विवेकचूडामणिः

कञ्चित्कालं समाधाय परे ब्रह्मणि मानसम् ।
व्युत्थाय परमानन्दादिदं वचनमब्रवीत् ॥४८१॥

बुद्धिर्विनष्टा गलिता प्रवृत्तिः
ब्रह्मा­त्म­नो­रे­क­त­या­धि­गत्या ।
इदं न जानेप्यनिदं न जाने
किं वा कियद्वा सुखमस्य पारम् ॥४८२॥

वाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तुं न वा शक्यते
स्वान­न्दा­मृ­त­पू­र­पू­रि­त­प­र­ब्र­ह्मा­म्बु­धे­र्वै­भ­वम् ।
अम्भो­रा­शि­वि­शी­र्ण­वा­र्षि­क­शि­ला­भावं भजन् मे मनः
यस्यांशांशलवे विली­न­म­धु­नाऽऽ­न­न्दा­त्मना निर्वृतम् ॥४८३॥

क्वगतं केन वा नीतं कुत्र लीनमिदं जगत् ।
अधुनैव मया दृष्टं नास्ति किं महदद्भुतम् ॥४८४॥

किं हेयं किमुपादेयं किन्मयत् किं विलक्षणम् ।
अख­ण्डा­न­न्द­पी­यू­ष­पूर्णो ब्रह्ममहार्णवे ॥४८५॥

न किञ्चिदत्र पश्यामि न शृणोमि न वेद्म्यहम् ।
स्वात्मनैव सदा­न­न्द­रू­पे­णास्मि विलक्षणः ॥४८६॥

नमो नमस्ते गुरवे महात्मने विमुक्तसङ्गाय सदुत्तमाय ।
नित्या­द्व­या­न­न्द­र­स­स्व­रू­पिणे भूम्ने सदा­पा­र­द­या­म्बु­धाम्ने ॥४८७॥

यत्क­टा­क्ष­श­शि­सा­न्द्र­च­न्द्रि­का­पा­त­धू­त­भ­व­ता­प­ज­श्रमः ।
प्राप्त­वा­न­ह­म­ख­ण्ड­वै­भ­वा­न­न्द­मा­त्म­प­द­म­क्षयं क्षणात् ॥४८८॥

धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं विमुक्तोऽहं भवग्रहात् ।
नित्या­न­न्द­स्व­रू­पोऽहं पूर्णोऽहं तदनुग्रहात् ॥४८९॥

अस­ङ्गोऽ­हऽ­म­न­ङ्गोऽ­ह­म­लि­ङ्गोऽ­ह­म­भ­ङ्गुरः ।
प्रशा­न्तोऽ­ह­म­न­न्तोऽ­ह­म­ता­न्तोऽहं चिरन्तनः ॥४९०॥

अक­र्ता­ह­म­भो­क्ता­ह­म­वि­का­रोऽ­ह­म­क्रियः ।
शुद्ध­बो­ध­स्व­रू­पोऽहं केवलोऽहं सदाशिवः ॥४९१॥

द्रष्टुः श्रोतुर्वक्तुः कर्तु­र्भो­क्तु­र्वि­भिन्न एवाहम् ।
नित्य­नि­र­न्त­र­नि­ष्क्रि­य­नि­स्सी­मा­स­ङ्ग­पू­र्ण­बो­धात्मा ॥४९२॥

नाहमिदं नाह­म­दोऽ­प्यु­भ­यो­र­व­भा­सकं परं शुद्धम् ।
बाह्या­भ्य­न्त­र­शून्यं पूर्णं ब्रह्मा­द्वि­ती­य­मे­वा­हम् ॥४९३॥

निरु­प­म­म­ना­दि­तत्त्वं त्वमहमिदमद इति कल्पनादूरम् ।
नित्यानन्दैकरसं सत्यं ब्रह्मा­द्वि­ती­य­मे­वा­हम् ॥४९४॥

नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः ।
अख­ण्ड­बो­धोऽ­ह­म­शे­ष­साक्षी निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः ॥४९५॥

सर्वेषु भूतेष्वहमेव संस्थितः
ज्ञाना(त्रा)त्म­ना­न्त­र्ब­हि­रा­श्रयः सन् ।
भोक्ता च भोग्यं स्वयमेव सर्वं
(य)तद्य­त्पृ­थ­ग्दृ­ष्ट­मि­द­न्तया पुरा ॥४९६॥

मय्य­ख­ण्ड­सु­खा­म्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः ।
उत्पद्यन्ते विलीयन्ते माया­मा­रु­त­वि­भ्र­मात् ॥४९७॥

स्थूलादिभावा मयि कल्पिता भ्रमात्
आरो­पि­ता­नु­स्फु­र­णेन लोकैः ।
काले यथा कल्पकवत्सरायन-
र्त्वादयो निष्क­ल­नि­र्वि­कल्पे ॥४९८॥

आरोपितं नाश्रयदूषकं भवेत्
कदापि मूढै­र्म­ति­दो­ष­दू­षितैः ।
नार्द्री­क­रो­त्यू­ष­र­भू­मि­भागं
मरी­चि­का­वा­रि­म­हा­प्र­वाहः ॥४९९॥

आकाशवत् कल्पविदूरगोऽहं
आदित्यवद् भास्य­वि­ल­क्ष­णोऽ­हम् ।
अहा­र्य­व­न्नि­त्य­वि­नि­श्च­लोऽ­हम्
अम्भोधिवत् पार­वि­व­र्जि­तोऽ­हम् ॥५००॥

न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायसः ।
अतः कुतो मे तद्धर्माः जाग्र­त्स्व­प्न­सु­षु­प्तयः ॥५०१॥

उपाधिरायाति स एव गच्छति
स एव कर्माणि करोति भुङ्क्ते ।
स एव जीवन् म्रियते सदाहं
कुला­द्रि­व­न्नि­श्चल एव संस्थितः ॥५०२॥

न मे प्रवृत्तिर्नच मे निवृत्तिः
सदैकरूपस्य निरङ्कुशस्य ।
एकात्मको यो निबिडो निरन्तरो
व्योमेव पूर्णः स कथं नु चेष्टते ॥५०३॥

पुण्यानि पापानि निरिन्द्रियस्य
निश्चेतसो निर्वि­कृ­ते­र्नि­रा­कृतेः ।
कुतो ममा­ख­ण्ड­सु­खा­नु­भूतेः
ब्रूते ह्यन­न्वा­ग­त­मि­त्यपि श्रुतिः ॥५०४॥

छायया स्पृष्टमुष्णं वा शीतं वा सुष्ठु दुष्ठु वा ।
न स्पृशत्येव यत्किञ्चित् पुरुषं तद्विलक्षणम् ॥५०५॥

अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् ।
देहे­न्द्रि­य­म­नो­धर्माः नैवात्मानं स्पृशन्त्यहो ॥५०६॥

रवेर्यथा कर्मणि साक्षिभावो
वह्नेर्यथा वाऽयसि दाहकत्वम् ।
रज्जो­र्य­थाऽऽ­रो­पि­त­व­स्तु­सङ्गः
तथैव कूटस्थचिदात्मनो मे ॥५०७॥

कर्तापि वा कारयितापि नाहं
भोक्तापि वा भोजयितापि नाहम् ।
द्रष्टापि वा दर्शयितापि नाहं
सोऽहं स्वय­ञ्ज्यो­ति­र­नी­दृ­गात्मा ॥५०८॥

चलत्युपाधौ प्रति­बि­म्ब­लौ­ल्यम्
औपाधिकं मूढधियो नयन्ति ।
स्वबिम्बभूतं रवि­व­द्वि­नि­ष्क्रियं
कर्तास्मि भोक्तास्मि हतोऽस्मि हेति ॥५०९॥

जले वापि स्थले वापि लुठत्येष जडात्मकः ।
नाहं विलिप्ये तद्धर्मैः घटधर्मैर्नभो यथा ॥५१०॥

कर्तृ­त्व­भो­क्तृ­त्व­ख­ल­त्व­म­त्तता-
जड­त्व­ब­द्ध­त्व­वि­मु­क्त­ता­दयः ।
बुद्धेर्विकल्पा न तु सन्ति वस्तुतः
स्वस्मिन्परे ब्रह्मणि केवलेऽद्वये ॥५११॥

सन्तु विकाराः प्रकृतेर्दशधा शतधा सहस्रधा वापि ।
तैः किं मेऽसङ्गचितेः न ह्यम्बु­द­ड­म्ब­रोऽ­म्बरं स्पृशति ॥५१२॥

अव्यक्तादि स्थूल­प­र्य­न्त­मे­तद्
विश्वं यत्राभासमात्रं प्रतीतम् ।
व्योमप्रख्यं सूक्ष्म­मा­द्य­न्त­हीनं
ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥५१३॥

सर्वाधारं सर्व­व­स्तु­प्र­काशं सर्वाकारं सर्वगं सर्वशून्यम् ।
नित्यं शुद्धं निष्कलं निर्विकल्पं ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥५१४॥

यत्प्रत्यस्ता (यस्मिन्नस्ता) शेषमाया विशेषं
प्रत्यग्रूपं प्रत्य­या­ग­म्य­मा­नम् ।
सत्य­ज्ञा­ना­न­न्त­मा­न­न्द­रूपं
ब्रह्माद्वैतं यत्तदेवाहमस्मि ॥५१५॥

निष्क्रि­योऽ­स्म्य­वि­का­रोऽस्मि
निष्कलोऽस्मि निराकृतिः ।
निर्वि­क­ल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि
निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः ॥५१६॥

सर्वात्मकोहं सर्वोऽहं सर्वा­ती­तोऽ­ह­म­द्वयः ।
केव­ला­ख­ण्ड­बो­धोऽ­ह­मा­न­न्दोऽहं निरन्तरम् ॥५१७॥

स्वारा­ज्य­सा­म्रा­ज्य­वि­भू­ति­रेषा
भव­त्कृ­पा­श्री­म­हि­त­प्र­सा­दात् ।
प्राप्ता मया श्रीगुरवे महात्मने
नमो नमस्तेस्तु पुनर्नमोऽस्तु ॥५१८॥

महास्वप्ने माया­कृ­त­ज­नि­ज­रा­मृ­त्यु­ग­हने
भ्रमन्तं क्लिश्यन्तं बहु­ल­त­र­ता­पै­र­नु­क­लम् ।
अह­ङ्का­र­व्या­घ्र­व्य­थि­त­मि­म­म­त्य­न्त­कृ­पया
प्रबोध्य प्रस्वा­पा­त्प­र­म­वि­त­वा­न्मा­मसि गुरो ॥५१९॥

नमस्तस्मै सदेकस्मै नमश्चिन्महसे मुहुः ।
यदे­त­द्वि­श्व­रू­पेण राजते गुरुराज ते ॥५२०॥

इति नतमवलोक्य शिष्यवर्यं
समधिगतात्मसुखं प्रबु­द्ध­त­त्त्वम् ।
प्रमुदितहृदयः स देशिकेन्द्रः
पुनरिदमाह वचः परं महात्मा ॥५२१॥

ब्रह्म­प्र­त्य­य­स­न्त­ति­र्ज­ग­दतो ब्रह्मैव सत्सर्वतः
पश्या­ध्या­त्म­दृशा प्रशान्तमनसा सर्वा­स्व­व­स्था­स्वपि ।
रूपा­द­न्य­द­वे­क्षितुं किम­भि­त­श्च­क्षु­ष्मतां विद्यते
तद्व­द्ब्र­ह्म­विदः सतः किमपरं बुद्धे­र्वि­हा­रा­स्प­दम् ॥५२२॥

कस्तां परा­न­न्द­र­सा­नु­भू­तिम्
उत्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान् ।
चन्द्रे महाह्लादिनि दीप्यमाने
चित्रे­न्दु­मा­लो­क­यितुं क इच्छेत् ॥५२३॥

अस­त्प­दा­र्था­नु­भवे न किञ्चित्
न ह्यस्ति तृप्तिर्न च दुःखहानिः ।
तद­द्व­या­न­न्द­र­सा­नु­भूत्या
तृप्तः सुखं तिष्ठ सदात्मनिष्ठया ॥५२४॥

स्वमेव सर्वतः पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् ।
स्वान­न्द­म­नु­भु­ञ्जानः कालं नय महामते ॥५२५॥

अखण्डबोधात्मनि निर्विकल्पे
विकल्पनं व्योम्नि पुरप्रकल्पनम् ।
तद­द्व­या­न­न्द­म­या­त्मना सदा
शान्तिं परामेत्य भजस्व मौनम् ॥५२६॥

तूष्णीमवस्था परमोपशान्तिः
बुद्धे­र­स­त्क­ल्प­वि­क­ल्प­हेतोः ।
ब्रह्मात्मना ब्रह्मविदो महात्मनो
यत्रा­द्व­या­न­न्द­सुखं निरन्तरम् ॥५२७॥

नास्ति निर्वा­स­ना­न्मौ­ना­त्परं सुखकृदुत्तमम् ।
विज्ञा­ता­त्म­स्व­रू­पस्य स्वान­न्द­र­स­पा­यिनः ॥५२८॥

गच्छं­स्ति­ष्ठ­न्नु­प­वि­शन् शयानो वान्यथापि वा ।
यथेच्छया वसे­द्वि­द्वा­ना­त्मा­रामः सदा मुनिः ॥५२९॥

न देश­का­ला­स­न­दि­ग्य­मादि-
लक्ष्या­द्य­पेक्षा प्रति­ब­द्ध­वृत्तेः ।
संसि­द्ध­त­त्त्वस्य महात्मनोऽस्ति
स्ववेदने का नियमाद्यवस्था ॥५३०॥

घटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोऽन्वपेक्ष्यते ।
विना प्रमा­ण­सु­ष्ठुत्वं यस्मिन्सति पदार्थधीः ॥५३१॥

अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भासते ।
न देशं नापि वा कालं न शुद्धिं वाप्यपेक्षते ॥५३२॥

देव­द­त्तोऽ­ह­मि­त्ये­त­द्वि­ज्ञानं निरपेक्षकम् ।
तद्व­द्ब्र­ह्म­वि­दोऽ­प्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् ॥५३३॥

भानुनेव जगत्सर्वं भासते यस्य तेजसा ।
अना­त्म­क­म­स­त्तुच्छं किं नु तस्यावभासकम् ॥५३४॥

वेद­शा­स्त्र­पु­रा­णानि भूतानि सकलान्यपि ।
येनार्थवन्ति तं किं नु विज्ञातारं प्रकाशयेत् ॥५३५॥

एष स्वयं ज्योति­र­न­न्त­शक्तिः
आत्माप्रमेयः सकलानुभूतिः ।
यमेव विज्ञाय विमुक्तबन्धः
जयत्ययं ब्रह्म­वि­दु­त्त­मो­त्तमः ॥५३६॥

न खिद्यते नो विषयैः प्रमोदते
न सज्जते नापि विरज्यते च ।
स्वस्मिन्सदा क्रीडति नन्दति स्वयं
निर­न्त­रा­न­न्द­र­सेन तृप्तः ॥५३७॥

क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा बालः क्रीडति वस्तुनि ।
तथैव विद्वान् रमते निर्ममो निरहं सुखी ॥५३८॥

चिन्ता­शू­न्य­म­दै­न्य­भै­क्ष­म­शनं पानं सरिद्वारिषु
स्वातन्त्र्येण निरङ्कुशा स्थिति­र­भी­र्निद्रा श्मशाने वने ।
वस्त्रं क्षाल­न­शो­ष­णा­दि­र­हितं दिग्वातु शय्या मही
सञ्चारो निगमान्तवीथिषु विदां क्रीडा परे ब्रह्मणि ॥५३९॥

विमानमालम्ब्य शरीरमेतत्
भुन­क्त्य­शे­षा­न्वि­ष­या­नु­प­स्थि­तान् ।
परेच्छया बालवदात्मवेत्ता
योऽव्य­क्त­लि­ङ्गोऽ­न­नु­ष­क्त­बाह्यः ॥५४०॥

दिगम्बरो वापि च साम्बरो वा
त्वगम्बरो वापि चिदम्बरस्थः ।
उन्मत्तवद्वापि च बालवद्वा
पिशाचवद्वापि चरत्यवन्याम् ॥५४१॥

कामान्नी कामरूपी संश्चरत्येकचरो मुनिः ।
स्वात्मनैव सदा तुष्टः स्वयं सर्वात्मना स्थितः ॥५४२॥

क्वचिन्मूढो विद्वान् क्वचिदपि महाराजविभवः
क्वचिद् भ्रान्तः सौम्यः क्वचि­द­ज­ग­रा­चा­र­क­लितः ।
क्वचि­त्पा­त्री­भूतः क्वचिदवमतः क्वाप्यविदितः
चरत्येवं प्राज्ञः सत­त­प­र­मा­न­न्द­सु­खितः ॥५४३॥

निर्धनोपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महाबलः ।
नित्य­तृ­प्तोऽ­प्य­भु­ञ्जा­नोऽ­प्य­समः समदर्शनः ॥५४४॥

अपि कुर्व­न्न­कु­र्वा­ण­श्चा­भोक्ता फलभोग्यपि ।
शरी­र्य­प्य­श­री­र्येष परिच्छिन्नोऽपि सर्वगः ॥५४५॥

अशरीरं सदा सन्तमिमं ब्रह्मविदं क्वचित् ।
प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे ॥५४६॥

स्थूला­दि­स­म्ब­न्ध­व­तोऽ­भि­मा­निनः
सुखं च दुःखं च शुभाशुभे च ।
विध्वस्तबन्धस्य सदात्मनो मुनेः
कुतः शुभं वाप्यशुभं फलं वा ॥५४७॥

तमसा ग्रस्त­व­द्भा­ना­द­ग्र­स्तोऽपि रविर्जनैः ।
ग्रस्त इत्युच्यते भ्रान्त्या ह्यज्ञात्वा वस्तुलक्षणम् ॥५४८॥

तद्व­द्दे­हा­दि­ब­न्धेभ्यो विमुक्तं ब्रह्मवित्तमम् ।
पश्यन्ति देहिवन्मूढाः शरी­रा­भा­स­द­र्श­नात् ॥५४९॥

अहि­नि­र्ल्व­य­नी­वाऽयं मुक्तदेहस्तु तिष्ठति ।
इत­स्त­त­श्चा­ल्य­मानो यत्कि­ञ्चि­त्प्रा­ण­वा­युना ॥५५०॥

स्त्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नो­न्न­त­स्थ­लम् ।
देवेन नीयते देहो यथा­का­लो­प­भु­क्तिषु ॥५५१॥

प्रार­ब्ध­क­र्म­प­रि­क­ल्पि­त­वा­स­नाभिः
संसारिवच्चरति भुक्तिषु मुक्तदेहः ।
सिद्धः स्वयं वसति साक्षिवदत्र तूष्णीं
चक्रस्य मूलमिव कल्प­वि­क­ल्प­शून्यः ॥५५२॥

नैवेन्द्रियाणि विषयेषु नियुङ्क्त एष
नैवापयुङ्क्त उप­द­र्श­न­ल­क्ष­णस्थः ।
नैव क्रिया­फ­ल­म­पी­ष­द­पे­क्षते सः
स्वान­न्द­सा­न्द्र­र­स­पा­न­सु­म­त्त­चित्तः ॥५५३॥

लक्ष्या­ल­क्ष्य­गतिं त्यक्त्वा यस्ति­ष्ठे­त्के­व­ला­त्मना ।
शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्रह्मविदुत्तमः ॥५५४॥

जीवन्नेव सदा मुक्तः कृतार्थो ब्रह्मवित्तमः ।
उपा­धि­ना­शा­द्ब्र­ह्मैव सन्ब्र­ह्मा­प्येति निर्द्वयम् ॥५५५॥

शैलूषो वेष­स­द्भा­वा­भा­व­योश्च यथा पुमान् ।
तथैव ब्रह्म­वि­च्छ्रेष्ठः सदा ब्रह्मैव नापरः ॥५५६॥

यत्र क्वापि विशीर्णं सत् पर्णमिव तरोर्वपुः पतनात् ।
ब्रह्मीभूतस्य यतेः प्रागेव हि तच्चिदग्निना दग्धम् ॥५५७॥

सदात्मनि ब्रह्मणि तिष्ठतो मुनेः
पूर्णा­द्व­या­न­न्द­म­या­त्मना सदा ।
न देश­का­ला­द्यु­चि­त­प्र­तीक्षा
त्वङ्मां­स­वि­त्पि­ण्ड­वि­स­र्ज­नाय ॥५५८॥

देहस्य मोक्षो नो मोक्षो न दण्डस्य कमण्डलोः ।
अविद्या हृद­य­ग्र­न्थि­मोक्षो मोक्षो यतस्ततः ॥५५९॥

कुल्यायामथ नद्यां वा शिवक्षेत्रेऽपि चत्वरे ।
पर्णं पतति चेत्तेन तरोः किं नु शुभाशुभम् ॥५६०॥

पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशवद्
देहे­न्द्रि­य­प्रा­ण­धियां विनाशः ।
नैवात्मनः स्वस्य सदात्मकस्या-
नन्दा­कृ­ते­र्वृ­क्ष­व­दास्त एषः ॥५६१॥

प्रज्ञानघन इत्यात्मलक्षणं सत्यसूचकम् ।
अनू­द्यौ­पा­धि­क­स्यैव कथयन्ति विनाशनम् ॥५६२॥

अविनाशी वा अरेऽयमात्मेति श्रुतिरात्मनः ।
प्रब्र­वी­त्य­वि­ना­शित्वं विनश्यत्सु विकारिषु ॥५६३॥

पाषा­ण­वृ­क्ष­तृ­ण­धा­न्य­क­टा­म्ब­राद्या
दग्धा भवन्ति हि मृदेव यथा तथैव ।
देहे­न्द्रि­या­सु­म­न­आ­दि­स­म­स्त­दृश्यं
ज्ञाना­ग्नि­द­ग्ध­मु­प­याति परात्मभावम् ॥५६४॥

विलक्षणं यथा ध्वान्तं लीयते भानुतेजसि ।
तथैव सकलं दृश्यं ब्रह्मणि प्रविलीयते ॥५६५॥

घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्फुटम् ।
तथैवोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्म­वि­त्स्व­यम् ॥५६६॥

क्षीरं क्षीरे यथा क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले ।
संयुक्तमेकतां याति तथा­त्म­न्या­त्म­वि­न्मुनिः ॥५६७॥

एवं विदेहकैवल्यं सन्मा­त्र­त्व­म­ख­ण्डि­तम् ।
ब्रह्मभावं प्रपद्यैष यतिर्नावर्तते पुनः ॥५६८॥

सदा­त्मै­क­त्व­वि­ज्ञा­न­द­ग्धा­वि­द्या­दि­व­र्ष्मणः ।
अमुष्य ब्रह्म­भू­त­त्वा­द्ब्र­ह्मणः कुत उद्भवः ॥५६९॥

मायाकॢप्तौ बन्धमोक्षौ न स्तः स्वात्मनि वस्तुतः ।
यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पा­भा­स­वि­नि­र्गमौ ॥५७०॥

आवृतेः सदसत्त्वाभ्यां वक्तव्ये बन्धमोक्षणे ।
नावृ­ति­र्ब्र­ह्मणः काचि­द­न्या­भा­वा­द­ना­वृ­तम् ।
यद्य­स्त्य­द्वै­त­हानिः स्याद्द्वैतं नो सहते श्रुतिः ॥५७१॥

बन्धश्च मोक्षश्च मृषैव मूढा
बुद्धेर्गुणं वस्तुनि कल्पयन्ति ।
दृगावृतिं मेघकृतां यथा रवौ
यतोऽ­द्व­या­स­ङ्ग­चि­दे­क­म­क्ष­रम् ॥५७२॥

अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि ।
बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुनः ॥५७३॥

अतस्तौ मायया कॢप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि ।
निष्कले निष्क्रिये शान्ते निरवद्ये निरञ्जने ।
अद्वितीये परे तत्त्वे व्योमवत्कल्पना कुतः ॥५७४॥

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः ।
न मुमुक्षुर्न वै मुक्तः इत्येषा परमार्थता ॥५७५॥

सक­ल­नि­ग­म­चू­डा­स्वा­न्त­सि­द्धा­न्त­गुह्यं
परमिदमतिगुह्यं दर्शितं ते मयाऽद्य ।
अपगतकलिदोषः काम­नि­र्मु­क्त­बुद्धिः
तदतुलमसकृत्त्वं भावयेदं मुमुक्षुः ॥५७६॥

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं प्रश्रयेण कृतानतिः ।
स तेन समनुज्ञातो ययौ निर्मुक्तबन्धनः ॥५७७॥

गुरुरेष सदानन्दसिन्धौ निर्मग्नमानसः ।
पावयन् वसुधां सर्वां विचचार निरन्तरः ॥५७८॥

इत्याचार्यस्य शिष्यस्य संवा­दे­ना­त्म­ल­क्ष­णम् ।
निरूपितं मुमुक्षूणां सुखबोधोपपत्तये ॥५७९॥

हित­मि­द­मु­प­दे­श­मा­द्रि­यन्तां
विहि­त­नि­र­स्त­स­म­स्त­चि­त्त­दोषाः ।
भवसुखविमुखाः प्रशान्तचित्ताः
श्रुतिरसिका यतयो मुमुक्षवो ये ॥५८०॥

संसाराध्वनि ताप­भा­नु­कि­र­ण­प्रो­द्भू­त­दा­ह­व्यथा-
खिन्नानां जलकाङ्क्षया मरुभुवि भ्रान्त्या परिभ्राम्यताम् ।
अत्या­स­न्न­सु­धा­म्बुधिं सुखकरं ब्रह्माद्वयं दर्शय-
न्त्येषा शङ्करभारती विजयते निर्वा­ण­स­न्दा­यिनी ॥५८१॥