ప్రదీపవదావేశస్తథా హి దర్శయతి ।
వస్తుతః పరమాత్మనోఽభిన్నోఽప్యయం విజ్ఞానాత్మానాద్యవిద్యాకల్పితప్రాదేశికాన్తఃకరణావచ్ఛేదేనానాదిజీవభావమాపన్నః ప్రాదేశికః సన్న దేహాన్తరాణి స్వభావనిర్మితాన్యపి నానాప్రదేశవర్తీని సాన్తఃకరణో యుగపదావేష్టుమర్హతి । న వాత్మాన్తరం స్రష్టుమపి । సృజ్యమానస్య స్రష్ట్రతిరేకేఽనాత్మత్వాదాత్మత్వే వా కర్తృకర్మభావాభావాద్భేదాశ్రయత్వాదస్య । నాప్యన్తఃకరణాన్తరం తత్ర సృజతి సృజ్యమానస్య తదుపాధిత్వాభావాత్ । అనాదినా ఖల్వన్తఃకరణేనౌత్పత్తికేనాయమవరుద్ధో నేదానీన్తనేనాన్తఃకరణేనోపాధితయా సమ్బద్ధుమర్హతి । తస్మాద్యథా దారుయన్త్రం తత్ప్రయోక్త్రా చేతనేనాధిష్ఠితం సత్తదిచ్ఛామనురుధ్యతే । ఎవం నిర్మాణశరీరాణ్యపి సేన్ద్రియాణీతి ప్రాప్తే ప్రత్యభిధీయతే శరీరత్వం న జాతు స్యాద్భోగాధిష్ఠానతాం వినా । స త్రిధేతి శరీరత్వముక్తం యుక్తం చ తద్విభౌ ॥ స త్రిధా భవతి పఞ్చధా సప్తధా నవధేత్యాదికా శ్రుతిర్విదుషో నానాభావమాచక్షాణా భిన్నశరీరేన్ద్రియోపాధిసమ్బన్ధేఽవకల్పతే నాదేహహేతు(భూత)భేదే । నహి యన్త్రాణి భిన్నాని నిర్మాయ వాహయన్యన్త్రవాహో నానాత్వేనాపదిశ్యతే । భోగాధిష్ఠానత్వం చ శరీరత్వం నాభోగాధిష్ఠానేషు యన్త్రేష్వివ యుజ్యతే । తస్మాద్దేహాన్తరాణి సృజతి । న వానేనాధిష్ఠితాని దేహపక్షే వర్తన్తే । నచ సర్వగతస్య వస్తుతో విగలితప్రాయావిద్యస్య విదుషః పృథగ్జనస్యేవౌత్పత్తికాన్తఃకరణవశ్యతా యేన తదౌత్పత్తికమన్తఃకరణమాగన్తుకాన్తఃకరణాన్తరసమ్బన్ధమస్య వారయేత్ । తస్మాద్విద్వాన్ సర్వస్య వశీ సర్వేశ్వరః సత్యసఙ్కల్పః సేన్ద్రియమనాంసి శరీరాణి నిర్మాయ తాని చైకపదే ప్రవిశ్య తత్తదిన్ద్రియమన్తఃకరణైస్తేషు లోకేషు ముక్తో విహరతీతి సామ్ప్రతమ్ । ప్రదీపవదితి తు నిదర్శనం ప్రదీపైక్యం ప్రదీపవ్యక్తిషూపచర్యతే భిన్నవర్తివర్తినీనాం భిన్నవ్యక్తీనాం భేదాత్ । ఎవం విద్వాఞ్జీవాత్మా దేహభేదేఽప్యేక ఇతి పరామర్శార్థః । ఎకమనోనువర్తీనీత్యేకాభిప్రాయవర్తీనీత్యర్థః ॥ ౧౫ ॥
సమ్పన్నః కేవలో ముక్త ఇత్యుచ్యతే । న చైతస్యేత్థమ్భావసమ్భవః శ్రుతివిరోధాదిత్యుక్తమర్థజాతమాక్షిపతి –
కథం పునర్ముక్తస్యేతి ।
సలిల ఇతి ।
సలిలమివ సలిలః సలిలప్రాతిపదికాత్సర్వప్రాతిపదికేభ్య ఇత్యుపమానాదాచారే క్విపి కృతే పచాద్యచి చ కృతే రూపమ్ । ఎతదుక్తం భవతి యథా సలిలమమ్భోనిధౌ ప్రక్షిప్తం తదేకీభావముపయాతి । ఎవం ద్రష్టాపి బ్రహ్మణేతి ।
అత్రోత్తరం సూత్రమ్ –
స్వాప్యయసమ్పత్త్యోరన్యతరాపేక్షమావిష్కృతం హి ।
ఆసు కాశ్చిచ్ఛ్రుతయః సుషుప్తిమపేక్ష్య కాశ్చిత్తు సమ్పత్తిం తదధికారాత్ । ఐశ్వర్యశ్రుతయస్తు సగుణవిద్యావిపాకావస్థాపేక్షా ముక్త్యభిసన్ధానం తు తదవస్థాసత్తేర్యథారుణదర్శనే సన్ధ్యాయాం దివసాభిధానమ్ ॥ ౧౬ ॥
ప్రదీపవదావేశస్తథా హి దర్శయతి॥౧౫॥
సర్గః సఙ్కల్పమాత్రేణ తనూనాం నిష్ప్రయోజనః ।
పుంసాం నిరాత్మికాస్వాసు భోగస్యానవకల్పనాత్॥
ఇత్యాక్షేపికా సఙ్గతిః । నను బ్రహ్మాభిన్నస్య జీవస్య సర్వశరీరేషు సన్నిధానాత్ కథం సాఙ్కల్పికశరీరాణాం నిరాత్మకత్వేన పూర్వపక్షోదయస్తత్రాహ –
వస్తుత ఇతి ।
నను యథా స్వభావతో యోగప్రభావాన్నానాదేశవర్తీని శరీరాణి యోగీ సృజతి, తథాఽన్యాన్యధితిష్ఠతు, తత్రాహ –
స్వభావనిర్మితాన్యపీతి ।
పరిచ్ఛిన్నాన్తఃకరణోపహితజీవాదృష్టసామర్థ్యాద్దేహానాముత్పత్తిర్భవతి, పరిచ్ఛిన్నస్య తు దేశాన్తరే వ్యఞ్జకాన్తఃకరణాభావాదభివ్యక్త్యనుపపత్తేరధిష్ఠాతృత్వమయుక్తమిత్యర్థః ।
నను శరీరాన్తరేష్వసన్నిహితోఽపి జీవస్తత్ర తత్రాత్మాన్తరం సృజతు, శరీరవదత ఆహ –
న వా ఆత్మాన్తరమపీతి ।
స్రష్టుర్మహతీత్యనుషఙ్గః ।
సృజ్యమానమాత్మాన్తరం స్రష్టురన్యత్, తత్స్వరూపం వా, నాద్య ఇత్యాహ –
సృజ్యమానస్యేతి ।
నాపి ద్వితీయ ఇత్యాహ –
ఆత్మత్వే వేతి ।
కర్తృకర్మభావాభావాత్ స్రష్టృస్రష్టవ్యత్వాభావాదిత్యర్థః । అస్య కర్మకర్తృభావస్య । భేదాశ్రయత్వాత్ భేదస్యాశ్రయ ఎవాశ్రయో యస్యేతి భేదాశ్రయః, తత్త్వాదితి లుప్తమధ్యమపదోఽయం బహువ్రీహిః ।
నన్వాత్మసృష్టావుక్తదోషపరిహారాయాన్తఃకరణాని స్రష్టవ్యాని తేషు చాయమేవ జీవోఽభివ్యక్తః సన్నధిష్ఠాతా భవతు, తత్రాహ –
న చాన్తఃకరణాన్తరమితి ।
ఔత్పత్తికేన అనాదిసంబన్ధవతేత్యర్థః । అవరుద్ధోఽవచ్ఛేదితః ।
నను వ్యవహితదేశాన్యపి దారుయన్త్రాణి యథా మాయావ్యధితిష్ఠతి, ఎవం జీవోఽపి దేహాన్తరాణి, ఇత్యాశఙ్క్య తథా సతి తేషు భోగాసిద్ధేర్భావే జాగ్రద్వదిత్యుక్తివిరోధ ఇత్యభిప్రేత్యాహ –
తస్మాద్యథేతి ।
దారుయన్త్రసమత్వం యోగిసృష్టశరీరేషు వ్యావర్తయతి –
శరీరత్వమితి ।
యదవచ్ఛిన్న ఆత్మని భోగః, తదిన్ద్రియగ్రాహ్యమన్త్యావయవి భోగాయతనమేవంవిధస్య భోగాధిష్ఠానతాం వినా శరీరత్వం న స్యాత్ । తథావిధే ఎవ శరీరత్వప్రసిద్ధేరిత్యర్థః ।
తర్హి శరీరత్వమేవ యోగినిర్మితేషు కుతస్తత్రాహ –
స త్రిధేతి ।
‘‘స ఎకధా భవతి త్రిధా భవతీ’’త్యాదికమాత్మనో బహుభవనం శరీరభేదోపాధికమ్ ; అన్యాదృశస్య తస్యాసంభవాదిత్యర్థః ।
నన్వేకాన్తఃకరణమాత్రావచ్ఛిన్నస్యాత్మనో నానాదేశవత్సు దేహేషు అధిష్ఠాతృత్వానుపపత్తిరుక్తా, తత్రాహ –
యుక్తం చేతి ।
సగుణచిదాత్మనః విద్యాసామర్థ్యాద్వ్యాప్తిరపి సంభవతీత్యర్థః ।
‘‘స త్రిధే’’తి శరీరత్వమిత్యేతద్వ్యాచష్టే –
స త్రిధా భవతీతి ।
అదేహరూపే భూతభేదే శ్రుతిర్నావకల్పత ఇత్యన్వయః ।
శరీరత్వం న జాత్విత్యేతద్వ్యాచష్టే –
భోగాధిష్ఠానత్వం చేతి ।
శరీరత్వేన యత్ప్రమితం భోగాధిష్ఠానత్వం తదభోగాధిష్ఠానత్వాభ్యుపగమే యన్త్రేష్వివ న యుజ్యత ఇత్యర్థః ।
నను శరీరత్వాన్న భోగాధిష్ఠానత్వం సిధ్యతి అధిష్ఠితత్వమాత్రేణ శరీరత్వోపపత్తేరిత్యత ఆహ –
న వా చేతనాధిష్ఠితానీతి ।
అనేనాత్మనాఽధిష్ఠితాని అధిష్ఠితమాత్రాణి న దేహపక్షే వర్తన్తే దారుయన్త్రేష్వదర్శనాదిత్యర్థః । అనధిష్ఠితానీతి పాఠః సుగమః ।
యుక్తం చ తద్విభావితి శ్లోకభాగం వ్యాకరోతి –
న చ సర్వగతస్యేతి ।
నైజాదన్తఃకరణాద్ బహిరపి యోగప్రభావాద్వ్యాప్తిసంభవాదన్తఃకరణాన్తరేషు సృష్టేష్వస్యాత్మనోఽభివ్యక్తిః సమ్భవేత్తద్వశాచ్చ శరీరాన్తరేష్వపి భోగసంభవ ఇత్యర్థః । ఎకపదే ఎకపదనిక్షేపకాలే । యుగపదిత్యర్థః ।
ఎకస్మాత్ప్రదీపాదుత్పన్నానామపి ప్రదీపానాం ప్రతిపత్తిభేదాత్ విదుషశ్చ సర్వశరీరేష్వైక్యాన్నిదర్శనానుపపత్తిమాశఙ్క్యాహ –
ప్రదీపవదితి త్వితి ।
యస్మాద్దీపాత్ప్రవర్తితా ఇతరాః ప్రదీపవ్యక్తయః, తస్యైక్యం సాదృశ్యాదుపచర్యతే, న వర్తివర్తినీనాం ప్రదీపవ్యక్తీనామైక్యమ్ ఇత్యనుషఙ్గః ।
తత్ర హేతుః –
భేదాదితి ।
భేదప్రతీతేరిత్యర్థః ।
ఎకమనోఽనువర్తిత్వం శరీరాన్తరాణామయుక్తమ్ ; స్వకీయమనోఽనువర్తిత్వాదతో వ్యాచష్టే –
ఎకాభిప్రాయేతి॥౧౫॥
యో ముక్తః స బ్రహ్మ సంపన్న ఇత్యాద్యుచ్యతే, తస్య న శరీరిత్వసంభవః; శ్రుతివిరోధాదిత్యేవంప్రకారేణాక్తమర్థమాక్షిపతీత్యర్థః ।
సలిలశబ్దస్య నపుంసకత్వాత్పుల్లిఙ్గత్వానుపపత్తిమాశఙ్క్య వ్యాచష్టే –
సలిలమివేత్యాదినా ।
ఉపమానవాచినః శబ్దాత్ ఆచారార్థే గమ్యమానే సర్వప్రాతిపదికేభ్య ఇత్యేకే ఇతి వక్తవ్యేన క్విపి కృతే నన్దిగ్రహిపచాదిభ్యో ల్యుణిన్యచ ఇతి సూత్రేణాచ్ప్రత్యయే చ కృతే సలిల ఇతి రూపమ్ । సలిలమివాచరతి తత్తుల్యో వర్తత ఇత్యర్థః । సగుణవిద్యాఫలావస్థాయాం ముక్తిత్వాభిధానం ముక్త్యవస్థాప్రత్యాసత్తికృతమిత్యర్థః॥౧౬॥