్తత్రాహ –
సశరీరస్య త్వితి ।
పుష్కలో జాగరవత్ స్థూల ఇత్యర్థః ।
ఇహాపీతి ।
దేహాద్యుపాదానార్థవత్త్వముపపత్తిః॥౧౨॥౧౩॥౧౪॥౧౫॥