विवेकचूडामणिः

श्रीमच्छङ्करभगवत्पादाचार्यैः प्रणीतः

शृङ्गगिरिजगद्गुरुश्रीश्रीचन्द्रशेखरभारतीमहास्वामिभिः अनुगृहीतया व्याख्यया सनाथः

३०. समाधिः – ३४. आत्मयोगः कर्तव्यः

३०. समाधिः

ब्रह्म­नि­ष्ठ­गु­रु­मु­खात् कृतं श्रवणरूपं वेदा­न्त­वा­क्य­त­द­र्थ­श्र­व­ण­रूपं कर्म येन सः, भिक्षुः संन्यासी कृतश्रवणकर्मा तस्य सार्वा­त्म्य­सि­द्धये कैव­ल्य­रू­प­स­र्वा­त्म­भा­व­नि­ष्प­त्तये एषा ‘शान्तो दान्त’ इति श्रुतिः ‘तस्मादेवं विच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितः श्रद्धा­वि­त्तो­भू­त्वाऽ­त्म­न्ये­वा­त्मानं पश्येत्’(बृ.उ. ४.४.२३) इति श्रुतिः बहि­र­न्तः­क­र­ण­नि­रो­धेन अना­ल­म्बि­त­बा­ह्य­वृत्तिः आत्म­सा­क्षा­त्का­रार्थं निरन्तरं समाधिं कुर्यादिति समाहितशब्देन समाधिं विदधाति कर्तव्यत्वेन बोधयतीत्यर्थः ॥३४२॥

तत्र युक्तिमाह आरूढशक्तेरिति −

ये निर्वि­क­ल्पा­ख्य­स­मा­धि­नि­श्चलाः, समाधिः द्विविधः सविकल्पकः निर्वि­क­ल्प­क­श्चेति,

ज्ञात्रा­द्य­वि­ल­ये­नैव ज्ञेये ब्रह्मणि केवले ।
तदाकाराकारितया चित्त­वृ­त्ते­र­व­स्थितिः ॥
सद्भिः स एव विज्ञेयः समाधिः सविकल्पकः ।
मृद एवावभानेऽपि मृण्म­य­द्वि­प­भा­न­वत् ॥
सन्मा­त्र­व­स्तु­भा­नेपि त्रिपुटी भाति सन्मयी ।
समाधिरत एवायं सविकल्प इतीर्यते ॥
ज्ञात्रा­दि­भा­व­मु­त्सृज्य ज्ञेय­मा­त्र­स्थि­ति­र्दृढा ।
मनसो निर्वि­क­ल्प­स्स्यात् समा­धि­र्यो­ग­सं­ज्ञितः ॥
जले निक्षिप्तलवणं जलमात्रतया स्थितम् ।
पृथङ्नभाति किन्त्वम्भ एकमेवावभासते ॥
यथा तथैव सा वृत्तिः ब्रह्ममात्रतया स्थिता ।
पृथङ्नभाति ब्रह्मै­वा­द्वि­ती­य­म­व­भा­सते ॥
ज्ञात्रा­दि­क­ल्प­ना­भा­वा­न्म­तोऽयं निर्विकल्पकः ।
वृत्तेः सद्भा­व­बा­धा­भ्याम् उभयोर्भेद इष्यते ॥

(स.सं. ८२०-८२६)

इति सदृष्टान्तं तत्तल्लक्षणम् । निर्वि­क­ल्पे­त्याख्या यस्य निर्विकल्पाख्यः सचासौ समाधिश्च निर्वि­क­ल्पा­ख्य­स­माधिः, तस्मिन् निश्चलाः तेन वा निश्चलाः तानन्तरा विना, आरूढशक्तेः आरूढा प्रवृद्धा शक्तिः नानाभ्रमजनिका यस्य तस्य अहमः अहङ्कारस्य विनाशः, पण्डितैरपि कृत­वे­दा­न्त­श्र­व­णै­रपि सहसा कर्तुं न शक्यः । हि यस्मात् वासनाः अनात्मसंस्काराः अनन्तभवाः अनन्ताः असङ्ख्याकाः भवाः जन्मानि यासां ताः, यद्वा अनन्तैर्बहुभिः पदार्थैः भवाः उत्पन्नाः । अतः सक­ल­वि­ध­वा­स­ना­क्ष­यार्थं निर्वि­क­ल्प­क­स­मा­धि­रेव शरणम् ॥३४३॥

समूलमनष्टायाः विक्षेपशक्तेः बन्ध­क­त्व­प्र­का­र­माह अहमिति −

यदानात्मनि आत्मबुद्धिं करोति तदा स्वरूपं तिरोहितं भवति ‘यथापकृष्टं शैवालं’(श्लो. ३२५) इति पूर्वोक्तरीत्या मोहिन्या स्वरूपच्याविकया अहं बुद्ध्यैव योजयित्वा तत्प्र­यो­ज्या­वृतेः स्वरू­पा­प्र­का­शस्य बलात् पुरुषं पण्डितमपि, विक्षेपशक्तिः भ्रम­प­र­म्प­रा­ज­निका, सङ्क­ल्प­का­मा­दि­वृ­त्ति­ज­निका च, तद्गुणैः स्वकीयकार्यैः सङ्कल्पादिरूपैः विक्षेपयति बहुबहु बहिरानयति दूरमात्मन इत्यर्थः ॥३४४॥

विक्षेपेति । निश्शे­ष­मा­व­र­ण­श­क्ति­नि­वृ­त्त्य­भावे विक्षे­प­श­क्ति­वि­जयः विधातुं कर्तुं विषमः असाध्य इत्यर्थः । दृग्दृश्ययोः आत्मानात्मनोः स्फुटं पयोजलवत् क्षीरनीरवत् भेदेन मनस्त्रोट्या हंसैः परमैः कृते सति आत्मनि तदा स्वभावात् अयत्नत एव आवरणं नश्येत् । तथा − विवेकानन्तरम् आवरणभङ्गार्थं करणीयांशः कोऽपि नास्ति । तदामृषार्थे मिथ्याभूते अनात्मनि निक्षेपणं मनसः न चेद्यदि विक्षे­प­श­क्ति­वि­जयः निस्संशयेन प्रतिबन्धशून्यः भवति ॥३४५॥

एतादृशविवेके स्फुटबोधं हेतुमाह सम्यगिति −

स्फुटः असन्दिग्धः, अविपर्यस्तः यो बोधः श्रुत्या­चा­र्य­प्र­सा­द­ज­नितः महा­वा­क्या­र्था­नु­भवः तज्जन्यः तदनन्तरकालिकः सम्यग्विवेकः ‘ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या’ इत्येवंरूपः दृग्दृ­श्य­प­दा­र्थ­त­त्त्वम् आत्मा­ना­त्म­या­था­त्म्यम् , विभज्य क्षीर­नी­र­व­त्पृ­थ­क्कृत्य मायाकृतमोहबन्धं मायया अविद्यया कृतः यो मोहः स्वरूपतिरोधानम् , तेन यो बन्धः अना­त्म­स्वा­त्म­बुद्धिः तं छिनत्ति समूलकाषं कषति । तत्र मानमाह यस्मात् विमुक्तस्य पुनर्न संसृतिरिति ‘न स पुनरावर्तते’(छा.उ. ८.१५.१) इति श्रुतेः, नहि क्षीरा­दु­द्धृ­त­माज्यं पुनः क्षीरीभवति तथा स्वप्र­का­शा­न­न्दा­का­रतां यातं मनः न पुनरनात्मसु सज्जत इति भावः ॥३४६॥

चतु­र्थ­पा­दा­र्थ­मु­प­पा­द­यति परावरेति −

हि यस्मात्कारणात् परा­व­रै­क­त्व­वि­वे­क­वह्निः परः ईश्वरः अवरः जीवः तयोरेकत्वविषयकः विवेकः विचारजनितबोधः स एव वह्निः अशेषं सकलकार्यैः साकम् अविद्यागहनम् अविद्यैव गहनमरण्यं दहति भस्मीकरोति ‘विभे­द­ज­न­केऽ­ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति’(वि.पु. ६.७.९४) इति प्रमाणात् । अद्वैतभावं निर्भे­द­ब्र­ह्म­भावं समुपेयुषः निरन्तरं साक्षात्कुर्वतः अस्य महात्मनः पुनः संसरणस्य देहा­दा­वा­त्म­भ्र­मस्य बीजं किं स्यात् न किमपीत्यर्थः ॥३४७॥

सम्य­ग्व­स्तु­ज्ञा­नस्य संसा­र­ना­श­क­त्व­प्र­का­र­माह आवरणस्येति −

‘एताभ्यामेव शक्तिभ्यां बन्धः पुंसः समागतः’(श्लो. १४६) इत्युक्तत्वात् आवरणविक्षेपनाशे कुतः संसारबन्ध इति भावः ॥३४८॥

सम्य­क्प­दा­र्थ­द­र्श­नतः आवरणस्य निवृत्तिर्भवति, मिथ्याज्ञानस्य अयथाबोधस्य विनाशः भवति, तद्वत् अय­था­व­बो­ध­रू­प­वि­क्षे­पेण जनितं यद्दुःखं तस्य निवृत्तिश्च भवति इतीममर्थं दृष्टा­न्ते­नो­प­पा­द­यति एतदिति −

सम्य­ग्र­ज्जु­स्व­रू­प­वि­ज्ञा­नात् एतत्त्रितयं रज्ज्वा­व­र­ण­नि­वृत्तिः सर्प­भ्रा­न्ति­नाशः रज्जु­स­र्प­वि­क्षे­प­ज­नि­त­भ­य­क­म्पा­दि­प्र­यो­ज्य­दुः­ख­नि­वृ­त्तिश्च इति त्रयं दृष्टम् । तस्माद्विदुषा एतज्जानता पुरुषेण बन्धमुक्तये बन्ध­हे­त्वा­व­र­ण­वि­क्षे­प­ना­शाय वस्तुसतत्त्वं वस्तुनः याथात्म्यं ज्ञातव्यम् ॥३४९॥

आत्म­व्य­ति­रि­क्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वं सोपपत्तिकं कथयति अय इति −

अग्नेर्योगात् अयः यथा दग्धृ प्रतीयते मृषा, तथा सत्समन्वयात् सतः परमात्मनः समन्वयात् प्रति­फ­ल­न­रू­प­स­म्ब­न्ध­व­शात् धीः बुद्धिः मात्रादिरूपेण माता मितिः मेयमिति त्रिपुटीरूपेण विजृम्भते अनेकाकारा भवति । मातुर्ज्ञातुः जीवस्यापि धीविशिष्टवेषेण कल्पितत्वमेव । ‘अन्वे­ष्ट­व्या­त्म­वि­ज्ञा­नात् प्रमा­तृ­त्व­मा­त्मनः । अन्वि­ष्ट­स्स्या­त्प्र­मा­तैव पाप्म­दो­षा­दि­व­र्जितः’(सू.भा. १.१.४) इति प्रमातृत्वमपि कल्पितम् ॥३५०॥

भ्रम­स्व­प्न­म­नो­र­थेषु एतत्त्रितयं त्रिपुटीरूपं तत्कार्यं सत्स­म­न्व­य­यु­क्त­धी­कार्यं यतः मृषा दृष्टम् −

ततः धीकार्याणां मृषात्वात् प्रकृतेः अविद्यायाः विकाराः अहंमुखाः देहावसानाः सर्वे विषयाश्च शब्दादयः घटादयश्च, क्षणेऽ­न्य­था­भा­विनः सत्वेन प्रतीयमाना एव विमर्शे क्रियमाणे असन्तो भवन्ति । अतः दृष्ट­न­ष्ट­स्व­रू­प­तया न सत्यभूताः । एष आत्मा तु कदापि नोदेति नोत्पद्यते, नाप्येति न नश्यति वा, अन्यथापि न भवति तस्य धिय इव परिणामोऽपि नास्ति नियतैकरूप एव सर्वदावतिष्ठते अतः सत्य इति भावः ॥३५१॥

नित्या आद्यन्तविधुरा, अद्वया स्वभि­न्न­व­स्तु­शून्या, अत एवाखण्डा त्रिवि­ध­प­रि­च्छे­द­र­हिता या चित् सैव एकं रूपं यस्य सः नित्या­द्व­या­ख­ण्ड­चि­दे­क­रूपः, तत्र मानं बुध्यादिसाक्षी पूर्वमेवोक्तं ‘विकारिणां सर्वविकारवेत्ता नित्योऽविकारो भवितुं समर्हति’(श्लो. २९६) इति । अतः सदसद्विलक्षणः ‘अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्त­न्ना­स­दु­च्यते’(भ.गी. १३.१२) इति गीतावचनात् अवि­द्या­त­त्का­र्य­भिन्न इत्यर्थः, अहं­प­द­प्र­त्य­य­ल­क्षि­तार्थः लक्षणावृत्या अहं­प­द­ज­न्यो­प­स्थि­ति­वि­षय इत्यर्थः, प्रत्य­क्स­दा­न­न्द­घनः प्रातिलोम्येन अञ्चतीति प्रत्यङ् अस­ज्ज­ड­दुः­खा­ह­ङ्का­रा­दि­वि­ल­क्ष­ण­तया सच्चि­दा­न­न्द­स्व­रू­पेण प्रकाशमानः सदानन्दघनः काल­त्र­या­बा­ध्या­न­न्द­स्व­रूपः परात्मा इत्या­त्म­या­थात्म्यं कथितम् ॥३५२॥

इत्थं पूर्वो­क्त­प्र­का­रेण विपश्चित् श्रुतिप्रमाणः परमार्थदर्शी मुमुक्षुः सत् ब्रह्म असत् अवि­द्या­त­त्कार्यं विभज्य सत्यत्वेन मिथ्यात्वेन च निजबोधदृष्ट्या विचा­र­ज­नि­त­स्वा­नु­भ­व­ने­त्रेण, तत्त्वं विनिश्चित्य वस्तुयाथात्म्यं निश्चयेन विज्ञाय, स्वमात्मानम् अखण्डबोधं ज्ञात्वा तेभ्यो विमुक्तः, अनात्मभ्यः अवि­द्या­दि­दे­हा­न्तेभ्यः शब्दादिभ्यो विषयेभ्यश्च विशेषेण मुक्तः, वासनाया अप्यभावः विशेषः मुक्तौ, स्वयमेव शाम्यति अना­वृ­त­स्व­च्छ­प्र­का­श­रू­पे­णा­व­ति­ष्ठत इत्यर्थः ॥३५३॥

एवं कदा भवतीति ज्ञातव्यमत आह अज्ञानेति −

अविकल्पेन निर्विकल्पेन समाधिना पूर्वं कथितलक्षणेन, यदा अद्वै­ता­त्म­द­र्शनं निर्भे­द­प­र­मा­त्म­सा­क्षा­त्कारः तदा अज्ञा­न­हृ­द­य­ग्रन्थेः अज्ञानप्रयोज्यः यः हृदयग्रन्थिः चिज्ज­ड­ता­दात्म्यं तस्य निश्शेषविलयः वासनया साकं नाशः इत्यर्थः ॥३५४॥

बुद्धिदोषात् तमोरजोरूपात् त्वम् अहम् इदम् इतीयं कल्पना प्रभवति अद्वये अत एव निर्विशेषे परमात्मनि भासते । अस्य विदुषः समाधौ प्रविलसति वस्तु­त­त्त्वा­व­धृत्या वस्तु­या­था­म्या­व­धा­र­णेन, सर्वः विक­ल्पः­वि­ल­य­न­म­त्य­न्त­नि­वृ­त्तिम् उपगच्छेत् प्राप्नुयात् ॥३५५॥

ससामग्रीकं समाधिं तत्फलं च एकश्लोकेन विशदं कथयति शान्त इति −

शान्तः निगृहीतमनाः दान्तः निरु­द्ध­बा­ह्ये­न्द्रियः, परमत्यन्तम् उप­र­तः­अ­ना­ल­म्बि­त­बा­ह्य­वृत्तिः, क्षान्तियुक्तः द्वन्द्व­स­हिष्णुः, समाधिं निर्विशेषे ब्रह्मणि चित्तस्य संस्थापनं नित्यं कुर्वन् यतिः स्वस्य सर्वात्मभावं केवलीभावं कलयति अनुभवति, तेन निर्वि­क­ल्प­स­मा­धिना, अविद्यैव तिमिरम् अन्धकारः तेन जनितान् उत्पादितान् विकल्पान् विविधकल्पनाः साधु दग्ध्वा भस्मीकृत्य अत्य­न्त­मु­च्छिद्य निष्क्रियः निर्विकल्पः ब्रह्माकृत्या ब्रह्माकारेण सुखं निवसति । एतेन −

क्रियानाशे भवे­च्चि­न्ता­ना­शोऽ­स्मा­द्वा­स­ना­क्षयः ।
वासनाप्रक्षयो मोक्षः स जीवन्मुक्त इष्यते ॥ (श्लो. ३१८)

इत्युक्तं कथितं भवति । तदर्थं निष्क्रियो निर्विकल्प इति विशेषणद्वयम् ॥३५६॥

एवं मुक्तिसिद्धये समाध्यर्थम् अन्त­र्ब­हिः­प्र­प­ञ्च­प्र­वि­ला­पनं हेतुः, न केवलं बाह्य­श­ब्दै­र्मु­क्ति­रि­त्याह समाहिता इति −

ये पुरुषाः बाह्यं श्रोत्रादि, एतेन वियदादीनां चिदात्मनि प्रविलापनं कथितमेव भवति । अहं शृणोमीत्यादि तादा­त्म्या­ध्या­स­वि­ष­य­तया श्रोत्रा­दी­त्यु­क्तम् । आन्तरं चेतःमनः स्वं स्वकीयम् , अहम् अहङ्कारञ्च, चिदात्मनि प्रविलाप्य चिदा­त्म­व्य­ति­रे­केण आन्तरं वा बाह्यं वा किमपि नास्तीति दृढं निश्चित्य ये समाहिताः चिदात्मनि संस्था­पि­त­म­नस्काः, त एव भवपाशबन्धैः पाश­व­द्ब­न्ध­क­सां­सा­रि­क­भ्रमैः मुक्ताः । नान्ये तु पारो­क्ष्य­क­था­भि­धा­यिनः अन्ये अकृतप्रविलापनाः परो­क्ष­श­ब्द­मा­त्रा­भि­धा­यकाः न तु नैव मुक्ता इत्यर्थः ॥३५७॥

एवं सर्वो­पा­दा­न­स­र्व­क­ल्प­ना­धि­ष्ठा­न­ब्र­ह्म­व्य­ति­रे­केण किमपि नास्तीति प्रपञ्चस्य शून्य­त्व­वा­स­नायां दृढीभूतायां मनोनाशेन कैवल्यं निष्प्र­त्यू­ह­मिति निरन्तरं निर्वि­क­ल्प­क­स­माधिः कार्य इत्याह उपाधीति −

‘एक­मे­वा­द्वि­तीयं’(छा.उ. ६.२.१) , ‘नेह नानास्ति किञ्चन’(क.उ. ४.११) ‘नात्र काचन भिदास्ति’(नृ.उ.उ. ८) इति श्रुति­जे­गी­य­मा­न­स्व­रूपः परमात्मा उपाधियोगादेव भिद्यते । उपाध्यपोहे माया­प­ञ्च­को­श­रू­पो­पा­धि­नि­रासे च स्वयं केवल एव, तस्मात् उपाधेर्भेदहेतोः अहङ्कारस्य विलयाय आत्य­न्ति­क­नि­वृ­त्तये सदा निरन्तरम् अक­ल्प­स­मा­धि­नि­ष्ठया अकल्पः निर्विकल्पकः यः समाधिः योगः तस्मिन्निष्ठा नितरां स्थितिः तया वसेत् ॥३५८॥

एवं समाधिनिष्ठस्य जीवस्य ब्रह्माकारतायां दृष्टान्तमाह सतीति −

एकनिष्ठया ऐदम्पर्येण सति ब्रह्मणि सक्तः समाहितमनाः नरः सद्भावं याति हि निश्चयः । तत्र दृष्टान्तः कीटकः अल्पः कीटः एकनिष्ठया भ्रमरं ध्यायन् भ्रमरत्वाय भ्रमरभिन्नोऽपि कल्पते समर्थो भवति । किम्पुनः प्रकृते ब्रह्मैव सन् जीवः अज्ञा­ना­दा­रो­पि­ता­ब्र­ह्म­भावः सदापि ब्रह्मध्यानात् ब्रह्मैव भवतीति इति भावः ॥३५९॥

उक्तमर्थं दृष्टान्ते विशदयन् दार्ष्टान्तिके योजयति क्रियेति −

कीटकः क्रिया­न्त­रा­स­क्तिम् अपास्य त्यक्त्वा यथा अलिं भ्रमरं ध्यात्वा स्वात्मानं हिनस्तीति भयादेव चिन्तयित्वा अलिभावं भ्रमरभावं स्वयमपि भ्रमरत्वम् ऋच्छति प्राप्नोति । तत्र पूर्वादारभ्य भेद एव पश्चादपि अयं भ्रमरो भवति नतु ध्यातभ्रमराभेदः । अत्र भेद­स्या­ज्ञा­नि­क­त्वात् अभे­द­ध्या­न­ज­नि­त­सा­क्षा­त्का­रेण अज्ञाने नष्टे भेद­प्र­स­क्ते­रे­वा­भा­वात् तथैव कीटकवत् एकनिष्ठया अनन्यसक्ततया परमात्मतत्त्वं ध्यात्वा तदेव याथात्म्यं समायाति । नष्टा­ज्ञा­नि­क­भेदः अभि­व्य­क्त­स्व­ता­त्वि­क­स्व­रूपः भवतीति भावः । अत एव समायातीति समुपसर्गः । ध्यानेन अन्य­स्या­प्य­न्य­भावे सम्भवति स्वध्यानेन स्वस्वरूपाप्तौ कः प्रत्यूह इतिमात्रे तत्र तत्र भ्रम­र­की­ट­न्या­यो­दा­ह­र­ण­मिति मन्तव्यम् ॥३६०॥

निर्गुणतया अतीव सूक्ष्मं परं पञ्च­को­श­वि­ल­क्ष­णम् आत्मतत्त्वं त्रिवि­ध­प­रि­च्छे­द­र­हितं स्वप्र­का­श­स­दा­न­न्द­रू­पम् आत्मयाथात्म्यं स्थूलदृष्ट्या शरी­रा­दि­स्थू­ल­व­स्तु­वि­ष­यिण्या दृष्ट्या अन्तः­क­र­ण­वृत्त्या प्रतिपत्तुं व्याप्तुं नार्हति । अति­शु­द्ध­बु­द्धिभिः ‘ज्ञान­मु­त्प­द्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः’ ‘कषाये कर्मभिः पक्वे ततो ज्ञानं प्रवर्तते’(ब्र.सू.भा. ३.४.२६) ‘दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्म­द­र्शिभिः’(क.उ. १.३.१२) ‘ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्वः ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः’(मु.उ. ३.१.८) इत्या­दि­व­च­ना­नु­सा­रेण निर्म­ला­न्तः­क­रणैः आर्यैः श्रुति­स्मृ­त्यु­क्त­मा­र्गकैः समाधिना अत्य­न्त­सु­सूक्ष्मा प्रप­ञ्चा­वि­ष­य­क­तया अखण्डाकारा या वृत्तिः तया ज्ञातव्यं विषयीकर्तव्यम् ॥३६१॥

सदृष्टान्तं मनोनैर्मल्ये ध्यानं कारणमाह यथेति −

सुवर्णं पुटपाकशोधितम् , स्वगु­ण­ति­रो­धा­य­क­म­ला­प­न­या­र्थ­क्रि­य­मा­ण­पा­क­वि­शेषः पुटे निक्षिप्य रक्त­मृ­दा­दि­सं­यो­गेन क्रिय­मा­णा­ग्नि­सं­योगः पुटपाकः तेन शोधितं वियोजितमलम् , यथा मलं त्यक्तवा स्वात्मगुणं भास्वरत्वादिकं समृच्छति सम्यगाप्नोति तथा मनः अन्तःकरणं सत्त्व­र­ज­स्त­मो­मलं, यद्यपि सत्वस्य रजसा तमसा वा अमिश्रितस्य मलत्वं दुर्घटं ‘तस्मा­त्स­त्त्व­म­व­ष्टभ्य स्वाध्यासापनयं कुरु’(श्लो. २७९) इत्युक्त्वात् ‘निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो भव’(२.४५) इति गीतोपदेशाच्च, तथापि सत्त्वं शुद्धेन नश्यति इत्युक्तत्वात् ‘स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते’(भ.गी. १४.२६) , ‘निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन’(भ.गी. २ ८५) इति भगवद्वचनाच्च निर्गुणं ब्रह्म प्राप्तुं मनोऽपि रज­स्त­मो­वि­ना­शार्थं सत्त्वावलम्बनं त्यजतीति भावः । ‘नास्वादयेद्रसं तत्र निस्सङ्गः प्रज्ञया भवेत्’(अद्वैत. ४५) इति गौडपादोक्तेः सत्त्वकार्यः रसास्वादः त्यक्तव्य इत्युक्तेः ‘येन त्यजसि तत्त्यज’(सं.उ. २.१२, म.भा.मो.ध. ३२९.४०) इत्युक्तेः ‘भूयश्चान्ते विश्व­मा­या­नि­वृत्तिः’(श्वे.उ. १.१०) इति शुद्ध­स­त्त्व­प्र­धा­नायाः मायायाश्च निवृत्तिश्रुतेः मिथ्यात्वेन शुद्ध­स­त्त्व­स्यापि मलत्वं मन्तव्यम् । ध्यानेन सन्त्यज्य, तत्त्वं ब्रह्मत्वं (‘नेह नानास्ति किञ्चन’ इति गुण­गु­णि­भा­व­स्या­नि­ष्ट­त्वात्) समेति ब्रह्मणः निर्गुणत्वात् सत्त्व­गु­ण­सत्त्वे तत्त्व­प्रा­प्ते­र­स­म्भ­वात् । सात्विक्याः अख­ण्डा­का­र­वृ­त्ते­रपि मूला­ज्ञा­न­भ­ञ्जि­कायाः विलयेन अधि­ष्ठा­न­मा­त्रा­व­शे­षत्वं भवतीति भावः ॥३६२॥

इत्थं निर­न्त­रा­भ्या­स­व­शात् पक्वं विप­री­त­भा­व­ना­दि­दो­ष­शून्यं मनः यदा ब्रह्मणि लीयते निर्वृत्तिकं ब्रह्म­मा­त्रा­व­शेषं भवति तदा स्वतः अप्रयत्नेन अद्व­या­न­न्द­र­सा­नु­भा­वकः अद्वयः यः आनन्दः ब्रह्म­स्व­रू­प­भूतः स एव रसः ‘रसो वै सः’(तै.उ. ७) इति श्रुतेः पर­म­प्रे­मा­स्प­द­त्वाच्च रसत्वम् । तदनुभवजनकः विकल्पवर्जितः सः अह­मा­दि­स­क­ल­वि­श्व­वा­स­ना­क्ष­य­हेतुः समाधिः निर्विकल्पाख्य इत्यर्थः ॥३६३॥

तत्फलं कार्त्स्न्ये­नो­प­पा­द­यति समाधिनेति −

अनेन निर्वि­क­ल्प­का­ख्येन समाधिना योगेन सम­स्त­वा­स­ना­ग्रन्थेः ग्रन्थि­व­द्दु­रु­च्छे­द्य­तया स्थितानां समस्तवासनानां मिथ्या­ज्ञा­न­ज­नि­तानां विनाशः अत्य­न्त­मु­च्छित्तिः, अखिलकर्मनाशः सञ्चितानां सर्वेषां कर्मणां नाशः ‘भिद्यते हृदयग्रन्थिः, क्षीयन्ते चास्य कर्माणि’(मु.उ २.२.८) इति श्रुतेः । अन्तर्बहिः सर्वत एव सर्वदा स्वरू­प­वि­स्फू­र्ति­र­य­त्नतः स्यात् स्पष्टम् ॥३६४॥

अतः

श्रुतेः श्रवणात् । स्पष्टम् ॥३६५॥

निर्वि­क­ल्प­क­स­मा­धिना ब्रह्मतत्त्वं स्फुटं करतलामलकवत् अवगम्यते ध्रुवं निश्चयः । अन्यथा प्रकारान्तरेण नावगम्यते । तत्र हेतुमाह मनोगतेश्चलतया प्रत्या­या­न्त­र­वि­मि­श्रितं वृत्त्य­न्त­र­स­ङ्कीर्णं भवेत् ॥३३६॥

अतः ब्रह्म­त­त्त्व­स्फु­टा­व­ग­मार्थं सदा यतेन्द्रियः सन् यतानि निगृहीतानि इन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि येन सः यतेन्द्रियः निरन्तरं सन्ततं प्रशान्तमनाः शान्तं निर्विकारं मनः यस्य सः शान्तमनाः सन् प्रतीचि प्रत्यगात्मनि समाधत्स्व मनः संस्थापय, तज्जन्येन सदेकत्वविलोकनेन गत­स­क­ल­भे­द­ब­ह्म­सा­क्षा­त्का­रेण, अनाद्यविद्यया अनादिः या अविद्या सर्व­सं­सा­र­मू­ल­भूता तया कृतं ध्वान्तं स्वरूपाप्रकाशं विध्वंसय विनाशय ॥३६७॥

निर्वि­क­ल्प­क­स­माधौ क्रमेणोपायानाह योगस्येति −

योगस्य बाह्य­स­क­ल­वृ­त्ति­नि­रो­धस्य वाङ्निरोधः मौनं प्रथमं द्वारं कारणं व्यवहारेण मनोवृत्तीनां वर्धमानत्वात् । अपरिग्रहः शरी­र­स्थि­ति­मा­त्र­सा­ध­ना­ति­रि­क्त­भो­ग­सा­ध­ना­स्वी­कारः तत्स्वीकारे तद्रक्षणादौ व्याप्रि­य­मा­ण­चि­त्तस्य वृत्ति­नि­रो­ध­स्या­स­म्भा­वि­त­त्वात् । आशायां कर्मणि च चित्तं विक्षिप्यते जनसङ्घे स्थितौ च अतः निराशा च वैराग्यम् , निरीहा च कर्मभ्य उपरतिः, नित्य­मे­का­न्त­शी­लता एकान्ते विजने देशे शीलं स्थितिः यस्य एकान्तशीलः सः तद्भावः तत्ता च योगस्य हेतवः ॥३६८॥

एकान्तशीलतायाः योगहेतुत्वम् उपपादयति एकान्तेति −

एकान्तस्थितिः विजनदेशनिवासः इन्द्रियोपरमणे बहि­रि­न्द्रि­याणां निर्व्या­पा­र­तायां हेतुः । बहि­रि­न्द्रि­यो­प­रम एव दमः सः चेतसः अन्तःकरणस्य संरोधे करणं ‘इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः’(भ.गी. २.६०) इति गीतोक्तेः । विजनदेशे शब्दा­दि­वि­ष­या­भा­वात् श्रोत्रा­दि­ष्व­ब­हि­र्मु­खेषु अन्तःकरणम् आत्माभिमुख्यं विन्दत इति भावः । स एव शमः । शमेन अहं वासना विलयं यायात् प्राप्नुयात् तेन योगिनः अनात्मभ्यो निरु­द्ध­वृ­त्ति­कस्य सदा सर्वदापि ब्राह्मी आनन्दरसानुभूतिः अना­वृ­त­ब्र­ह्म­स्व­रू­पा­न­न्दा­भि­व्यक्तिः, अचला निश्चला च्युतिशून्या । तस्मात् बाह्ये­भ्य­श्चित्ते निरुद्धे अहंवासनाया अपि क्षयेण ब्रह्मा­न­न्दा­नु­भ­वस्य निरर्गलत्वात् मुनेः मननशीलस्य प्रयत्नात् सततं चित्तनिरोध एव कार्यः । निर्वि­क­ल्प­क­स­माधिः सदानुष्ठेय इत्यर्थः ॥३६९॥

‘योगस्य प्रथमं द्वारं वाङ्निरोध’(श्लो. ३६८) इत्युक्तम् । तत्र प्रमाणम् ,

यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञः तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ।
ज्ञानमात्मनि महति निय­च्छे­त्त­द्य­च्छे­च्छान्तः आत्मनि ॥ (क.उ. १.३.१३)

इति कठश्रुतिः, तामर्थत आह वाचमिति −

वाचं वागिन्द्रियम् आत्मनि मनसि नियच्छ निरुन्धि, वाग्व्यापारं विहाय आदौ मनो­मा­त्रे­णा­व­ति­ष्ठस्व इत्यर्थः । पश्वादीनामिव यदा मौनं दृढं भवति ततः सङ्क­ल्प­वि­क­ल्पा­त्मकं मनोरूपात्मानं केव­ला­ध्य­व­सा­य­ल­क्ष­णायां बुद्धौ नियच्छ । तदा वास्यादिरहितः तक्षेव कर्त्र्यपि बुद्धिः बहि­र्व्या­पा­रेभ्यः शान्ता भवति । तां शान्तां धियं बुद्धिसाक्षिणि बुध्युपहिते चैतन्ये बुद्धे­रु­पा­धित्वं भङ्क्त्वा केवलावबोधमात्रे यच्छ । शोधि­त­त्वं­प­दार्थं जानीहीत्यर्थः । तच्चापि पूर्णात्मनि त्रिवि­ध­प­रि­च्छे­द­शून्ये निर्विकल्पे निर्गुणे तत्पदलक्ष्ये ब्रह्मणि विलाप्य एकीकृत्य परमाम् आत्यन्तकीं शान्तिं मोक्षरूपां भजस्व ॥३७०॥

वृत्तिनिरोधस्य स्वरू­पा­न­न्दा­भि­व्य­ञ्ज­कत्वं सोपपत्तिकमाह देहेति −

यथा स्वच्छोऽपि स्फटिकः नील­व­स्त्रा­दि­यो­गेन नीला­दि­रू­प­व­त्त्वेन भाति स्वयं स्वच्छः सन्नेव, तथा अस्य आत्मनः देह­प्रा­णे­न्द्रि­य­म­नो­बु­द्ध्या­दिभिः आदिपदेन आनन्दमयकोशः गृह्यते । यैः यैः वृत्तेः समायोगः आका­र­ता­ख्य­स­म्बन्धः आन्तरैर्वा बाह्यैर्वा कोशैः तत्तद्भावः तत्त­त्ता­दा­त्म्यम् । तेन तदीयधर्मैः धर्मवत्वेन अवि­द्या­स्मि­ता­रा­ग­द्वे­षा­भि­नि­वे­श­रूपाः पञ्चक्लेशाः । अस्यैव योगिनः बहिर्वृत्तीः निरुन्धतः । तत्र हेतुः मुनेरिति, कोश­प­ञ्च­क­वि­वे­क­प्र­क­र­णो­क्त­यु­क्तिभिः ताननात्मत्वेन निषेधतः । तत्र अहं वृत्तीरकुर्वतः तन्निवृत्त्या देहा­द्यु­पा­धि­नि­वृत्त्या सर्वोपरमणं सर्वेषां दुःखात्मकानाम् अनात्मनाम् उपरमणम् अभानं यत्र सुखे तत्सर्वोपरमणं सुखं सम्यग्भवतीति शेषः । तत्र मानं सदा­न­न्द­र­सा­नु­भ­व­वि­प्लवः सन्दृश्यत इति । विप्लवः मग्नता पूर्णता वा, निदाघतप्तस्य जाह्न­वी­ह्र­द­नि­म­ग्नस्य यथा अन्त­र्ब­हि­रा­न­न्द­स्फूर्तिः तथा सर्वो­पा­धि­वि­नि­र्मु­क्तस्य केवलीभूतस्य अख­ण्डा­न­न्द­स्फू­र्ति­रिति भावः ॥३७२॥

एतस्मिन् निर्विकल्पकयोगे हेतु­भू­त­स­र्वो­पा­धि­नि­वृत्तौ वैराग्यं ‘योगस्य प्रथमं द्वारम्’ इति सूत्रस्थानीये श्लोके (३६८) निराशाशब्देन कथितं ‘विवे­क­वै­रा­ग्य­गु­णा­ति­रे­कात्’(श्लो. १७७) इति श्लोके मन­श्शु­द्धि­हे­तु­तया ‘ताभ्यां दृढाभ्यां भवितव्यमग्रे’(श्लो. १७७) इत्युक्तं तीव्र­त­म­म­न्त­र­ङ्ग­सा­ध­न­मिति निरूपयति अन्तस्त्याग इति −

अन्त­र्ब­हि­र्भा­वेन वर्तमानानां सर्वेषाम् अनात्मनां त्यागः विरक्तस्यैव युज्यते उपपद्यते । तत्र हेतुः विरक्तस्तु विरक्त एव मुमुक्षया कैवल्येच्छया अन्त­र्ब­हि­स्सङ्गं त्यजति । अहं मम भावं न करोति । सङ्गं विभज्य दर्शयति बहिरिति, बहिस्तु विषयैः पुत्रादिभिः शब्दादिभिश्च सङ्गः, तथा अन्तः अहमादिभिः देह­प्रा­ण­म­नो­बु­द्धयः आदिपदार्थः तैः सङ्गः अवास्तवः तादा­त्म्य­रू­प­स­म्बन्धः । इममुभयविधमपि सङ्गं विरक्त एव निष्काममनस्क एव त्यक्तुं शक्नोति । त्यागे बीजमाह ब्रह्मणि निष्ठित इति । ब्रह्मण्येव नितरां सर्वदा स्थितः अप्रच्युतमना इत्यर्थः ॥३७४॥

ब्रह्मात्मना संस्थितौ वैराग्यवद् बोधं कारणमाह वैराग्येति −

हे विचक्षण त्वं पुरुषस्य मुक्तिं प्रेप्सतः वैराग्यबोधौ वैराग्यं च बोधश्च वैराग्यबोधौ वैराग्यमुक्तम् , बोधः आत्मा­ना­त्म­वि­वे­क­जन्यः आत्म­स्व­रू­प­या­था­त्म्या­नु­भवः पक्षिवत्पक्षिण इव पक्षिवत् षष्ठ्य­न्ता­द्वतिः पक्षौ विजानीहि । तत्र हेतुः विमु­क्ति­सौ­धा­ग्र­त­ला­धि­रो­हणं विमुक्तिरूपं सौधाग्रतलं रम्य­र­म्य­मु­च्च­स्थानं तस्याधिरोहणं प्राप्तिः, ताभ्यां समुच्चिताभ्यां विना अन्यतरेण वैराग्येण वा बोधेन वा एकेन न सिद्ध्यति । नहि पक्षी एकेन पक्षेण अम्बरतलं गाहितुमीष्टे तद्व­त्प्र­कृ­तेऽ­पीति भावः ॥३७५॥

तदुपपादयति अत्यन्तेति −

अत्य­न्त­वै­रा­ग्य­वतः अत्यन्तं यथा मनः पुनः नैव सज्जते अनात्मसु तथा तीव्रवैराग्यं जुगुप्सा अस्यास्तीति अत्य­न्त­वै­रा­ग्य­वान् तस्य समाधिः ब्रह्मनिष्ठा सम्भवति । समाहितस्यैव ब्रह्मणि संस्था­पि­त­म­न­स्क­स्यैव दृढप्रबोधः प्रत्य­या­न्त­रा­मि­श्रि­त­ब्र­ह्म­प्र­त्ययः । प्रबुद्धं तत्त्वं येन सः प्रबुद्धतत्त्वः तस्य बन्धमुक्तिः अनात्मनि आत्म­बु­द्ध्य­नु­त्पत्तिः । मुक्तात्मनो नित्य­सु­खा­नु­भूतिः मुक्त आत्मा यस्य सः मुक्तात्मा अतस्मिन् तद्बु­द्धि­र­हि­ता­न्तः­क­र­ण­स्तस्य नित्यं यत् सुखम् आत्मस्वरूपं तदनुभूतिः आव­र­ण­वि­क्षे­प­शू­न्य­ज्ञा­न­व­त्त्वा­न्नि­र­र्ग­ला­त्मा­न­न्दा­नु­भवः इति भावः ॥३७६॥

न सुखं देवराजस्य न सुखं चक्रवर्तिनः ।
यादृशं वीतरागस्य मुने­रे­का­न्त­शी­लिनः ॥ (भाग­व­त­मा­हात्म्ये ४.७५)
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णा­क्ष­य­सु­ख­स्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ (म.भा.शा.प. २८२.६)
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।
तावान्वेदेषु सर्वेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ (भ.गी. २.४६)

‘श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य’(तै.उ. २.८) ‘सोश्नुते सर्वान्कामान् सह’(तै.उ. २.१) इत्या­दि­प्र­मा­ण­सि­द्ध­मर्थं वैराग्यस्य बोधस्य च फलं स्वानुभवसिद्धं प्रस्तौति वैराग्यादिति −

वश्यात्मनः वश्यः आत्मा कार्यकरणसङ्घातः यस्य आस­न­प्रा­णा­या­मा­दिना देहे­न्द्रि­या­दि­व­शी­का­रेऽपि वैराग्यं विना सुखं नास्ति, अणिमादिविभूतिषु सक्तानां बन्धस्य अवर्जनीयत्वात् । अवगम्यते हि पुराणादौ हिर­ण्य­क­शि­प्वा­दयः महत् तपः समास्थायापि वैराग्याभावात् संसारिणः बभूवुरिति । न हि तादृशं तपः अस्थिष्वपि पिपी­लि­का­स­ञ्चा­रेऽपि अच्युतत्वं तपसः वश्यात्मत्वं विना सम्भवति । अतः वश्यात्मनोऽपि सुखं वैराग्यं विना न सम्भ­व­ती­त्यु­च्यते । देहादिकम् अवशयतः वैराग्यं नैव सम्भवति इति वश्यात्मन इत्युक्तम् । तथा च हठयोगादिना वश्यात्मनोऽपि सुखस्य जनकं वैराग्यात्परं न पश्यामि । तत् वैराग्यं शुद्धतरः य आत्मबोधः पञ्च­को­श­वि­वे­क­ज­न्या­त्म­स्व­रू­पा­व­गमः तेन सहितं चेत् स्वारा­ज्य­सा­म्रा­ज्य­धुक्, स्वयमेव राट् स्वराट्, रागसत्तायां हि विषयगमनेन मनसः तदधीनता, वैराग्ये अनन्याधीनः, तस्य भावः स्वाराज्यम् इतरानियम्यत्वं तच्च साम्राज्यं सर्वनियामकत्वं ब्रह्मविदः ईश्व­रा­द­प्य­धि­क­त्वात् । ते स्वारा­ज्य­सा­म्राज्ये दोग्धीति स्वरा­ज्य­सा­म्रा­ज्य­धुक् । यस्मात् एतत् वैराग्यम् अज­स्र­मु­क्ति­यु­वतेः द्वारम् , तत्तु ‘अत्य­न्त­वै­रा­ग्य­वतः समाधिः’ इति पूर्वश्लोके कथितम् ।

अस्माद्धेतोः तं सर्वत्र विषयेषु परमत्यन्तम् अस्पृहया, सदात्मनि सद्रूपे ब्रह्मणि सदा निरन्तरं, श्रेयसे मुक्तये प्रज्ञां तत्त्व­प्र­बो­ध­हेतुं निर्वि­क­ल्प­क­स­माधिं कुरु इत्यर्थः । ज्ञानस्य वस्तु­त­न्त्र­त्वेन कर्तु­म­श­क्य­त्वात् प्रज्ञा समाधिः तद्धेतुः ॥३७७॥

विषोपमेषु विषयेषु आशां छिन्धि, एषैव आशैव मृत्योः स्वरू­पा­त्प्र­च्यु­ति­रू­प­प्र­मा­दस्य सृतिः मार्गः । जातिकुलाश्रमेषु अभिमतिं त्यक्त्वा, क्रियाः जात्या­दि­नि­मित्ताः अतिदूरात् मुञ्च । असति मिथ्याभूते देहादौ आत्मधिषणाम् अहं बुद्धिं त्यज मा कार्षीः । यत् यस्मात्कारणात् त्वं द्रष्टासि देहा­दे­र्दृ­श्यस्य, अमलोऽसि देहादेः समलत्वात् । वस्तुतः निर्गतं द्वयं यस्मात् निर्द्वयम् अद्वैतं तच्च तत् परब्रह्म असि, तस्मात् आत्मनि ब्रह्मणि प्रज्ञाम् अहं ब्रह्मास्मीति ज्ञानं कुरुष्व निर्वि­क­ल्प­क­स­मा­धिना सम्पादय ॥३७८॥

‘प्रारब्धं पुष्यति वपुः’(श्लो. २८०) इति निश्चित्य देह­स्थि­ति­त­त्पो­ष­णा­दा­व­भि­मा­नम् उपेक्ष्य त्यक्त्वा, निश्चलतनुः ‘स्थिर­सु­ख­मा­स­नम्’(२.४६) इति योग­सू­त्रा­नु­सा­रेण निश्चला तनुः यस्य, सुखासने उपविश्य बाह्येन्द्रियं ज्ञान­क­र्मे­न्द्रि­य­ग्रामं स्वस्थाने स्वस्वगोलके विनिवेश्य −

विविक्तदेशे च सुखासनस्थः शुचि­स्स­म­ग्री­व­शि­र­श्श­रीरः ।
अत्याश्रमस्थः सकलेन्द्रियाणि निरुध्य भक्त्या स्वगुरुं प्रणम्य ॥
हृत्पुण्डरीकं विरजं विशुद्धं विचिन्त्य मध्ये विशदं विशोकम् ।
अचि­न्त्य­म­व्य­क्त­म­न­न्त­रूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मयोनिम् ॥
तदा­दि­म­ध्या­न्त­वि­ही­न­मेकं विभुं चिदा­न­न्द­म­रू­प­म­द्भु­तम् ।
उमासहायं परमेश्वरं प्रभुं त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम् ।

ध्यात्वा मुनिर्गच्छति भूतयोनिं समस्तसाक्षिं तमसः परस्तात् ॥ (४-७)

इति कैवल्यश्रुतेः लक्ष्ये ब्रह्मणि मानसं दृढतरं निश्चलं संस्थाप्य ब्रह्मा­त्मै­क्य­मु­पेत्य साक्षात्कृत्य अनिशं च अखण्डवृत्त्या तन्मयतया ब्रह्म रूपतया आत्मनि, ब्रह्मानन्दरसं मुदा पिब । शून्यैः फलरहितैः अनर्थदैश्च अन्यैः अनात्मविषयकैः भ्रमैः अयथार्थज्ञानैः किम् ? ॥३७९॥

करुणातिरेकाद् भगवान् आत्मनिष्ठां मुहुरुपदिशति अनात्मेति −

कश्मलम् अशुचिविषयकतया अशुचि, अत एव दुःखकारणम् अनात्मचिन्तनं त्यक्त्वा यत् मुक्तिकारणम् आत्य­न्ति­क­दुः­ख­नि­वृ­त्ति­हेतुः तम् आन­न्द­रू­प­मा­त्मानं चिन्तय ॥३८०॥

चिन्त­न­प्र­का­र­मु­प­दि­शति एष इति । ‘धियं यच्छ च बुद्धिसाक्षिणि’(श्लो. ३७०) इत्यस्यार्थमाह −

एष आत्मा स्वयञ्ज्योतिः इतराप्रकाश्यः, अशेषसाक्षी सर्वद्रष्टा, विज्ञानकोशे बुद्धौ विलसति अशेषेण भासते । असद्विलक्षणं सर्वा­व­स्था­स्व­नु­व­र्त­मा­न­त्वेन स्वय­ञ्ज्यो­ति­ष्ट्वेन सर्वसाक्षितया च जड­दृ­श्य­बु­द­ध्या­दि­वि­ल­क्ष­णम् एनम् अजस्रम् , लक्ष्यं विधाय तत्रैव मनः स्थापयित्वा अखण्डवृत्त्या इत­र­प्र­त्य­या­मि­श्रया धारावाहिक्या आत्मतया स्वस्वरूपतया अनुभवाय साक्षात्कुरु ॥३८१॥

वृत्तावखण्डत्वं स्फुटयति एतमिति −

प्रत्य­या­न्त­र­शू­न्यया विजा­ती­य­प्र­त्य­या­ति­र­स्कृ­तया अविच्छिन्नया निर्म­ल­व­र्ति­तै­ल­दी­प­ज्वा­ला­वत् तैलधारावत् धारया वहन्त्या वृत्त्या एतम् आत्मानम् उल्लेखयन् विषयीकुर्वन् स्वस्वरूपतया स्फुटं विजानीयात् ॥३८२॥

अत्र परमात्मनि आत्मत्वं स्वस्वरूपत्वं दृढीकुर्वन् निश्चिन्वन् अहमादिषु सन्त्यजन् तेषु कदा­चि­त्प्र­ती­ते­ष्वपि घटपटादिवत् घटपटादिष्विव तेषु उदासीनतया अहन्ताशून्यतया तिष्ठेत् ॥३८३॥

वाचं नियच्छात्मनि (श्लो. ३७०) इत्यत्रोक्तं ‘तञ्चापि पूर्णात्मनि’ इति स्फुटं प्रतिपादयति विशुद्धमिति −

विशुद्धं तमोरजोहीनम् अन्तःकरणम् अवबोधमात्रे अनुपहिते साक्षिणि स्वरूपे साक्षि­त्वो­प­ल­क्षिते निवेश्य संस्थाप्य शनैश्शनैः निश्च­ल­ता­मु­पा­न­यन् तत्रैव स्थितौ यत्नं कुर्वन् ततः पूर्ण­त्व­मे­वा­नु­वि­लो­क­येत् । दर्पणापनये प्रतिबिम्बं मुखमिव सर्वासु वृत्तिषु निरुद्धासु चिदाभासोऽपि बिम्बभूतं ब्रह्मैव भवतीति भावः ॥३८४॥

एव­म­ख­ण्डा­का­र­वृत्त्या भञ्जिते सत्यज्ञानावरणे तत्कृतविक्षेपाः दूरनिरस्ता एव भवन्ति इति भावेनाह स्वाज्ञा­न­कॢ­प्तै­रिति −

स्पष्टमन्यत् ॥३८५॥

तत्र चतु­र्थ­प­दा­र्थ­मु­प­पा­द­यन् दार्ष्टा­न्ति­क­मु­प­पा­द­यति घटेति −

कुसूलः यत्र धान्यराशिः सम्भ्रियते स महापरिमाणः, सूचिः अत्य­ल्प­च्छिद्रा, अल्पैः महद्भिश्च घट­क­ल­श­कु­सू­ल­सू­चि­मुख्यैः मुख्यपदेन पाश­कू­पा­दि­प­रि­ग्रहः उपाधिशतैः सूच्याकाशः पाशाकाशः इत्यादि भिन्न­भि­न्न­व्य­व­हा­र­प्र­यो­जकैः पर­स्स­ह­स्रो­पा­धिभिः विमुक्तं गगनम् एकं भवति महाकाश इति व्यवह्रियते न वस्तुतः विविधम् अनेकप्रकारं भवति । तथैव शुद्धं परं ब्रह्म अहमादिविमुक्तम् एकमेव ॥३८६॥

दार्ष्टान्तिके मृषा­त्वा­च्चो­पा­धीनां सुल­भ­मे­क­त्व­ज्ञा­न­मि­त्याह ब्रह्मेति −

ब्रह्मा सम­ष्टि­लि­ङ्ग­श­री­रा­भि­मानी चतु­र्द­श­भु­व­ना­धि­पतिः स आद्यः येषामुपाधीनां ते ब्रह्माद्याः, स्तम्बः अणुतमो जन्तुः सः पर्यन्तः अवधिः येषां ते स्तम्बपर्यन्ताः उपाधयः भेदकदेहाः मृषामात्राः सर्वाधिष्ठाने ब्रह्मणि कल्पिताः न वस्तुभूताः बाधयोग्याः इत्यर्थः । ततः विमृश्यमाने तेषा­म­प्र­ती­य­मा­न­त्वात् एकात्मना कल्पा­र्ण­व­व­त्स्थितं पूर्णं त्रिवि­ध­प­रि­च्छे­द­शून्यं स्वमात्मानं स्वमुख्यस्वरूपं ब्रह्म पश्येत् साक्षा­त्कु­र्यात् ॥३८७॥

सोपपत्तिकं ब्रह्म­व्य­ति­रे­केण भेदकत्वेनाभिमतं किमपि नास्तीत्याह यत्रेति −

यत्राधिष्ठाने भ्रान्त्या यत्कल्पितम् आरोपितं तत् तन्मात्रम् अधिष्ठानमात्रं भवति विवेके । विचारं कृत्वा जातेन नायं सर्प इत्यादिनिषेधेन भ्रान्तेः अयं सर्प इत्याकारिकायाः नाशे सति भ्रान्त्या दृष्टं यदहितत्त्वं सर्पस्वरूपं रज्जुरेव तद्वत् । ‘अथात आदेशो नेति नेति’(बृ.उ. २.३.६) इत्यादि वाक्यैः जनि­त­नि­षे­ध­ज्ञा­नेन विश्वं सर्वं जगत् अधि­ष्ठा­न­भू­ता­त्म­स्व­रूपं पश्चान्नैव प्रतीयते रज्जुसर्पवदिति भावः ॥३८८॥

‘तद्धैतत्पश्यन् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदे, अहं मनुरभवं सूर्यश्च’(बृ.उ. १.४.१०) इत्यादिश्रुतेः, ‘स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः’(तै.उ. २.८) इति च, एकमेव चैतन्यम् उपाधिभेदात् ब्रह्मा विष्णुः शिव इन्द्रः इत्येवं व्यवह्रियते । एकैव रज्जुः सर्पः दण्डः जलधारा भूतलच्छिद्रम् इति यथा कल्पयते तथा इदं सर्वं विश्वं स्वयं ब्रह्मैव स्वस्मादन्यन्न किञ्चन सामान्ये विशेषाणां कल्पितत्वात् स्वयमहं पश्यामि स्वयं त्वं पश्य स्वयं सोऽद्राक्षीत् इत्यादि व्यवहारेष्वपि अह­न्त्व-त्व­न्त्व-त­त्ता­दीनां व्याव­र्त­मा­न­त्वेऽपि स्वयन्त्वस्य सर्व­त्रा­नु­व­र्त­मा­न­त्वेन स्वयम्पदार्थे आत्मनि सर्वे विशेषाः कल्पिताः तदतिरेकेण न सन्तीति भावः ॥३८९॥

‘ब्रह्मै­वे­द­म­मृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चात् ब्रह्म दक्षि­ण­त­श्चो­त्त­रेण’(मु.उ २.२.१२) , ‘अहमेवाधस्तात् आत्मैवाधस्तात्’(छा.उ. ७.२५.१) इत्यादि मुण्ड­क­छा­न्दो­ग्यादि श्रुत्यर्थं ध्यानदार्ढ्याय वृत्त्या­ख­ण्ड्याय च उपदिशति अन्तरिति −

भ्रमः आवर्तः, तर­ङ्ग­फे­न­भ्र­म­बु­द्बु­दादि सर्वं स्वरूपेण यथा जलमेव नातिरिक्तिमस्ति तथा देहादि अहमन्तम् अहङ्कारान्तम् एतत् सर्वं विशुद्धम् एकरसं चिदेव । यस्य स्फुरणं विना यन्न स्फुरति न तत्त­तोऽ­ति­रि­च्यते यथा रज्जुसर्पादि । ‘तमेव भान्त­म­नु­भा­ति­सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति’(क.उ. ५.१५) इति श्रुतेः आत्म­भा­न­व्य­ति­रे­केण भानाभावात् सर्वमात्मैव ॥३९१॥

सन् घटः सन् पटः सत्कुड्यम् इत्यादिवाचा सामा­ना­धि­क­र­ण्य­वत्या, भिन्न­प्र­वृ­त्ति­नि­मि­त्त­कयोः शब्दयोः एकस्मिन्नर्थे वृत्तित्वं पदनिष्ठं सामानाधिकरण्यम् ।

एकत्र वृत्तिरर्थे शब्दानां भिन्न­वृ­त्ति­हे­तू­नाम् ।
सामानाधिकरण्यं भवतीत्येवं वदन्ति लाक्षणिकाः॥ (श्लो. ३०)

इति स्वात्म­नि­रू­प­णोक्तेः । मनसा च तादृ­श­वा­ग्ज­न्य­प्र­त्य­येन च इदं सर्वं जगत् सदेवेत्यवगतं वाङ्मनसयोरिति निमित्तसप्तमी वाङ्म­न­सा­भ्या­मि­त्यर्थः । यद्वा वाक् ‘ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् , वाचारम्भणं विकारो नामधेयं’(छा.उ. ६.८.७) इत्यादि श्रुतिः, मनः प्रप­ञ्च­प्र­वि­ला­प­न­मा­र्गेण −

जनिविपरीतक्रमतो बुद्ध्या प्रविलाप्य पञ्चभूतानि ।
परि­शि­ष्ट­मा­त्म­तत्वं पश्यन्नास्ते मुनिश्शान्तः ॥ (आ.वि.वि. २.११)

इति रीत्या अधि­ष्ठा­न­मा­त्र­वि­ष­यिणी अख­ण्डा­का­र­वृत्तिः, तयोः वाङ्मनसयोः तस्यां वाचि तस्यां वृत्तौ च ब्रह्म­व्य­ति­रे­केण जगन्नैवावगम्यत इति यश्चोरः स स्थाणुरितिवत् इदं सर्वं जगत् सदेव सद्व्यतिरेकेण नास्ति यश्चोरत्वेन ज्ञातः स स्थाणुः इति चोरत्वे बाधिते तयोः पदयोः सामानाधिकरण्यम् एवं ‘ब्रह्मैवेदं विश्वम्’(मु.उ २.१२) ‘ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्’(छा.उ. ८.७) इत्यादिश्रुतिषु सर्वत्वं बाधित्वा यत्सर्वत्वेन ज्ञातं तद्ब्रह्मैवेति बोध्यते । इद­मु­प­पा­दि­त­म­ध­स्तात् । वाङ्म­न­स­यो­रि­त्यु­क्त­मर्थं विशदयति सत इति । प्रकृतिपरसीम्नि प्रकृतीनाम् उपादानानां परा या सीमा उपा­दा­न­त्व­वि­श्रा­न्ति­भूमिः सर्वोपादानं ब्रह्मेत्यर्थः । तत्र स्थितवतः, यद्वा प्रकृतेः मूलप्रकृतेः मायायाः परा या सीमा तस्या अपि कल्पनाधिष्ठानं निर्गुणं ब्रह्म तत्र स्थितवतः सतोऽ­न्य­न्ना­स्त्येव ‘यत्र त्वस्य सर्व­मा­त्मै­वा­भूत् तत्केन कं पश्येत्’(बृ.उ. ४.५.१५) इति श्रुतेः । एतेन सर्वेषां बाध उपादानेन अज्ञानेन सह नाशः उक्तो भवति । तमंशं दृष्टान्तेनाह, पृथगिति घटकलशकुम्भादि पूर्वं पृथक्त्वेनावगतं विचार्यमाणे मृत्स्नायाः मृदः पृथक्किम् ? वाचा­र­म्भ­ण­श्रुतेः । अयमंशः विस्तरेण मृत्का­र्य­भू­तोऽपि (श्लो. २३०) इत्यादिना स्वयमाचार्यैः उपपादितः । मायामदिरया भ्रान्तः, त्वम् एषः अविवेकी अहमिति एकमपि वस्तु पृथग्वदति । मायैव मदिरा विप­री­त­ग्रा­ह­क­त्वात् ॥३९२॥

अतः भ्रान्ति­ना­शा­र्थम् अद्वैतवस्तु चिन्तनीयमित्याह श्रुत्य­व­ष्ट­म्भेन क्रिया­स­म­भि­हा­रे­णेति −

‘यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा’(छा.उ. ७.२४.१) इति श्रुतिः क्रियासमभिहारेण पौनःपुन्येन द्वैतराहित्यं द्वयोर्भावः द्विता सैव द्वैतं तस्य भेदस्य राहित्यम् अभावं ब्रवीति । किमर्थमिति चेत् मिथ्या­ध्या­स­नि­वृ­त्तये मिथ्याभूतः यः अध्यासः भेदभ्रमः तन्निवृत्तये । यद्वा अध्यासशब्देन प्रप­ञ्च­रू­पा­र्था­ध्यासः ग्राह्यः तस्य निवृत्तये तस्य अधि­ष्ठा­ना­व­शे­ष­त्व­ल­क्ष­ण­ना­शाय बाधायेति यावत् ‘अधिष्ठानावशेषो हि नाशः कल्पितवस्तुनः’ इत्य­भि­यु­क्तोक्तेः रज्जुसर्पादौ दृष्टत्वाच्च । यदि विश्वं सत्यं स्यात् कथं दर्श­न­श्र­व­ण­वि­ज्ञा­ना­दि­वि­षयो न स्यात् । अतः ब्रह्मणि वर्तमानस्य पुरुषस्य विश्वभानाभावात् मिथ्येति भावः ॥३९३॥

ब्रह्मस्वरूपं सम्यक् चित्ते आरोहयति ध्यातुम् आकाशेति −

अन्त­र्ब­हि­श्शू­न्य­मि­त्य­न्तम् आकाशब्रह्मणोः साधर्म्यम् , अनन्यम् अद्वयमिति ब्रह्मविशेषणम् , आकाशवत् निर्मलं न ह्याकाशं धूल्यादिभिः धूसरितं भवति तथा ब्रह्मापि अज्ञा­ना­द्य­स्पृष्टं वस्तुतः निर्विकल्पम् एकरूपम् इत्यर्थः । निस्सीमम् अनवधि, निस्स्पन्दनं निष्क्रियं, निर्विकारम् उत्प­त्ति­ना­श­वृ­द्धि­ह्रा­सा­दि­शू­न्यम् , अन्त­र्ब­हि­श्शून्यं परिच्छिन्नस्य हि अन्तर्बहिरिति, पूर्णत्वात् अन्त­र्ब­हि­श्शून्यं स्वगतभेदरहितम् , अनन्यत् प्रत्यगभिन्नं न अन्यत् अनन्यत् , अद्वयं न विद्यते द्वयं यस्य अद्वितीयम् इत्यर्थः । विजातीयशून्यं, स्वयं स्वतस्सिद्धं परं ब्रह्म तस्मिन् बुद्धे किम् अस्ति बोध्यम् । एकस्मिन् विदिते सर्वं विदितं भवति इति सर्वात्मके परमात्मनि विदिते न किमपि बोद्ध­व्य­म­व­शि­ष्यत इति भावः । यद्वा अनन्यत् सर्वात्मकम् अत एवाद्वयं स्वव्य­ति­रि­क्त­द्वि­ती­य­शून्यं परं बह्मैव स्वयं जीवः आत्मा अतः अन्यत् बोध्यं किमस्तीत्यर्थः । आकाशवदिति श्रोतृ­बु­द्ध्या­रो­हाय दृष्टान्तः इषुरिव सविता धावतीतिवत् । नहि ब्रह्मणः सदृशं वस्तु विद्यते ‘न तत्सम’(श्वे.उ. ६.८) इति श्रुतेः । आकाशस्य ‘प्रति­ज्ञाऽ­हा­नि­र­व्य­ति­रे­का­च्छ­ब्देभ्यः’(ब्र.सू. २.३.६) इत्यु­त्प­त्ति­सा­ध­नात् । लोके तदुत्पत्त्यादेः अदृष्टत्वात् तद्व­न्नि­र्वि­कारं ब्रह्मेति ‘आका­श­व­त्स­र्व­ग­तश्च नित्यः’(छा.उ. ३.१४.३, गौड.३.३) इत्या­दि­व­द्वक्तुं शक्यत्वात् ॥३९४॥

अत्र ब्रह्मै­क­त्व­वि­षये बहुधा अनेकप्रकारैः वक्तव्यं किमु विद्यते, सम्य­ग्बु­द्ध्या­रो­हाय बहुभिः दृष्टान्तैः सर्व­वे­दा­न्त­ता­त्प­र्य­वि­ष­यार्थः प्रतिपादितः तं सङ्ग्रहेण कथयति । विस्त­र­स­ङ्ग्र­हा­भ्याम् उक्तोऽर्थः सम्यग्ज्ञातुं शक्यत इति वदन्ति खलु −

श्लोकार्धेन प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः ।
ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः ॥

इति । ब्रह्मैव जीवस्स्वयं जीव­त्व­मे­वौ­पा­धिकं ब्रह्मत्वं तु ‘जीव इति ज्ञातस्य वास्तविकं स्वरूपं’ रज्जुरिव सर्पस्य । अतः जीवस्स्वयं ब्रह्मैव न व्यतिरिक्तः । आपराणु परमाणुपर्यन्तं सकलमेतत् जगत् वियदादि ब्रह्मैव तज्जत्वात् तल्लत्वात् तदनत्वात् च ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म, तज्जलानिति शान्त उपासीत’(छा.उ. ३.१४.१) इति श्रुतेः तज्जलानमिति भवितव्ये अव­य­व­लो­प­श्छा­न्दसः परमे व्योमन् इत्यादिवत् । अनादि अज्ञानादिकमपि तत्राधिष्ठाने कल्पितमिति न ततोऽतिरिच्यते अतः ब्रह्म अद्वितीयं स्वव्य­ति­रि­क्त­व­स्तु­शून्यं ‘तत्त्वमसि’(छा.उ. ६.१६.१३) , ‘अयमात्मा ब्रह्म’(मां.उ. २) ‘इदं सर्वं यदयमात्मा’(बृ.उ. ३.४.६) ‘आत्मैवेदं सर्वं’(छा.उ. ७.२५.२) ‘ब्रह्मैवेदं सर्वम्’(नृ.उ. ७.३) ‘एक­मे­वा­द्वि­ती­यम्’(छा.उ. ६.२.९) इत्यादिश्रुतेः । ब्रह्मैवाहमिति प्रबुद्धमतयः प्रबुद्धा श्रुत्या­चा­र्यो­प­दे­शेन ज्ञातज्ञेया मतिः बुद्धिः येषां ते प्रबुद्धमतयः स्फुटं वासनया सह सन्त्य­क्त­बाह्याः स्वरू­प­त­स्त्य­क्ता­ह­मा­दयः, ब्रह्मीभूय पूर्वमज्ञानात् अब्रह्मत्वं स्वस्य कल्पितं तदभिप्रायेण च्विप्रत्ययः, साक्षा­त्कृ­त­ब्र­ह्म­भावाः सन्त­त­चि­दा­न­न्दा­त्म­नैव वसन्तीति विद्वदनुभवः उक्तः । एतत् ध्रुवं निश्चयः । यद्वा ध्रुवं निश्चलतया वसन्तीति योजना ॥३९५॥

स्फुटं सन्त्य­क्त­बा­ह्य­त्वात् −

मलमयकोशे प्राचुर्यार्थे मयट्, स्थूलदेहे अहन्धिया उत्थापिता जनिता या आशा तस्मिन् पोषणार्थेषु च, तां प्रसभं बलात्कारेण जहि नाशय । मलमयेति हेतु­ग­र्भ­वि­शे­ष­णम् अहन्धियः हानार्थम् । उक्तं हि ‘पिण्डाण्डं त्यज्यतां मलभाण्डवदिति ।’(श्लो. २९०) पश्चात् स्थूल­दे­ह­स­म्ब­न्ध्या­शा­ना­शा­न­न्त­रम् अनिलकल्पे वायुवददृश्ये लिङ्गदेहेऽपि सप्तदशावयवोपेते सूक्ष्मशरीरे अपि अहन्धिया उत्थापिता या आशा मनो­नु­कू­ल­वि­ष­येषु, तां जहि प्रथमत एव सूक्ष्मत्यागस्य दुष्करत्वात् दूर­दू­र­स्थू­ल­प­दा­र्थ­त्या­गेन सन्नि­हि­त­सू­क्ष्म­त्यागः सुकरः इति स्थूल­प­दा­र्थ­वि­ष­याशाः जही­त्या­दा­वु­क्तम् । तत्र हेतुः अहन्धीरिति कथनेन दृष्टबीभत्से अहन्धियोऽभावे आशा नैव जायते निमित्तापायात् इति सूचितम् । श्रुतिश्च अस्मा­ल्लो­का­त्प्रेत्य, ‘एत­म­न्न­म­य­मा­त्मा­न­मु­प­स­ङ्क्रा­मति’(तै.उ. २.१०) इत्यादिना पुत्रमित्रादिषु बाह्येषु अहन्तां त्यक्त्वा देह­मा­त्र­मा­त्म­त्वेन मन्वीत, ततः ततोऽन्तरं प्राणमेव इति प्रतिपत्तॄणां सौकर्याय उपदिदेश । तेनैव क्रमेण प्रथमं देहा­र्थ­पु­त्रा­दि­वि­ष­येषु आशापरित्यागः आशैव त्यक्तव्या इति यदा तदा किं वक्तव्यम् अहन्ताया विषये । ततः स्थूलशरीरे अहन्तायाः आशायाश्च त्यागः, ततः प्राण­म­य­म­नो­म­य­वि­ज्ञा­न­म­य­घ­टिते सूक्ष्मशरीरे पञ्च­को­श­वि­वे­क­प्र­क­र­णो­क्त­यु­क्तिभिः अहन्धियं तत्प्रयोज्याशां च जहि नाशय, ‘मानभूवं हि भूयासम्’ इति परप्रेम आत्मनि सर्वस्यास्ति । स्थूला­दा­व­ह­न्धियि अयं प्रेमा तत्रैव भवतीति आशा दुर्निरसा । अतः क्रमेण विचारेण जनि­त­दृ­ढ­वि­वे­क­ज्ञा­नेन स्थूल­सू­क्ष्म­श­री­रयोः अहन्तायां त्यक्तायां प्रिय­मो­दा­द्य­व­य­वो­पे­ता­न­न्द­म­य­कोशे सावयवत्वाद् औपाधिकत्वाच्च अनि­त्य­त्व­नि­श्च­येन अहन्ता नैव सम्भवति । एवं पञ्चकोशान् अनात्मत्वेन निश्चित्य, निगमगदितकीर्तिं निगमैः वेदैः गदिता किर्तिः सर्व­ज्ञ­त्व­स­र्व­श­क्त­त्व­स­र्व­प्रा­णि­प्रा­ण­यि­तृ­त्व­स­र्व­प्र­शा­स्तृत्व − विशि­ष्ट­स­गु­णा­धि­ष्ठा­न­त्व­स­च्चि­द­न­न्द­घ­न­त्व­वा­ङ्म­न­सा­गो­च­रत्व − निरा­धा­र­त्व­नि­र्गु­ण­त्व­नि­ष्क­ल­त्व­नि­र्वि­क­ल्प­त्व­नि­र­ञ्ज­नत्व − सूक्ष्म­त­म­त्व­नि­त्य­शु­द्ध­मु­क्त­बु­द्ध­स­त्या­न­न्द­स्व­भा­व­त्वा­दि­रूपा यस्य तम् , नित्य­मा­न­न्द­मू­र्तिम् , एतेन आन­न्द­म­य­को­श­नि­रासः तस्य नित्यत्वाभावात् परमात्मानं स्वयमिति स्वस्वरूपमिति, परिचीय निश्चित्य अनुभूय ब्रह्मरूपेण तिष्ठ कोशानां पञ्चानाम् अनात्मत्वेन निषिद्धत्वात् ब्रह्मै­वा­त्मे­त्य­न­ङ्गी­कारे नैरा­त्म्य­वा­द­प्र­स­ङ्गात् अत एव श्रुतिः ‘असन्नेव स भवति’(तै.उ. २.६) इत्यादिः ॥३९६॥

मनुजः यावत्कालं, स्थूल­दे­ह­ता­दा­त्म्येन चैतन्यहीनतया तस्य शवत्वं, पादा­ङ्गु­ष्ठ­प्र­भृ­ति­शि­रः­प­र्यन्तं यच्छशरीरं तदेवाहमिति शवाकारं भजति तावत्कालं तस्य मलमयतया अशुचित्वात् अयमपि स्वतः शुचिरपि अशुचिः । तथा परेभ्यः शत्रु­व्या­घ्रा­दिभ्यः क्लेशः स्यात् । जन­न­म­र­ण­व्या­धि­नि­रयाः अस्मिन्लोके जननमरणव्याधयः, देहमात्मत्वेन मत्वा स्थितस्य पापवत्त्वात् ‘योऽन्यथा सन्तमात्मानम्’(म.स्मृ. ४.२५५) इति स्मृतेः देहपाते निरयः । एवं सदा दुःखवत्त्वमेव ‘न ह वै सशरीरस्य सतः प्रिया­प्रि­य­यो­र­प­ह­ति­रस्ति’(छा.उ. ८.१२.१) इति श्रुतेः −

न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।
अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥ (क.उ. २.६)

इति यम­व­च­न­रू­प­श्रु­तेश्च । यदा आत्मानं साध­न­च­तु­ष्ट­य­स­म्पन्नः विधिवद् गुरुमुपसद्य तन्मु­खा­र­वि­न्द­ग­लि­त­श्रु­त्य­न्त­वाक्यैः तद­नु­सा­रि­यु­क्ति­भिश्च शुद्धं देहत्रयातीतं शिवाकारम् आनन्दस्वरूपम् अचलम् अप्रमादं यथा तथा कलयति जानाति तदा तेभ्यः परकृतक्लेशेभ्यः जन­न­म­र­ण­व्या­धि­नि­र­ये­भ्यश्च मुक्तो भवति । हि निश्चयः । तत् श्रुतिरप्याह, तदपि श्रुतिराह इति अपि शब्दः भिन्नक्रमो वा । पूर्वार्धं समुच्चिनोति । यथाश्रुते अपिना अनुभवः समुच्चीयते गुरवश्च । आहापीति वा अन्वयः, ‘अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः’(छा.उ. ८.१२.१) , ‘आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन’(तै.उ. २.४) , ‘तरति शोकमात्मवित्’(छा.उ. ७.१.३) , ‘ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः’(श्वे.उ. १.८) , ‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति’(तै.आ. ३.१.३) , ‘क्षीणैः क्लेशैः जन्ममृत्यु प्रहाणिः’(श्वे.उ. १.११) , ‘ज्ञात्वा शिवं शान्ति­म­त्य­न्त­मेति’(श्वे.उ. ४.१४) इत्यादिः ।

समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः ।
जुष्टं यदा पश्य­त्य­न्य­मी­श­मस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥
(मु.उ ३.१.२)

इति च । अनेन श्लोकेन पूर्व­श्लो­को­प­दि­ष्टार्थः फलकथनेन उपपादितः अनात्मज्ञाने दुष्फलम् आत्म­या­था­त्म्य­ज्ञाने आत्यन्तिकी दुःख­नि­वृ­त्ति­रिति ॥३९७॥

शुद्ध­शि­वा­का­रत्वं कथमात्मन इति चेदाह स्वात्मनीति −

स्वात्मनि आरोपितानि केवलाज्ञानेन कल्पितानि यानि अशेषाभासवस्तूनि अना­त्म­त­द्ध­र्म­रू­पाणि तेषां निरासतः श्रुतियुक्तिभिः निदिध्यासनेन च विनाशनतः स्वयमेव परं ब्रह्म पूर्ण­म­द्व­य­म­क्रि­यम् ।

अन्वे­ष्ट­व्या­त्म­वि­ज्ञा­नात् प्राक्प्र­मा­तृ­त्व­मा­त्मनः ।
अन्वि­ष्ट­स्स्यात् प्रमातैव पाप्म­दो­षा­दि­व­र्जितः ॥
गौण­मि­थ्या­त्म­नोऽ­सत्त्वे पुत्र­दे­हा­दि­बा­ध­नात् ।
सद्ब्र­ह्मा­त्मा­ह­मि­त्येवं बोधे कार्यं कथं भवेत् ॥ (ब्र.सू.भा. १.१.४)

इत्य­भि­यु­क्तोक्तेः, ‘अथा­य­म­श­री­रोऽ­मृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव’(बृ.उ. ४.४.७) इति श्रुतेश्च ॥३९८॥

आदौ प्रयत्नेन दृश्यं निरुध्य समाधौ क्रियमाणे तत्र निष्ठस्य पूर्वं प्रतीतमपि दृश्यं शशविषाणवद् भवतीत्याह समाहितायामिति −

सति अबाध्ये परात्मनि निर्विकल्पे ब्रह्मणि चित्तवृत्तौ समाहितायां निश्चलतया स्थापितायां सत्याम् अयं विकल्पः कश्चिदपि न दृश्यते । ततः प्रजल्पनमात्रः परिशिष्यते ‘शब्द­ज्ञा­ना­नु­पाती वस्तुशून्यो विकल्पः’(यो.सू. १.९) इति तल्लक्षणात् । अज्ञानस्य समूलकाषं कषितत्वेन कल्पित तादात्म्यमपि नास्तीति केवलमखण्डं सच्चि­दा­न­न्द­मा­त्र­म­स्तीति भावः । यथा असतः अर्थ­क्रि­या­का­रित्वं नास्ति गगनकुसुमादेः एवं यत्पूर्वं सुख­दुः­ख­रा­ग­भ­य­क्रो­धा­दि­क­मु­त्पा­द­या­मास तदपि प्रतीतमपि ब्रह्मनिष्ठं प्रति उत्खा­त­दं­ष्ट्रो­र­ग­वत् न स्वकार्यमाधत्त इति भावः ॥३९९॥

अनात्मवासनानां प्रक्षीणत्वात् एवमुपदेशधारया वासि­ता­द्वै­ता­न्तः­क­रणं शिष्यं प्रति द्वैतस्य अत्यन्तमसत्त्वं सक­ल­वे­दा­न्त­ता­त्प­र्य­वि­ष­यम् अनु­भ­व­यु­क्ति­दृ­ष्टा­न्त­श्रु­ति­भिः­उ­प­दि­शति असत्कल्प इत्यादिना −

विश्वमिति यत् अयं विधे­य­प्रा­धा­न्या­त्पु­ल्लि­ङ्गम् । विकल्पः विविधं कल्प्यत इति विकल्पः अज्ञानेन कल्पित एव न वस्तुभूत इत्यर्थः । असत्कल्पः ईषदसमाप्तौ कल्पप्प्रत्ययः । निरन्तरं ब्रह्म­स­मा­हि­त­म­नसां° सप्तमीं भूमिकां गतानां सर्वथा भानाभावात् शशविषाणवदेव । तदितरेषां तु दृष्ट­न­ष्ट­स्व­रू­प­त्वात् शुक्तिरजतादिवत् प्रातिभासिकः इति अस­न्ने­वे­त्य­नुक्त्वा असत्कल्प इत्युक्तम् । तथा च मिथ्यात्वेन तेन वस्तुनः ब्रह्मणः सद्वि­ती­य­त्वा­भा­वेन एकवस्तुनि विका­रा­का­र­वि­शे­ष­शून्ये गुण­गु­णि­भा­वा­व­य­वा­व­य­वि­भा­व­जा­ति­व्य­क्ति­भा­वा­दि­शून्ये तादा­त्म्य­स्या­प्य­भा­वेन भिदा कुतः ॥४००॥

द्रष्टा प्रमाता, दर्शनं प्रमितिः, दृश्यं प्रमेयम् , आदिपदेन प्रमाणपरिग्रहः । कर्तृ­क­र­ण­का­र्याणि वा । एतत्सर्वम् अवि­द्या­व­स्था­याम् । वस्तुतः निर्विकल्पे केव­ला­ख­ण्ड­चि­न्मात्रे ‘यत्र त्वस्य सर्व­मा­त्मै­वा­भूत् तत्केन कं पश्येत्’(बृ.उ. ४.५.१५) इत्यादिश्रुत्या ज्ञानावस्थायाम् अज्ञाननाशात् तन्मूलकानां द्रष्टृ­द­र्श­न­दृ­श्या­दि­भा­वा­ना­म­भा­वात् द्रष्टृ­द­र्श­न­दृ­श्या­दि­रूपा ये भावाः तैः शून्यं यदेकं वस्तु तस्मिन् निर्विकारे विकारशून्ये निराकारे अव­य­व­सं­स्था­न­शून्ये भिदा भेदः कुतः नैवास्तीत्यर्थः । प्रकृ­ति­वि­का­र­भा­वा­द्य­भा­वात् न भेद­प्र­स­क्ति­र­पीति भावः ॥४०१॥

प्रलयकाले चत्वारोऽपि समुद्राः मिलिताः द्वीपा­दि­शू­न्य­तया केवलं जलमयं जगत् कुर्वन्तीति पुरा­णे­ष्व­व­ग­म्यते । तदा सर्वत्र जलमेव न भूभागः कश्चित् विभाजकाभावात् । चतुर्णामपि समुद्राणां भूभागावस्थायां विभक्तानाम् एकीभूतत्वात् कल्पार्णव इत्येकवचनम् । तदापि आका­शा­दि­क­म­स्त्येव तथापि सर्वत्र जलं पूर्णं श्रोतृ­बु­द्ध्या­रो­हाय, इषुरिव सविता धाव­ती­ति­व­द्दृ­ष्टान्तः । अत एव अत्य­न्त­पू­र्णे­त्यु­क्तम् । ‘ज्याया­ना­का­शाद्’(छा.उ. ३.१४.३) इत्यादिश्रुत्या ‘पादोऽस्य सर्वा भूतानि, त्रिपादस्यामृतं दिवि’(छा.उ. ३.१२.६) इति श्रुत्या च निरुपमभूमनि पर­मा­त्म­न्ये­क­व­स्तुनि निर्विकारे निराकारे निर्विशेषे भिदा कुतः ॥४०२॥

पूर्वमपि भेदाभावेऽपि भेद­भ्रा­न्ति­का­र­ण­म­ज्ञा­नम् अवर्तिष्ट । तस्य समूलघातं हतत्वात् इदानीं भेदभ्रान्तिरपि नेत्याह तेजसीति −

तमः अज्ञानम् अन्धकारश्च । यत्र परमात्मनि भ्रान्तिकारणं तमः अज्ञानं तेजसि सूर्यादिप्रकाशे तम इव अन्धकार इव विलीनं नष्टं तस्मिन् अद्वितीये परे तत्त्वे निर्विशेषे भिदा कुतः ।

विभे­द­ज­न­केऽ­ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते ।
आत्मनो ब्रह्मणो भेदम् असन्तं कः करिष्यति ॥ (वि.पु. ६.७.९४)

इति प्रमाणात् ॥४०३॥

‘यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्’(बृ.उ. ४.३.२३) इति श्रुतेः । सुषुप्तौ प्रपञ्चं न पश्यतीति यत् तत् तार्किकमत इव जडत्वान्न पश्यतीति मा वेदीः यतः सुषुप्तावपि नित्य­ज्ञा­न­स्व­रू­पस्य आत्मनः स्वयम्प्रकाशस्य सत्त्वात् । अतः यदि द्वितीयं स्यात् पश्येदेव न तु तद्द्वितीयमस्ति । अज्ञानसत्वेऽपि शक्ति­श­क्ति­म­तो­रै­क्यात् विभ­क्त­त्वा­भा­वात् । अत एव ततोऽ­न्य­द्वि­भ­क्त­मिति पदद्वयम् । अज्ञा­नो­प­हि­त­चै­त­न्य­स्यैव सुषु­प्ति­सा­क्षि­त्वात् । तस्याज्ञानस्य अधिष्ठाने तत्रैव कल्पितत्वात् कल्पिते अधि­ष्ठा­न­भे­दा­भा­वात् । यद्यपीदं सर्वदा समानं तथापि कार्योपाधीनां लीनत्वात् सुषुप्तौ सुगममिति सुषु­प्त्य­व­स्था­मा­श्रित्य श्रोतृ­बु­द्ध्या­रो­हाय निष्प्र­प­ञ्च­त्व­मा­त्मनः प्रतिपाद्यते । यदि कश्चित् जाग्रत्पुरुषः सुषुप्तिस्थितं चिन्तयन् मनसा अज्ञानं विविच्यात् तदा अन्तः­क­र­ण­वृ­त्ते­रेव अज्ञा­न­भ­ञ्ज­क­त्वात् तदीयं मनः निष्प्र­प­ञ्च­ब्र­ह्मा­कारं जातमेवेति तस्या एवावस्थायाः ज्ञाना­व­स्था­त्वात् तदा केवलम् अखण्डब्रह्मैव मनसावाप्तमिति सिद्धं समीहितमिति श्रुतेरभिप्रायः । विक्षेपाभावस्य उभयत्र समत्वात् आव­र­ण­स­त्त्वा­स­त्त्वा­भ्या­मेव सुषु­प्ति­स­मा­ध्यो­र्भे­दात् । अत एव ह्युक्तं ‘निद्रा समाधिस्थितिः’(शि.मा.पू.श्लो. ४) इति । इदं वचनं जाग्रता पुरुषेण सुखमयी सुषुप्तिः चिरं चिन्त्यते चेत् तस्य समाधिः भव­ती­त्य­भि­प्रा­ये­णैव । तथाच एकात्मके परे तत्त्वे भेदवार्ता इत्यनेन भेदो नैवास्ति तद्वार्तापि कथं भवेत् विका­रा­का­र­वि­शे­षा­भा­वात् ‘यदा ह्येवैष एत­स्मि­न्न­दृ­श्येऽ­ना­त्म्येऽ­नि­रु­क्तेऽ­नि­ल­य­नेऽ­भयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति ।’(तै.उ. २.७) ‘यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा’(छा.उ. ७.२४.१) इति श्रुतेः । यदि भेदः सत्यः स्यात् सुषु­प्ता­व­व­लो­क्येत । यद्यज्ञानं न किञ्चिदवेदिषम् इति सुषुप्तौ भिन्न­मि­त्यु­च्येत तस्यापि ज्ञानमात्रायां समाध्यवस्थायां दग्धत्वात् न सत्यत्वमिति अज्ञानस्य तत्कार्याणां च अत्यन्तं नष्टत्वात् ‘आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा’(मां.मा.अ.शां. ३१) इत्युक्त्या नास्ति नासीत् न भविष्यतीति त्रैका­लि­क­नि­षे­ध­प्र­ति­यो­गि­त्व­रू­प­मि­थ्यात्वं सिद्धमिति भावः ॥४०४॥

तदुपपादयति न ह्यस्तीति −

सम्यग्ज्ञानं हि वस्तु­सि­द्धि­हेतुः । पूर्वं तु अज्ञानात् भ्रान्तिरास मनसः । विचार्यमाणे दीपकलिकायमाने तम इव अज्ञानं नष्टमिति सदात्मनि निर्विकल्पे ब्रह्मणि विश्वं नह्यस्ति नैवास्तीत्यर्थः । तत्र मानं पर­त­त्त्व­बो­धा­दिति । परस्य ब्रह्मणः यत्तत्त्वं निष्प्र­प­ञ्च­त्व­रू­प­या­थात्म्यं श्रुतिबोधितं तस्य बोधात् अनुभवादित्यर्थः । न हि यथाप्रमाणम् अनुभवानन्तरं संश­य­वि­प­र्य­या­दि­कम् । अतः विश्वं नैवास्ति । तत्र दृष्टान्तः, हि यतः, कालत्रयेऽपि गुणे रज्ज्वाम् अहिः सर्पः नेक्षितः, मृगतृष्णिकायां मरुमरीचिकासु अम्बुबिन्दुरपि न । तद्वत् पूर्वमज्ञानात् भ्रान्त्या प्रतिपन्नमपि वस्तु न सदिति भावः । ‘नाभावो विद्यते सतः’(भ.गी. २.१६) इति गीतोक्तेः विद्वदनुभवाच्च । शुक्तिका हि रजतवदाभासते एकश्चन्द्रः सद्वितीयवत् इत्या­दि­लौ­कि­का­नु­भ­वात् आरो­पि­त­मि­थ्यात्वे न विसंवादः । अतः श्रुतिरपि ।

यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति ।
मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ (बृ.उ. २.४.१४)

इति इवकारानुबन्धेन द्वैतस्य मिथ्यात्वं सूचयति ॥४०५॥

तद्विषये स्फुटार्थां श्रुतिमाह मायेति −

मायया मीयते प्रतीयत इति मायामात्रम् इदं दृश्यं द्वैतं भेद इत्यर्थः । परमार्थतः सत्यभूतम् अद्वैतं निर्भेदं ब्रह्म इत्यर्थः । इति साक्षात् वाच्यवृत्त्या श्रुतिर्ब्रूते । सर्वैरपि साक्षा­त्सु­षु­प्ता­व­नु­भू­यते अतः नात्र विवादावसर इति भावः । अनुभवस्य अपौरुषेयतया निर्दो­ष­श्रु­त्य­नु­सा­रि­त्वात् ॥४०६॥

‘सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोभिभूतः सुखरूपमेति’(कै. १.१३) इति कैवल्योपनिषदि तमोभिभूत इतिशब्देन तमसः स्थितिं ब्रूते श्रुतिरिति चेत् तस्य तत्र कल्पितत्वात् समा­धा­व­स­त्त्वाच्च अव­स्तु­त्व­मि­त्याह आरोप्यस्य अधि­ष्ठा­ना­द­न­न्यत्वं व्यतिरेकेणाभावः रज्जुसर्पादौ पण्डितैः निरीक्षितम् । विकल्पः भेदग्रहस्तु भ्रान्तिजीवनः भ्रान्त्या जीवतीति भ्रान्तिजीवनः भ्रान्तिमूलक इत्यर्थः । भ्रान्त्यभावे भेदः नैव प्रतीयते भेद­वि­ष­य­क­स­म्य­ग्ज्ञा­ना­भा­वात् ॥४०७॥

भ्रान्ति­नि­रा­सो­पा­य­माह चित्तेति −

अयं विकल्पः चित्तं बहिर्मुखं मनः मूलं यस्य सः चित्तमूलः । चित्ताभावे सुषुप्तौ न कश्चन अतः स्वरूपसती अविद्यापि चित्ताभावे न स्वकार्यसमर्था । सा जाग्र­त्स्व­प्नयोः चित्तात्मना परिणममाना विश्वं जनयति । अतः चित्तं प्रत्यग्रूपे तव स्वरूपभूते परात्मनि समाधेहि संस्थापय, तेन अविद्यया साकं सर्वेषां विकल्पानां बाध एवेति भावः ॥४०८॥

परमात्मनि मनः समाधापयितुं शब्दैर्विध्यति किमपीत्यादिना त्रिभिः श्लोकैः −

किमपि वागगोचरम् , सततः नित्यश्चासौ बोधश्च तम् अखण्डज्ञानरूपं, केवलानन्दरूपं दुःखा­स­म्भि­न्न­नि­रु­पा­धि­क­सु­ख­रूपं, तेन स्वय­म्प्र­का­श­नि­त्य­सु­ख­रू­प­तया पर­म­पु­रु­षा­र्थ­त्व­मु­क्तम् । निरुपमं ‘न तस्य प्रतिमाऽस्ति’(श्वे.उ. ४.१९) इति श्रुतेः । वेलामतीत्य वर्तमानम् अतिवेलं विश्वा­ती­त­मि­त्यर्थः । नित्यमुक्तं कदापि बन्धरहितं निरीहं निष्कामं निष्क्रियं वा । निरवधि कालतः देशतः वस्तुतश्च अन्तशून्यम् । गगनाभम् असङ्गं निर्मलम् । निष्कलं निरवयवम् । निर्विकल्पं विवि­ध­क­ल्प­ना­शू­न्यम् । पूर्णं ब्रह्म विद्वान् समाधौ हृदि कलयति । त्वमप्येवं कलयेति भावः ॥४०९॥

नित्य­त्वा­न्नि­र­व­य­व­त्वात् च ‘तदेतद् ब्रह्मा­पू­र्व­म­न­परं’(बृ.उ. २.५.१९) इत्यादिश्रुत्या प्रकृ­ति­वि­कृ­ति­शून्यं, भावनां कल्पनाम् अतीतः भावः स्वभावः यस्य तत् उपनिषदं विना केवलतर्केण अधिगन्तुमशक्यम् इत्यर्थः । तत् समरसम् एकरूपम् असमानम् असदृशम् । मानसम्बन्धदूरम् अप्रमेयं श्रुत्यापि लक्षणया बोध्यमानत्वात् ।

प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं प्रमितिस्तथा ।
यस्य प्रसादात् सिध्यन्ति तत्सिद्धौ किमपेक्षते ॥ (तै.भा.वा.ब्र. ६११)

इति सुरे­श्व­रा­चा­र्य­व­च­नात् , स्वयं सिद्धे प्रत्यग्रूपे तस्मिन् वेद्य­वे­दि­तृ­वे­द­ना­दि­भे­दा­प­ना­य­क­श्रु­ते­रपि ताटस्थ्यात् । यद्वा मानं प्रत्य­क्षा­दि­प्र­माणं तत्सम्बन्धदूरं तत्सम्बन्धः मेयत्वं तज्ज­न्य­प्र­मा­वि­ष­यत्वं तद्दूरं तद्रहितमिति यावत् । निगमवचनसिद्धं सदा विद्व­द­नु­भ­व­गो­च­रम् । हृदीत्यादि पूर्ववत् ॥४१०॥

अजरम् अपक्षयशून्यम् अमरं नाशरहितम् अस्ता­भा­स­व­स्तु­स्व­रू­पम् अस्ताः गताः आभासाः विकल्पाः यस्मिंस्तत् अस्ताभासं तच्च तत् वस्तु च तत्स्वरूपम् । स्तिमि­त­स­लि­ल­रा­शि­प्रख्यं निस्त­र­ङ्ग­ज­ल­रा­शि­नि­श्च­लम् । आख्याविहीनं नामरहितं जात्या­दि­प्र­वृ­त्ति­नि­मि­त्त­वि­र­हात् ‘ते यदन्तरा’(छा.उ. ८.१४.१) इति श्रुतेः । शमितगुणविकारं निर्गुणं निर्विकारं शाश्वतम् अनादिसिद्धं शान्तम् अपरिणामि । एकम् अद्वितीयं हृदि कलयति विद्द्वान् समाधौ पूर्णं ब्रह्म ॥४११॥

स्वरूपे परमात्मनि समाहितान्तःकरणः निश्चलतया स्थापितमनाः सन् अखण्डवैभवम् अखण्डं वैभवं विभुत्वं यस्य तम् आत्मानम् अव्या­कृ­ता­का­श­स्यापि कल्पनाधिष्ठानं विलोकय साक्षात्कुरु । भवगन्धगन्धिलं संसा­र­वा­स­ना­वा­सितं बन्धम् अज्ञानं विच्छिन्धि नाशय ‘अविद्यास्तमयो मोक्षस्सा च बन्ध उदाहृतः’(ब्रह्म.सि. २.१०६) इत्युक्तेः । यत्नेन −

यल्लाभान्नापरो लाभो यत्सुखान्नापरं सुखम् ।
यद् बोधान्नापरो बोधस्तद् ब्रह्मेत्यवधारय ॥ इति (आत्म.बो. ५४)

‘आत्मलाभान्न परं किञ्चिदस्ति’(पर­शु­रा­म­क­ल्प­सू­त्रम् १.२८, आप.ध.सू. १.२२.२) ‘आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टम्’(पुत्र.गी. ३८) इत्यादिवचनैः ‘एतद् बुध्वा बुद्धि­मा­न्स्यात् कृतकृत्यश्च भारत’(भ.गी. १५.२०) इति गीतोक्तेः, ‘आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः एतावदरे खल्वमृतत्वम्’(बृ.उ. २.४.५) इति श्रुत्या च आत्म­सा­क्षा­त्का­र­स्यैव परमफलत्वात् तदर्थं यत्नेन पुंस्त्वं बहुसुकृतलब्धं पुरुषत्वं सफलीकुरुष्व स्वरू­प­प्राप्त्या सार्थकं कुरु पुनर्मा संसार्षीरिति भावः ॥४१२॥

आत्मानं भावय किंविधम् , सर्वो­पा­धि­वि­नि­र्मुक्तं स्थूल­सू­क्ष्म­का­र­ण­रू­प­भे­द­हे­तुभिः विनिर्मुक्तं विशेषेण नितरां वासनातोऽपि इत्यर्थः । मुक्तम् अस्पृष्टं, सच्चिदानन्दम् अद्वयम् आत्मस्थम् । एतेन न विप्रकृष्टत्वं तस्य ‘अत्र वाव किल तत्सौम्य न निभालयसे’(छा.उ. ६.१४.२) इति श्रुतेः । सूक्ष्मायां बुद्धौ भासमानम् इत्यर्थः । स्वम­हि­म­प्र­ति­ष्ठया तद्भावेन भूयः पुनः अध्वने संसृतये न कल्पसे । ‘न स पुनरावर्तते’(छा.उ. ८.१५.१) , ‘मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते’(भ.गी. ८.१६) इत्या­दि­श्रु­ति­स्मृ­तिभ्यः ॥४१३॥

आवृ­त्त्य­भा­व­मु­प­पा­द­यति छायेवेति −

महात्मा ब्रह्मभावं प्राप्तः पुरुषः फलानुभूत्या फलम् अख­ण्डा­का­र­वृत्त्या अनावृततया अभि­व्य­क्त­स्व­रू­प­चै­तन्यं तस्यानुभूत्या अनुभवेन हेतुना आभासरूपेण सर्प­त्य­क्त­नि­र्मोक इव सर्परूपेण इतरदृष्ट्या पूर्ववत् पुंसः छायेव आदेहपातं परिदृश्यमानम् आराद्दूरे शववन्निरस्तम् इदं शरीरं पुनर्न सन्धत्ते तत्राहन्तादिकं न करोति प्रतीतावपि घटादाविव उदासीनस्तत्र भवतीति भावः ॥४१४॥

नित्य­नि­र्म­ल­प्र­का­शा­न­न्द­रूपं ब्रह्म स्वमेत्य प्रत्यक्तया प्राप्य, जडमलरूपम् उपाधिम् एतं स्थूलदेहं सुदूरे त्यज । अथ स्वयं निर्म­ल­चि­दा­न­न्द­रूपं ब्रह्मैवेति ज्ञानानन्तरं पुनरपि नैव स्मर्यतां दूरं मलभाण्डवत् त्यक्तत्वात् । तत्र दृष्टान्तमाह वान्तवस्तु वमनकर्मीभूतं वस्तु स्मरणविषयभूतं स्मृतमित्यर्थः कुत्सनाय स्वस्य जुगुप्सायै परकृते निन्दायै वा कल्पते । नहि मलिनं वस्तु स्मरणीयम् , मनसः विकारापत्तेः । निन्दन्ति च लोके त्यक्तं दुष्टं वस्तु स्मरन्तम् ॥४१५॥

सदात्मनि काल­त्र­या­बा­ध्य­स्व­रूपे निर्विकल्पे ब्रह्मणि वह्नौ एतत् शरीरं समूलम् अज्ञानेन सह परिदह्य निरवशेषं दग्ध्वा । ततः विद्वरिष्ठः विदन्तीति विदः तेषु वरिष्ठः विद्वरिष्ठः । स्वयं नित्य­वि­शु­द्ध­बो­धा­न­न्दा­त्मना तिष्ठति न कदाचिदपि तस्य आना­त्म­प्र­ति­भा­न­मिति भावः ॥४१६॥

सूत्रग्रथिता स्रक् माला रज्जुर्वा अलङ्करणाद्यर्थं गलादौ बद्धा, प्रयातु तिष्ठतु वा, यथा गोः तत्र न दृष्टिः तथा प्रारब्धमेव सूत्रं तेन ग्रथितं रचितं विदुषः अभिमानाभावेऽपि तदीयतया इतरैर्ज्ञायमानं तत्त्व­सा­क्षा­त्का­रा­त्पूर्वं तदी­य­सु­ख­दुः­ख­सा­क्षा­त्का­रा­व­च्छे­द­क­तया प्रारब्धकर्मणा निर्मितं शरीरं ब्रह्म­सा­क्षा­त्का­रा­न­न्तरं प्रयातु म्रियतां तिष्ठतु वा प्राणान् धारयतु वा । तत्त्ववेत्ता आत्म­या­था­त्म्य­दर्शी तत् शरीरं पुनः स्वस्य ब्रह्म­त्व­ज्ञा­ना­न­न्तरं न पश्यति । तत्र हेतुः आनन्दात्मना ब्रह्मणि लीना वृत्तिः यस्य सः लीनवृत्तिः । वृत्ते­र्ब­हि­र­ना­ग­मने हेतुः आनन्दात्मनेति । यदा अना­वृ­ता­न­न्दा­त्मना मनोवृत्तिर्लीना कथं कुतो वा मनसः बहिर्मुखत्वं स्यात् । सर्वदापि सुखं मे भूयादिति या स्थिता इच्छा तस्याः विषयः प्राप्तः । ततः नित्य­नि­र­ति­श­य­सुखं प्राप्य तदात्मना लीनं मनः न बहिरुदेति । वक्ष्यति −

कस्तां परा­न­न्द­र­सा­नु­भू­ति­मु­त्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान् ।
चन्द्रे महाह्लादिनि दीप्यमाने चित्रे­न्दु­मा­लो­क­यितुं क इच्छेत् ॥
(श्लो. ५२३)

इति ॥४१७॥

न तत्पुनः पश्य­ती­त्या­द्यु­त्त­रा­र्ध­मु­प­पा­द­यति अखण्डेति −

तत्त्ववित् अख­ण्डा­न­न्द­मा­त्मानं स्वस्वरूपत्वेन विज्ञाय किमिच्छन् यदि किञ्चिदिच्छति, तस्याप्राप्तस्य प्राप्तये प्रयत्नं कुर्यात् । देहं विना प्रय­त्न­क­र­णा­स­म्भ­वात् देहं पुष्णीयाच्च । अत उक्तं कस्य वा हेतोः कस्मै फलायेत्यर्थः । देहं पुष्णाति । उक्तं हि श्रुत्या −

आत्मानं चेद्वि­जा­नी­या­द­य­म­स्मीति पूरुषः ।
किमिच्छन् कस्य कामाय शरी­र­म­नु­स­ञ्ज्व­रेत् ॥ (बृ.उ. ४.४.१२)

इति ॥ ४१८ ॥

सम्य­ग्वि­दि­त­त­त्त्वस्य लक्षणमाह संसिद्धस्येति −

३१. जीव­न्मु­क्त­ल­क्ष­णम्

साध­न­च­तु­ष्ट­य­स­म्प­त्ति­पु­र­स्सरं गुरुमुपसद्य तन्मुखात् वेदा­न्त­वा­क्यार्थं श्रुत्वा मत्वा निदिध्यास्य सम्य­गा­त्मा­नु­भ­वतः योगिनः परमात्मन्येव स्थापितचित्तस्य जीवन्मुक्तस्य जीवतोऽपि सर्वो­पा­धि­स­म्ब­न्ध­वि­नि­र्मु­क्तस्य तु एतत् फलं यदात्मनि अन्तःकरणे बहि­र­न्त­स्स­दा­न­न्द­र­सा­स्वा­द­नम् । व्युत्थानेऽपि नानन्दस्य तिरोधानम् अख­ण्डा­का­र­वृत्त्या आवरणस्य भञ्जितत्वात् तदुक्तं बहिरिति । इतरैरपि तदी­य­मू­र्ति­द­र्श­नेन अयं पूर्णानन्द इति निर­न्त­र­स्मि­त­स्मे­रा­व­लो­क­ना­दिना ज्ञायते इति तस्य पूर्णा­न­न्दा­त्मना स्थितिः निरन्तरैव अवि­द्या­नि­वृ­त्ति­रू­प­मो­क्ष­स्यापि दृष्टफलत्वात् ॥४१९॥

तत्र साक्षा­त्प­र­म्प­रया वा साधनानां विशिष्य फले विज्ञाते, पूर्णता मुमुक्षुणा प्रयत्नेन तत्राधातुं शक्यते । तदर्थं वैरा­ग्य­बो­धो­प­र­तीनां क्रमेण फलं दर्शयति वैराग्यस्येति −

विमु­क्ति­सौ­धा­ग्र­त­ला­धि­रो­हणं
ताभ्यां विना नान्यतरेण सिद्ध्यति ॥ (श्लो. ३७५) इति कथितम् ।
वैराग्यान्न परं सुखस्य जनकं पश्यामि वश्यात्मनः
तच्चे­च्छु­द्ध­त­रा­त्म­बो­ध­स­हितं स्वारा­ज्य­सा­म्रा­ज्य­धुक् । (श्लो. ३७७)

इति च । तेन मोक्षे तयोः समतया हेतुत्वमिव प्रतीयते । ‘यद्यपि एत­द्द्वा­र­म­ज­स्र­मु­क्ति­यु­वतेः’ इत्यस्ति तथापि’, ‘सर्व­त्रा­स्पृ­हया सदात्मनि सदा प्रज्ञां कुरु श्रेयसे’(३७७) इत्यु­त्त­रा­र्धेऽपि वैराग्यबोधयोः हेतुहेतुमद्भावः स्पष्टं न प्रतीयते । ततः स्फुटयति, यद्यपि विवे­क­वै­रा­ग्य­श­मा­दि­ष­ट्क­मु­मु­क्षु­त्व­रू­प­ब्र­ह्म­वि­चा­र­सा­ध­न­मध्ये वैरा­ग्य­मु­प­र­तिश्च घटकीकृते अथापि तेषां साधनानाम् अन्तरङ्गत्वात् विचारकाले सामान्यतो वर्तमानानामपि श्रव­ण­म­न­न­रू­प­ज्ञा­न­सा­ध­ना­नु­ष्ठा­नेन उत्तमत्वं सम्भवेत् अत एव ‘बाह्यानालम्वनं वृत्तेः एषोपरतिरुत्तमा’(श्लो. २५) इत्युक्तम् । विचारदशायां निदि­ध्या­स­न­म­न्तरा विपरीतभावनायाः अनिवृत्तेः बाह्या­ना­ल­म्ब­नत्वं दुर्घटम् । अथापि शब्दा­दि­वि­ष­या­ना­ल­म्ब­न­त्वेन वृत्तिः विचारं साधयतीति वक्तव्यम् । इदानीं तु पञ्चकोशनिषेध − पुरस्सरं निदिध्यासनेन स्वनुभवे सम्पादिते अना­त्मा­वि­ष­य­क­त्वम् असङ्कोचेन वक्तुं शक्यते अतः बोधस्य उपरतिः फलमित्युच्यते । अतः शमादिषट्कमध्ये शमफलदमफलत्वेन कथिताया अप्युपरतेः उत्त­म­त्व­सि­ध्य­न­न्त­र­मेव − ‘स्वलक्ष्ये नियतावस्था मनसश्शम उच्यते’(श्लो. २३) इति लक्षितशमः शान्तिपदेन स्वान­न्दा­नु­भ­वा­च्छा­न्ति­रे­षै­वो­प­रतेः फलम् इत्युक्तम् । पूर्वं प्रयत्नेन आप्तवाक्यादिना सम्पादितानामपि साधनानां विचारेण प्रकृ­ष्य­मा­ण­त्वात् अस­ङ्कु­चि­त­ल­क्ष­ण­वत्त्वं सम्भवतीति भावः । तथा च −

ब्रह्म सत्यं जग­न्मि­थ्ये­त्येवं रूपो विनिश्चयः ।
सोयं नित्या­नि­त्य­व­स्तु­वि­वेकः समुदाहृतः ॥ (श्लो. २०, २१)

इति लक्षितः विवेकः पूर्वं परोक्षज्ञानरूपः विचारात्पश्चात् अपरोक्षत्वं प्राप्नोति । एवं वैराग्यमपि उत्क­ट­वि­ष­ये­च्छाऽ­भा­व­रूपं ‘रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’(२.५९) इति गीतावचनात् स्वरू­पा­न­न्द­सा­क्षा­त्कारे विषयेषु वासनात्मनापि रागो न तिष्ठतीति असङ्कुचितं भवति । तस्मा­द­भ्या­स­वै­रा­गाभ्यां सम्यङ्मनो निरुध्य विचारे क्रियमाणे बोधः अवश्यम्भावी यदि न जातः वैराग्यरूपसाधनं न पूर्णमस्तीति ज्ञातव्यम् । ततः तद्दार्ढ्याय प्रयत्नः कार्यः । एवं बोधे उपनिषज्जन्ये आत्म­सा­क्षा­त्कारे जाते अस­न्दि­ग्धा­वि­प­र्य­स्ता­त्म­प­रो­क्ष­ज्ञाने वा जाते उपरतिः तस्य बोधस्य फलम् । ज्ञात्वापि बाह्येभ्यः निवृत्त्यभावे मनसः दृढं ज्ञानं न जातमित्येव ज्ञेयम् । तत्र च कारणं वैरा­ग्या­प­रि­पू­र्ति­रेव । वैराग्यं पूर्णं दृढ आत्मनिश्चयश्च नो चेदविद्यावतां भेदः को वा, विद्यावतामपि कुतः अनुपरमणम् , उपरतौ च मनसः स्वान­न्दा­नु­भ­वा­च्छान्तिः निष्क्रि­या­त्म­ना­व­स्था­नम् एषैव फलमुपरतेः ।

ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः ।
नैवास्ति किञ्चि­त्क­र्त­व्यम् अस्ति चेन्न स तत्त्ववित् ॥ (जा.द.उ. १.२३)

इत्युक्तेः । ‘यद्यु­त्त­रो­त्त­रा­भावः पूर्वपूर्वं तु निष्फलम्’ । एवं तत्त­द्दृ­ष्ट­फ­ल­नि­ष्प­त्ति­प­र्यन्तं तत्तत्साधनं न पूर्णं भवतीति ज्ञाने प्रयत्नः साधकेन सुष्ठु कर्तुं शक्यत इति साधनपूर्णतायै समुपन्यासः ॥४२०॥

ब्रह्मविद्यायाः फलमाह निवृत्तिरिति −

निवृत्तिः सर्वेभ्यः कार्येभ्यो निवृत्तिः निर्व्यापारत्वं कर्तव्यानवशेषता । परमा तृप्तिः निरङ्कुशा तृप्तिः कर्तव्यं कृतं प्राप्तव्यं प्राप्तम् इतः परं करणीयं प्राप्तव्यं वा किमपि नास्तीति स्वस्य धन्यधन्यतया सुखविशेषः स्वतः अनुपमः असदृशः आनन्दः विषयनिरपेक्षः नित्य­नि­र­ति­श­य­सु­खम् । प्रारब्धकर्मणा दृष्टदुःखेषु अनुद्वेगः, अज्ञानी तु दुःखेषु प्रसक्तेषु अहं पापी धिङ् मां दुरात्मानम् इत्यनुतापवान् भवति । यद्यप्ययं विवेक इव भाति । तथापि पूर्वस्मिन् जन्मनि चेत् पाप­प्र­वृ­त्ति­प्र­ति­ब­न्ध­क­त्वात् सप्रयोजनो भवति स्म, इदानीं तु निष्प्रयोजन इति भ्रान्तिः तमोविकारः । दुःखं तु रागा­दि­नि­मि­त्त­व­शात् रजोगुणविकाररूपा सन्तापात्मिका चित्तवृत्तिः इति दुःखो­द्वे­ग­यो­र्भेदः । ज्ञानिनः अयमुद्वेगो न भवतीति चत्वारि फलानि निवृत्तिः, निरङ्कुशा तृप्तिः, असदृशानन्दः निर्विषयः, दृष्टदुःखेषु अनुद्वेगश्चेति । विद्यायाः आत्म­त­त्त्व­ज्ञा­नस्य प्रस्तुतं मुख्यं दृष्टं फलम् ॥४२१॥

तत्र निवृ­त्ति­मु­प­पा­द­यति यदिति −

अविवेकविवेकयोः एतावति वैलक्षण्ये विवेकफलभूतायां विद्यायां पर­मा­त्म­वि­ष­यिण्यां किं वक्तव्यमिति भावेनाह यत्कृतमिति । भ्रान्तिवेलायां जुगुप्सितं नाना कर्म यत्कृतं तत् कर्म विवेकेन पश्चात् कथं कर्तु­म­र्ह­ती­त्य­नेन विवेकिनः यथा जुगु­प्सि­त­क­र्मभ्यो निवृत्तिः एवं विद्यावतः प्राप्याभावात् ब्रह्मनिष्ठतया च सर्व­क­र्म­नि­वृ­त्ति­रिति भावः ॥४२२॥

इदं फलं लोकदृष्टमित्याह विद्येति −

विद्याफलं स्यादसतो निवृत्तिः प्रवृ­त्ति­र­ज्ञा­न­फलं तद् ईक्षितं दृष्टं तज्ज्ञाज्ञयोः । यत् यस्मात्कारणात् मृगतृष्णिकादौ आदिपदेन शुक्तिरजतादिकं ग्राह्यम् । मृगतृष्णिकेति ज्ञानवान् न जलार्थं मरुभूमौ प्रवर्तते । मरुभूमौ सूर्यकिरणपाते जलवद् भासते इति ज्ञानशून्यस्तु मरुभूम्यज्ञानेन तत्र जलभ्रान्त्या प्रवर्तते नेष्टं लभते, विफ­ल­प्र­वृ­त्ति­मान् भवति । तत् तस्मात्कारणात् विद्याफलम् असतो निवृत्तिः अज्ञानफलं प्रवृत्तिः इतीक्षितं नोचेदेवं विदः ज्ञानिनः अस्माद् अस­न्नि­वृ­त्ति­रू­पात् दृष्टं फलं किम् । प्रकृते ब्रह्म­वि­द्या­वि­षये तु असच्छब्देन अनात्मा गृह्यते ब्रह्मभिन्नं सर्वम् । पूर्व­म­ज्ञा­ना­व­स्थायां तत्र प्रवृत्तिरासीत् अल­ब्ध­स्व­रू­पा­न­न्द­त्वात् । इदानीं तु स्वात्मानं विदितवतः तत्र सर्वत्र मिथ्या­त्व­ज्ञा­नेन नैव प्रवृत्तिः इति असन्निवृत्तिः विद्याफलम् ॥४२३॥

प्रवृ­त्ति­का­र­णा­भा­वाच्च निवृत्तिरित्याह अज्ञानेति − अनिच्छोरित्यनेन परमा तृप्तिरप्युक्ता भवति −

अज्ञानप्रयोज्यः यः हृदयग्रन्थिः बुद्धौ साक्षिणः तादा­त्म्या­ध्यासः तस्य अख­ण्डा­का­र­वृत्त्या मूल­भू­ता­ज्ञा­न­ना­शेन अशेषतः निर्वासनतया यदि विनाशः सकारणं नाशः । तदा इत्यध्याहार्यं यदीति सत्त्वात् । स्वतः अनिच्छोः इच्छारहितस्य विदुषः प्रवृत्तेः कारणं किं नु ? सर्वत्र प्रवृत्तौ इच्छैव कारणम् , तदभावे प्रवृत्यभावात् वदन्ति हि ‘प्रयो­ज­न­म­नु­द्दिश्य न मन्दोपि प्रवर्तते’ इति । अत एव साधनचतुष्टये मुमुक्षुत्वमपि घटकीकृतम् । इच्छा च अन्तःकरणधर्मः ‘कामः सङ्कल्पः’(बृ.उ. १.५.३) इत्यादिना ‘इत्येतत्सर्वं मन एव’(बृ.उ. १.५.३) इति श्रुतेः । मनसोपि बहिरिच्छा आन­न्द­रू­पा­त्मा­द­र्श­नात् स्थिता । तत्र दोषदर्शनेन नित्य­नि­र­ति­श­या­न­न्द­रू­पा­त्म­श्र­व­ण­म­न­न­नि­दि­ध्या­स­नेषु शास्त्रीयेषु मुमुक्षया प्रावर्तिष्ट । आत्मदर्शनेन तत्रापीच्छा प्राप्त­फ­ल­त्वा­न्नास्ति । विचारकाल एव बहिरिच्छा सुतरां नास्ति वैराग्यस्य परमसाधनत्वात् । तथा च तस्य इच्छासत्त्वे तत्ता­दा­त्म्या­ध्या­सेन साक्षिणोऽपीच्छा इति वक्तव्यम् । आत्मेच्छापि आत्मा­ज्ञा­न­का­लि­क्येव । अज्ञाननाशे तत्प्र­यो­ज्य­चि­ज्ज­ड­ता­दा­त्म्या­ध्या­स­ना­शेन आत्यन्तिकी निवृ­त्ति­रि­च्छाया इति सर्वथापि बहिरन्तर्वा प्रवृत्तिकारणं विषयः कोऽपि नास्तीति निष्क्रि­या­त्म­ना­व­स्थानं निवृ­त्ति­श­ब्दार्थः ब्रह्मविद्यायाः दृष्टं फलम् ॥४२४॥

वैरा­ग्य­बो­धो­प­र­तयः पूर्णतया कदा ज्ञेया इति प्रश्ने तदवधिं शिष्यानुग्रहाय उपदिशति वासनेति −

भोग्ये वासनाया अनुदयः अनुद्बोधः, अनुभूते विषये पुरस्थितेऽपि तत्सं­स्का­रा­नु­द्बोधः यदा तदा वैराग्यस्य अवधिः । तदीयं मनः विषयेषु नष्टमेव कुतो रागप्रसक्तिः वैराग्यस्य परस्यैषा परा काष्ठा प्रदर्शिता । अहंभावस्य उदयाभावः अनुत्पत्तिः बोधस्य परमावधिः । अहं ब्रह्म इत्यपि बाधायां सामानाधिकरण्यम् । अतः सर्वात्मके अहन्त्वमपि कल्पितमेव । अत एवोक्तम् − ‘वदत्येष भ्रान्त­स्त्व­म­ह­मिति मायामदिरया’(श्लो. ३९२) इति । यदहन्त्वेन ज्ञातं तद् ब्रह्म इत्येवार्थः अहं ब्रह्मेत्यस्य, यः चोरः स स्थाणुरितिवत् । यद्वा कोशे­ष्व­ह­म्भा­वस्य उदयाभावः इत्यर्थः । लीन­वृ­त्ते­र­नु­त्पत्तिः मर्यादोपरतेस्तु सा, आनन्दात्मना लीना या मनोवृत्तिः तस्या अनुत्पत्तिः यथा आज्यं पुनः क्षीरं न भवति तथा स्वतः अनुपमः आनन्दः अतः परमा तृप्तिः ततः सर्वतो निवृत्तिः इति हेतुहेतुमद्भावः ॥४२५॥

इदानीं निरुपममानन्दं ज्ञानिनो दर्शयति ब्रह्मा­का­र­त­ये­त्या­दिना −

धियः निर्मु­क्त­बा­ह्या­र्थत्वे हेतुः ब्रह्माकारतया सदा स्थिततयेति । सदा प्रत्य­या­न्त­र­शू­न्य­त्वेन अच्छिन्नतया ब्रह्माकारतया पर­म­पु­रु­षा­र्थ­भू­ता­ख­ण्ड­स­च्चि­दा­न­न्द­प­र­मा­त्मा­का­र­तया स्थिततया निर्मुक्ताः नितरां सवासनमित्यर्थः मुक्ताः नष्टाः बाह्यार्थाः यस्यां सा न तु ययेति स्वयमेव निवृत्तत्वात् विषयाणां प्रयत्नस्य अनपेक्षितत्वात् ‘रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’(भ.गी. २.५९) इति ब्रह्मदर्शने विष­य­नि­व­र्त­नार्थं प्रय­त्ना­न­पे­क्षि­त­त्वस्य प्रतीयमानत्वात् । तथाच निर्मुक्ता बाह्यार्थधीः यस्य सः निर्मु­क्त­बा­ह्या­र्थधीः । कश्चिदित्यस्य विशेषणम् अन्या­वे­दि­त­भो­ग्य­भो­ग­क­लनः अन्यैः आवेदितं यद्भोग्यं शरी­र­स्थि­ति­नि­मि­त्तम् अन्नपानादिकं तेन भोगस्य कलना सम्पत्तिः घटना यस्य़ सः । आस्य­प्रा­प्ता­न्न­भु­गि­त्यर्थः । यथा निद्रालुरन्यैः भोजितं भुनक्ति बालश्च मात्रा भोज्यते तथा बहि­र्मु­ख­त्वा­भा­वेन निरभिमानतया च निद्रालुवत् बालवत् अन्या­वे­दि­त­भो­ग्य­भो­ग­क­लनः, प्रार­ब्ध­क­र्मा­य­त्त­भो­गोऽपि परमुखेन शरी­र­स्थि­ति­हे­तु­र्भ­वति इति भावः । क्वचि­त्प­र­मा­त्मनि लब्धधीः लब्धा प्रतिष्ठिता धीः यस्य सः लब्धधीः, यद्वा क्वचित् कदाचित् लब्धधीः व्युत्थितमनाः इदं जगत् स्वप्ना­लो­कि­त­लो­क­वत् मिथ्यात्वेन पश्यन् कश्चित् ब्रह्मविद्वरः अन­न्त­पु­ण्य­फ­ल­भुक् शतकोटिजन्मसु कृत­सु­कृ­त­फ­ल­भू­त­मो­क्ष­न­न्दा­नु­भवी आस्ते स धन्यः भुवि मान्यः सकलपूज्यः । एतेन विषयान्विना स्वतः आनन्दः अनुपमः उक्तः आत्मविद्याफलम् । ‘सोश्नुते सर्वान्कामान् सह’(तै.उ. २.१)

यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।
तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ (भ.गी. २.४६)

इति श्रुति­स्मृ­तिभ्यां ‘एत­स्यै­वा­न­न्दस्य अन्यानि भूतानि मात्रा­मु­प­जी­वन्ति’(बृ.उ. ४.३.३२) इति श्रुतेश्च । लोके यावन्तः पुरुषाः यावद्भिः पुण्यैः यावन्ति सुखान्यनुभवन्ति अयं परा­व­रै­क­त्व­ज्ञानी युगपत् सर्वाणि सुखानि समु­द्र­स्था­नी­य­ब्र­ह्मा­न­न्दा­नु­भ­वा­द­नु­भ­व­तीति वा अर्थः अन­न्त­पु­ण्य­फ­ल­भु­गि­त्यस्य −

सोश्नुते सकलान् कामान् अक्रमेण सुरर्षभाः ।
विदि­त­ब्र­ह्म­रू­पेण जीवन्मुक्तो न संशयः ॥

इति तैत्ति­री­य­का­र्थ­वि­व­र­णाद् ब्रह्मगीतासु सर्वेषां सुखानां विष­या­भि­व्य­ङ्ग्यानां ब्रह्मा­न­न्द­सि­न्धु­बि­न्दु­क­णि­का­य­मा­न­त्वात् ।

स्नातं तेन समस्ततीर्थसलिले सर्वापि दत्तावनिः
यज्ञानां च सहस्रमिष्टमखिला देवाश्च सन्तर्पिताः ।
संसाराच्च समु­द्धृ­ता­स्स्व­पि­त­र­स्त्रै­लो­क्य­पू­ज्योऽ­प्यसौ
यस्य ब्रह्मविचारणे क्षणमपि स्थैर्यं मनः प्राप्नुयात् ॥ (सू.सं.)

इत्युक्त्या ब्रह्मनिष्ठा यस्य सर्वदास्य मान्यतायां किमु वक्तव्यम् । उक्तं हि −

कुलं पवित्रं जननी कृतार्था विश्वम्भरा पुण्यवती च तेन ।
अपा­र­सं­वि­त्सु­ख­सा­ग­रेऽ­स्मिन् लीनं परे ब्रह्मणि यस्य चेतः ॥
(सू.सं. २.२०.४५)

इति ‘तस्मादात्मज्ञं ह्यर्च­ये­द्भू­ति­कामः’(मु.उ ३.१.१०) इति श्रुतेश्च ॥४२६॥

जीव­न्मु­क्त­ल­क्षणे ज्ञाते साधकैः मुमुक्षुभिः तथा स्थातुं प्रयतितुं शक्यत इति मुमु­क्षु­ज­ना­नु­ग्र­हार्थं तल्लक्षणं वक्तुं प्रक्रमते स्थितप्रज्ञ इति −

ब्रह्मण्येव विलीनात्मा विलीनः आत्मा अन्तःकरणं यस्य अत एव निर्विकारः हर्ष­वि­षा­दा­द्या­न्त­र­वि­का­र­शून्यः । विनिष्क्रियः बाह्यदेहादि चेष्टाशून्यः, ‘क्रिया स्वाश्र­य­म­वि­कु­र्वती नैवात्मानं लभते’(ब्र.सू.भा. १.१.४) इति सम­न्व­य­सू­त्र­भा­ष्यात् निर्विकारत्वे हेतुः विनिष्क्रिय इति वा । यः सदानन्दमश्नुते अयं यतिः स्थितप्रज्ञः इति । सूत्र­स्था­नी­योऽयं श्लोकः ॥४२७॥

तत्र स्थितप्रज्ञत्वं व्याकुरुते ब्रह्मेति −

स्थिता सततं वर्तमाना प्रज्ञा यस्य सः स्थितप्रज्ञ इति विग्रहः । तत्र प्रज्ञा­श­ब्दा­र्थ­माह शोधितयोः महा­वा­क्या­र्थ­क­थ­ना­व­सरे दर्शितदिशा तत्त्व­म्प­द­ल­क्ष्ययोः उपा­धि­वि­नि­र्मु­क्तयोः, ब्रह्मात्मनोः पर­मा­त्म­प्र­त्य­गा­त्मनोः, एकभावावगाहिनी ऐक्यविषयिणी निर्विकल्पा संस­र्गा­दि­मि­थ्या­प­दा­र्था­वि­ष­यिणी चिन्मात्रा अखण्डचिदाकारा वृत्तिः श्रव­ण­म­न­न­नि­दि­ध्या­स­न­सं­स्कृ­त­म­नः­प­रि­णामः प्रज्ञा इति कथ्यते । स्थिता­श­ब्दा­र्थ­माह ‘सा सर्वदा भवेद्यस्येति’, सजीवन्मुक्त इष्यते अत­स्मिं­स्त­द्बु­द्धे­रेव बन्धत्वात् सर्वदा अखण्डाकारवृत्तौ सत्यां बन्ध­प्र­स­क्ते­र­भा­वात् ॥४२८॥

सूत्र­श्लो­क­स्थस्य ‘यस्स­दा­न­न्द­म­श्नुते ब्रह्मण्येव विलीनात्मा’(श्लो. ४२७) इत्यस्य विवृतिः । अत्र सर्वं तस्य स्वरूपम् अतः विशेषणानां व्याव­र्त­क­त्व­शङ्का न कार्या । यद्वा यस्य स्थिता भवेत्प्रज्ञा स जीवन्मुक्तः, एवं यस्यानन्दो निरन्तरः स जीवन्मुक्तः, यस्य प्रपञ्चः विस्मृतप्रायः स जीवन्मुक्तः इति योजना । ‘उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानि­न­स्त­त्त्व­द­र्शिनः’(भ.गी. ४.३४) इति स्मृत्या शिष्यबोधनार्थं शिष्यादृष्टेन व्युत्थानदशायां तदु­प­यो­गि­प्र­मा­ण­वा­क्या­दि­रू­प­प्र­पञ्चः स्मर्यते नान्यत् किञ्चिदिति विस्मृतप्राय इति प्रायःपदम् ॥४२९॥

सुषुप्तेः भेदमाह लीनधीरिति −

सुषुप्तौ मनसः अज्ञाने लयः, इदानीं ब्रह्मणि चिन्मात्रे, ततः तमः­प्र­स­क्ते­रे­वा­भा­वात् लीनधीरपि जागर्ति नष्टा­वि­द्या­निद्र इत्यर्थः । अना­वृ­ता­त्म­स­म्ब­द्ध­स­क­ल­प­दा­र्थ­त्वात् स्वाव्यतिरेकेण सर्वमुपलभत इति वा । ‘इन्द्रि­यै­र­र्थो­प­ल­ब्धि­र्जा­ग­रि­त­मिति’ । (उ.गी.भा. १.७) लक्षणं सुयोजम् । जागरेऽपि न पूर्ववत् स्थूल­दे­हा­द्य­भि­मान इत्याह, यो जाग्र­द्ध­र्म­व­र्जितः,

राग­द्वे­ष­वि­यु­क्तैस्तु विष­या­नि­न्द्रि­यै­श्च­रन् ।
आत्म­व­श्यै­र्वि­धे­यात्मा स शान्तिमधिगच्छति ॥ (भ.गी. २.६४)

इति स्मृतिरीत्या अध्यास काल एव शान्त्यर्थमेव प्रयत्नस्य कृतत्वात् । यस्य बोधः पदार्थानां बोधोऽपि निर्वासनः सक्तिरहित इत्यर्थः ।

यदृ­च्छो­प­न­ते­ष्व­क्षि­दि­ग्द्र­व्येषु यथा पुनः ।
नीरागमेव पतति तद्वद् भोग्येषु धीरधीः ॥ (यो.वा.जी.वि. ४.२३.४४)

इति वासिष्ठोक्तेः हेयो­पा­दे­य­बु­द्धि­र­हित इति भावः । यद्वा लीनधीरपि जागर्ति, चक्षु­रा­दी­न्द्रि­याणां स्वस्व­गो­ल­के­ष्व­व­स्था­नेन उप­र­त्य­भा­वा­ज्जा­गर्ति । इन्द्रि­य­स­त्त्वेपि मनसः ब्रह्मणि लीनत्वात् नेन्द्रि­यै­र­र्था­नु­प­ल­भते यतः ततः जाग्र­द्ध­र्म­व­र्जितः । कदा­चि­दु­प­ल­ब्धा­वपि दृढ­त­म­वि­वे­क­प्र­क­र्षात् राग­द्वे­षा­दि­शू­न्यत्वं निर्वा­स­न­बो­ध­त्वम् । तेन निर्विकारत्वं सूत्रश्लोकस्थं विवृतम् ॥४३०॥

द्वादशभिः श्लोकैः निर्विकारत्वं मुख्यतया उपपादयति, तस्मिन्सति प्रज्ञा­प्र­ति­ष्ठायाः तस्यां च सदानन्दस्य अय­त्न­सि­द्ध­त्वात् −

शान्ता संसारकलना यस्य सः शान्तसंसारकलनः, इदं विशेषणं निश्चित्तत्वे हेतुः । कलावानपि सकलविद्याविदपि निष्कलः ब्रह्मवृत्ति व्यति­रि­क्त­वृ­त्ति­शू­न्य­त्वात् । यद्वा आमोक्षं° प्राण­श्र­द्धा­दि­षो­ड­श­क­ला­वि­शि­ष्टोऽपि तत्रा­भि­मा­न­रू­प­स­ङ्गा­भा­वात् पर­की­य­प्रा­णा­दि­भि­रिव कलासंसर्गशून्य इत्यर्थः । यस्सचित्तोऽपि स्वात्मना परि­ण­त­चि­त्त­वि­शि­ष्टोऽपि निश्चित्तः बहि­र्वृ­त्ति­शू­न्य­त्वात् मुग्धादिवत् रागा­दि­शू­न्य­त्वाद्वा । स जीवन्मुक्त इष्यते ॥४३१॥

छायावदनुवर्तिनि अस्मि­न्स्थू­ल­देहे वर्तमानेऽपि अह­न्ता­म­म­त­यो­र­भावः परकीयशरीर इव जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् । एतेन सर्वेषां विकाराणां रागद्वेषादीनां जरामरणादीनां वा स्थूल­दे­हा­भि­मा­न­मू­ल­क­त्वात् मूलाभावे निर्विकारत्वं स्पष्ट­मु­प­पा­दि­तम् ॥४३२॥

अतीतस्य अननुसन्धानम् अस्मरणं, भविष्यतः आगामिनः अविचारणम् अचिन्तनं, प्राप्तेऽपि वर्तमान इत्यर्थः औदासीन्यं सङ्गशून्यत्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥४३३॥

गुणदोषविशिष्टे अत एव स्वभावेन विलक्षणे अस्मिन् जगति सर्वत्र समदर्शित्वम् ।

न निषेधति दोषधिया गुणबुद्ध्या वा न किञ्चिदादत्ते ।
आविद्यकमखिलमिति ज्ञात्वोदास्ते यतिः कोऽपि ॥ (५०)

इत्या­त्म­वि­द्या­वि­ला­सो­क्त­रीत्या हानो­पा­दा­न­र­हि­त­त्वम् । यद्वा समं ब्रह्म, ‘निर्दोषं हि समं ब्रह्म’(भ.गी. ५.१९) इति स्मृतेः सर्वत्र ब्रह्मदर्शित्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥४३४॥

इष्टस्य वा अनिष्टस्य वा अर्थस्य सम्प्राप्तौ समदर्शितया इदमिष्टम् इदमनिष्टम् इति बुद्ध्यभावात् आत्मनि उभ­य­त्रा­वि­का­रित्वं हर्षो­द्वे­ग­शू­न्यत्वं जीवन्मुक्तस्य लक्षणं लोकदृष्ट्या इष्टानिष्टेति कथनम् ॥४३५॥

ब्रह्मेति । स्पष्टम् ॥४३६॥

देहेन्द्रियादौ आदिपदेन प्राण­म­नो­बु­द्ध्य­ह­ङ्का­र­प­रि­ग्रहः । कर्तव्ये कर्मणि च ममेदं कर्तव्यं मयेदं कृतमिति वा ममभाववर्जितः । देहेन्द्रियादौ अहं मनुष्यः अहं पश्यामि, मम देहः, मम चक्षु­रि­त्या­द्य­ध्या­स­व­र्जितः । य औदासीन्येन आध्या­सि­क­ता­दा­म्य­शू­न्य­तया असङ्गतया तिष्ठेत् स जीवन्मुक्त इष्यते ॥४३७॥

श्रूतेर्बलात् तत्त्वमसि (छा.उ. ६.८.७) इत्यादि वेदवाक्यमहिम्ना आत्मनः स्वस्य ब्रह्मभावः ब्रह्मत्वं यस्य विज्ञातः साक्षादकारि । भव­ब­न्ध­वि­नि­र्मु­क्तः­स­क­ल­वि­ध­भ्रा­न्ति­शून्यः मूलाज्ञाननाशात् स जीवन्मुक्त इष्यते ॥४३८॥

भव­ब­न्ध­वि­नि­र्मु­क्तत्वं स्फुटमाह देहेति −

देहे इन्द्रियेषु च अहंभावः, तदन्यके तदन्यस्मिन् घटादौ इदम्भावः यस्य क्वापि कस्मिन्नपि काले न भवतः स जीवन्मुक्त इष्यते । अनात्मत्वस्य समत्वात् देहेन्द्रियाणां घटादेश्च स्वस्मि­न्क­ल्पि­त­त्वस्य च समत्वात् । केव­ल­पू­र्व­वा­स­ना­मू­लकः अहमिदम्भावः निर्वासनबोधवतः जीवन्मुक्तस्य न सम्भवतीति भावः ॥४३९॥

विभे­द­ज­न­केऽ­ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते ।
आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति ॥ (वि.पु. ६.७.९४)

इति प्रमा­णा­त्प्र­त्य­ग्ब्र­ह्मणोः, जीवब्रह्मणोः, सृज्यत इति सर्गः जगत् ‘ब्रह्मैवेदं विश्वं’(मु.उ २.१२) इत्यादिश्रुत्या रज्जुसर्पवद् ब्रह्मणि कल्पितस्य अधि­ष्ठा­न­भे­दा­भा­वात् । ‘यत्र त्वस्य सर्व­मा­त्मै­वा­भूत् तत्केन कं पश्येत्’(बृ.उ. ४.५.१५) इत्यादिश्रुत्या ‘यत्र नान्यत्पश्यति’(छा.उ. ७.२४.१) इत्यादिश्रुत्या च ‘यदा ह्येवैष एत­स्मि­न्नु­द­र­म­न्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति’(तै.उ. २.७) इति श्रुत्या च अभ­य­ब्र­ह्म­प्र­ति­ष्ठस्य तस्य किञ्चिदपि भेदज्ञानं नास्तीति भावः । तथा च भेदस्याभावादेव तस्य ज्ञानाभावः, शशविषाणवत् त्रैका­लि­क­नि­षे­ध­प्र­ति­यो­गि­त्वात् । वस्तुसतः अज्ञाने किञ्चिज्ज्ञत्वं न त्वसतः । न हि सर्वज्ञानां योगिनां शश­वि­षा­णा­द्य­ज्ञा­ना­द­स­र्व­ज्ञत्वं कश्चिदुपैति । तस्मा­न्नि­र्वि­क­ल्पया सक­ल­शा­स्त्र­सं­स्का­र­सं­स्कृ­त­म­नः­प­रि­णा­म­रू­पया चिन्मात्रया प्रज्ञया भेदं न विजानाति शास्त्रस्य प्रयो­ज­न­व­द­न­धि­ग­ता­बा­धि­ता­र्थ­बो­ध­क­त्वे­नैव प्रामाण्यात् । लोकाज्ञानसिद्धः निष्प्रयोजनः उपादानेन अज्ञानेन सह निवृत्तः भेदः कथ­म­ख­ण्डा­का­र­वृत्तौ विषयभावं प्राप्तुमर्हः स्यात् ।

प्रती­ति­र्जी­व­ज­गतोः स्वप्नवद्भाति यावता ।
तावन्निरन्तरं विद्वन् स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ (श्लो. २८६)

इत्यु­प­दे­श­प्र­का­रेण अपनीतसकलभ्रमस्य न कदापि भेदज्ञानं भवतीति एवं लक्षणसम्पन्नः यः सः जीवन्मुक्त इष्यते ॥४४०॥

अस्मिन् शरीरे साधुभिः पूज्यमाने दुर्जनैः पीड्यमानेऽपि यस्य समभावः समत्वं हर्षा­म­र्षा­दि­शू­न्यत्वं स जीवन्मुक्त इष्यते ॥४४१॥

किं बहुना ?

परेरिताः परैः अन्यैः ईरिताः अनेन स्वतः विषयोन्मुखत्वं नैवा­स्ती­क्षि­त­ब्र­ह्मणः पुंसः इत्युक्तम् । परेरिताः परकृतस्तुति निन्दादयोऽपि परदृष्ट्या साध्व­सा­धु­श­ब्दा­द्या­त्मकाः विषयाः यत्र प्रविष्टाः यमुद्दिश्य कृताः वारिराशौ प्रविष्टाः नदीप्रवाहा इव लिनन्ति लीयन्ते न विक्रियाम् उत्पादयन्ति हर्षं वा अमर्षं वा दैन्यं वा । तत्र हेतुः सन्मात्रतयेति अख­ण्ड­ब्र­ह्मै­वा­ह­मिति निश्चित्य स्थितवतः शरी­रा­द्या­श्रि­त­स्तुति निन्दादिना किं भवति । निर्गुणे निर्दोषे च ब्रह्मणि स्थितवतां सक­ल­वि­ध­वि­का­र­शू­न्य­त्वम् । तत्र परकृतं सर्व­मा­का­श­ह­न­ना­र्थ­ख­ड्गा­द्या­यु­ध­प्र­यु­क्ति­वद् व्यर्थमिति भावः । एष यतिः, यत्र प्रविष्टाः विक्रियां नोत्पादयन्ति एष यतिः विमुक्तः क्षीणवासनत्वात् नष्टमनस्त्वाच्च ॥४४२॥

‘तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये’(छा.उ. ६.१४.२) इति श्रुत्या ‘भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा सम्पद्यते’(ब्र.सू. ४.१.१९) इति सूत्रेण च ज्ञानिनामपि प्रार­ब्ध­क­र्मा­यत्तः भोगः स्वीकर्तव्यो भवति । तथाच सुख­दुः­खा­नु­भ­व­रू­प­त्वात् भोगस्य, कथं निर्विकारत्वम् इति शङ्कायां प्राह विज्ञातेति −

विज्ञातमनुभूतं ब्रह्मतत्त्वं येन सः विज्ञा­त­ब्र­ह्म­तत्वः, तस्य मिथ्या­ज्ञा­न­ना­शेन तत्कृ­ता­भि­मा­ना­भा­वात् यथापूर्वम् अनुभवात्प्रागिव न संसृतिः सुखदुःखानुभवः स्पृहो­द्वे­ग­शू­न्य­त्वात् तदुक्तं गीतासु −

दुःखे­ष्व­नु­द्वि­ग्न­मनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थित­धी­र्मु­नि­रु­च्यते ॥ (२.५६) इति ।

इतरेषां नैवं विधत्वं, दुःखेषु उद्विजन्ते सुखेभ्यः स्पृहयन्ति च रक्ताः भीताः कोपिनश्च । तदाह, अस्ति चेत् उद्वे­ग­स्पृ­हा­दिकं न स विज्ञा­त­ब्र­ह्म­भावः बहिर्मुखः कोशे­ष्वा­त्मा­भि­मा­न­वान् ॥४४३॥

३२. ज्ञाना­त्क­र्म­वि­लयः

ब्रह्मा­नु­भ­वा­त्प्रा­क्का­लिकी अनादिभवसञ्चिता या वासना तस्याः वेगात् असौ ब्रह्मवित् संसरति बन्धं भजत इति चेत् न, सदे­क­त्व­वि­ज्ञा­नात् अद्वि­ती­या­ख­ण्ड­स्व­प्र­का­शा­न­न्द­ब्र­ह्मा­भे­द­सा­क्षा­त्का­रात् वासना अल्प­ज­ड­दुः­खा­त्म­क­त्वेन निश्चि­ता­ना­त्म­स्वा­त्म­त्व­भ्र­म­ज­नि­त­वा­सना मन्दीभवति तनूभवति शिथिला भवतीत्यर्थः अरुणोदयकालिकं तम इव ॥४४४॥

तत्र दृष्टान्तमाह अत्यन्तेति −

पूर्णानन्दे अखण्डानन्दरूपे ब्रह्मणि साक्षात्कृते मनीषिणः विवेकिनः इत्यर्थः । जगति वृत्तिः कुण्ठति । वक्ष्यति हि − ‘चन्द्रे महाह्लादिनि दीप्यमाने चित्रे­न्दु­मा­लो­क­यितुं क इच्छेत्’(श्लो. ५२३) इति ॥४४५॥

विप­री­त­भा­व­ना­नि­वृ­त्यर्थं निदिध्यासने शीलं निदिध्यासनं वा यस्य तस्य बाह्यप्रत्यय ईक्ष्यते सन्ततमात्मनि बुद्धेः स्थापनार्थं प्रयत्नस्य सत्त्वात् । एतस्य ध्यातुः फलदर्शनात् सुख­दुः­खा­नु­भ­व­द­र्श­नात् , श्रुतिः प्रारब्धं ब्रवीति कर्तृत्वस्य दुःखरूपत्वात् देहादिभानस्यापि ध्यानविरमे सम्भवात् पूर्वकर्मायत्तं सुखं दुःखं वा भासेत निदिध्यासनस्य सवि­क­ल्प­क­स­मा­धि­रू­प­त्वात् । तदुक्तम् −

श्रुतेः शतगुणं विद्यात् मननं मननादपि ।
निदिध्यासं लक्षगुणम् अनन्तं निर्विकल्पकम् ॥
निर्वि­क­ल्प­क­स­मा­धिना स्फुटं ब्रह्म­त­त्त्व­म­व­ग­म्यते ध्रुवम् ।
नान्यथा चलतया मनोगतेः प्रत्य­या­न्त­र­वि­मि­श्रितं भवेत् ॥ (श्लो. ३६५.३६६)

तदुक्तं बाह्यप्रत्यय इक्ष्यत इति । यदा बाह्यप्रत्ययः तदा प्रारब्धायत्तं सुखं वा दुःखं वा भवतीति ‘न ह वै सशरीरस्य प्रिया­प्रि­य­यो­र­प­ह­ति­रस्ति’(छा.उ. ७.१२.१) इति श्रुतिरुपपद्यते । तदा ब्रह्म­सा­क्षा­त्का­रस्य अजातत्वात् अध्या­स­बा­धा­भा­वात् शरीरात्मनोः आध्या­सि­क­स­म्ब­न्धस्य सत्त्वात् सशरीरत्वम् । तथा च ‘तस्य तावदेव चिरम्’(छा.उ. ६.१४.२) इत्यादिश्रुतिः भोगे­ने­त्या­दि­सूत्रं च तदभिप्रायं प्रारब्धादेः अना­त्म­ध­र्म­त्वात् निर्गु­ण­ब्र­ह्म­विदः तदसम्भवात् ॥४४६॥

श्लोको­क्त­मु­प­पा­द­यति सुखादीति −

आदिपदेन दुःखपरिग्रहः । यावत्कालं सुखाद्यनुभवः तावत्कालं प्रारब्धमिष्यते । तत्र हेतुमाह, हि यस्मात् फलोदयः फलस्य सुखस्य दुःखस्य वा उदयः उद्भवः क्रियापूर्वः क्रिया पूर्वा यस्य सः कर्मजन्य इत्यर्थः । कुत्रचिदपि न निष्क्रियः क्रियां कर्म विना न सम्भवति निर्नि­मि­त्त­का­र्या­भा­वात् । सुखदुःखयोः सद­स­त्क­र्मै­क­नि­मि­त्त­क­त्वात् अना­त्म­ता­दा­म्या­ध्यासं विना अना­त्मा­श्रि­त­क­र्म­फ­ल­स­म्ब­न्धा­भा­वात् । तथा च बाह्यप्रत्ययवतः ध्यानशीलस्य कर्मायत्तः भोगः सम्भ­व­ती­त्यु­प­पा­दि­तम् ॥४४७॥

पूर्वो­क्त­श्रु­ति­सू­त्रयोः मन्द­श­ङ्का­स­मा­धा­ना­र्थत्वं विवक्षुः आदौ ‘तदधिगम उत्त­र­पू­र्वा­घ­यो­र­श्ले­ष­वि­नाशौ’(ब्र.सू. ४.१.१३) इति सूत्रानुरोधेन (तदधिगमे ब्रह्माधिगमे उत्तराघस्य अश्लेषः पूर्वाघस्य विनाशः इति सूत्रार्थः) ‘क्षीयन्ते चास्य कर्माणि’(मु.उ २.२.७) इति श्रुत्या च प्रार­ब्ध­व्य­ति­रि­क्त­क­र्माणि गृह्यन्ते इति भावेन ब्रह्म­सा­क्षा­त्का­रस्य सञ्चि­त­क­र्म­ना­श­क­त्व­माह अहमिति −

सञ्चितम् अनारब्धफलकं पूर्वं कर्म कल्प­को­टि­श­ता­र्जि­तम् अक­र्तृ­ब्र­ह्मा­भे­द­सा­क्षा­त्का­रात् प्रबोधात् जागरात् स्वप्नकर्मवत् विलयं विनाशं याति प्राप्नोति ॥४४८॥

दृष्टा­न्त­मु­प­पा­द­यति यत्कृतमिति −

स्पष्टोऽर्थः । एव­म­वि­द्या­नि­द्रा­का­ल­क­र्मभिः आत्मै­क­त्व­द­र्श­न­प्र­बो­ध­वतः नष्टाविद्यत्वेन च औपाधिकेनापि कर्तृत्वेन शून्यस्य न फलमारभ्यत इति भावः ॥४४९॥

सञ्चि­त­क­र्म­णा­म­ना­त्मा­ध्या­स­ना­शेन नाशमुक्त्वा आगामिनां कर्मणाम् अश्लेषमाह स्वमिति । पूर्वं कर्मा­श्र­या­ना­त्मा­ध्या­सात् कर्तृत्वज्ञानं स्वस्मिन्नासीत् । कर्तृ­त्व­ज्ञा­न­काले कृतान्यपि कर्माणि कर्तृ­त्व­ज्ञा­न­ना­शा­न्न­ष्टानि इदानीं तु अक­र्तृ­ब्र­ह्मा­त्म­त्व­बोधे आगा­मि­क­र्म­स­म्बन्ध एव नास्तीति तदश्लेष इत्युच्यते −

स्वं स्वात्मानम् असङ्गम् एकम् उदसीनम् अकर्तारं परिज्ञाय सम्यगनुभूय । यथा नभः गगनं जलानलानिलादभिः न श्लिष्यते तथा आत्मविद्यतिः कदाचिदपि किञ्चिदपि भाविकर्मभिः आत्मा­नु­भ­वो­त्त­र­का­लिकैः कर्मभिः शरीरादौ भवद्भिरपि नश्लिष्यते । तत्र अभि­मा­न­रू­प­स­ङ्गा­भा­वात् कर्म­ध­र्मि­ता­दा­त्म्या­ध्यासे कर्मा­ध्या­स­रू­प­श्लेषः तस्य मूलाज्ञाननाशेन नष्टत्वात् नाना­त्म­ध­र्म­श्लेषः ॥४५०॥

उक्तमर्थं नभसि दृष्टान्ते उपपादयन् दार्ष्टान्तिके योजयति न नभ इति −

जगद्व्याप्य वर्तमानं नभः घटावच्छिन्नतया परिच्छिन्नमिव लक्ष्यमाणमपि निर्मलत्वात् अमूर्तत्वात् अव­च्छे­द­क­घ­ट­ग­त­सु­राया गन्धेन न लिप्यते । एवम् आविदेहकैवल्यम् अनुवर्तमानैरपि उपाधिभिः स्थूल­सू­क्ष्म­श­री­र­रूपैः योगेन मिथ्यासम्बन्धेन तद्धर्मैः स्थूल­सू­क्ष्म­श­री­र­धर्मैः देव­ता­व­न्द­न­ता­र­ज­पा­दि­धर्मैः नैव लिप्यते ॥४५१॥

इदानीं ‘भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा सम्पद्यते’(ब्र.सू. ४.१.१९) इति सूत्रार्थमाह ज्ञानोदयादिति −

अहं ब्रह्मास्मीति साक्षा­त्का­रो­त्पत्तेः प्राक् आरब्धं फलदानाय प्रवृत्तं कर्म स्वफलं सुख­दुः­खा­न्य­त­र­रू­पम् अदत्त्वा, लक्ष्यमुद्दिश्य उत्सृष्टबाणवत् , इदमुत्तरश्लोके स्फुटीक्रियते, ज्ञानात् अक­र्त्रा­त्म­सा­क्षा­त्का­रात् न नश्यति सञ्चितवत् ॥४५२॥

लक्ष्य­मु­द्दि­श्ये­त्या­दि­दृ­ष्टान्तं स्फुटयति व्याघ्रेति −

‘दुष्टोऽयं व्याघ्रो हन्तव्यः’ इति बुद्ध्या विनिर्मुक्तः आक­र्णा­न्त­मा­कृष्य त्यक्तः बाणः पश्चात् बाणत्यागानन्तरं तु गोमतौ पुरोव्यक्तिः गौरिति मतौ जातायामपि न तिष्ठति निवृत्तगतिर्न भवति । वेगेन निर्भरं नियतं सम्यक् लक्ष्यं पुरोवस्तु छिनत्येव हिनस्त्येव । एवं फलदानाय प्रवृत्तत्वात् ब्रह्म­सा­क्षा­त्का­रो­द­येऽपि स्वफलं दत्त्वैव क्षीयते इति । इतरे आरब्धफले पुण्यपापे भोगेन तत्फलानुभवेन क्षपयित्वा सम्पद्यते विदेहमुक्तो भवतीति सूत्रार्थः । एवं तस्य ज्ञानिनः तावदेव चिरं तावानेव विलम्बः याव­न्न­वि­मोक्ष्ये प्रार­ब्ध­क­र्मा­धी­न­तया शरीरान्न विमोक्ष्यते, अथ शरीरपातानन्तरं सम्पत्स्ये सम्पत्स्यते विदेहमुक्तो भवति इति श्रुतेरर्थः ॥४५३॥

उक्त­श्रु­ति­सू­त्रार्थं सर्वं पूर्वार्धेन सङ्गृह्य परमार्थमाह उत्तरार्धेन प्रारब्धमिति −

ज्ञान­स्यै­क­रू­प­त्वेऽपि समाधिप्रकर्षेण ब्रह्मवित् , ब्रह्मविद्वरः, ब्रह्म­वि­द्व­री­यान् , ब्रह्म­वि­द्व­रिष्ठः इति सत्त्वा­प­त्त्य­सं­स­क्ति­प­दा­र्था­भा­व­ना­तु­र्य­गेति भूमिकानुसारेण समु­प­जा­त­ब्र­ह्म­सा­क्षा­त्काराः व्यवह्रियन्ते । तत्र तुर्य­गा­ख्य­भू­मिकां गतस्य ब्रह्म­वि­द्व­रि­ष्ठस्य केव­ल­नि­र्गु­ण­ब्र­ह्म­रू­प­त्वात् परकृतप्रबोधोऽपि नास्तीति त्रिविधमपि कर्म नास्ति । ब्रह्म­वि­द्व­री­यसः परकृतप्रबोधे प्रपञ्चभानं तदा प्रारब्धं व्याप्रियेत यथा प्रह्लादस्य महा­वि­ष्णु­पा­ञ्च­ज­न्य­र­व­श्र­व­णेन समा­धे­र्व्यु­त्था­नम् । ब्रह्मविद्वरस्य स्थित­प्र­ज्ञ­स्यापि कर्मवशात् स्वयं व्युत्थितस्य सुखदुःखादिभानं गीतासु स्पष्टं प्रतीयते ‘स्थितप्रज्ञस्य का भाषा’(भ.गी. २.५४) इत्य­र्जु­न­प्र­श्न­स्यो­त्त­रेण । ज्ञान­प­रि­पा­कार्थं स्वीकृ­त­सं­न्यासाः स्वोपदेशेन जनकादीनाम् उत्पा­दि­त­ब्र­ह्म­सा­क्षा­त्काराः याज्ञवल्क्यादयः ब्रह्मविदः । तादृशानां विदां ज्ञानिनां ज्ञान­प्रा­र­ब्ध­यो­र्मध्ये प्रारब्धं बलवत्तरम् , खलु प्रसिद्धम् । तस्य प्रारब्धकर्मणः भोगेन क्षयः नाशः । सम्यग्ज्ञानमेव हुताशनः अग्निः तेन प्राक्स­ञ्चि­तानां कर्मणां ज्ञाना­न­न्त­र­का­लि­का­नाम् आगामिनां विलयः क्रमेण विनाशाश्लेषौ । ब्रह्मा­त्मै­क्य­म­वेक्ष्य साक्षात्कृत्य तन्मयतया स्वार्थे मयट् ब्रह्म­रू­प­त­ये­त्यर्थः । ये सर्वदा संस्थिताः तुर्यगां भूमिमारूढाः तेषां तत् त्रितयं त्रिविधमपि कर्म नहि क्वचिदपि कदाचिदपीत्यर्थः । ते निर्गुणं ब्रह्मैव । ततः सत्त्वा­दि­गु­ण­का­र्याणां नैव प्रसक्तिरिति भावः ॥४५४॥

तत्स्फुटयति उपाधीति −

अज्ञा­न­द­शा­या­मा­ध्या­सि­क­मु­पा­धि­ता­दात्म्यं जीवस्य आसीत् । इदानीं तु श्रुत्या­चा­र्य­प्र­सा­देन समु­प­जा­त­प­रा­प­रै­क­त्व­वि­वे­क­प्र­क­र्षेण उपाधिभिः अहङ्कारादिभिः यत्तादात्म्यं तद्विहीनं यत् केवलं ब्रह्म­त्रि­वि­ध­प­रि­च्छे­द­शून्यं निर्विकल्पं निष्प्रपञ्चं ब्रह्म तत्ता­दा­त्म्ये­नैव आत्मनि तिष्ठतः ‘स भगवः कस्मि­न्प्र­ति­ष्ठित इति, स्वे महिम्नि’(छा.उ. ७.२४.१) इति श्रुतेः । पूर्वमुपाधिषु स्थितिरासीत् तदिदानीं नास्ती­त्या­वे­द­यि­तुम् आत्मनि तिष्ठत इति कथितम् । स्वस्थस्य मुनेः प्रार­ब्ध­स­द्भा­व­कथा न युक्ता तत्र दृष्टान्तः जाग्रतः प्रबुद्धस्य स्वप्ना­र्थ­स­म्ब­न्ध­क­थे­वेति ॥४५५॥

तत्स्फुटयति नेति −

प्रबुद्धुः स्वप्नादुत्थितः पुरुषः प्रतिभासदेहे स्वप्नकाले भातदेहे, देहोपयोगिनि प्रपञ्चेऽपि क्रमेण अहन्तां ममताम् इदन्तां च न करोति । हि निश्चयः किन्तु स्वयं जागरेण तिष्ठति । न हि स्वप्ने पश्वादिरूपतां स्वस्य दृष्ट्वा जाग्रत् सः तृणादिकं भक्षयति स्वकीयनियमं वा त्यजति ॥४५६॥

तस्य मिथ्या­र्थ­स­म­र्थ­नेच्छा स्वप्न­भा­त­दे­हा­दि­प­दा­र्थ­स­म­र्थ­नेच्छा नास्ति । तत्काले भातजगत् तज्जगत् स्वाप्निकं जगदित्यर्थः । तस्य सङ्ग्रहः स्वीकारः न दृष्टः । यदि तत्र मृषार्थे देहजगदादिरूपे अनुवृत्तिः मनसः जाग्र­त्का­लि­क­व­स्तु­नीव, न निद्रया मुक्त इति ध्रुवमिष्यते ॥४५७॥

तद्वत् सुप्त­प्र­बु­द्ध­वत् परे ब्रह्मणि वर्तमानः संस्थापितमनाः पुमान् सदात्मना अबा­ध्या­स­ङ्ग­चि­द्रू­पेण तिष्ठति । अन्यत् नेक्षते अन्यस्यासत्वात् ‘यत्र नान्यत्पश्यति’(बृ.उ. ७.२४.१) इत्यादिश्रुतेः, यत्र त्वस्य ‘सर्वा­मा­त्मै­वा­भूत् तत्केन कं पश्येत्’(बृ.उ. ४.५.१५) इति श्रुतेश्च । ब्रह्मविदोऽपि अन्ना­दा­न­वि­स­र्गा­दिकं कुर्वन्तीति मन्द­श­ङ्का­या­मु­त्त­र­माह स्मृतिरिति । प्रबुद्धश्च स्वप्न­वि­लो­कि­तार्थे यथा स्मृतिः न तत्र सत्यत्वबुद्धिः तथाविदः ज्ञानिनः प्राशनमोचनादौ, ‘नाप्र­ती­ति­स्त­यो­र्बाधः किन्तु मिथ्या­त्व­नि­श्चयः’(६.१३) इति पञ्चदश्याम् । स्वप्ने स्वात्मानं व्याघ्रं मन्वानोऽपि प्रबुद्धः न तत्सत्यत्वं मनुते किन्तु स्मृतिः स्यात् तथा पूर्वं प्राश­न­मो­च­ना­दि­क­र्तृ­श­री­र­म­ह­न्तया अमन्यत इदानीं स्ववा­स्त­वि­क­स्व­रूपं दृष्टवतः अहन्तां विना प्राश­ना­दि­क­र्तृ­श­रीरं प्रतीयेत पृथक्तया, व्युत्थानेऽपीति भावः ॥४५८॥

आत्मनः प्रारब्धं कर्म नास्तीत्यंशं युक्त्या समर्थयति कर्मणेति −

आत्मनोऽनादित्वे प्रमाणमाह । अजो नित्य इति । ‘अजो नित्यः शाश्वतोयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे’(२.१८) इत्या­दि­क­ठ­श्रुतिः । अमोघवाक् अमोघा अबाधितार्थका वाक् यस्याः, घटकत्वं षष्ठ्यर्थः । तदात्मना स्ववा­स्त­वि­क­स्व­रू­पेण तिष्ठतोऽस्य ज्ञानिनः प्रारब्धकल्पना कुतः ? देहात्मना स्थितौ प्रार­ब्धा­श्र­य­दे­ह­ता­दा­त्म्या­ध्या­सेन तद्ध­र्म­प्रा­र­ब्धा­ध्या­सोऽपि स्यात् , न ज्ञानिनि सा कथा ॥४६०॥

तत्स्पष्टयति प्रारब्धमिति −

यदा देहात्मना स्थितिः तदा देह­ध­र्म­प्रा­रब्धं कल्पनया वा आत्मनः सिद्ध्यति । देहात्मभावः नैवेष्टः अध्या­स­मू­ला­ज्ञा­नस्य नष्टत्वात् । अतः प्रारब्धं त्यज्यताम् आत्मनि प्रार­ब्ध­प्र­सङ्गः न कार्य इति भावः । विचार्यमाणे शरीरस्यापि प्रारब्धकल्पना भ्रान्तिरेव हि निश्चयः ॥४६१॥

तदुपपादयति अध्यस्तस्येति −

असत्त्वस्य न विद्यते सत्त्वं यस्य तत् असत्त्वं तस्य असतः इत्यर्थः । जनिः उत्पत्तिः कुतः ? नास्तीत्यर्थः । अजातस्य नाशः कुतः ? सोऽपि न । उत्पत्त्यर्थं प्रार­ब्ध­स्वी­कारः, नो चेत् लोकसिद्धं देव­ति­र्य­ङ्म­नु­ष्या­दि­वै­षम्यं दुरुपपादमिति, ब्रह्म­व्य­ति­रि­क्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वं यदा अवसितं तदा शुक्तिरजतादिवत् केवलाज्ञानतः प्रतिभासमानस्य न कर्म­नि­मि­त्त­क­त्वम् । ‘स्थाणु­म­न्येऽ­नु­सं­यन्ति यथाकर्म यथाश्रुतं’(क.उ. ५.७) इत्या­दि­श्रु­ति­रपि व्यवहारदृष्ट्या वदतीति भावः ॥४६२॥

इदानीं ‘तस्य तावदेव चिरं याव­न्न­वि­मोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये’(छा.उ. ६.१४.२) इति श्रुति­ता­त्प­र्य­माह ज्ञानेति −

अज्ञानकार्यस्य विय­दा­दि­प्र­प­ञ्चस्य अह­ङ्का­रा­दि­दे­हा­न्तस्य च बाह्या­ध्या­त्मि­कस्य समूलस्य मूलमज्ञानं तेन सहितस्य, ज्ञानेन ब्रह्म­सा­क्षा­त्का­रेण यदि लयः बाधः, अयं देहः पाञ्चभौतिकः कथं तिष्ठति इति शङ्का एषामस्तीति शङ्कावन्तः तान् शङ्कावतः जडान् प्राकृतान् मन्दान् समाधातुं बाह्यदृष्ट्या व्यवहाररीत्या प्रारब्धं श्रुतिर्वदति ‘यावन्न विमोक्ष्ये’(छा.उ. ६.१४.२) इत्यादिना ॥४६३॥

कर्मजन्यं शरीरादि न शुक्तिरजतादिवत् प्रातीतिकं किन्तु सत्यमिति वक्तुमिति कदापि न भ्रमि­त­व्य­मि­त्याह न त्विति −

विपश्चितां ज्ञानिनां यद्देहादि तस्य सत्यत्वबोधनाय प्रारब्धं न तु वक्ति । विप­श्चि­ता­मि­त्यस्य बोधनायेत्यनेन वा सम्बन्धः । ज्ञानेन तेजसा तिमिरस्येव जग­दु­पा­दा­न­भू­ता­ज्ञा­नस्य नाशेऽपि देहः प्रारब्धनाशे नश्यति तावान्विलम्ब इत्युक्त्या तस्य आज्ञानिकत्वं नास्ति । किन्तु कर्मजन्यतया सत्यत्वमिति प्रतीयेत, न त्वेवम् , तार्किकादिमते तन्तूपादानकस्य पटस्य तन्तुनाशक्षणे निरुपादानकतया स्थितिवत् −

उपादाने विनष्टेऽपि क्षणं कार्यं प्रतीक्षते ।
इत्या­हु­स्ता­र्कि­का­स्त­द्व­द­स्माकं किं न सम्भवेत् ॥ (पं.द. ६.५४)
तन्तूनां दिनसङ्ख्यानां तैस्तादृक् क्षण ईरितः ।
भ्रम­स्या­स­ङ्ख्य­क­ल्पस्य योग्यः क्षण इहेष्यताम् ॥ (पं.द. ६.५५)

इति चित्र­दी­पो­क्त­रीत्या अना­दि­का­ल­प्र­वृ­त्ता­ज्ञा­नो­पा­दा­न­क­स्यापि देहादेः अज्ञा­न­ना­शा­न­न्तरं कञ्चित्कालं स्थितेर्वक्तुं शक्यत्वात् । विजि­गी­षु­क­था­या­मे­त­दृ­श­स­मा­धा­नम् ,

न निरोधो न चोत्पत्तिः न बद्धो न च साधकः ।
न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ (गौ.का.वैतथ्य. ३३)

इति श्रुत्यनुसारेण ब्रह्ममात्रस्य परमार्थत्वात् ।

‘ज्ञाने­ना­ज्ञा­न­का­र्यस्य समूलस्य लयो यदि । तिष्ठत्ययं कथं देहः’(श्लो. ४६३) इति जडानां शङ्का­स­मा­धा­नार्थं श्रुतिः प्रारब्धं वक्तीति वस्तुस्थितिः । यतः श्रुतेरभिप्रायः परमार्थैकगोचरः प्रमा­णा­न्त­रा­न­धि­ग­त­प्र­यो­ज­न­व­द­बा­धि­ता­र्थ­वि­ष­यक इत्यर्थः । न हि ज्ञानिनाम् अज्ञा­न­ना­शा­न­न्त­र­मपि कर्म­स­मा­प्ति­प­र्यन्तं शरीरं तिष्ठतीति प्रतिपादनेन किञ्चि­त्फ­ल­म­स्तीति तस्य तावदेवेति श्रुतिः मन्द­श­ङ्का­स­मा­धा­ना­र्थ­मे­वेति भावः ॥४६४॥

इदानीं श्रुति­ता­त्प­र्य­वि­षय़ं परमार्थं सप्तभिः श्लोकैः सङ्गृह्णाति परि­पू­र्ण­मि­त्या­दिभिः −

३३. ब्रह्मणि नानात्वनिषेधः

परिपूर्णं देश­प­रि­च्छे­द­शू­न्यम् , अनाद्यन्तम् उत्प­त्ति­ना­श­वि­धु­रम् , अप्रमेयं फल­व्या­प्ति­शू­न्यम् , अविक्रियम् अपरिणामि, एकं स्वगतभेदरहितम् , एव सजातीयभेदरहितम् , अद्वयं विजा­ती­य­भे­द­र­हि­तम् , इह ब्रह्मणि, किञ्चन किञ्चिदपि, नाना नानात्वं भेद इत्यर्थः नास्तीति श्रुतिः­स­क­ल­वि­ध­भे­द­शून्यं ब्रह्म ब्रूते ।

मन­सै­वा­नु­द्र­ष्टव्यं नेह नानास्ति किञ्चन ।
मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ (४.४.१९)

इति बृह­दा­र­ण्य­क­श्रुतिः । एक­मे­वा­द्वि­ती­य­मिति छान्दो­ग्य­श्रुतिः अर्थत उक्ता एकमेवाद्वयमिति ॥४६५॥

श्रौतशब्दैः श्रुत्य­र्था­नु­सा­रि­स्व­श­ब्दैश्च परमार्थतत्वं ब्रूते −

घनः मूर्तिः, सच्छरीरं, चिच्छरीरं, नित्यम् आनन्दशरीरं, सच्चि­दा­न­न्द­स्व­रू­प­मि­त्यर्थः । अक्रियं सृष्ट्या­दि­क्रि­या­शू­न्यम् ॥४६६॥

सर्वात्मभूतं व्यापि, नाशरहितम् , सर्वा­त्म­भू­त­त्वा­देव सर्वतोमुखं ‘त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः’(श्वे.उ. ४.३) इति श्रुतेः ॥४६७॥

स्वात्म­त्वा­द­हे­यम् अनुपादेयं च, निष्प्र­प­ञ्च­त्वा­द­ना­धेयं न विद्यते आधेयं यस्य । अनाश्रयं न आश्रयो यस्य निराधारम् , अहेयं निर्दोषम् अनुपादेयं निर्गुणमिति वा अर्थः ॥४६८॥

यत् मनोवाचामगोचरं, तत् तस्मात् अनिरूप्यस्वरूपं केव­ला­नु­भ­वै­क­वे­द्य­मि­त्यर्थः । ‘वाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तुम्’(श्लो. ४८३) इति वक्ष्यते शिष्योक्तिमुखेन ॥४७०॥

सत् अबाध्यं, समृद्धम् अखण्डानन्दरूपं, स्वतस्सिद्धं सर्व­प्र­मा­ण­प्र­वृ­त्ति­हे­तु­त्वात् । शुद्धं दोषास्पृष्टं, बुद्धं ज्ञानरूपम् , अनीदृशम् इदमिव दृश्यत इति ईदृशं न ईदृशं निरुपमं, बुद्धौ धारया सूक्ष्मतमार्थं ग्राहयितुम् एवं श्रौतार्थस्य कथनीयत्वात् ईदृशस्थलेषु पौन­रु­क्त्या­शङ्का नैव कार्या ॥४७१॥

३४. आत्मयोगः कर्तव्यः

निरस्तः रागः यैस्ते निरस्तरागाः दूरी­कृ­त­वि­ष­येच्छाः, निरपास्तभोगाः अत एव निरपास्तः भोगः यैस्ते नितरां त्यक्तभोगाः । यदृ­च्छा­ला­भ­स­न्तुष्टाः रागसत्त्वे हि भोगः । उक्तं हि पूर्वम् ‘अन्या­वे­दि­त­भो­ग्य­भो­ग­क­लनो निद्रालुवद् बालवत्’(श्लो. ४२६) इति । यद्वा शीतो­ष्णा­दि­द्व­न्द्व­स­हि­ष्णव इति तत्पदस्यार्थः । शान्ताः ब्रह्मणि स्थापितमनसः, सुदान्ताः निगृ­ही­त­ब­हि­रि­न्द्रियाः, यतयः प्रयत्नशीलाः । महान्तः बहि­रि­न्द्रि­य­द्वारा निर्गतस्य मनसः परिच्छिन्न विषयाकारेण परिणामे तदुपहितः जीवोऽप्यल्पो भवति न शान्तानां दान्तानां च तथात्वमिति । निर­न्त­र­म­न्त­र्मु­ख­म­नसां महत्त्वं सहजमेव । तादृशाः पुरुषधौरेयाः एतत् ‘परि­पू­र्ण­म­ना­द्य­न्तम्’(श्लो. ४६५) इत्यादिना सङ्कीर्तितं परं तत्त्वं सर्वोत्कृष्टं ब्रह्म विज्ञाय, आत्मनि योगः आत्मयोगः निर्वि­क­ल्प­क­स­माधिः तस्माद्धेतोः परां निर्वृतिं नित्य­नि­र­ति­श­या­न­न्द­रूपां मुक्तिम् अन्ते ज्ञान­प्रा­प्त्य­न­न्तरं, प्राप्ताः अवापुः । अन्ते प्रारब्धकर्मणो वा अन्ते देहपात इति यावत् । परां निर्वृतिं विदेहकैवल्यं प्राप्ताः, तदा आत्म­यो­गा­द्वि­ज्ञाय इति सम्बन्धः ॥४७२॥

‘माभैष्ट विद्वंस्तव नास्त्यपायः संसा­र­सि­न्धो­स्त­र­णेऽ­स्त्यु­पायः । येनैव याताः यतयोऽस्य पारं तमेव मार्गं तव निर्दिशामि’(श्लो. ४५) इति यदुक्तं तत्समापयति भवानपीत्यादिना −

भवानपि आत्मनः भवतः स्वरूपम् आनन्दघनम् इदं परतत्त्वं ब्रह्म निचाय्य साक्षात्कृत्य स्वम­नः­प्र­क­ल्पितं मोहम् अना­त्म­स्वा­त्म­भ्रमं विधूय समूलं विनाश्य प्रबुद्धः अवि­द्या­नि­द्रा­र­हितः मुक्तः अध्या­स­रू­प­ब­न्धा­न्मुक्तः कृतार्थो भवतु इत्या­शी­रू­पो­प­देशः ॥४७३॥

सुष्ठु निश्चलः आत्मा अन्तःकरणं यस्मिन् तेन समाधिना निर्विकल्पकेन स्फुटं यद्बोधरूपं चक्षुः −

निर्वि­क­ल्प­क­स­मा­धिना स्फुटं ब्रह्म­त­त्त्व­म­व­ग­म्यते ध्रुवम् ।
नान्यथा चलतया मनोगतेः प्रत्य­या­न्त­र­वि­मि­श्रितं भवेत् ॥ (श्लो. ३६६)

इत्युक्तम् । तेन बोधचक्षुषा रूपं यथा बाह्यचक्षुषा तथा साधु अस­न्दि­ग्धा­वि­प­र्या­सम् , आत्मतत्त्वं पश्य साक्षात्कुरु । श्रुतः आप्तमुखेन श्रुतः पदार्थः निस्संशयं क्रियाविशेषणं संशयाविषयः सन् सम्यगविपर्यस्तः अवेक्षितश्चेत् अनु­भ­व­गो­च­र­ता­मा­पा­दि­त­श्चेत् पुनर्न विकल्पते नान्यथा भातीत्यर्थः ॥४७४॥

स्वस्य आत्मनः अवि­द्या­ब­न्ध­स­म्ब­न्ध­मो­क्षात् अविद्यया ये बन्धाः अह­ङ्का­रा­दि­दे­हान्ताः तैः यः सम्बन्धः आध्या­सि­क­ता­दात्म्यं तस्मान्मोक्षः स्वस्व­रू­पा­व­बो­धेन वियोगः, तस्मात् सत्य­ज्ञा­ना­न­न्द­रू­पा­त्म­लब्धौ सत्य­ज्ञा­ना­न­न्द­रूपः यः आत्मा स्वस्वरूपं तस्य लब्धौ प्राप्तौ विषये शास्त्रम् ‘अस्य महिमानमिति वीतशोकः’(मु.उ ३.१.२) ‘ब्रह्म­वि­दा­प्नोति परं’(तै.उ. २.१) इत्यादि, युक्तिः कण्ठ­चा­मी­क­र­न्यायः, देशिकोक्तिः −

तत्त्व­म­स्या­दि­वा­क्यो­त्थ­ब्र­ह्मा­त्मै­क­त्व­बो­धतः ।
ब्रह्म­ण्या­त्म­त्व­दा­र्ढ्याय स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ (श्लो. २८४)

इत्यादिः प्रमाणम् अन्तः सिद्धा शास्त्र­यु­क्ति­गु­रू­क्त्य­नु­रूपा स्वानुभूतिश्च प्रमाणम् ॥४७५॥

उक्तार्थे दृष्टा­न्ता­र्थ­म­नु­भ­व­प्र­मा­ण­का­न­न्या­न­प्याह बन्ध इति −

अविद्या तदस्तमयः अलम्बुद्धिः चिन्ता आरोग्यं क्षुत् , पिपासा रोगः कुक्षिशूलादिः आदिपदार्थः । स्वेनैव वेद्याः साक्षा­द­नु­भ­व­गम्याः यत् यस्मात् परेषां ज्ञानम् आनुमानिकं परोक्षं हेतोर्दुष्टत्वे भ्रमात्मकं च स्यादिति भावः ॥४७६॥

यथा नद्यां नावि गच्छन्तम् एवमेवं क्षेपणीं क्षिपेति तटस्थितः बोधयति स्वयं क्षेपणाकुशलं तथा गुरवोऽपि तथा श्रुतयः उपनिषदः तटस्थिताः परो­क्ष­ज्ञा­न­ज­नकाः तथा मार्गं दर्शयन्ति । विद्वान् ईश्वरानुगृहीतया प्रज्ञयैव ‘ब्रह्मा­त्म­नो­श्शो­धि­तयोः’(श्लो. ४२७) इति लक्षितया चिन्मा­त्र­वृ­त्त्यैव तरेत् संसारवारिधिमिति शेषः ॥४७७॥

स्वमा­त्मा­न­म­ख­ण्डितं स्वयं स्वानुभूत्या ज्ञात्वा, संसिद्धः आत्मनि निर्वि­क­ल्पा­त्मना सुसुखं तिष्ठेत् इत्यन्वयः । स्पष्टोऽर्थः ॥४७८॥

वेदान्तैः सिद्धः यः अन्तः निर्णयः तस्य निरुक्तिः तज्ज­न­क­स­ङ्कु­चि­त­शब्दः एषा, जीवः ब्रह्मैव सकलं जगच्च ब्रह्मैव, मोक्षः अख­ण्ड­रू­प­स्थि­ति­रेव ब्रह्म­स्व­रू­पे­णा­व­स्था­न­मि­त्यर्थः । ब्रह्मा­द्वि­तीयं, तत्र प्रमाणं श्रुतयः । श्रुतीनां बहुत्वेऽपि सर्वाभिरपि जनि­ष्य­मा­ण­प्र­मायाः एकत्वात् प्रमा­ण­मि­त्ये­क­व­च­नम् । वेदान्तानां यः सिद्धान्तः निर्णीतार्थः, सिद्धा­न्त­श­ब्दस्य तत्त­च्छा­स्त्र­सि­द्धा­र्थ­रू­प­तया परै­र्व्या­कृ­त­त्वात् तस्य निरुक्तिः निर्ण­य­ज­न­क­स­ङ्कु­चि­त­शब्दः निर्वचनमिति वार्थः । ‘तत्त्वमसि’, (छा.उ. ६.८.७) ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’, (छा.उ. ३.१४.१) ‘ब्रह्मैवेदं विश्वम्’, (छा.उ. २.२.१२) ‘एक­मे­वा­द्वि­ती­यम्’(छा.उ. ६.२.१) इत्यादिश्रुतयः ॥४७९॥

इति पूर्वं विस्त­र­स­ङ्ग्र­ह­रू­पेण कथितात् गुरुवचनात् श्रुतिप्रमाणात् श्रुतयः प्रमाणानि यस्य गुरुवचनस्य तत् श्रुतिप्रमाणं तस्मात् ।

शास्त्रं युक्तिः देशिकोक्तिः प्रमाणं
चान्तःसिद्धा स्वानुभूतिः प्रमाणम् । (श्लो. ४७५)

इत्यत्र शास्त्रस्य पृथक्कीर्तनात् श्रुति­रू­प­प्र­मा­णा­दिति वा अर्थः । आत्मयुक्त्या श्रुत्या­चा­र्यो­प­दि­ष्टा­र्थ­म­न­ने­ने­त्यर्थः । परं सतत्त्वं परं ब्रह्म परमार्थतत्त्वम् अवगम्य प्रशमितकरणः प्रकर्षेण शमितानि करणानि चक्षुरादीनि बाह्यानि येन । यद्वा आत्मयुक्त्या, युक्तिः योगः वृत्तिनिरोध आत्मनः मनसः वृत्तिनिरोधेन करणानि बाह्यानि प्रकर्षेण शमितानि इति सुवचम् । सम्यगाहितः ब्रह्मणि स्थापितः आत्मा अन्तःकरणं येन यस्येति वा, मनो­वृ­त्ति­नि­रो­धेन चक्षु­रा­द्यु­प­श­मेऽपि नात्मनिष्ठा अत उक्तं समाहितात्मेति । क्वचि­दे­का­न्त­प्र­देशे अचलाकृतिः पर्व­त­व­द­प्र­कम्प्यः, आत्मनिष्ठितः ब्रह्मनिष्ठः अभूत् । आत्मनि स्थितः आत्मनिष्ठितः, जातात्मनिष्ठ इति वा ॥४८०॥