கஸ்ய த⁴ர்மிண: கத²ம் குத்ர ச அத்⁴யாஸ: ? த⁴ர்மமாத்ரஸ்ய வா க்வ அத்⁴யாஸ: ? இதி பா⁴ஷ்யகார: ஸ்வயமேவ வக்ஷ்யதி ।
‘அஹமித³ம் மமேத³ம் இதி’
அத்⁴யாஸஸ்ய ஸ்வரூபம் த³ர்ஶயதி । அஹமிதி தாவத் ப்ரத²மோ(அ)த்⁴யாஸ: । நநு அஹமிதி நிரம்ஶம் சைதந்யமாத்ரம் ப்ரதிபா⁴ஸதே, ந அம்ஶாந்தரம் அத்⁴யஸ்தம் வா । யதா² அத்⁴யஸ்தாம்ஶாந்தர்பா⁴வ:, ததா² த³ர்ஶயிஷ்யாம: । நநு இத³மிதி அஹங்கர்து: போ⁴க³ஸாத⁴நம் கார்யகரணஸங்கா⁴த: அவபா⁴ஸதே, மமேத³மிதி ச அஹங்கர்த்ரா ஸ்வத்வேந தஸ்ய ஸம்ப³ந்த⁴: । தத்ர ந கிஞ்சித் அத்⁴யஸ்தமிவ த்³ருஶ்யதே । உச்யதே ; யதை³வ அஹங்கர்தா அத்⁴யாஸாத்மக:, ததை³வ தது³பகரணஸ்யாபி ததா³த்மகத்வஸித்³தி⁴: । ந ஹி ஸ்வப்நாவாப்தராஜ்யாபி⁴ஷேகஸ்ய மாஹேந்த்³ரஜாலநிர்மிதஸ்ய வா ராஜ்ஞ: ராஜ்யோபகரணம் பரமார்த²ஸத் ப⁴வதி, ஏவம் அஹங்கர்த்ருத்வப்ரமுக²: க்ரியாகாரகப²லாத்மகோ லோகவ்யவஹார: அத்⁴யஸ்த: நித்யஶுத்³த⁴பு³த்³த⁴முக்தஸ்வபா⁴வே ஆத்மநி । அத: தாத்³ருக்³ப்³ரஹ்மாத்மாநுப⁴வபர்யந்தாத் ஜ்ஞாநாத் அநர்த²ஹேதோ: அத்⁴யாஸஸ்ய நிவ்ருத்திருபபத்³யதே, இதி தத³ர்த²விஷயவேதா³ந்தமீமாம்ஸாரம்ப⁴: உபபத்³யதே ॥
கேவலஸ்யாத்மநோ தே³ஹாதி³ஷு ஸர்வேஷ்வாரோப்யத்வமுத கேவலாத்மநோ(அ)ந்த:கரண ஏவாத்⁴யாஸ:ஏவ கேவலாத்⁴யாஸ இதி । தே³ஹாதி³ஷு அந்த:கரணவிஶிஷ்டாத்மந இதி ஸம்ஶயே தந்நிராஸாய பா⁴ஷ்யகாரோ வக்ஷ்யதீத்யாஹ -
கஸ்ய த⁴ர்மிண இதி ।
ஆத்மநோ தே³ஹாதி³பி⁴: ஸர்வை: தாதா³த்ம்யாத்⁴யாஸ:, உத அஹங்காரேணைக்யாத்⁴யாஸ:, இதரேண தாதா³த்ம்யாத்⁴யாஸ இதி ச ஸந்தே³ஹே வக்ஷ்யதீத்யாஹ -
கத²மிதி ।
தே³ஹாதீ³நாமாத்மநி வா, ஆத்மநி அத்⁴யஸ்தாந்த:கரணோபஹிதாத்மநி வா அத்⁴யாஸ இதி ஸம்ஶயநிராஸாய வக்ஷ்யதீத்யாஹ -
குத்ர சாத்⁴யாஸ இதி ।
க்வாத்⁴யாஸ இதி ।
கஸ்மிந்நுதா³ஹரண இத்யர்த²: ।
அஹமித³மிதி கிமத்⁴யாஸோ(அ)ஸ்தீதி, நேத்யாஹ -
அஹமிதி ।
ப்ரத²மோ(அ)த்⁴யாஸ இதி ।
தாவதி³தி ।
அநாத்³யஜ்ஞாநாத்⁴யாஸாதிரிக்தகாதா³சித்காத்⁴யாஸாநாம் மத்⁴ய இத்யர்த²: ।
நந்வஹமித்யத்ராஹமிதி சைதந்யமவபா⁴ஸத இத்யுக்தே சைதந்யஸ்யாத்⁴யஸ்தத்வேநாதி⁴ஷ்டா²நத்வேந வோபயோக³: ஸ்யாத் , அதஶ்சைதந்யாவபா⁴ஸோ நாத்⁴யாஸாபா⁴வஹேதுரித்யாஶங்க்ய, ஸத்யம் , இத³ம் ரஜதமித்யத்⁴யாஸ இவாகாராந்தராநவபா⁴ஸோ தோ³ஷ இத்யாஹ -
சைதந்யமாத்ரமிதி ।
அஹமநுப⁴வாமீத்யத்ராதா⁴ரத்வேநாதே⁴யத்வேந ச சைதந்யத்³வயமவபா⁴ஸத இதி, நேத்யாஹ -
நிரம்ஶமிதி ।
அஹம் ஜாநாமீத்யத்ர பு³த்³தி⁴ததா³ஶ்ரயத்வேநாகாரத்³வயமவபா⁴ஸத இத்யாஶங்க்ய தது³ப⁴யாகாரஸ்யாரோப்யத்வேந அதி⁴ஷ்டா²நத்வேந சோபயோக³: । அத்⁴யஸ்தத்வேநமத்⁴யஸ்தத்வேநேதி தத³நர்ஹத்வேந ச உப⁴யாகாரோ ந ப்ரதீயத இத்யாஹ -
நாம்ஶாந்தரமிதி நாஶாந்தரமிதி ।
வாஶப்³த³ஶ்சார்தே² ।
த³ர்ஶயிஷ்யாம இதி
அஹங்காரடீகாயாமித்யர்த²: । ।
ஸ்தூ²லஶரீரஸ்ய ஆத்மந்யத்⁴யஸ்தத்வே அஹஅத்⁴யஸ்தத்வோநஹமிதிமித்யதி⁴ஷ்டா²நபூ⁴தாத்மதத்வைகதயோதத்த்வைகோபலப்⁴யத்வமிதிபலப்⁴யத்வம் ஆத்மந:ஸாகாஶாப்ருத²க் இதிஸகாஶாத் ப்ருத²க்ஸத்வேநாநுபலப்⁴யத்வமாத்மதத்வாவபோ³தே⁴நாத்மமாத்ரதயா லீநத்வம் ச ஶுக்திரூப்யஸ்யேவ வக்தவ்யம், ந து தத³ஸ்தி, இந்த்³ரியைரித³ந்தயா ப்ருத²க்ஸத்வேநோபலப்⁴யத்வாத் , கேவலஸாக்ஷிணா து ஆத்மதயைவ ஸித்³த்⁴யபா⁴வாத் பூ⁴தேஷு விலயஶ்ரவணாச்ச, அதோ நாத்⁴யஸ்தத்வமித்யபி⁴ப்ராயேணாக்ஷிபதி -
நந்வித³மிதி ।
அத்ரேத³மிதி ப்ருத²கு³பலம்ப⁴ம் த³ர்ஶயதி -
போ⁴க³ஸாத⁴நமிதி ।
ஆத்மதயா அநுபலம்ப⁴ம் த³ர்ஶயதி । மமத்வேந க்³ருஹீதத்வாத் புத்ரக்ஷேத்ராத்³யபி நாத்⁴யஸ்தமித்யாக்ஷிபதி -
மமேத³மிதி சேதி ।
அஹம் கர்தேதி அஹங்காரேண இதரேதராத்⁴யாஸேந ஸம்பிண்டி³த ஆத்மேத்யர்த²: ।
அபி⁴மந்யமாநஸ்தூ²லதே³ஹஸ்ய தத³ந்தர்வர்த்யபி⁴மந்துஶ்ச அஸத்யத்வே மாஹேந்த்³ரஜாலத்³ருஷ்டாந்த: । தஸ்யைவ த்³ருஷ்டாந்தத்வே தத்³வத் ஸ்தூ²லஸூக்ஷ்மஶரீரயோருப⁴யோ: மித்²யாத்வம் விவக்ஷிதம் விஹாய ஸாக்ஷிசைதந்யஸ்யாபி அவிஶேஷாஶங்காயாம் ப்ரதீதே(அ)ர்தே² கிஞ்சித் கஸ்யசித் ஸத்யதயா அவஶேஷேஸத்யேதயா அவஶேஷ ஸஹ ஸ்வப்நமிதி ஸ்வப்நமுதா³ஹரதி । ஸ்வப்நஸ்யைவோதா³ஹரணத்வே தத்³வத் ஸாக்ஷ்யவஶேஷம் விஹாய ஸூக்ஷ்மஶரீரமப்யபா³த்⁴யதயா ஶிஷ்யத இதி ஶங்காயாம் தஸ்யாபி பா³த்⁴யத்வே மாஹேந்த்³ரஜாலோதா³ஹரணம் । பூர்வம் பா⁴ஷ்யக³தலோகஶப்³தே³ந ப்ராணிநிகாய உச்யத இதி வ்யாக்²யாதம் । இதா³நீம் ஸ்வீயலோகஶப்³தே³ந ஸாக்ஷிணா த்³ருஶ்யம் ஸர்வம் ஸ்வயமாஹ -
அஹங்கர்த்ருத்வ இத்யாதி³நா ।
ஜந்யப²லகல்பநாதி⁴ஷ்டா²நத்வாய ஆத்மநி தத்³விபரீதாகாரம் த³ர்ஶயதி -
நித்யேதி ।
காரகல்பநாதி⁴ஷ்டா²நத்வாய விபரீதாகாரம் த³ர்ஶயதி -
முக்தேதி ।
லோகவ்யவஹாராக்²யப்ரபஞ்சதத³ஜ்ஞாநயோரத்⁴யஸ்தத்வாத் ப்³ரஹ்மாத்மதாக்²யவிஷயோ ப³ந்த⁴நிவ்ருத்திரூபப்ரயோஜநம் சோபபத்³யத இத்யாஹ -
அதஸ்தாத்³ருகி³தி ।
ப்³ரஹ்மாத்மாநுப⁴வ இத்யநேந விஷயஸ்யோபாதா³நம் த்³ரஷ்டவ்யம் ।
விஷயப்ரயோஜநயோருபபத்தே: ஶாஸ்த்ராரம்ப⁴கர்தவ்யதா ஸித்³தே⁴த்யாஹ -
தத³ர்த²விஷயேதி ।
ஸ ஏவ அர்த²: ப்ரயோஜநம் விஷயஶ்ச யஸ்ய வேதா³ந்தமீமாம்ஸரம்ப⁴ஸ்ய ஸ: தத³ர்த²விஷயவேதா³ந்தமீமாம்ஸாரம்ப⁴ இதி யோஜநா ।