आनन्दज्ञानविरचिता
पदच्छेदः पदार्थोक्तिर्विग्रहो वाक्ययोजना ।
आक्षेपोऽथ समाधानं व्याख्यानं षड्विधं मतम् ॥
ఆత్మా వా ఇదమిత్యాదినా కేవలాత్మవిద్యారంభస్యావసరం వక్తుం వృత్తం కీర్తయతి –
పరిసమాప్తమితి ।
తత్పరిసమాప్తిః కథం గమ్యత ఇత్యాశఙ్క్య తత్ఫలోపసంహారాదిత్యాహ –
సైషేతి ।
పరా గతిః పరం గన్తవ్యం ప్రాప్తవ్యం ఫలమిత్యర్థః ।
ఉపసంహారమేవ వాక్యోదాహరణేన దర్శయతి –
ఎతదితి ।
తత్ర సహ సర్వేణ భోజ్యేన సంయుక్తోఽధ్యాత్మాధిదైవలక్షణః ప్రాణః సత్యైకశబ్దవాచ్యో భవతీతి ప్రాణస్వరూపమనేన వాక్యేనోపసంహృతమిత్యర్థః । అనేన ప్రాణ ఎక ఎవేత్యుత్కమిత్యాహ –
ఎష ఇతి ।
తర్హి వాగగ్న్యాదయో దేవాః క ఇత్యాశఙ్క్య “తస్య వాక్తన్తిరథాతో విభూతయోఽస్య పురుషస్య” ఇత్యాదినా ప్రాణస్యైవ విభూతయో విస్తారా ఇత్యుక్తమిత్యాహ –
ఎతస్యైవేతి ।
ఎవం సర్వాత్మకప్రాణస్యాఽఽత్మత్వేన విజ్ఞానాత్కర్మసహితాత్సర్వదేవతాత్మకప్రాణప్రాప్తిలక్షణం ఫలం “ప్రజ్ఞామయో దేవతామయో బ్రహ్మమయోఽమృతమయః సంభూయ దేవతా అప్యేతి య ఎవం వేద” ఇత్యనేన వాక్యేనోపసంహృతమిత్యాహ –
ఎతస్యేతి ।
తథా చ జ్ఞానసహితేన కర్మణా కేవలాత్మస్వరూపావస్థానలక్షణమోక్షస్యాసిద్ధేస్తత్సిద్ధ్యర్థం కేవలాత్మవిద్యారమ్భస్యేదానీమవసర ఇతి భావః ।
అత్రాన్తరే సర్వాత్మకసూత్రాత్మప్రాప్తివ్యతిరిక్తమోక్షస్యాభావాత్తదర్థం కేవలాత్మవిద్యారమ్భో న యుక్త ఇతి కేషాఞ్చినమతముత్థాపయతి –
సోఽయమితి ।
ఎతస్యైవ విషయాదిమతః సుఖరూపత్వేన పురుషార్థత్వాన్మోక్షత్వం న నిర్విషయస్య కేవలాత్మస్వరూపావస్థానస్యేత్యాహ –
ఎష ఇతి ।
అయమపి చేన్మోక్షః కేవలాత్మజ్ఞానేన సాధ్యతే తదా తదారమ్భోఽర్థవానిత్యాశఙ్క్య సవిశేషేణైవ సాధనేన సిద్ధిర్యుక్తేత్యాహ –
స చేతి ।
ఆత్మనః సవిశేషత్వేన కేవలాత్మవిద్యాయా అభావాదపి న తస్యా హేతుత్వమిత్యాహ –
నాతః పరమితి ।
తన్మతం ప్రదర్శ్య తన్నిరాకరణార్థత్వేన కేవలాత్మవిద్యావాక్యమవతారయతి –
తానితి ।
కేవలాత్మజ్ఞానేతి నిర్విశేషాత్మవిషయత్వమకర్మినిష్ఠత్వం కర్మానఙ్గత్వలక్షణం కర్మాసమ్బన్ధిత్వం చ కైవల్యమిహ వివక్షితమిత్యర్థః । నను “ఆత్మా వా ఇదమ్” ఇత్యాది కథం కేవలాత్మవిషయం “స ఇమాఀల్లోకానసృజత” ఇతి లోకసృష్టిప్రతీతేః । తస్యాశ్చ సవిశేషహిరణ్యగర్భాదికర్తృకత్వేన పురాణేషు ప్రసిద్ధేః । తాభ్యో గామానయదిత్యాదివ్యవహారాణాం లోకే సవిశేషవిషయత్వప్రసిద్ధేః ।
పూర్వత్ర “అథాతో రేతసః సృష్టిః” “ప్రజాపతే రేతో దేవాః”ఇత్యత్ర ప్రజాపతిశబ్దితస్య హిరణ్యగర్భస్య ప్రస్తుతత్వాచ్చ తస్య తద్విషయత్వస్యౌచిత్యాదిత్యాత్మగృహీతిరిత్యధికరణపూర్వపక్షన్యాయేన శఙ్కతే –
కథమితి ।
సవిశేషవిషయత్వే సత్యాత్మవిద్యాయాః కర్మాసమ్బన్ధోఽప్యసిద్ధ ఇత్యభిప్రేత్యోక్తమ్
అకర్మసమ్బన్ధీతి ।
“ఆత్మా వా ఇదమేక ఎవాగ్ర ఆసీత్” ఇత్యద్వితీయాత్మోపక్రమాత్ । “ఎష బ్రహ్మైష ఇన్ద్రః” ఇత్యాద్యనుక్రమ్య “సర్వం తత్ప్రజ్ఞానేత్రం ప్రజ్ఞానే ప్రతిష్ఠితమ్”ఇతి ప్రజ్ఞానశబ్దితప్రత్యగాత్మాధిష్ఠానత్వేన తద్వ్యతిరేకేణ బ్రహ్మశబ్దితహిరణ్యగర్భాదిప్రపఞ్చస్యాభావముక్త్వా ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మేత్యద్వితీయాత్మనోపసంహారాత్ “స ఎతమేవ పురుషం బ్రహ్మ తతమపశ్యత్” ఇతి మధ్యే పరామర్శాద్బ్రహ్మాత్మాద్వితీయత్వస్య మానాన్తరాగమ్యత్వేనాపూర్వత్వాదముష్మిన్స్వర్గే లోకే సర్వాన్కామానాప్త్వాఽమృతః సమభవదితి స్వర్గశబ్దితనిరతిశయసుఖాత్మకబ్రహ్మణైక్యేన స్థితస్య తదంశభూతవైషయికసర్వానన్దప్రాప్తిలక్షణఫలోక్తేః । సృష్ట్యాద్యర్థవాదాత్ । “స ఎతమేవ సీమానం విదార్యైతయా ద్వారా ప్రాపద్యత” ఇతి ప్రవేశోక్తేః । “ తస్య త్రయ ఆవసథాస్త్రయః స్వప్నాః” ఇతి జాగ్రదాద్యవస్థాత్రయస్య స్వప్నత్వేన మిథ్యాత్వోక్త్యుపపత్తేశ్చ నిర్విశేషాద్వితీయాత్మపరత్వావగమనేన గ్రన్థస్యార్థాన్తరశఙ్కానవకాశాల్లోకాదిసృష్ట్యుక్తేశ్చాధ్యారోపాపవాదాభ్యాముక్తాత్మప్రతిపత్యర్థమాత్మన్యధ్యారోపాత్పరమాత్మైవేహాఽఽత్మశబ్దేన గ్రహ్యత ఇతరవత్ । యథేతరేషు సృష్టిశ్రవణేషు “తస్మాద్వా ఎతస్మాదాత్మన ఆకాశః సమ్భూతః” ఇత్యేవమాదిషు పరస్యాఽఽత్మనో గ్రహణం యథా వేతరస్మిఀల్లౌకిక ఆత్మశబ్దప్రయోగే ప్రత్యగాత్మైవ ముఖ్య ఆత్మశబ్దేన గృహ్యతే తథేహాపి భవితుమర్హతి । కుతః । వాక్యార్థదర్శనాత్ ।
ఆత్మగృహీతిరితరవదుత్తరాదిత్యధికరణసిద్ధాన్తన్యాయేన కేవలాత్మపరత్వనిశ్చయాన్న సవిశేషపరత్వముత్తరగ్రన్థస్యేత్యాహ –
అన్యార్థేతి ।
యచ్చైష ఎవ మోక్ష ఇత్యుక్తం తత్రాఽఽహ -
తథా చేతి ।
తథా సంసారిత్వం చ దర్శయిష్యతీత్యన్వయః । తం హిరణ్యగర్భస్య స్థూలం రూపం వైరాజం పిణ్డమశనాయాపిపాసాభ్యాం సంయోజితవానీశ్వర ఇతి శ్రుత్యర్థః ।
అశనాయాదిమత్త్వేఽపి నిరతిశయసుఖవత్త్వేన దేవతాభావస్య మోక్షత్వం స్యాదిత్యత ఆహ –
అశనాయాదీతి ।
అశనాయాదేర్దుఃఖనియతత్వాన్నిరతిశయసుఖవత్వం తస్యాసిద్ధమితి సంసారిత్వమిత్యర్థః । యచ్చ నిర్విశేషాత్మస్వరూపావస్థానస్య విషయాదిరహితత్వేన న మోక్షత్వమితి తదసత్ । తస్య యోఽశనాయాపిపాసే శోకం మోహం జరాం మృత్యుమత్యేతీత్యశనాయాద్యత్యయశ్రుతేస్తన్నియతదుఃఖాప్రసక్తేః । స్వతశ్చ “ఆనన్దో బ్రహ్మేతి వ్యజానాత్” ఇతి శ్రుత్యన్తరాదముష్మిన్స్వర్గే లోక ఇతీహాప్యానన్దరూపతావగమాత్స్వర్గశబ్దస్య సుఖసామాన్యవాచిత్వాత్ । “అనన్తే స్వర్గే లోకే” “బ్రహ్మవిదః స్వర్గం లోకమిత ఊర్ధ్వం విముక్తాః” ఇత్యాదిశ్రుతిషు బ్రహ్మానన్దే స్వర్గశబ్దప్రయోగాచ్చ ।
తస్య విషయాభావేఽపి పురుషార్థత్వాన్మోక్షత్వమిత్యాహ –
పరస్య త్వితి ।
ఎవం నిర్విశేషాత్మవిద్యాయా మోక్షసాధనత్వమఙ్గీకృత్య తస్యా అకర్మినిష్ఠత్వనియమరూపం కైవల్యమ్ న సమ్భవతీతి వదన్సంన్యాసమాక్షిపతి –
భవత్వితి ।
విశేషాశ్రవణమేవ స్ఫోటయతి –
అకర్మిణ ఇతి ।
సంన్యసిన ఇత్యర్థః ।
న కేవలం విశేషాశ్రవణం కిన్తు సన్నిధానాత్కర్మిణః ప్రతీతేః కర్మసమ్బన్ధిత్వనియమశ్రవణం చాస్తీత్యాహ –
కర్మ చేతి ।
తథా చ తద్ద్వారా కర్మీ సన్నిహిత ఇత్యర్థః । తస్మాదితి । తతో న కర్మత్యాగరూపసంన్యాసాశ్రమోఽస్తీత్యర్థః । ఎవమాత్మవిద్యాం కేవలాం కర్మాసమ్బన్ధినీమఙ్గీకృత్య తస్యా అకర్మినిష్ఠత్వనియమో నిరాకృతః ।
ఇదానీమఙ్గీకారం పరిత్యజతి –
న చేతి ।
పూర్వత్ర కర్మసమ్బన్ధిజ్ఞానవిషయస్య సర్వాత్మత్వోక్తేరేష బ్రహ్మేత్యాదినాఽత్రాపి సర్వాత్మత్వోక్తేస్తేనైవ లిఙ్గేనాస్యాప్యాత్మజ్ఞానస్య కర్మసమ్బన్ధిత్వానుమానాద్వక్ష్యమాణస్యాఽఽత్మజ్ఞానస్య న కర్మాసమ్బన్ధిత్వమిత్యర్థః ।
సంగ్రహవాక్యం వివృణోతి –
యథేత్యాదినా।
కర్మసమ్బన్ధిన ఇతి ।
తస్య “ఎష హీమం లోకమభ్యార్చత్” “పురుషరూపేణ ఎష తపతి” ఇత్యాదినా సూర్యాత్మత్వముక్త్వా తస్య సర్వాత్మత్వం “తస్మాచ్ఛతర్చిన ఇత్యాచక్షత ఎతమేవ సన్తమ్” ఇత్యాదినా “ప్రాణ ఋచ ఇత్యేవం విద్యాత్” ఇత్యన్తేన “ప్రాణో వై సర్వాణి భూతాని చ” ఇత్యనేన చోక్తమిత్యర్థః । జగతో జఙ్గమస్య తస్థుషః స్థావరస్య సూర్య ఆత్మేతి మన్త్రార్థః ।
ప్రజ్ఞానేత్రమితి ।
ప్రజ్ఞాశబ్దితబ్రహ్మనేతృకమిత్యర్థః।
సందంశన్యాయేనాప్యస్య కర్మసమ్బన్ధ్యాత్మవిషయత్వమితి వదన్సర్వాత్మత్వలిఙ్గస్య కర్మసమ్బన్ధ్యాత్మనియతత్వమాహ –
తథా చేతి ।
తథా సంహితోపనిషది చేతి చకారాన్వయః । మహత్యుక్థే బృహతీసహస్రాఖ్యే శస్త్ర ఎతం ప్రకృతమాత్మానమృగ్వేదినో విచారయన్తీతి శ్రుత్యర్థః ।
సంహితోపనిషది ప్రజ్ఞాత్మేత్యుక్తస్యాఽఽత్మనో “యో యజ్ఞస్యోల్బణం పశ్యేదిత్యాది” వాక్యపర్యాలోచనయా కర్మసమ్బన్ధప్రతీతేరస్యాపి ప్రజ్ఞాత్మత్వోక్త్యా చ కర్మసమ్బన్ధావగమాత్తజ్జ్ఞానస్య కర్మసమ్బన్ధిత్వమిత్యాహ –
తథా తస్యేతి ।
శఙ్కాముపసంహరతి –
తస్మాదితి ।
శఙ్కావాద్యేవ సిద్ధాన్త్యాశఙ్కామాశఙ్కతే –
పునరుక్తీతి ।
సంగ్రహవాక్యం వివృణోతి –
ప్రాణో వా ఇత్యాదినా ।
పూర్వోత్తరబ్రాహ్మణయోరేకార్థత్వే వక్ష్యమాణమపి ప్రాణాత్మవిషయం స్యాత్తచ్చ నిర్ధారితమితి పునరుక్తమిత్యర్థః ।
స ఎవాఽఽశఙ్కాం పరిహరతి –
న తస్యేతి ।
తమేవ ప్రశ్నపూర్వకం వివృణోతి –
కథమిత్యాదినా ।
జగత్సృష్టీతి ।
“స ఇమాఀల్లోకానసృజత” ఇత్యాదిశ్రవణాదిత్యర్థః ।
ప్రకారాన్తరేణ పునరుక్తిం పరిహరతి –
కేవలేతి ।
ఎతం పరిహారం వాశబ్దార్థం వదన్వివృణోతి –
అథవేతి ।
కర్మణోఽన్యత్రేతి ।
కర్మాఙ్గత్వం తదఙ్గోక్థ్యాద్యాశ్రయత్వం చ వినేత్యర్థః । అప్రాప్తావితి చ్ఛేదః ।
అప్రాప్తౌ హేతుమాహ –
కర్మప్రస్తావ ఇతి ।
అవిహితత్వాదితి చ్ఛేద ఉత్తరత్ర హేతుః । న చైవం స్వోక్తకర్మసంబన్ధిత్వనియమత్యాగాపత్తిః । కర్మాఙ్గాశ్రితత్వమాత్రస్య త్యాగేఽపి కర్మసంబన్ధిత్వస్య సవిశేషవిషయత్వలక్షణస్య కర్మసముచ్చితత్వలక్షణస్య వాఽత్యాగాదఙ్గీకారవాదేనాస్య పక్షస్యోక్తేర్వాఽస్మిన్నపి పక్షే కర్మినిష్ఠత్వం నియతమితి భావః ।
అత్రైవ పక్షే విశేషాన్తరమాహ –
భేదేతి ।
భేదదృష్టీతి ।
ఇదంతయోపాస్య ఇత్యర్థః ।
అభేదేనేతి ।
।అహంతయేత్యర్థః ।
ఆత్మా వా ఇదమిత్యాదిషట్కస్య స్వపక్షేఽర్థవత్త్వముక్త్వా తస్య కర్మత్యాగేనాఽఽత్మజ్ఞానార్థత్వపక్షే బహుశ్రుతివిరోధమాహ –
విద్యామిత్యాదినా ।
అవిద్యాశబ్దేనాత్ర తత్కార్యం కర్మోచ్యతే ।
నను “కుర్వన్నేవేతి”మన్త్రే వర్షశతస్య కర్మనియతత్వోక్తావపి తదనన్తరం సంన్యాసః స్యాదిత్యత ఆహ –
న చేతి ।
“శతాయుర్వై పురుషః” ఇతి శ్రుతేరిత్యర్థః ।
ఇహాపి బృహతీసహస్త్రాఖ్యస్య శస్త్రస్య షట్త్రింశతమక్షరాణాం సహస్త్రాణీత్యుక్త్వా తావన్తి పురుషాయుషోఽహ్నాం సహస్త్రాణీత్యుక్తత్వాద్వత్సరశతమేవాఽఽయురిత్యాహ –
దర్శితం చేతి ।
భవన్తీత్యనన్తరమితిశబ్దో ద్రష్టవ్యః । పురుషాయుషస్యాహ్నామితి పాఠః సాధు । పురుషాయుషోఽహ్నామితి తు సమాసాన్తవిధేరనిత్యత్వాభిప్రాయేణ కథఞ్చిన్నేయః ।
పురుషాయుష చేద్వర్షశతాధికం నాస్తి తర్హి తన్మధ్య ఎవ కర్మసంన్యాసః స్యాదత ఆహ –
వర్షశతం చేతి ।
తత్ర మానమాహ –
దర్శితశ్చేతి ।
నను పురాణేషు శతాధికస్యాఽఽయుషో దశరథాదేః శ్రుతత్వాచ్ఛతవర్షానన్తరం కర్మసంన్యాసః స్యాదిత్యాశఙ్క్య శతాయు శ్రుతివిరోధేన తస్యార్థవాదత్వాత్తథాఽఙ్గీకారేఽపి జీవనకాలస్య సర్వస్యాపి కర్మణా వ్యాప్తత్వశ్రుతేర్నైవమిత్యాహ –
తథా యావజ్జీవమితి ।
“జీర్ణో వా విరమేది” తి వచనాజ్జరానన్తరం సంన్యాసః స్యాదిత్యాశఙ్క్య యజ్ఞపాత్రైర్దహనవిధానాన్నేత్యాహ –
తం యజ్ఞపాత్రైరితి ।
నను యావజ్జీవాదివాక్యానాం ప్రతిపన్నగార్హస్థ్యవిషయత్వం వక్తవ్యమ్ ।
అన్యథా బ్రహ్మచారిణోఽపి తద్విధిప్రసఙ్గాత్తతశ్చ గార్హస్థ్యాత్పూర్వం కర్మత్యాగః స్యాదత ఆహ –
ఋణేతి ।
“జాయమానో వై బ్రాహ్మణస్త్రిభిరృణవా జాయతే” ఇతి శ్రుతేః । “ఋణాని త్రీణ్యపాకృత్య మనో మోక్షే నివేశయేత్” ఇతి స్మృతేశ్చేత్యర్థః । తతశ్చ తదపాకరణార్థం తేనాపి గార్హస్థ్యమేవ ప్రతిపత్తవ్యం న సంన్యాస ఇత్యర్థః ।
“యదహరేవ విరజేత్తదహరేవ ప్రవ్రజేత్” “వ్యుత్థాయాథ భిక్షాచర్యం చరన్తి” “బ్రాహ్మణః ప్రవ్రజేద్గృహాత్” ఇత్యాదిశ్రుతిస్మృత్యోః కా గతిరిత్యత ఆహ –
తత్రేతి ।
జ్ఞానస్తుతీతి ।
సర్వసంన్యాసేనాప్యాత్మా జ్ఞాతవ్య ఇతి జ్ఞానస్తుతిః ప్రతీయత ఇతి తత్పర ఇత్యర్థః ।
విధిత్వేఽపి కర్మానధికృతాన్ధపఙ్గ్వాదివిషయత్వమేవేత్యాహ –
అనధికృతేతి ।
తస్మాన్నాకర్మినిష్ఠా విద్యా కిన్తు కర్మినిష్ఠా తత్సమ్బన్ధినీ చేతి స్థితమ్ ।
తదేతత్సిద్ధాన్తీ పరిహరతి –
నేతి ।
ఎవం హి కర్మినిష్ఠా విద్యా స్యాత్ । యది విదుషోఽపి కర్మానుష్ఠానం స్యాత్తదపి ప్రయోజనార్థితయా వా స్యాత్కామ్య ఇవ నియోగబలాద్వా ప్రాభాకరమత ఇవ నిత్యకర్మాణి ।
తత్ర నాఽఽద్య ఇత్యాహ –
పరమార్థేతి ।
సఙ్గ్రహవాక్యం వివృణ్వన్నిషేధ్యాధ్యాహారపూర్వకం నఞర్థం వివృణోతి –
యదుక్తమిత్యాదినా ।
కర్మసమ్బన్ధి చేతి ।
కర్మాఙ్గోక్థ్యాద్యాశ్రయమిత్యర్థః ।
పరమార్థేతి వాక్యాంశం వివృణోతి –
పరమితి ।
అర్థప్రాప్త్యర్థమనర్థనివృత్యర్థం వా కర్మ స్యాన్నోభయమపీతి వక్తుం విశేషణద్వయమ్ । దోషపదేన రాగద్వేషాభావేనాపి ప్రవృత్త్యభావం సూచయతి । ప్రాగనుష్ఠితకర్మణాఽప్యసమ్బన్ధే కర్తవ్యేన దూరాపస్త ఇతి వక్తుం కృతేనేత్యుక్తమ్ ।
ద్వితీయం శఙ్కతే –
ఫలాదర్శనేఽపీతి ।
మమేదం కార్యమితి బోద్ధా హి నియోగస్య విషయో నియోజ్యః । కార్యే స్వకీయత్వజ్ఞానం చ తజ్జన్యఫలార్థినో న చాఽఽత్మనోఽసఙ్గిత్వజ్ఞానినో మమేదమితి బుద్ధిర్భవతి ।
అతో న తస్య నియుక్తత్వమిత్యాహ –
న నియోగేతి ।
తదేవోపపాదయతి –
ఇష్టేతి ।
మమేదం కార్యమితి బోధాభావేఽపి చేన్నియుజ్యేత తర్హి రాజసూయాదికం బ్రాహ్మణాదినా కర్తవ్యం స్యాదగ్నిష్టోమాదికం చ సర్వదా కర్తవ్యం స్యాన్నిర్నిమిత్తత్వావిశేషాదిత్యాహ –
బ్రహ్మాత్మత్వేతి ।
న కశ్చిన్న నియుక్త ఇతి ।
నఞ్ద్వయేన సర్వోఽపి నియుక్త ఎవేత్యర్థః । కిఞ్చ నియోక్తాఽప్యస్య కిం యః కశ్చన పురుషో వేదో వా ?
ఆద్యే విదుష ఈశ్వరాత్మత్వజ్ఞానాత్సర్వనియోక్తృత్వేన స్వనియోజ్యేనాన్యేనాస్య నియోజ్యత్వం స్యాత్తచ్చ విరోధాన్న సమ్భవతీత్యాహ –
న చ స ఇతి ।
తస్యైవ సర్వనియోక్తృత్వాదిత్యర్థః ।
నన్వన్యస్య నియోజ్యత్వాభావేఽప్యామ్నాయేన విద్వాన్నియోజ్యః స్యాదితి ద్వితీయమాశఙ్క్య తస్యాఽఽమ్నాయస్యేశ్వరతామాపన్నస్య స్వవిజ్ఞానపూర్వకత్వాత్స్వవచనేన స్వస్య నియోజ్యత్వమేకత్ర కర్మకర్తృత్వవిరోధాన్న సమ్భవతీత్యాహ –
ఆమ్నాయస్యాపీతి ।
కిఞ్చ వ్యాకరణాదేస్తత్కర్తృపాణిన్యాదిజ్ఞేయైకదేశార్థవిషయత్వదర్శనేన వేదస్యాపీశ్వరజన్యస్యేశ్వరజ్ఞేయైకదేశవిషయత్వేనాల్పజ్ఞత్వాదప్యధికజ్ఞేశ్వరనియోక్తృత్వమయుక్తమిత్యాహ –
నాపి బహువిదితి ।
అవివేకినేత్యల్పజ్ఞేనేత్యర్థః । అచేతనత్వాద్వా తస్యావివేకిత్వమ్ । భృత్యేన న నియుజ్యత ఇత్యనుషఙ్గః ।
నను వేదస్యేశ్వరజ్ఞానపూర్వకత్వపక్షే పూర్వోక్తదోషానుషఙ్గేఽపి తస్య నిత్యత్వపక్షే నాయం దోష ఇతి శఙ్కతే –
ఆమ్నాయస్యేతి ।
తస్యాచేతనస్య నియోక్తృత్వం న సమ్భవతి తస్య చేతనధర్మత్వాదిత్యుత్తరమాహ –
నేతి ।
నియోక్తృత్వమభ్యుపేత్యాపి దోషమాహ –
ఉక్తదోషాదితి ।
తదేవ వివృణోతి –
తథాఽపీతి ।
అనియోజ్యస్యాపి చేత్కర్తవ్యం విదుషస్తర్హి సర్వం శిష్టం విహితం సర్వేణాపి కర్తవ్యమ్ । సఙ్కోచే హేత్వభావాదిత్యర్థః ।
అసఙ్గిబ్రహ్మాత్మత్వజ్ఞానస్య కర్మకర్తవ్యతాయాశ్చ శాస్త్రేణ కృతత్వాదుభయోరపి శాస్త్రయోః ప్రామాణ్యావిశేషాత్కదాచిదాత్మజ్ఞానం కదాచిత్కర్మానుష్ఠానం చ స్యాదితి శఙ్కతే –
తదపీతి ।
తదేవ వివృణోతి –
యథేతి ।
స్వాభావికాకర్త్రాత్మబోధేన సకృదుత్పన్నేనైవ కర్తృతాబోధబాధనాన్న పునః శాస్త్రేణ కర్తృత్వబోధః సమ్భవతీత్యాహ –
నేతి ।
కృతాకృతేత్యత్ర కృతమిదానీమకృతమితః పరం కర్తవ్యం యత్తదుచ్యతే । ఎవం తావన్నియోగావిషయాకర్త్రాత్మదర్శిత్వాద్విదుషః ప్రయోజనార్థిత్వాభావాచ్చ విదుషో న కర్మేత్యుక్తమ్ । ఇదానీం స్వత ఇష్టానిష్టసంయోగవియోగరూపప్రయోజనార్థితాభావేఽపి విదుషః “స్వర్గకామో యజేతే” తి శాస్త్రేణైవ సాఽప్యాధీయత ఇత్యాశఙ్క్య స్వభావతః ప్రాప్తప్రయోజనార్థితానువాదనే తదుపాయమాత్రం శాస్త్రేణ బోధ్యతే న తు సాఽప్యాధీయతే ।
అన్యథాఽఽశాస్త్రజ్ఞానాం తదర్థితా న స్యాదిత్యాహ –
న చేష్టేతి ।
అత్ర చికీర్షాశబ్దేన ఫలేచ్ఛామాత్రముచ్యతే న తు కర్తుమిచ్ఛా ఫలే తదయోగాదితి ।
నను కృతాకృతాసమ్బన్ధిత్వం తద్విపరీతత్వం చ విరుద్ధత్వాన్న బోధయతి చేచ్ఛాస్త్రం తర్హి కృతాకృతాసమ్బన్ధిత్వమేవ మా బోధీత్యాశఙ్క్య తస్య మానాన్తరాసిద్ధత్వేనావశ్యం శాస్త్రబోధ్యత్వే వక్తవ్యే తద్విపరీతస్య మానాన్తరసిద్ధస్యైవ న శాస్త్రబోధ్యత్వం విరుద్ధత్వాదిత్యాహ –
యద్ధీతి ।
చేదితి నిశ్చయార్థే ।
కృతేతి ।
ఇదం కృతమిదం కర్తవ్యమితి జ్ఞానవిరోధీత్యర్థః । కర్తవ్యతాం తజ్జ్ఞానమిత్యర్థః ।
విధ్యభావేన వేదాన్తానాం న తాదృగాత్మబోధకత్వమిత్యాశఙ్క్య పురుషస్య కర్తవ్యాభిముఖీకరణార్థత్వాద్విధేరిహాఽఽత్మజ్ఞానాభిముఖీకరణార్థం విధిస్వరూపస్యార్థవాదస్య సత్త్వాత్స్వరూపబోధకస్య తత్పరవాక్యస్యాపి సత్త్వాచ్చ నైవమిత్యుత్తరమాహ –
న బోధయత్యేవేత్యాదినా ।
ఉపసంహారాదిత్యనేన తత్సహచరితమాత్మా వా ఇదమిత్యాద్యుపక్రమాదితాత్పర్యలిఙ్గం సూచయతి ।
జ్ఞానోత్పత్త్యనువాదికాణ్వశ్రుతిబలాదప్యనుత్పత్తిశఙ్కా న కార్యేత్యాహ –
తదాత్మానమితి ।
తదితి జీవరూపేణావస్థితం బ్రహ్మేత్యర్థః ।
ఛాన్దోగ్యబలాదప్యేవమేవేతి వదన్గతిసామాన్యన్యాయం దర్శయతి –
తత్త్వమసీతి ।
అనేన తద్ధాస్య విజజ్ఞావితి వాక్యశేషోఽప్యుపలక్ష్యతే । అయమాత్మా బ్రహ్మేత్యాదిరాదిశబ్దార్థః ।
కర్త్రాత్మబోధకకర్మకాణ్డవిరోధాదుత్పన్నమపి జ్ఞానం భ్రాన్తమిత్యాశఙ్క్య తస్య యథాప్రాప్తకర్త్రాత్మానువాదేనోపాయమాత్రపరత్వాన్న వస్తుపరవేదాన్తజన్యజ్ఞానబాధకత్వమిత్యాహ –
ఉత్పన్నస్యేతి ।
నానుత్పన్నమితి ।
వాక్యశ్రవణానన్తరమకర్తాఽఽత్మాఽహమితి జ్ఞానస్యానుభావసిద్ధత్వాన్నాహమకర్తేతి విపరీతజ్ఞానాదర్శనాచ్చ నోభయం వక్తుం శక్యమిత్యర్థః ।
విదుషః ప్రయోజనాభావాన్న కర్మణి ప్రవృత్తిరిత్యుక్తం తర్హి తత్త్యాగేఽపి ప్రయోజనాభావాత్తత్రాపి న ప్రవృత్తిః స్యాదితి శఙ్కతే –
త్యాగేఽపీతి ।
తస్య విదుషః కృతేన కర్మణాఽర్థో నాస్త్యకృతేన కర్మాభావేనాపీహ లోకే నార్థోఽస్తీతి గీతాసు స్మరణాత్త్యాగేఽపి ప్రయోజనాభావస్య తుల్యత్వమితి చేదిత్యన్వయః ।
శఙ్కామేవ వివృణోతి –
య ఆహురితి ।
కర్మత్యాగస్య వ్యాపారాత్మకత్వే వ్యాపారస్య క్లేశాత్మకత్వాత్తదనుష్ఠానం ప్రయోజనాపేక్షం స్యాత్ । న త్వేతదస్తి । కిన్తు క్రియాభావమాత్రమౌదాసీన్యరూపమ్ ।
తస్య చ స్వాస్థ్యస్వరూపత్వాత్స్వత ఎవ ప్రయోజనత్వాన్న ప్రయోజనాన్తరాపేక్షత్వమితి పరిహరతి –
నేతి ।
త్యాగస్యాన్యత్ర క్లృప్తవ్యాపారహేతుజన్యత్వాభావాన్న వ్యాపారత్వమితి వక్తుమన్యత్ర క్లృప్తవ్యాపారహేతుమాహ –
అవిద్యేత్యాదినా ।
యద్వా విదుషః కథం యత్నం వినా వ్యుత్థానమౌదాసీన్యమాత్రేణ సిధ్యతీత్యాశఙ్క్య క్రియాహేత్వభావాత్క్రియాభావ ఇతి వక్తుం తద్ధేతుమాహ –
అవిద్యేత్యాదినా ।
ప్రయోజనస్య భావ ఇతి ।
ప్రయోజనస్య తృష్ణేత్యర్థః । తస్యా వస్తుధర్మత్వే విదుషోఽపి తృష్ణా స్యాదితి తన్నిషేధతి –
న వస్తుధర్మ ఇతి ।
న వస్తుస్వభావ ఇత్యర్థః । వస్తుధర్మత్వే హి విదుషామవిదుషాఞ్చ సుప్తమూర్చ్ఛితాదీనాం సా స్యాన్న త్వేతదస్తి ।
తత్ర హేతుమాహ –
ర్వేతి ।
తద్దర్శనాదితి పాఠే వస్తుస్వభావాజ్ఞానినాం గోపాలాదీనామపి తృష్ణాదర్శనాన్న వస్తుధర్మ ఇతి కథఞ్చిద్యోజ్యమ్ ।
తృష్ణాయా అవిద్యాజన్యత్వముక్త్వా తస్యా వ్యాపారహేతుత్వమాహ –
ప్రయోజనేతి ।
దర్శనాదితి పఞ్చమ్యవిద్యాకామదోషనిమిత్తాయా ఇత్యుత్తరత్ర హేతుత్వేన సమ్బధ్యతే ।
న కేవలం దర్శనమేవ కిన్తు శ్రుతిరప్యస్తీత్యాహ –
సోఽకామయతేతి ।
సోఽకామయతేత్యాదినా “ఉభే హ్యేతే ఎషణే ఎవే” తి వాక్యేన చ పుత్రవిత్తాది కామ్యమేవేతి వాజసనేయిబ్రాహ్మణేఽవధారణాదిత్యన్వయః ।
పాఙ్క్తలక్షణమితి ।
జాయాపుత్రదైవమానుషవిత్తద్వయకర్మభిః పఞ్చభిర్యోగాత్పాఙ్క్తలక్షణం కర్మేత్యర్థః ।
ఉభే ఇత్యస్యార్థమాహ –
సాధ్యసాధనేతి ।
ఎవం క్రియాహేతుం ప్రదర్శ్య తదభావాదేవ విదుషః క్రియాభావోఽయత్నసిద్ధ ఇత్యాహ –
కామేతి ।
పాఙ్క్తలక్షణాయా ఇతి ।
జాయాపుత్రదైవవిత్తమానుషవిత్తకర్మభిః పఞ్చభిర్లక్ష్యతే సాధ్యత ఇతి వైదికీ ప్రవృత్తిః పాఙ్లక్షణేత్యుచ్యతే । పఞ్చసంఖ్యాయోగేన గౌణ్యా వృత్త్యా పఙ్క్తిచ్ఛన్దఃసమ్బన్ధోపచారాత్ । “పఞ్చాక్షరా పఙ్క్తిః । పఙ్క్తో యజ్ఞ”ఇతి శ్రుతేరిత్యర్థః । పాఙ్క్తలక్షణాయా ఇత్యనన్తరమనుపపత్తేరిత్యనుషఙ్గః । వ్యుత్థానమిత్యనన్తరమయత్నసిద్ధమితి శేషః ।
ఎవం చ క్రియాభావస్యౌదాసీన్యాత్మకస్య పురుషస్వభావత్వేనాయత్నసిద్ధత్వే సతి న ప్రయోజనాపేక్షేత్యాహ –
తచ్చేతి ।
పురుషధర్మ ఇతి ।
పురుషస్వభావ ఇత్యర్థః ।
అజ్ఞానకార్యస్యాజ్ఞాననివృత్తావయత్నత ఎవ నివృత్తిరిత్యత్ర దృష్టాన్తమాహ –
న హీతి ।
వ్యుత్థానస్య పుంవ్యాపారాధీనత్వాభావే విధేరనవకాశాద్విదుషో నియమేన వ్యుత్థానం న సిధ్యతీతి శఙ్కతే –
వ్యుత్థానం తర్హీతి ।
తతోఽన్యత్ర గమనమితి ।
పారివ్రాజ్యస్వీకార ఇత్యర్థః । కిం గార్హస్థ్యశబ్దేన గృహస్థోఽహమిత్యభిమానపురఃసరం పుత్రవిత్తాద్యభిమాన ఉచ్యత ఉత గృహస్థలిఙ్గధారణమ్ । నాఽఽద్యః ।
విద్యయాఽవిద్యాకార్యాభిమాననివృత్తేరిత్యాహ –
న కామేతి ।
న ద్వితీయః । లిఙ్గేఽప్యభిమానరాహిత్యస్య తుల్యత్వాత్ । న చైవం పారివ్రాజ్యలిఙ్గేఽప్యభిమానాభావాత్తస్యాప్యసిద్ధిరితి వాచ్యమ్ । సర్వతోఽప్యభిమానరాహిత్యేన సర్వసమ్బన్ధరాహిత్యం హి పరమహంసపరివ్రాజో లక్షణం న లిఙ్గధారణమ్ । “న లిఙ్గం ధర్మకారణమ్” ఇతి స్మృతేః ।
తతశ్చ లిఙ్గేఽప్యభిమానశూన్యస్య పారివ్రాజ్యం సిద్ధమిత్యాహ –
కామనిమిత్తేతి ।
గార్హస్థ్య ఇతి ।
అభిమానాత్మక ఇత్యర్థః ।
తర్హి గురుశుశ్రూషాదావప్యభిమానో న స్యాదిత్యాశఙ్క్యేష్టాపత్తిరిత్యాహ –
ఎతేనేతి ।
నను యథా పుత్రాదిసమ్బన్ధనియమరహితస్యాపి త్వన్మతే దేహధారణార్థినో భిక్షోః పరిగ్రహవ్యావర్తనార్థో భిక్షాటనాదిరేవేతి నియమోఽఙ్గీక్రియతే తథా గృహస్థస్యాప్యభిమానశూన్యస్యైవ సతో దేహధారణార్థం గృహ ఎవాస్త్వాసనం న భిక్షుకత్వమవిశేషాదితి శఙ్కతే –
అత్ర కేచిద్గృహస్థా ఇతి ।
తేషాం న న్యాయో మూలం కిన్తు దృష్టభయాదికమేవ మూలమిత్యుపహసన్నాహ –
భిక్షాటనాదితి ।
పరిభవః పామరైః క్రియమాణస్తిరస్కారః ।
సూక్ష్మేతి ।
కాక్వా వ్యతిరేకేణ స్థూలదృష్టయ ఇత్యర్థః । భిక్షాటనాదీత్యాదిశబ్దేన ప్రాక్ప్రణీతమయాచితమిత్యాదయో గృహ్యన్తే । దేహధారణమాత్రార్థినో భిక్షోరితి పూర్వేణాన్వయః ।
సిద్ధాన్తీ తస్యైవమ్భూతస్య స్త్రీపరిగ్రహోఽస్తి వా న వేతి వికల్ప్యాఽఽద్యే దూషణమాహ –
న స్వేతి ।
స్వగృహవిశేషశబ్దేన స్త్రీవిశేషో గృహ్యతే ।
ద్వితీయే స్త్రీపరిగ్రహవత ఎవ ద్రవ్యపరిగ్రహాధికారాత్తదభావేఽర్థాద్ద్రవ్యపరిగ్రహనివృత్తేస్తదభావే ప్రకారాన్తరేణ జీవనసిద్ధేరర్థాద్భిక్షాటనాదినియమ ఎవ సిధ్యతీత్యాహ –
స్వగృహేతి ।
న చ పుత్రాదిపరిగృహీతేన జీవనమస్త్వితి శఙ్క్యమ్ । తైరపి స్వస్య స్వత్వేన సమ్బన్ధాభావే తదీయస్యాపి పరకీయద్రవ్యతుల్యత్వేన తత్రాపి భిక్షుత్వనియమాదితి ।
అన్యే తు భిక్షోరపి భిక్షాటనాదౌ సప్తాగారానసంక్లృప్తానిత్యాదినియమః శౌచాదౌ చ చాతుర్గుణ్యాదినియమశ్చ ప్రత్యవాయపరిహారార్థం యథేష్యతే తథా యావజ్జీవాదిశ్రుతిబలాత్ప్రత్యవాయపరిహారార్థం నిత్యకర్మణి నియమేన ప్రవృత్తిరిత్యాహుస్తదనువదతి –
శరీరధారణార్థాయామితి ।
అకుర్వత ఎవ గృహేఽవస్థానం పూర్వమతే శఙ్కితమ్ । అస్మిన్మతే త్వగ్నిహోత్రాద్యనుష్ఠానమపి కర్తవ్యమితి శఙ్కతే । తథా పూర్వం పరిగ్రహవ్యావృత్యర్థో భిక్షాటనాదివిషయో దృష్టశరీరధారణప్రయోజనో నియమో దృష్టాన్తత్వేనోక్తః । ఇహ తు స భిక్షాటనాదిగతసప్తాగారత్వాదివిషయోఽదృష్టార్థో దృష్టాన్తత్వేనోక్త ఇతి భేదః ।
దూషయతి –
ఎతదితి ।
తస్య సర్వనియోక్త్రీశ్వరాత్మత్వాచ్చ న నియోజ్యత్వమిత్యాద్యుక్తమిత్యాహ –
అశక్యేతి ।
తర్హి తచ్ఛ్రుతేరప్రామాణ్యే భిక్షాటనాదినియమవిధేరపి తత్స్యాదిత్యభిప్రాయేణ శఙ్కతే –
యావజ్జీవేతే ।
అవిదుషి నియోజ్యే తత్ప్రామాణ్యం ఘటత ఇతి నోక్తదోష ఇత్యాహ –
నేతి ।
తదుక్తప్రతిబన్దీం పరిహర్తుమనువదతి –
యత్త్వితి ।
దూషయతి –
తత్ప్రవృత్తేరితి ।
ఆచమనవిధినాఽఽచమనే ప్రవృత్తస్యాఽఽర్థికో యః పిపాసాపగమస్తస్య యథా నాన్యప్రయోజనార్థత్వం ప్రయోజనం ప్రయుక్తిస్తదర్థత్వం నాఽఽచమనప్రవృత్తిప్రయోజకత్వమ్ । తద్వజ్జీవనార్థం భిక్షాదౌ ప్రవృత్తస్య యస్తత్ర నియమః స న భిక్షాదిప్రవృత్తేః ప్రయోజక ఇత్యర్థః । ఎతదుక్తం భవతి । నియోజ్యత్వాభావాత్కిల బ్రహ్మవిదో నియమవిధ్యనుపపత్తిరాశఙ్కతే । తన్న యుజ్యతే । కథమ్ । నియోజ్యో హి నియోగసిద్ధ్యర్థమపేక్ష్యతే నియోగశ్చ ప్రవృత్తిసిద్ధ్యర్థమ్ । ప్రవృత్తిశ్చేదన్యతః సిద్ధా కిం నియోగేన । అత ఎవ దర్శపూర్ణమాసనియోగాదేవావహననే నియమేన ప్రవృత్తిసిద్ధౌ తత్ర న పృథఙ్నియోగోఽఙ్గీక్రియతే । తదభావే చ న నియోజ్యాపేక్షేతి బ్రహ్మవిదో నియోజ్యత్వాభావేఽపి న నియమవిధ్యనుపపత్తిరితి ।
అగ్నిహోత్రాదిప్రవృత్తేస్త్వన్యతోఽసిద్ధత్వేన తద్విధిత ఎవ తత్ర ప్రవృత్తేర్వక్తవ్యత్వేన తత్సిద్ధ్యర్థం తత్ర నియోగే వాచ్యే తస్య తత్ర నియోజ్యాపేక్షేతి వైషమ్యమాహ –
న చాగ్నిహోత్రేతి ।
నియమవిధౌ నియోజ్యానపేక్షాయామపి తస్య క్లేశాత్మకత్వాత్ప్రయోజనాపేక్షా వాచ్యా ।
తదభావాన్న నియమః సిధ్యతీతి శఙ్కతే –
అర్థప్రాప్తేతి ।
తన్నియమస్యాపి పూర్వవాసనావశాదేవ ప్రాప్తత్వాత్తత్రాపి న నియమవిధేరవకాశో యేన ప్రయోజనాపేక్షా స్యాదితి పరిహరతి –
న తదితి ।
యద్యపి నియతేన వాఽనియతేన భిక్షాటనాదినా జీవనం సిధ్యతి తథాఽపి విద్యోత్పత్తేః పూర్వం విద్యాసిద్ధ్యర్థం నియమస్యానుష్ఠితత్వాత్తద్వాసనాప్రాబల్యాద్విద్యోత్పత్త్యనన్తరమపి నియమ ఎవ ప్రవర్తతే నానియమే । తద్వాసనానాం నియమవాసనాభిరత్యన్తమభిభూతత్వేన పునస్తదుద్బోధనస్య యత్నసాధ్యత్వాత్తతస్తత్ర న ప్రవర్తత ఇతి నియమోఽప్యర్థసిద్ధ ఇత్యర్థః । ఎతేన ప్రత్యవాయపరిహారార్థత్వమపి నియమానుష్ఠానస్య నిరస్తం తస్య విదుషః ప్రత్యవాయాప్రసక్తేరితి ।
ఎవముక్తరీత్యా వ్యుత్థానస్య విధిం వినా స్వతః ప్రాప్తత్వేఽపి సతి తత్కర్తవ్యతావిధిమపి విదిత్వా వ్యుత్థాయేత్యాదికమనుమోదతే విద్వానిత్యాహ –
అర్థప్రాప్తస్యేతి ।
విధితః కర్తవ్యత్వోపపత్తిరిత్యర్థః । న చ విధేః ప్రయోజనాభావోఽప్రవర్తకత్వాదితి వాచ్యమ్ । ప్రైషోచ్చారణాభయదానాదివైధముఖ్యధర్మప్రాప్త్యర్థత్వేన విధేరర్థవత్త్వాత్ । న చ తస్యాపి వైయర్థ్యం శఙ్క్యమ్ । విదుషి పరమహంసే లోకసఙ్గ్రహార్థత్వాత్ । తస్య తు సఙ్గ్రహస్య పూర్వాభ్యస్తమైత్రీకరుణాదివాసనాప్రాప్తత్వేన బ్రహ్మవిద్యోపదేశాదావివ ప్రయోజనానపేక్షణాత్ । యద్వా ప్రారబ్ధకర్మాక్షిప్తదేహేన్ద్రియాదిప్రతిభాసేనావిచారితయావజ్జీవాదిశ్రుతిజనితకర్మకర్తవ్యతాభ్రాన్తౌ తన్నివర్తనేన వా విదుషో వ్యుత్థానవిధేరర్థవత్వోపపత్తిరితి భావః । ఎవం విదుషో వ్యుత్థానసాధనేన విద్యాయా అకర్మినిష్ఠత్వం సాధితమ్ । తేనైవ చ తస్యాః కర్మాసమ్బన్ధోఽప్యర్థాత్సాధితః ।
ఇదానీం వివిదిషోరపి వ్యుత్థానం ప్రసాధయన్విద్యాయాః కర్మినిష్ఠత్వం కర్మసమ్బన్ధిత్వం చ దూరాపాస్తమిత్యాహ –
అవిదుషాఽపీతి ।
తత్ర శ్రుతిమాహ –
తథా చేతి ।
ఉపరతస్తితిక్షుః సమాహితో భూత్వాఽఽత్మన్యేవాఽఽత్మానం పశ్యేదితి శ్రుతిశేషః తత్రోపరతశబ్దేన సంన్యాసో విహిత ఇతి భావః ।
శమాదిసాధనానాం పౌష్కల్యేనానుష్ఠానస్య గృహస్థాదిష్వసమ్భవాత్తద్విధినాఽప్యర్థాదాక్షిప్యతే సంన్యాస ఇతి శ్రుతార్థాపత్తిమప్యాహ –
శమదమాదీనాం చేతి ।
చశబ్ద ఉపరమసముచ్చయార్థః । నేదం విద్వద్విషయమ్ । తస్య సాధనవిధివైయర్థ్యాత్ । కిన్తు వివిదిషువిషయమితి వక్తుమాత్మదర్శనసాధనానామిత్యుక్తమ్ ।
అత్యాశ్రమిభ్య ఇతి ।
బ్రహ్మచర్యాదీన్హంసాన్తానాశ్రమధర్మవత ఆశ్రమానతిక్రమ్య వర్తతే పరమహంస ఇతి సోఽత్యాశ్రమిశబ్దేనోచ్యత ఇతి తద్విధిరత్ర ప్రతీయత ఇత్యర్థః । ఋషిసఙ్ఘజుష్టం మన్త్రసమూహైర్జ్ఞానిసమూహైర్వా సేవితం తత్త్వం ప్రోవాచేత్యర్థః ।
న కర్మణేతి ।
త్యాగస్య సాక్షాదమృతత్వసాధనత్వాభావేనామృతత్వసాధనంతదత్యత్నేత్యాదినా । జ్ఞానం త్యాగేనాఽఽనశుః ప్రాప్తవన్త ఇత్యభిమానేన జ్ఞానసాధనత్వేన త్యాగోఽత్ర విహిత ఇత్యర్థః ।
జ్ఞాత్వేతి ।
ఆపాతతో బ్రహ్మ జ్ఞాత్వా నిశ్చయార్థం నైష్కర్మ్యం కర్మత్యాగరూపం సంన్యాసమాచరేదితి స్మృత్యర్థః ।
బ్రహ్మేతి ।
బ్రహ్మజ్ఞానసాధనీభూత ఆశ్రమో బ్రహ్మాశ్రమః । సంన్యాస ఇత్యర్థః ।
కిఞ్చ “ఎకాకీ యతచిత్తాత్మా” ఇత్యాద్యుపక్రమ్య “బ్రహ్మచారివ్రతే స్థితః మనః సంయమ్య మచ్చిత్తో యుక్త ఆసీత మత్పరః” ఇత్యన్తేన బ్రహ్మచర్యాదిసాధనవిధిబలాదప్యర్థాత్సంన్యాసవిధిరిత్యాహ –
బ్రహ్మచర్యాదీతి ।
నను గృహస్థస్యాప్యృతుకాలమాత్రగమనలక్షణం బ్రహ్మచర్యం కదాచిద్ధ్యానకాల ఎకాకిత్వాదికం చ సమ్భవతీత్యాశఙ్క్య తస్యాపుష్కలసాధనత్వాత్తతో జ్ఞానాసిద్ధేర్ధ్యానకాలే పత్నీసమ్బన్ధాప్రసక్తేస్తద్విధివైయర్థ్యాచ్చ నైవమిత్యాహ –
న చేతి ।
అతో న కర్మినిష్ఠత్వం కర్మసమ్బన్ధిత్వం చాఽఽత్మజ్ఞానస్యేత్యర్థః ।
యత్తు కర్మ చ బృహతీసహస్రలక్షణం ప్రస్తుత్యాఽఽత్మజ్ఞానం ప్రారభ్యత ఇత్యాదినా కర్మసమ్బన్ధిత్వముక్తం తత్రాఽఽహ –
యద్విజ్ఞానేతి ।
తథా చ పూర్వోక్తం కర్మసమ్బన్ధిజ్ఞానం సంసారఫలకమన్యదేవ । తచ్చోపసంహృతమితి న తత్పరమాత్మజ్ఞానమిత్యర్థః ।
నను పూర్వోక్తమేవ పరమాత్మజ్ఞానం తచ్చ కర్మసమ్బన్ధ్యేవేత్యాశఙ్క్య తస్య సంసారఫలకత్వేనోపసంహారాత్పరమాత్మజ్ఞానస్య చ ముక్తిఫలకత్వాన్న తత్పరమాత్మజ్ఞానమిత్యాహ –
యది కర్మిణ ఎవేతి ।
కర్మినిష్ఠత్వేనోక్తజ్ఞానమేవ పరమాత్మజ్ఞానం చేదిత్యర్థః ।
పరమాత్మజ్ఞానాఙ్గభూతపృథివ్యగ్న్యాదిదేవతాజ్ఞానస్య తత్సంసారఫలం నాఙ్గినః పరమాత్మజ్ఞానస్యేతి న తస్య ముక్తిఫలత్వవిరోధ ఇతి శఙ్కతే –
అఙ్గేతి ।
పరామాత్మజ్ఞానస్యాఙ్గసమ్బన్ధఫలసమ్బన్ధాదిసర్వావిశేషరహితనిర్విశేషవస్తువిషయత్వాన్న తస్యాఙ్గాదిసమ్బన్ధిత్వం యేన తదఙ్గవిషయత్వముక్తఫలస్య స్యాదితి పరిహరతి –
న తదితి ।
తదేవ స్పష్టయతి –
నిరాకృతేత్యాదినా ।
తచ్చానిష్టమితి ।
ఆత్మా వా ఇత్యాదిభిరుపక్రమాదిలిఙ్గైరాత్మనో నిర్విశేషత్వసిద్ధేరిత్యర్థః ।
వాజసనేయిబ్రాహ్మణే చ పరమాత్మవిదః సర్వసమ్బన్ధశూన్యత్వముక్త్వాఽవిదుషః సంసారఫలోక్తేశ్చేహ సంసారఫలకస్యాతీతస్య జ్ఞానస్య న పరమాత్మజ్ఞానత్వం వక్ష్యమాణస్య నిర్విశేషవస్తువిషయస్యైవ పరమాత్మజ్ఞానత్వం ముక్తిఫలత్వం చేత్యాహ –
యత్రేత్యాదినా ।
తథేహాపీతి వాక్యే ఫలపదద్వయపాఠ ఎకం పదం నిష్పాద్యత్వార్థకం నిష్పాద్యత్వాదపి సంసారవిషయం సంసారాన్తర్గతమితి వక్తుమ్ । ఎవం కర్మాసమ్బన్ధిత్వం జ్ఞానస్యోక్త్వా యావజ్జీవాదిశ్రుతేః కర్మత్యాగో న సమ్భవతీతి యత్పూర్వవాదినోక్తం తత్ర యావజ్జీవాదిశ్రుతేరవిద్వద్విషయత్వముక్తమ్ । ఋణశ్రుతేరిదానీం గతిమాహ ఋణేతి । ఋణస్యానపాకృతస్య మనుష్యాదిలోకప్రాప్తిం ప్రతి ప్రతిబన్ధకత్వాత్తదర్థినోఽవిదుష ఎవర్ణాపాకరణం కర్తవ్యం న ముముక్షోః । ముక్తిం ప్రతి తస్యాప్రతిబన్ధకత్వాదిత్యర్థః । నన్వృణస్య ముక్తిం ప్రత్యపి ప్రతిబన్ధకత్వమస్తు విశేషాభావాత్ ।
“అనపాకృత్య మోక్షం తు సేవమానో వ్రజత్యధః” ఇతి స్మృతేశ్చేత్యాశఙ్క్యాహ –
సోఽయమితి ।
“సోఽయం మనుష్యలోకః పుత్రేణైవ జయ్యో నాన్యేన కర్మణా, కర్మణా పితృలోకో విద్యయా దేవలోకః” ఇతి శ్రుతేః పుత్రాదీనాం మనుష్యలోకాదిహేతుత్వావగమాత్పుత్రాదిభిరపాకర్తవ్యానాం పుత్రాద్యాభావరూపాణామృణానాం పుత్రాదిసాధ్యలోకప్రాప్తిం ప్రతి ప్రతిబన్ధకత్వమేవ యుక్తమ్ । ఋణానపాకరణే పుత్రాదిసాధనాభావేన సాధ్యలోకాభావాత్ । న ముక్తిం ప్రతి, తస్యాస్తదభావరూపపుత్రాదిసాధ్యత్వాభావాత్ । స్మృతేశ్చ రాగిణం ప్రతి సంన్యాసనిన్దార్థవాదమాత్రత్వాదిత్యర్థః ।
న కేవలముక్తన్యాయతో ముక్తిం ప్రత్యప్రతిబన్ధకత్వం కిన్తు శ్రుతితోఽపీత్యాహ –
విదుషశ్చేతి ।
శ్రుతిత్రయేణ క్రమేణ ప్రజాధ్యయనకర్మణామననుష్ఠితానామప్రతిబన్ధకత్వం దర్శితమ్ । కావషేయా ఇత్యనన్తరం కిమర్థా వయమధ్యేష్యామహ ఇతి శేషో ద్రష్టవ్యః ।
శఙ్కతే –
అవిదుషస్తర్హీతి ।
యద్యప్యవిదుషోఽపి లోకత్రయం ప్రత్యేవ ప్రతిబన్ధకత్వాన్ముక్తిం ప్రతి ప్రతిబన్ధకత్వాభావాదృణస్యానపాకరణీయత్వాన్ముముక్షోః పారివ్రాజ్యసమ్భవాదాశఙ్కా న సమ్భవతి తథాఽపి విద్వాంస ఆహురిత్యుక్తిశ్రవణమాత్రేణేయం శఙ్కా । యద్వా పరిహారాన్తరం వక్తుమియం శఙ్కా ద్రష్టవ్యా । గృహస్థస్యైవర్ణప్రతిబన్ధకత్వం తస్యైవ తన్నిరాకరణాధికారాత్ ।
తతశ్చ గార్హస్థ్యప్రతిపత్తేః ప్రాగ్బ్రహ్మచర్య ఎవ ముముక్షోః పారివ్రాజ్యం సమ్భవతీతి పరిహరతి –
నేతి ।
యద్యప్యుపనయనానన్తరమేవర్ష్యృణనివర్తనేఽధికారః సమ్భవతీతి ప్రాగ్గార్హస్థ్యేత్యయుక్తం తథాఽపి వివిదిషాసంన్యాసేఽధీతవేదస్యైవాధికార ఇత్యధీతవేదస్యైవ గార్హస్థ్యప్రతిపత్తేః ప్రాగితి ద్రష్టవ్యమ్ । నను “ జాయమానో వై బ్రాహ్మణస్రిభిర్ఋణవాన్ జాయతే బ్రహ్మచర్యేణర్షిభ్యో యజ్ఞేన దేవేభ్యః ప్రజయా పితృభ్యః” ఇతి జాయమానమాత్రస్యర్ణవత్వం ప్రతీయత ఇత్యాశఙ్క్యర్ణిత్వోక్తేః ప్రయోజనం న సాక్షాత్కిఞ్చిదస్తి కిన్తు బ్రహ్మచర్యాదికర్తవ్యతాజ్ఞాపనమ్ । న చాధికారానారూఢస్తత్కర్తుం శక్నోతి జాయమానమాత్రస్యాసామర్థ్యాత్ । కిఞ్చ బ్రాహ్మణగ్రహణాత్క్షత్రియాదేర్ఋణాభావప్రసఙ్గః । ద్విజాత్యుపలక్షణత్వేఽధికార్యుపలక్షణత్వమేవ న్యాయ్యమ్ । అతో జాయమానపదమధికారం లక్షయతీతి జాయమానోఽధికారీ సమ్పద్యమాన ఇతి తదర్థః ।
తతశ్చ తతః ప్రాఙ్నర్ణసమ్బన్ధ ఇత్యాహ –
అధికారేతి ।
అనిష్టమితి ।
బ్రహ్మచారిణోఽప్యృణిత్వే బ్రహ్మచర్య ఎవ మృతస్య నైష్ఠికస్య చ లోకప్రతిబన్ధః స్యాత్తచ్చానిష్టమ్ । “అష్టాశీతిసహస్రాణీ” త్యారభ్య తదేవ “గురువాసినామి” త్యాదిపురాణే లోకప్రాప్త్యుక్తేరిత్యర్థః ।
న కేవలం గార్హస్థ్యాత్ప్రాగేవ సంన్యాససిద్ధిః కిన్తు విధిబలాద్గృహస్థస్యాపి తదస్తీత్యాహ –
ప్రతిపన్నేతి ।
ఆత్మదర్శనేతి ।
ఆత్మదర్శనే య ఉపాయాః శ్రవణాదయస్తత్సాధనత్వేనేత్యర్థః । న చరణశ్రుత్యా ప్రవ్రజ్యావిధేర్విరోధః । తస్యా అవదానార్థవాదమాత్రత్వేన స్వార్థే తాత్పర్యాభావాత్ । అన్యథా తదవదానైరేవావదయతే తదవదానానామవదానత్వమిత్యవదానమాత్రనిరస్యత్వోక్త్యా బ్రహ్మచర్యాదీనామప్యననుష్ఠేయత్వప్రసఙ్గాదితి భావః ।
ఎవమపి యావజ్జీవాదిశ్రుతివిరోధః సంన్యాసశ్రుతేరిత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
యావజ్జీవేతి ।
విరక్తముముక్షుమాత్రవిషయిణ్యా సంన్యాసశ్రుత్యా యావజ్జీవాదిసామాన్యశ్రుతేరముముక్షువిషయే సఙ్కోచ ఇత్యర్థః ।
అగ్నిహోత్రవిషయకయావజ్జీవాదిశ్రుతేర్నానయైవ సఙ్కోచః కిఞ్చ శ్రుత్యన్తరేణైవ ద్వాదశరాత్రానన్తరమగ్నిహోత్రత్యాగవిధాయినాం సా పూర్వమేవ సఙ్కోచితేతి న తాం విరోద్ధుం శక్నోతీత్యాహ –
ఛాన్దోగ్య ఇతి ।
కేషాఞ్చిచ్ఛాఖినాం “త్రయోదశరాత్రమహతవాసా యజమానః స్వయమగ్నిహోత్రం జుహుయాదథాప్రవసన్ తత్రైవ సోమేన పశునా వేష్ట్వాఽగ్నీనుత్సృజతి” ఇతి శ్రూయత ఇత్యర్థః ।
నను పారివ్రాజ్యశ్రుతిరప్యనధికృతవిషయే సఙ్కోచితేత్యాహ –
యత్త్వితి ।
వచనాన్తరేణైవ తేషాం తద్విధేర్నాస్యా అనధికారీ విషయః కిన్త్వధికార్యేవేతి పరిహరతి –
తన్నేతి ।
ఉత్సన్నాగ్నిర్నష్టాగ్నిః నిరగ్నిరపరిగృహీతాగ్నిరితి భేదః ।
స్మృత్యుపబృంహితత్వాదపి పారివ్రాజ్యశ్రుతిర్బలీయసీత్యాహ –
సర్వస్మృతిషు చేతి ।
అత ఎవ “బ్రహ్మచర్యవాన్ప్రవ్రజతి” “బుధ్వా కర్మాణి యమిచ్ఛేత్తమావసేత్”, “వ్రహ్మచారీ గృహస్థో వా వానప్రస్థోఽథ భిక్షుకః । య ఇచ్ఛేత్పరమం స్థానముత్తమాం వృత్తిమాశ్రయేత్ ॥” ఇత్యాదిషు స్మృతిషు వికల్పః ప్రసిద్ధః । “అధీత్య విధివద్వేదాన్పుత్రానుత్పాద్య ధర్మతః । ఇష్ట్వా చ శక్తితో యజ్ఞైర్మనో మోక్షే నివేశయేత్ ॥” ఇత్యాదిషు సముచ్చయశ్చ సిద్ధ ఇత్యర్థః ।
ఎవం వివిదిషాసంన్యాసం ప్రసాధ్య పుర్వప్రసాధితవిద్వత్సంన్యాసే శఙ్కామనువదతి –
యత్త్వితి ।
పూర్వత్ర గృహ ఎవాస్త్వాసనమితి శఙ్కా నిరస్తా । ఇహ తు గృహే వా వనే వాఽస్త్వాసనమిత్యనియమశఙ్కాం నిరాకర్తుం సా పునరనూద్యతే । యథేష్టచేష్టామధికాం పరిహర్తుం చేతి ద్రష్టవ్యమ్ ।
యద్యప్యర్థప్తాప్తస్యాపి పునర్వచనాదిత్యత్ర విద్వద్వ్యుత్థానస్యాపి శాస్త్రార్థత్వముక్తమేవ తథాఽప్యశాస్త్రార్థత్వముక్తమఙ్గీకృత్యాప్యాహ –
తదసదితి ।
యది వ్యుత్థానవద్గార్హస్థ్యమప్యర్థప్రాప్తం స్యాత్స్యాదేవమనియమో న త్వేతదస్తీత్యాహ –
వ్యుత్థానస్యైవేతి ।
అన్యత్రేతి ।
గార్హస్థ్య ఇత్యర్థః ।
నన్వన్యత్రావస్థానవద్వ్యుత్థానస్యాపి కామాదిప్రయుక్తత్వమనుష్ఠేయత్వాదిత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
తదభావేతి ।
కామాద్యభావమాత్రమేవ వ్యుత్థానమిత్యుక్తత్వాత్తస్య నానుష్ఠేయత్వమిత్యర్థః ।
ఎవమనియమశఙ్కాం నిరస్య వ్యుత్థానస్యాశాస్త్రార్థత్వే యథేష్టచేష్టామాశఙ్క్య నిరాకరోతి –
యథాకామిత్వమితి ।
చేష్టామాత్రమేవ కామాదిప్రయుక్తమ్ । నిషిద్ధచేష్టా తు శాస్త్రార్థజ్ఞానశూన్యాత్యన్తమూఢవిషయా । తదుభయం చ విదుషో నాస్తీతి చేష్టామాత్రమేవాప్రసక్తం నిషిద్ధచేష్టా తు దూరాపాస్తేత్యర్థః ।
ఎతదేవ వివృణోతి –
తథేతి ।
తథా హీత్యర్థే తథాశబ్దః । గురుభారతయాఽతిక్లేశతయా యతోఽవగమ్యతేఽతోఽప్రాప్తమిత్యన్వయః ।
అవివేకాదినిమిత్తాపగమే నైమిత్తికాపగమ ఇత్యత్ర దృష్టాన్తమాహ –
న హీతి ।
ఉన్మాదదృష్ట్యుపలబ్ధం గన్ధర్వనగరాదితిమిరదృష్ట్యుపలబ్ధం ద్విచన్ద్రాదీతి వివేకః ।
న చాన్యదితి ।
వైదికం కర్మేత్యర్థః ।
నను విద్యయాఽవిద్యాయాః సహభావశ్రవణాద్విదుషోఽపి తన్మూలకామాదికం స్యాదేవేతి తన్నిమిత్తా యథేష్టచేష్టా స్యాదిత్యత ఆహ –
యత్త్వితి ।
యత్తు విద్యాం చేతి వచనం తస్య నాయమర్థ ఇతి తస్యేతిశబ్దాధ్యాహారేణ వాక్యం యోజ్యమ్ ।
ఎకస్మిన్నితి ।
కాలభేదేన స్థితయోరప్యేకస్మిన్పురుషే సాహిత్యం తదర్థ ఇత్యర్థః ।
నన్విదం సాహిత్యం న స్వరసం కిన్త్వేకకాలే సాహిత్యం స్వరసమిత్యాశఙ్క్య శ్రుత్యన్తరే విద్యావిద్యయోః సాక్షాత్సాహిత్యస్యాసమ్భావోక్తేరుక్తమేవ సాహిత్యం గ్రాహ్యమిత్యాహ –
దూరమేతే ఇతి ।
విషూచీ విష్వగ్గమనే విరుద్ధే ఇత్యర్థః ।
అస్మిన్నపి మన్త్రే “అవిద్యయా మృత్యుం తీర్త్వే” త్యుత్తరార్ధపర్యాలోచనయాఽవిద్యాయా విద్యోత్పత్తిహేతుత్వావగమాత్తయోః కాలభేదేనైవ సహత్వమిత్యాహ –
తపసేత్యాదినా ।
యద్వా గురూపాసనతపసీ అవిద్యేత్యుచ్యతే ।
తయోశ్చ శ్రవణకాలేఽనుష్ఠేయత్వాద్విద్యోత్పత్తికాల ఎకస్మింస్తయోః సాహిత్యమస్తీత్యర్థాన్తరమాహ –
తపసేతి ।
అస్మిన్నర్థే మన్త్రశేషోఽప్యనుగుణ ఇత్యాహ –
తేన విద్యామితి ।
సాక్షాదవిద్యాయా మృత్యుత్వేన మృత్యుతరణహేతుత్వానుపపత్తేరవిద్యాశబ్దేన తప ఆదికమేవోచ్యతే । విద్యావ్యవధానం చార్థాత్కల్ప్యత ఇత్యర్థః ।
అవిద్వద్విషయత్వేనేతి ।
జిజీవిషేదితి ।
జీవితేచ్ఛారూపావిద్యాకార్యేణ తస్యాః సూచనాదిత్యర్థః ।
పరిహృతమితి ।
యావజ్జీవాదిశ్రుతిన్యాయేన పరిహృతప్రాయమిత్యర్థః । యద్వా తృతీయస్య చతుర్థపాదే నావిశేషాదితి సూత్రేణ పరిహృతమిత్యర్థః ।
అసమ్భవాదితి ।
విరోధేన విద్యయా సహాసమ్భవాదిత్యర్థః । ఉదాహృతశ్రుతిస్మృత్యసమ్భవాదితి వా ।
ప్రత్యుక్తమితి ।
నిర్విశేషాత్మజ్ఞానస్య కర్త్రాదికారకోపమర్దకత్వేన విరుద్ధత్వాదుపమర్దం చేతి సూత్రేణావిరుద్ధత్వం ప్రత్యుక్తమిత్యర్థః ।
తస్మాద్వక్ష్యమాణవిద్యాయా అకర్మినిష్ఠత్వం కర్మాసమ్బన్ధిత్వం కేవలాత్మవిషయత్వం చ సిద్ధమితి పూర్వోక్తకర్మభిర్విద్యయా చ శుద్ధసత్త్వస్యాత ఎవ కేవలాత్మస్వరూపావస్థానలక్షణమోక్షసిద్ధ్యర్థం కేవలాత్మవిద్యాఽఽరభ్యత ఇత్యుపసంహరతి –
అత ఇతి ।
నన్వాత్మనః సవిశేషత్వప్రతీతేస్తద్విరోధాత్కథం కైవల్యమిత్యాశఙ్క్య విశేషస్య సర్వస్యాఽఽత్మని మాయయా కల్పితత్వాన్న వాస్తవనిర్విశేషత్వవిరోధ ఇతి తదర్థం మాయయాఽఽత్మనః సకాశాత్సృష్టిం వక్తుం సృష్టేః పూర్వమాత్మనో నిర్విశేషరూపం దర్శయితుమాత్మా వా ఇత్యాది వాక్యమ్ ।
తత్రాఽఽత్మశాబ్దార్థమాహ –
ఆత్మేతి ।
ఆత్మేతి పదేన సర్వజ్ఞాదిరూప ఆత్మోచ్యత ఇత్యన్వయః । అద్వయ ఇత్యనన్తరముచ్యత ఇతి శేషః ।
నన్వాత్మశబ్దేన కథముక్తలక్షణ ఆత్మోచ్యత ఇత్యాశఙ్క్యాఽఽత్మశబ్దస్య స్మృత్యుక్తవ్యుత్పత్తిబలాద్రూఢ్యా చేత్యాహ –
ఆప్నోతేరితి ।
వాశబ్దశ్చార్థ ఆదానం చ సముచ్చినోతి । తథా చ స్మృతిః “యచ్చాఽఽప్నోతి యదాదత్తే యచ్చాత్తి విషయానిహ । యచ్చాస్య సన్తతో భావస్తస్మాదాత్మేతి కీర్త్యతే “ ॥ ఇతి । అత్రాఽఽప్తిర్జ్ఞానం వ్యాప్తిశ్చోచ్యతే । సత్తాస్ఫురణాభ్యాం సర్వం వ్యాప్నోతీతి సర్వజ్ఞత్వం సర్వశక్తిత్వం చోచ్యతే । సత్తాప్రదనేనోపాదానత్వసూచనాత్సర్వశక్తిత్వమత్తీత్యనేన సంహర్తృత్వమతతీత్యనేన త్రివిధపరిచ్ఛేదరాహిత్యముచ్యత ఇతి । అశనాయాదివర్జితత్వాదితి విషయాదానేన రూఢ్యా చ ప్రత్యగభేదశ్చోచ్యత ఇత్యుక్తరూప ఆత్మపదేనోచ్యత ఇత్యర్థః ।
అభివ్యక్తనామరూపవ్యావర్తనేనాఽఽత్మమాత్రావధారణార్థో వైశబ్ద ఇత్యాహ –
వా ఇతి ।
యదుక్తమితి ।
పూర్వత్ర ప్రాణశబ్దితప్రజాపతిరూపత్వేన యదుక్తమిత్యర్థః । యదుతేతి పాఠః సాధుః । తత్రోతేతి పదేన ప్రత్యక్షాదిప్రసిద్ధముచ్యతే ।
నన్వగ్ర ఇతి విశేషణాదాసీదితి భూతత్వోక్తేశ్చ పూర్వమేవాఽఽత్మమాత్రమిదానీం త్వాత్మమాత్రం న భవతి కిన్తు తతః పృథక్సదితి ప్రతీయత ఇతి నాద్వితీయ ఆత్మేతి శఙ్కతే –
కిం నేదానీమితి ।
జడస్య మాయికస్య కదాచిదపి స్వతః సత్త్వాయోగాదాత్మనోఽద్వితీయత్వస్య న విరోధ ఇత్యాహ –
నేతి ।
తర్హ్యాత్మమాత్రత్వస్యేదానీమపి సత్త్వే భూతత్వోక్తేః కా గతిరితి పృచ్ఛతి –
కథం తర్హ్యాసీదితి ।
ఇదముపలక్షణమగ్ర ఇత్యపి కథమితి ద్రష్టవ్యమ్ । జగతః కాలత్రయేఽప్యాత్మవ్యతిరేకేణాభావో యద్యపి తథాఽపి తథా బోధనే బోధ్యస్య ప్రత్యక్షాదివిరోధశఙ్కయోక్తమాత్మతత్త్వం బుద్ధౌ నాఽఽరోహేత్ ।
అతః ప్రాగుత్పత్తేరాసీదిత్యుచ్యతే బోధ్యస్య చిత్తమనుసృత్య తదపి జగతో నామరూపాభివ్యక్త్యభావమపేక్ష్యైవ న త్విదానీమాత్మమాత్రత్వాభావాభిప్రాయేణేత్యుత్తరమాహ –
యద్యపీత్యాదినా ।
అవ్యాకృతో నామరూపభేదో యస్మిన్నాత్మని తథావిధాత్మభూతమిత్యర్థః ।
ఆత్మైకశబ్దప్రత్యయగోచరమితి ।
యద్యపి ప్రాగుత్పత్తేర్వాగ్బుద్ధ్యోరభావేన శబ్దప్రత్యయౌ తావపి న స్తస్తథాపీదానీం తదానీన్తనాత్మతత్త్వం సుప్తాదుత్థితః సుప్తికాలీనాత్మతత్త్వమివ ప్రమాణాన్తరేణ జ్ఞాత్వా తదానీమాత్మైక ఎవాఽఽసీదితి వదతి ప్రత్యేతి చేతి । తథోక్తేశ్చరస్య వాఽఽకత్మాశబ్దప్రత్యయౌ స్త ఇతి ద్రష్టవ్యమ్ ।
అనేకశబ్దేతి ।
అవివేకినాం ఘటాదిశబ్దప్రత్యయగోచరం ఘటః సన్నిత్యాత్మశబ్దపర్యాయసచ్ఛబ్దగోచరం చేత్యర్థః । గోచరశబ్దస్య భావప్రధానత్వమఙ్గీకృత్య గోచరత్వం యస్యేతి బహువ్రీహిణా నపుంసకత్వం ద్రష్టవ్యమ్ ।
ఆత్మైకశబ్దేతి ।
వివేకినామిత్యర్థః ।
ఉక్తమర్థం దృష్టాన్తేన విశదయతి –
యథేతి ।
అత్రాఽఽత్మశబ్దవ్యుత్పత్తిబలాత్సర్వజ్ఞాదిశబ్దోపలక్షితః సత్యజ్ఞానానన్తరూపోఽఖణ్డైకరస ఆత్మోపక్షిప్తః । తస్యైవార్థస్య దృఢీకరణార్థమేకాదిపదాని । తత్రైక ఇత్యాత్మాన్తరాభావ ఉచ్యతే । ఎవేత్యనేన వృక్షాదావేకత్వేఽపి శాఖాదిభిర్నానాత్మత్వవదేకస్యాప్యాత్మనో నానాత్మత్వాభావ ఉచ్యత ఇతి ।
స్వ జాతీయభేదస్వగతభేదనిరాకరణార్థత్వేన పదద్వయమిత్యభిప్రేత్య విజాతీయభేదనిరాకరణార్థత్వేన నాన్యత్కిఞ్చనేతి పదం వ్యాచష్టే –
నాన్యదితి ।
నను జడప్రపఞ్చస్య కారణీభూతా జడా మాయా వర్తత ఇతి కథం విజాతీయభేదనిషేధ ఇత్యత ఆహ –
మిషదితి ।
మాయాయాః సత్త్వేఽపి తదానీం వ్యాపారాభావాద్వ్యాపారవతోఽన్యస్య నిషేధః సమ్భవతీత్యర్థః ।
నను నిర్వ్యాపారాయా అపి తస్యా అన్యస్యాః సత్త్వ ఆత్మశబ్దోక్తం తస్యాఖణ్డైకరసత్వం న సిధ్యేదిత్యత ఆహ –
ఇతరద్వేతి ।
నిర్వ్యాపారం వేత్యర్థః । నను మాయా తథావిధాఽస్తీతి పునః పూర్వోక్తదోషః స్యాదిత్యాశఙ్క్య మిషదిత్యనేన స్వతన్త్రం స్వతః సత్తాకముచ్యతే ।
తథావిధస్య చ నిషేధ ఇతి వ్యతిరేకదృష్టాన్తేనాఽఽహ –
యథేతి ।
అనాత్మపక్షపాతీతి ।
ఆత్మశక్తితయాఽఽత్మన్యేవాన్తర్భూతమాత్మపక్షపాతీత్యుచ్యతే । తద్భిన్నమిత్యర్థః ।
శక్తిత్వేఽపి ప్రాభాకరాణామివ తస్యాః స్వతః సత్త్వం స్యాన్నేత్యాహ –
స్వతన్త్రమితి ।
యథా సాఙ్ఖ్యానాం ప్రధానశక్తిభూతం స్వతఃసత్తాకమస్తి, కాణాదానాం చ తథావిధా అణవః సన్తి, తథావిధమాత్మవ్యతిరిక్తం మిషదిత్యనేనానూద్య నిషిధ్యతే । మాయా తు న తథాభూతేతి నోక్తదోష ఇత్యర్థః । దీపికాయాం తు ధాతూనామనేకార్థత్వేన మిషదితి ధాతోరాసీదిత్యర్థముక్త్వా నాన్యత్కిఞ్చనాఽఽసీదితి వాక్యార్థ ఉక్తః ।
తదయం వాక్యార్థః –
ఇదం జగదగ్రే సజాతీయవిజాతీయస్వగతభేదరహితాత్మైవాఽఽసీదితి ।
అనేనాఽఽత్మనోఽద్వితీయత్వం జగతస్తథావిధాత్మమాత్రతయా మృషాత్వం చ సూచితమ్ । అనేనాగ్రే జగత ఆత్మమాత్రత్వోక్తేర్న కిఞ్చిత్ప్రయోజనమాత్మైక ఎవాఽఽసీన్నాన్యత్కిఞ్చనేత్యేతావతైవాఖణ్డత్వసిద్ధేరిత్యాశఙ్కా నిరస్తా । జగన్మృషాత్వసూచనస్యైవ ప్రయోజనత్వాత్ । న చైవమర్థభేదే వాక్యభేదః స్యాదితి వాచ్యమ్ । అఖణ్డత్వసమ్భావానార్థమేవ జగదనిర్వచనీయత్వస్యేదం ; జగదఖణ్డాత్మైవేతి విశిష్టవిశేషేణోక్తత్వాత్ । విశేషణానాం చార్థాత్సిద్ధేః “సోమేన యజేతే” త్యత్రేవేతి । అత్రార్థద్వయస్యాపి సూచితత్వాదేవాన్తేఽపి తస్య త్రయ అవస్థాస్త్రయః స్వప్నా ఇతి జాగ్రదాదేః స్వప్నత్వేన మృషాత్వముక్త్వా స ఎతమేవ పురుషం బ్రహ్మ తత్తమపశ్యదిత్యాత్మశబ్దోక్తం తత్తమత్వం త్రివిధపరిచ్ఛేదరాహిత్యలక్షణమఖణ్డత్వం వక్ష్యతి । న చేదమాత్మైవాఽఽసీదితి సామానాధికరణ్యేనాఽఽత్మనో జగద్వైశిష్ట్యమేవ ప్రతీయతే న తు జగతో మృషాత్వమితి వాచ్యమ్ । ఆత్మైక ఎవేతి పదైరుక్తేఽఖణ్డైకరసే తద్విపరీతజగత్ప్రతీతేరతస్మింస్తద్బుద్ధిరూపత్వేన మృషాత్వసిద్ధేర్జగద్వైశిష్ట్యస్య ఘటః సన్నిత్యాదిరూపేణ ప్రత్యక్షసిద్ధత్వేన ప్రయోజనాభావేన చ తత్ప్రతిపాదనస్యానుపపత్తేశ్చ మృషాత్వమేవ తదర్థః । మిషదిత్యనేన స్వాతన్త్ర్యనిషేధేన స్వతః సత్తానిషేధాదపి మృషాత్వసిద్ధేశ్చ । స్వతః సత్తావత్త్వే స్వవ్యాపారే స్వాతన్త్ర్యమేవ స్యాత్ । న చానేన ప్రకారేణేదానీమపి మృషాత్వస్యాఽఽత్మాఖణ్డత్వస్య చ వక్తుం శక్యత్వాదగ్ర ఇతి విశేషణం వ్యర్థమితి వాచ్యమ్ । ఇదానీమాత్మభిన్నతయా పృథక్సత్త్వేన చ ప్రతీయమానత్వేన తస్య సహసాఽఽత్మమాత్రత్వే బోధితే విరోధిప్రతీత్యా తస్య బుద్ధ్యనారోహః స్యాదితి గుడజిహ్వికాన్యాయేనాఽఽదౌ పృథఙ్నామరూపానభివ్యక్తిదశాయామాత్మమాత్రత్వం బోధ్యతే । తస్మిన్బోధితే పశ్చాత్తన్న్యాయేనేదానీమపి స్వయమేవాఽఽత్మమాత్రత్వం జ్ఞాస్యతీత్యభిప్రాయేణాగ్ర ఇతి విశేషణోపపత్తేః ।యద్వా వాజసనేయకే – “తద్ధేదం తర్హ్యవ్యాకృతమాసీత్” ఇతి సృష్టేః ప్రాక్కార్యస్యానభివ్యక్తనామరూపావస్థబీజభూతావ్యాకృతాత్మతోచ్యతే, ఇహ తు ఆత్మమాత్రతా ।తత్ర శ్రుత్యోర్విరోధపరిహారాయోపసంహారే కర్తవ్య ఇహావ్యాకృతపదముపసమ్హ్రియతే । తత్ర చాఽఽత్మపదమితీదమగ్రేఽవ్యాకృతమాసీత్తచ్చ సదాఽఽత్మైవాఽఽసీదితి వాక్యం సిధ్యతి । తత్రావ్యాకృతశబ్దేన “తమఆసీత్తమసా గూఢమగ్రే” “మాయాం తు ప్రకృతిం విద్యాత్” ఇత్యాదిషు జగద్బీజావస్థాయాం తమ ఆదిశబ్దప్రయోగాత్తమోరూపా మాయోచ్యతే, తేన కార్యస్యాగ్రేఽనభివ్యక్తనామరూపాత్మకమాయాత్మకత్వం సిధ్యతి । తస్యాశ్చాఽఽత్మతాదాత్మ్యోక్త్యా సాఙ్ఖ్యమతవత్స్వతన్త్రత్వనిరాసేన తత్ర కల్పితత్వం సిధ్యతి । తయోః కార్యకారణభవాద్యభావేన ప్రకారాన్తరేణ తాదాత్మ్యానిర్వాహాత్తతశ్చాఽత్మనోఽఖడత్వం తద్భిన్నస్య మృషాత్వం చాఽఽత్మనః పరిణమమానావిద్యాధిష్ఠానత్వేన వివర్తోపాదానత్వం తస్యాశ్చ పరిణామిత్వం చ సూచితం భవిష్యతి । కార్యస్య చ మృషాత్వార్థమేవావ్యాకృతాత్మత్వముచ్యతే । తస్యావ్యాకృతస్యాఽఽత్మతాదాత్మ్యేన మాయాత్వేన చ మృషాత్వాదిదానీం తు నానభివ్యక్తనామరూపబీజాత్మత్వమిత్యగ్ర ఇతి విశేషణమప్యర్థవత్ । తదభిప్రేత్యైవ భాష్యే ప్రాగుత్పత్తేరనభివ్యక్తనామరూపభేదాత్మభూతమాత్మైకశబ్దప్రత్యయగోచరం జగదిదానీం తు వ్యాకృతనామరూపభేదవత్త్వాదనేకశబ్దప్రత్యయగోచరమాత్మైకశబ్దప్రత్యయగోచరం చేతి విశేష ఇతీదానీన్తనాభివ్యక్తనామరూపబీజాత్మత్వమేవాగ్రశబ్దస్య వ్యావర్త్యముక్తమ్ । న చ సాక్షాదిదానీమేవ మాయాత్మత్వేన మృషాత్వముచ్యతామితి వాచ్యమ్ । ఇదానీం ప్రత్యక్షాదివిరోధేన తథా బోధయితుమశక్యత్వాదిత్యుక్తత్వాన్నామరూపాభివ్యక్తేః సృష్టేః పూర్వమభావేనేదానీమేవ విద్యమానత్వేన కాదాచిత్కత్వాదపి రజ్జుసర్పాదివన్మృషాత్వమితి వక్తుమపి ప్రాగవ్యాకృతత్వోక్తిరర్థవతీతి న కిఞ్చిదవద్యమ్ । అథవా జగదధిష్ఠానం కిఞ్చిత్సద్రూపం సమ్భావయితుమిదమగ్ర ఆసీదిత్యుచ్యతే । అసమ్భావితే తస్మిన్నఖణ్డాత్వోక్తేర్నిర్విషయత్వప్రసఙ్గాత్ । అనేనాసతః శశవిషాణాదేరివ సద్రూపేణోత్పత్త్యసమ్భావాత్కార్యస్య ప్రాగవస్థాసదాత్మికా కాచిత్సమ్భావితా । తస్యాశ్చాచేతనత్వే కార్యాకారేణ స్వతోఽప్రవృత్తేరతిరిక్తచేతనాధిష్ఠానాఙ్గీకారే చ గౌరవాత్ । ఉపాదానాధిష్ఠానత్వయోరేకస్మిన్నేవాఽఽత్మని ఘటసంయోగాదావివ సమ్భవాచ్చ చేతనత్వమాత్మైవేత్యనేన సమ్భావ్యతే । ఎవం సమ్భావితే హ్యధిష్ఠానాభిన్నౌపాదానకారణ ఆత్మన్యఖణ్డైకరసత్వం తస్య వక్తుమేక ఎవ నాన్యత్కిఞ్చనేతి పదాని । అస్మిన్పక్షే చేదమగ్ర ఆత్మైవాఽఽసీదిత్యంశేన సమ్భావితం కార్యస్య ప్రాగ్రూపమనూద్య యదాత్మకమిదమాసీత్స ఎక ఎవ నాన్యత్కిఞ్చనేత్యఖణ్డైకరసత్వం విధీయత తి న కస్యచిదప్యానర్థక్యమ్ । అత ఎవ ఛాన్దోగ్యే “సదేవ సోమ్యేదమగ్ర ఆసీత్” ఇత్యస్య సద్రూపకారణసమ్భావనార్థత్వాదేవ తత్సిద్ధ్యర్థం తద్ధైక ఆహురిత్యాదినాఽసత్కారణవాదో నిరస్తః । అన్యథాఽసిద్ధస్య సతోఽద్వితీయత్వమాత్రవివక్షాయాం తస్యాప్రస్తుతత్వప్రసఙ్గాత్ । అస్మిన్నపి వ్యాఖ్యానే కారణస్యాద్వితీయత్వాదేవ చ తదన్యస్య మృషాత్వమపి సిధ్యతి । కార్యస్య మృషాత్వే తన్నిరూపితం కారణత్వమపి తథేతి తథావిధాత్మజ్ఞానాన్ముక్తిరపి వక్ష్యమాణా సిధ్యతీతి న కిఞ్చిదవద్యమ్ । దీపికాయాం త్విదమాత్మైవాఽసీదితి సామానాధికరణ్యం బాధాయాం యశ్చోరః స స్థాణురితివదిదానీం జగద్విశిష్టాత్మప్రతిభాసేన తత్ర బాధానుపపత్త్యా స్థితికాలం పరిత్యజ్యాగ్రశబ్దేన సృష్టేః ప్రాచీన కాల ఉపాదీయతే । సృష్టప్రపఞ్చబాధయా సిద్ధస్యాఖణ్డైకరసత్వస్య స్పష్టీకరణార్థమేకాదిశబ్దా ఇతి న కస్యాప్యానర్థక్యమిత్యుక్తమ్ । తత్రాగ్రశబ్దస్య న ప్రయోజనమారోప్య ప్రతీతిదశాయామేవ యశ్చోరః స స్థాణురిత్యాదౌ బాధదర్శనేనేహాపి జగత్ప్రతీతిదశాయామేవ తద్బాధనస్య న్యాయ్యత్వాత్సృష్టేః ప్రాగప్రతీతస్య బాధానుపపత్తేశ్చ । కిఞ్చ కాలత్రయనిషేధో హి బాధః ప్రాక్కాల ఎవ నిషేధే బాధ ఎవ న స్యాత్ । న హి పాకరక్తే ఘటే పూర్వం న రక్తో ఘట ఇతి ప్రత్యయం బాధం మన్యన్తే । అత ఎవ భాష్యే ప్రాగుత్పత్తేరవ్యాకృతనామరూపభేదాత్మభూతం జగదాసీదితి జగతః కారణాత్మనా సత్తైవోక్తా న తు బాధ ఇతి । న చ సృష్టేః ప్రాక్కాలాభావేనాగ్ర ఇతి కథం కాలసమ్బన్ధయోగ ఇతి వాచ్యమ్ । ప్రాక్కాలే ఘటశరావాదికం మృదేవాఽఽసీదిత్యాదివాక్యేషు కాలసమ్బన్ధేనైవ బోధనస్య వ్యుత్పన్నత్వేనేహాపి తథైవ బోధయితుం కాలసమ్బన్ధారోపోపపత్తేః । యథా దేవదత్తస్య శిర ఇత్యాదావవయవావయవిభేదేన బోధనస్య దృష్టత్వేన రాహోః శిర ఇత్యాదావపి తత్కల్పనమ్ । యథా వా పూర్వకాలేఽపి కాల ఆసీదిత్యాదౌ కాలాన్తరసమ్బన్ధారోపణం తద్వత్ । దీపికాయాం తు పరరీత్యా పరో బోధనీయ ఇతి న్యాయేన పరమతే కాలస్య నిత్యత్వేన ప్రాగపి సత్త్వాత్తద్రీత్యా కాలసమ్బన్ధ ఉక్త ఇత్యుక్తమ్ । న చాఽఽత్మా వా ఆసీదితి సత్తావైశిష్ట్యమేవ ప్రతీయత కర్తుః క్రియాశ్రయత్వాదితి వాచ్యమ్ । సవితా ప్రకాశత ఇత్యాదౌ కర్తృవాచిప్రత్యయస్య సాధుత్వమాత్రార్థత్వేన సవితుః ప్రకాశరూపత్వప్రత్యయవదాత్మన ఎవ సద్రూపత్వప్రతీతేః । అతిరిక్తసత్తాజాత్యభావాచ్చ । అన్యథా సత్తాఽఽసీదిత్యాదావగతేరితి సర్వం సుస్థమ్ । ఎవం సూత్రితమాత్మనోఽఖణ్డైకరసత్వం సాధయితుముపక్షిప్తం ప్రపఞ్చస్య మృషాత్వం తదధ్యారోపాపవాదాభ్యాం దృఢీకర్తుమధ్యాయశేషః । తత్రాప్యధ్యారోపార్థం స జాతో భూతానీత్యతః ప్రాక్తనస్తదాదిరపవాదార్థః । తత్రాపి వాచాఽఽరమ్భణన్యాయేనాఽఽత్మాతిరిక్తస్య వికారత్వేన మృషాత్వం వక్తుం సృష్టివాక్యమ్ ।
తత్ర స్త్రష్టురాత్మనః సమ్భావితం చేతనత్వం దృఢీకర్తుమీక్షణమాహ –
స సర్వజ్ఞేతి ।
నన్వేకస్యాఖణ్డస్య కథమీక్షణం సాధనాభావాదిత్యాశఙ్క్య న తస్య సాధనాపేక్షేత్యభిప్రేత్యైకః సన్నపి సర్వజ్ఞస్వాభావ్యాదీక్షతేత్యుక్తమ్ । అత్రాఽఽడాగమాభావశ్ఛాన్దసః ।
ఇమమేవాభిప్రాయం శఙ్కాపరిహారాభ్యాం స్పష్టీకరోతి –
నన్వితి ।
తత్ర కరణానీన్ద్రియాణి కార్యం శరీరమితి వివేకః ।
తద్రహితస్యాపి సార్వజ్ఞ్యే శ్రుతిమాహ –
తథా చేతి ।
అపాదో జవనోఽపాణిర్గ్రహీతేత్యన్వయః । పశ్యత్యచక్షుః స శృణోత్యకర్ణః । స వేత్తి వేద్యం న చ తస్యాస్తి వేత్తా తమాహురగ్ర్యం పురుషం మహాన్తమితి మన్త్రశేషః । న తస్య కార్యం కరణం చ విద్యతే న తత్సమశ్చాభ్యధికశ్చ దృశ్యతే । పరాఽస్య శక్తిర్వివిధైవ శ్రూయతే స్వాభావికీ జ్ఞానబలక్రియా చేత్యాదిరాదిశబ్దార్థః । నను స్వాభావికనిత్యచైతన్యేన కథం కాదాచిత్కేక్షణమితి । అత్ర కేచిత్సర్గాదౌ ప్రాణికర్మభిరేకా సృజ్యాకారాఽవిద్యావృత్తిరుత్పద్యతే । తస్యామాత్మచైతన్యం ప్రతిబిమ్బతే తదేవేక్షణం తచ్చాఽఽదికార్యత్వాత్స్వపరనిర్వాహకమితి న తత్రాపీక్షణాన్తరాపేక్షా సర్వైరపి ప్రథమకార్యేఽనవస్థాపరిహారాయైవమేవ వక్తవ్యమిత్యాహుః । అపరే తు ప్రాణికర్మవశాత్సృష్టికాలేఽభివ్యక్త్యున్ముఖీభూతానభివ్యక్తనామరూపావచ్ఛిన్నం సత్స్వరూపచైతన్యమేవౌన్ముఖ్యస్య కాదాచిత్కత్వాత్కాదాచిత్కమీక్షణమిత్యాహుః । అన్యే త్వీక్షణవాక్యస్య కారణస్యాచైతన్యవ్యావృత్తిపరత్వాదీక్షణే తాత్పర్యాభావాచ్చ న తత్ర భూయానాగ్రహః కర్తవ్యః ఇత్యాహుః ।
ను శబ్దో వితర్కార్థ ఇతి మనసి నిధాయాఽఽహ –
న్వితి ।
లోడర్థస్య విధ్యాదేఃస్వాత్మన్యసమ్భవాల్లోటో లడర్థత్వమాహ –
సృజ ఇతి ।
అహమితీత్యస్యేక్షతేతి పూర్వేణాన్వయః ॥౧॥
ఈక్షణస్య పూర్వకాలీనత్వం వదన్సృష్టిహేతుత్వమాహ –
ఎవమితి ।
అత్రేక్షణపూర్వకసృష్ట్యుక్తేః ప్రయోజనం స్రష్టుశ్చేతనత్వసిద్ధిరేవేత్యభిప్రేత్య తథావిధస్య తక్ష్ణశ్చేతనత్వముదాహరతి –
యథేతి ।
నన్వీక్షితుస్తక్షాదేర్దార్వాద్యుపాదానకారణసహితత్వాత్ప్రాసాదాదిస్రష్టృత్వం యుక్తమ్ ।
ఇహ త్వాత్మా వా ఇదమేక ఎవేత్యుక్తస్యాద్వితీయత్వేనోపాదానకారణాన్తరాభావాత్స్రష్టృత్వం న యుక్తమితి శఙ్కతే –
నన్వితి ।
న చ బహు స్యాం ప్రజాయేయ తదాఽఽత్మానం స్వయమకురుతేతి శ్రుత్యాఽఽత్మన ఎవోపాదానత్వాన్నోపాదానాన్తరాపేక్షేతి వాచ్యమ్ । వియదాదేర్వ్యావహారికత్వేన ఘటాదివత్పరిణామిత్వాత్తస్య పరిణామ్యుపాదానం వక్తవ్యమ్ । న చాఽఽత్మా తథా భవితుమర్హతి । తస్య నిరవయవత్వేనాపరిణామిత్వాదితి భావః ।
తత్ర వియదాదేః పరిణామిత్వమఙ్గీకృత్య తత్రానాభివ్యక్తనామరూపావస్థం బీజభూతమవ్యాకృతం తద్ధేదం తర్హ్యవ్యాకృతమాసీత్తమ ఆసీత్, మాయాం తు ప్రకృతిం విద్యాదిత్యాదిశ్రుతిసిద్ధం పరిణామ్యుపాదానమస్తీత్యాహ –
నైష ఇతి ।
ఆత్మభూత ఇత్యనేనానభివ్యక్తనామరూపశబ్దితావ్యాకృతస్యాఽఽత్మన్యధ్యస్తత్వేన పరిణమమానవిద్యాధిష్ఠానత్వేనాఽఽత్మనో వివర్తోపాదానత్వంతయోరాత్మమాత్రత్వేన మృషాత్వాదాత్మనోఽద్వితీయత్వం చ న విరుధ్యత ఇతి దర్శయతి । నామరూపే ఇతి తదాశ్రయమవ్యాకృతమిత్యర్థః । ఇదానీం ఘటాదిష్వపి వివర్తతైవ పరిణామో నామ వివర్తాదన్యో నాస్త్యేవ వివర్త ఇతి పరిణామ ఇతి చ పర్యాయ ఇత్యారమ్భణాధికరణన్యాయేన వివర్తతయా సిద్ధే వికారేఽప్యాత్మకృతేః పరిణామాదితి సూత్రకారేణ పరిణామశబ్దప్రయోగాచ్చ సిద్ధం తత్ర చ సత ఎవోపాదానత్వమ్ ।
మాయా తు సహాయమాత్రమిత్యభిప్రేత్యాఽఽత్మని చైవం విచిత్రాశ్చ హీతి సూత్రావష్టమ్భేన పరిహారాన్తరమాహ –
అథవేతి ।
విజ్ఞానవానితి ।
ఆకాశేన గచ్ఛన్తమివ స్థితమాత్మాన్తరం స్రక్ష్యామీతి జ్ఞానవానిత్యర్థః । ఇదం చ విశేషణమీక్షణస్య స్రష్టృత్వస్య చ శుక్తిరజతాదౌ వివర్తేఽదర్శానాత్కార్యస్య తత్తుల్యత్వేన తదుభయమ్ న స్యాదితి శఙ్కానిరాసార్థం తన్నిరాసశ్చ మాయావినిర్మితే వివర్తే తదుభయదర్శనాదితి ।
నిరుపాదాన ఇతి ।
స్వవ్యతిరిక్తోపాదానరహిత ఇత్యర్థః ।
సర్వశక్తిత్వే హేతుమాహ –
మహామాయ ఇతి ।
ఆత్మాన్తరత్వేనేతి ।
ఆత్మభిన్నత్వేనేత్యర్థః ।
యుక్తతరమితి ।
ఇన్ద్రో మాయాభిః పురురుప ఈయతే మాయయా హ్యన్యదివ భవతి బహు స్యాం ప్రజాయేయ వాచాఽఽరమ్భణం వికారోఽపాగాదగ్నేరగ్నిత్వమిత్యాదిబహుశ్రుతిసమ్మతత్వాదిత్యర్థః ।
ఎవం చ సతీతి ।
సత ఎవాఽఽత్మనః కార్యకారణరూపేణావస్థానాఙ్గీకారాన్నిర్హేతుకమేవ కార్యముత్పద్యత ఇతి యదృచ్ఛావాదినామ్, అసదేవ కార్యముత్పద్యత ఇతి నైయాయికానామ్ । ఉభయమప్యసదితి శూన్యవాదినాం పక్షః । ఆదిశబ్దేన సదేవ కార్యముత్పద్యత ఇతి సాఙ్ఖ్యాదీనాం పరిణామపక్ష ఉక్తః । అత్ర పక్షశబ్దేన తత్తత్పక్షోక్తదోషా లక్ష్యన్తే । తత్రాసత్కారణపక్షే దధ్యాద్యర్థినాం దుగ్ధాద్యన్వేషణం న స్యాదితి దోషః । అసత్కార్యపక్షే త్వసతః సత్త్వాపత్తిః శశవిషాణాదేరప్యుత్పత్తిప్రసఙ్గశ్చ దోషః । పరిణామవాదే చ తస్య పుర్వమేవ కారణే సత్త్వాత్కులాలాదికారకవ్యాపారాదివైయర్థ్యం పూర్వమసత్త్వే కారణస్యైవావస్థాన్తరాపత్తిలక్షణపరిణామత్వానుపపత్తిః । ఉత్పత్త్యనన్తరమసత్త్వే తతో వ్యవహారసిద్ధిరపరోక్షత్వానుపపత్తిశ్చేతి దోషః । ఉభయాసత్త్వే చోభయపక్షోక్తదోషాస్తే వివర్తవాదే న ప్రసజ్జన్త ఇత్యర్థః ।
యద్వాఽస్మాభిర్వివర్తవాదస్యాఙ్గీకారాత్పరిణామాదిపక్షాఙ్గీకారే పరపక్షాఙ్గీకారలక్షణో దోషో భవేదితి యచ్ఛఙ్క్యతే తన్న సమ్భవతీత్యాహ –
ఎవం చ సతీతి ।
సునిరాకృతశ్చేతి ।
వివర్తవాదస్యైవ పరిగ్రహేణ పక్షాన్తరేషు దోషసూచనాదద్వితీయాత్మనస్తద్విపరీతప్రపఞ్చాకారతాభిధాయిన్యా బహు స్యామితి శ్రుత్యా వివర్తవాదస్యైవ పరిగృహీతత్వేన పక్షాన్తరాణాం శ్రుతిబాహ్యత్వాచ్చ తే నిరాకృతా భవన్తీత్యర్థః ।
లోకానాం భౌతికత్వాదణ్డాన్తర్వర్తిత్వాచ్చ భూతసృష్టితత్పఞ్చీకరణాణ్డాసృష్ట్యనన్తరం తత్సృష్టిరితి గుణోపసంహారన్యాయమాశ్రిత్యాఽఽహ –
ఆకాశాదితి ।
స్వయమేవ వ్యాచష్ట ఇతి ।
తేషాం లోకేష్వప్రసిద్ధత్వాదిత్యర్థః । ద్యులోకాత్పరస్తాద్యే మహరాదయో లోకా యశ్చ తస్యామ్భసో లోకస్యాఽఽశ్రుయో ద్యులోకస్తే సర్వేఽమ్భఃశబ్దేనోచ్యన్తే ।
వృష్ట్యమ్భసస్తత్ర విద్యమానత్వాదిత్యాహ –
అద ఇత్యాదినా ।
అన్తరిక్షం మరీచయ ఇత్యస్యార్థమాహ –
ద్యులోకాదితి ।
మరీచిశబ్దేన సూర్యకిరణసమ్బన్ధాదన్తరిక్షలోకం లక్షయిత్వా తస్యైకత్వేఽపి ప్రదేశభేదాద్బహువచనమిత్యుక్తమ్ ।
ఇదానీం బహూనాం మరీచీనాం లక్షకత్వాత్తత్కృతం బాహుల్యమ్ గఙ్గాయాం ఘోష ఇత్యత్ర లక్షకగతస్త్రీత్వమివేత్యాహ –
మరీచిభిర్వేతి ।
న తు మరీచిశబ్దేనాన్తరిక్షలోకస్వీకారే మరీచిసమ్బన్ధో నిమిత్తాన్తరముచ్యత ఇతి భ్రమితవ్యమ్ । ఎతద్భిన్నస్య నిమిత్తాన్తరస్య పూర్వమనుక్తత్వేన వికల్పార్థకవాశబ్దాయోగాత్ ।
ఆప ఉచ్యన్త ఇతి ।
అధోలోకవాసిభిర్జీవైరాప్యమానత్వాదాప్నోతేర్ధాతోరర్థయోగాత్తే లోకా ఆప ఇత్యుచ్యన్త ఇత్యన్వయః ।
ననూక్తానాం లోకానాం పఞ్చభూతసమ్బన్ధావిశేషాద్భూతాన్తరేణ పృథివ్యాదినోపరితనలోకా లక్ష్యన్తామన్తరిక్షస్య మరీచివ్యతిరిక్తపదార్థాన్తరేణ మేఘాదినాఽపి సమ్బన్ధాత్తేన స లోకః పృథవ్యాస్తతోఽధోలోకానాం చ మరణాప్తివ్యతిరిక్తగమనాదిక్రియాన్తరేణాపి యోగాత్క్రియాన్తరేణ తే లక్ష్యన్తామితి శఙ్కతే –
యద్యపీతి ।
భూతాత్మకత్వమితి ।
భూతసమ్బన్ధిత్వమిత్యర్థః । ఇదముపలక్షణం మేఘాదిపదార్థాన్తరసమ్బన్ధోఽపి వర్తత ఇత్యపి ద్రష్టవ్యమ్ ।
అమ్భఆదీనామేవ తేషు లోకేషు ప్రాచుర్యాత్తైరేవ తే లోకా లక్షణీయాః ప్రాచుర్యేణ వ్యపదేశా భవన్తీతి న్యాయాదితి పరిహరతి –
తథాపీతి ।
అబ్బాహుల్యాదిత్యుపలక్షణం మరీచ్యాదీనామపి బాహుల్యాదిత్యపి ద్రష్టవ్యమ్ । అబ్నామభిరిత్యత్రాపి మరీచ్యాదినామభిరిత్యపి ద్రష్టవ్యమ్ । యథాశ్రుతేఽబాత్మకత్వేనామ్భఆదిశబ్దలక్షకత్వానుక్తేర్లోకానాం శఙ్కానుపపత్తేర్మరీచ్యాదీనామబ్నామత్వాభావాదప్శబ్దస్యాప్యాప్తిక్రియార్థత్వోక్తేఽబ్నామత్వాభావేనాబ్నామభిరితి పరిహారానుపపత్తేశ్చేతి । ఉపరితనలోకాద్వృష్టిద్వారేణాఽఽగతమమ్భ ఎవాస్మాభిః సాక్షాదుపలభ్యతే న తు భూతాన్తరమిత్యస్మద్దృష్ట్యాఽబ్బాహుల్యముపరితనలోకానామూర్ధ్వలోకగామిప్రాణ్యపేక్షయాఽధోలోకగామినాం ప్రాణినాం పురాణేషు బాహుల్యోక్తేర్బహుభిరాప్యన్తేఽధోలోకా ఇత్యధోలోకేషు తత్కర్తృకాప్తేరపి బాహుల్యం పృథివ్యామతిశీఘ్రం ప్రాణినాం మరణాత్తస్యాపి తత్ర బాహుల్యమన్తరిక్షస్య తు మరీచిబాహుల్యం ప్రసిద్ధమేవేతి జ్ఞేయమ్ ।
అమ్భో మరీచీర్మరమాప ఇత్యుచ్యన్త ఇతి ।
ఎతైర్నామభిరుచ్యన్త ఇత్యన్వయః । అత్రాత్మా వా ఇత్యుక్తాత్మజ్ఞానేన సంసారీ మోచయితవ్యత్వేన వివక్షితః । అసంసారిణో మోక్షానుపపత్తేః ॥౨॥
సంసారశ్చ సంసరణాధికరణలోకాంస్తదుపాధిభూతం లిఙ్గశరీరం తదభిమానినో దేవాంస్తదధిష్ఠానం స్థూలశరీరం సంసారరూపాశనాయాదీస్తదభిమానినం తద్భోక్తారమన్తరేణ నోపపద్యత ఇతి తస్య సర్వస్య సృష్టిమయమావసథ ఇత్యన్తేన గ్రన్థేన క్రమేణ వక్ష్యన్సంసరణాధిష్ఠానలోకసృష్టిముక్త్వా తత్పాలయితృదేవతాసృష్ట్యుక్తివ్యాజేన సమష్టిస్థూలశరీరస్య సమష్టిలిఙ్గశరీరస్య తదభిమానినాం దేవానాం చ సృష్టిం వక్తుమారభతే –
స ఈక్షతేతి ।
తద్వ్యాచష్టే –
సర్వప్రాణీతి ।
ఫలస్య తదుపాదానస్య తత్సాధనస్య చాధిష్ఠానభూతానిత్యర్థః ।
అవ్యయానామనేకార్థత్వాన్నుశబ్దస్తుశబ్దార్థం వైలక్షణ్యం లోకానామాహేత్యాహ –
ఇమే న్వితి ।
అహమితీత్యస్యేక్షతేతి పూర్వేణాన్వయః ।
సమష్టిలిఙ్గశరీరస్య తదభిమానినాం విరాడవయవజన్యత్వాత్తదర్థం విరాట్సృష్టిమాహ –
ఎవమీక్షిత్వేతి ।
యద్యపి లోకోత్పత్తేః పూర్వమేవాణ్డోత్పత్తిరుక్తాఽణ్డముత్పాద్యామ్భఃప్రభృతీంల్లోకానసృజతేతి భాష్యేణ తథాఽపి సైవోత్పత్తిరిహానూద్యతే । లోకపాలసృష్ట్యర్థమితి న విరోధ ఇతి భావః ।
అద్భ్య ఎవేత్యేవకారార్థమాహ –
యేభ్య ఇతి ।
కులాలః పృథివ్యాః సకాశాన్మృత్పిణ్డమివేత్యన్వయః ।
స్వావయవేతి ।
భూతానాం పరస్పరావయవసంయోజనమతిశ్లిష్టసంయోగస్తేనేత్యర్థః ॥౩॥
విరాడుత్పత్తిముక్త్వా తదవయవేభ్యో లోకపాలోత్పత్తిమాహ –
తం పిణ్డమిత్యాదినా ।
తపఃశబ్దేనాభిధ్యానశబ్దితం జ్ఞానముచ్యతే న కృచ్ఛ్రాదీత్యత్ర శ్రుతిమాహ –
యస్యేతి ।
యస్య తపో జ్ఞానమేవ న కృచ్ఛ్రాదీత్యర్థః । తతో వాచో లోకపాలోఽగ్నిర్వాగధిష్ఠాతా నిరవర్తతేత్యన్వయః । యద్యపి వాగాదికరణజాతమపఞ్చీకృతభూతకార్యం న ముఖాదిగోలకకార్యం తథాఽపి ముఖాద్యాశ్రయే తదభివ్యక్తేర్ముఖాద్వాగిత్యుక్తమ్ । నాసికాభ్యాం ప్రాణ ఇత్యత్ర ప్రాణశబ్దేన ప్రాణవృత్తిసహితం ఘ్రాణేన్ద్రియముచ్యతే ।
అధిష్ఠానమితి ।
గోలకమిత్యర్థః । త్వగ్గోలకమ్ । లోమేతి లోమసహచరితం స్పర్శనేన్ద్రియముచ్యతే । ఓషధివనస్పతయ ఇత్యోషధ్యాద్యధిదేవతా వాయురుచ్యతే ।
చిత్తం తు చేతో హృదయం హృదయజ్ఞం చాహృదయజ్ఞం చేత్యాదౌ హృదయశబ్దస్యాన్తఃకరణార్థత్వదర్శనాన్మనఃశబ్దేనాపి తస్యైవాభిధానే పౌనరుక్త్యమిత్యత ఆహ –
హృదయమితి ।
అన్తఃకరణాధిష్ఠానం హృదయకమలముచ్యత ఇత్యర్థః ।
సర్వప్రాణబన్ధనస్థానమితి ।
గుదమూలమిత్యర్థః ।
అపానశవ్దేన పాయ్విన్ద్రియలక్షణాయాం సమ్బన్ధమాహ –
అపానేతి ।
నను శిశ్నం నిరభిద్యతేతి పర్యాయే శిశ్నరేతసోరుత్పత్త్యభిధానే స్త్రీయోన్యాదేరుత్పత్తిరనుక్తా స్యాదిత్యాశఙ్క్య శిశ్నశబ్దేనోపస్థేన్ద్రియస్థానం లక్ష్యతే రేత ఇతి తద్విసర్గార్థత్వేన తత్సహితముపస్థేన్ద్రియమప్యశవ్దేన తల్లక్షితపఞ్చభూతోపాధికః ప్రజాపతిశ్చోచ్యత ఇత్యాహ –
యథేతి ।
యథాఽన్యత్ర పర్యాయాన్తరే స్థానం కరణం దేవతా చేతి త్రయముక్తమేవమిహాపి శిశ్నాదిశబ్దైస్త్రయమప్యుచ్యత ఇత్యర్థః ।
రేత ఇతి ।
ఇన్ద్రియముచ్యత ఇత్యన్వయః ।
తల్లక్షణాయాం సమ్బన్ధమాహ –
సహ రేతసేతి ।
రేతసా సహితం తత్సమ్బద్ధమిత్యర్థః ।
సమ్బన్ధముపపాదయతి –
రేతోవిసర్గార్థత్వాదితి ॥౪॥
ఎవం సమష్టీనామిన్ద్రియాణాం తదభిమానిదేవతానాం చోత్పత్తిముక్త్వాఽథ తాసాం దేవతానాం భోగయోగ్యాల్పవ్యష్టిదేహసృష్టిం తేషు దేవతానాం భోగార్థం వ్యష్టిరూపేణ ప్రవేశం చ వివక్షుస్తదుపోద్ఘాతత్వేన క్షుత్పిపాసయోః సృష్టిం దర్శయతి –
తా ఎతా ఇతి ।
తచ్ఛబ్దార్థమాహ –
అగ్న్యాదయ ఇతి ।
ఎతచ్ఛబ్దార్థమాహ –
లోకపాలత్వేనేతి ।
అశనాయాదిసృష్ట్యుపయోగిత్వేనైతాసాం స్వరూపాజ్ఞానపూర్వకం సంసారే బ్రహ్మాణ్డరూపే పతితత్వమాసక్తత్వం తన్మాత్రత్వాభిమానేన యద్బద్ధత్వం తదాహ –
అస్మిన్నితి ।
అర్ణవసాదృశ్యమాహ –
అవిద్యేత్యాదినా ।
అవిద్యాదిప్రభవం దుఃఖమేవ దుష్ప్రవేశనగుణేనోదకమివోదకం యస్మింస్తీవ్రరోగాదయ ఎవ భయఙ్కరత్వేన గ్రాహా నక్రాదయో యస్మిన్స్తత్త్వజ్ఞానమన్తరేణ వినాశాభావాదనన్తేఽజ్ఞానాముత్తరావధ్యభావేనాపారే విశ్రామస్థానాభావేన నిరాలమ్బే ।
సమీచీనవిశ్రమస్థానాభావేఽపి తదాభాసోఽస్తీత్యాహ –
విషయేన్ద్రియేతి ।
విషయేన్ద్రియసమ్బన్ధజనితసుఖలేశరూపే విశ్రామో యస్మిన్పఞ్చేన్ద్రియాణామర్థేషు విషయేషు శబ్దాదిషు యా తృట్ తృష్ణా సైవ మారుతస్తత్కృతో యో విక్షోభస్తనోత్థితాన్యనర్థశతాని విషయసమ్పాదనాదినా క్లేశాస్త ఎవోర్మయో యస్మిన్మహారౌరవాదయ ఎవానేకే నిరయా నరకవిశేషాస్తద్గతానాం గర్భవాసతన్నిష్క్రమణబాల్యాదయో మరణాన్తా యేఽనేకే నిరయా దుఃఖజనకత్వాత్తద్గతానాం చ యాని హా హేత్యాదీని కూజితాని స్వల్పధ్వనయ ఆక్రోశనాని మహాధ్వనయస్తదుద్భూతో మహారవో యస్మిన్ । మహాపాతకాద్యనేకనిరయేతి పాఠే మహాపాతకజన్యా నిరయా ఇతి ద్రష్టవ్యమ్ ।
సంసారార్ణవస్యైవమ్భూతత్వే తస్య తరణాసమ్భావాన్మోక్షశాస్త్రానర్థక్యమిత్యాశఙ్క్యావివేకినాం తథాత్వేఽపి వివేకినాం తత్తరణోపాయోఽస్తీత్యాహ –
సత్యేతి ।
సత్యాదయో య ఆత్మగుణాస్త ఎవ పాథేయం పథ్యశనం తేన పూర్ణజ్ఞానమేవోడుపం ప్లవో యస్మిన్ । సత్సఙ్గో గురుసమ్పత్తిః సర్వత్యాగః సంన్యాసస్తావేవ మార్గో జ్ఞానోడుపప్రవృత్తిహేతుర్యస్మిన్మోక్షే సతి పునః సంసారార్ణవస్పర్శాభావాత్స ఎవ తీరవత్తీరం యస్మిన్నేతస్మిన్ప్రత్యక్షసిద్ధేఽర్ణవ ఇత్యర్థః । అత్ర పతనం నామాఽఽత్మస్వరూపాజ్ఞానేన సంసారేఽహమభిమానేన సక్తత్వమ్ । నను సంసారార్ణవపతితత్వం వక్ష్యమాణాశనాయాదియోగ ఇత్యాదిసర్వోఽపి బన్ధస్తదభిమానినో జీవస్య వక్తవ్యో న దేవతానామ్ । న చ తాసామపి తత్రాభిమానోఽస్తీతి తదుక్తమితి శఙ్కనీయమ్ ।
తథాఽపి ప్రాధాన్యతోఽభిమానినం జీవం విహాయాప్రాధాన్యతోఽభిమానినీషు తదుక్తేరభిప్రాయో వక్తవ్య ఇత్యత ఆహ –
తస్మాదితి ।
యస్మాత్సంసారార్ణవపతితత్వం తాసాం తస్మాదిత్యర్థః । మహారౌరవాద్యనేకనిరయగతిరివేతి పాఠ ఉక్తనిరయగతిర్యథా దుఃఖోపశమాయ నాలం తథా సాఽపి నాలమితి పూర్ణేణాన్వయః ।
తద్వివక్షాయా అపి ప్రయోజనమాహ –
యత ఎవమితి ।
ఎవం విదిత్వేతి ।
నాలమితి విదిత్వేత్యర్థః । ఆత్మనః సర్వభూతానాం చాఽఽత్మా య ఆత్మా వా ఇదమిత్యాదినా జగదుత్పత్త్యాదిహేతుత్వేన యః ప్రకృతః స పరం బ్రహ్మ వేదితవ్యం ఇత్యన్వయః ।
నన్వేష పన్థా ఎతత్కర్మైతద్బ్రహ్మైతత్సత్యమిత్యుపక్రమ్యోక్థముక్థమితి వా ఇత్యాదినా కర్మసమ్బన్ధిసగుణబ్రహ్మాత్మజ్ఞానస్యైవోక్తత్వాత్తస్యైవ మోక్షసాధనత్వం నోక్తకేవలాత్మజ్ఞానమాత్రస్యేత్యాశఙ్క్యైష పన్థా ఇత్యాదినా బ్రహ్మాత్మవిజ్ఞానమేవోక్తం న కర్మసముచ్చితం జ్ఞానం తస్యోక్తవాక్యేన సంసారహేతుత్వావగమేన సత్యత్వాయోగాదిత్యాహ –
తస్మాదేష పన్థా ఇతి ।
యస్మాత్కర్మసహితస్య ప్రాణవిజ్ఞానస్య సంసారఫలత్వం తస్మాదేష పన్థా ఇత్యనేన యదేతద్బ్రహ్మాత్మవిజ్ఞానం తదేవోక్తమిత్యన్వయః ।
“తమేవ విదిత్వాఽతిమృత్యుమేతి నాన్యః పన్థా విద్యతేఽయనాయ” ఇత్యనేనాపి కేవలాత్మవిజ్ఞానవ్యతిరిక్తపథనిషేధాదప్యుక్తమేవ జ్ఞానం పన్థా ఇత్యాహ –
నాన్య ఇతి ।
ఎష పన్థా బ్రహ్మాత్మజ్ఞానముపక్రమ్య మధ్యే ప్రాణవిజ్ఞానోక్తిస్తు ప్రాణోపాసనయా చిత్తైకాగ్ర్యే సతి తత్ఫలాచ్చ వైరాగ్యే సత్యేష పన్థా ఇత్యుపక్రాన్తం ముఖ్యం జ్ఞానం వక్తుం శక్యమిత్యభిప్రాయేణేతి భావః । యద్యప్యేతద్వాక్యవ్యాఖ్యానావసరే కర్మమార్గేఽపి పథిశబ్దార్థత్వేనోక్తస్తథాఽపి జ్ఞానమార్గోపాయత్వేన స ఉక్తో న ప్రాధాన్యేనేతి భావః ।
నను పిణ్డస్యాశనాయాదియోగే దేవతానాం కథం తద్వత్త్వం యేన తాసామన్నాదనార్థమాయతనప్రశ్నః స్యాద్యస్మిన్ప్రతిష్ఠితా ఇత్యనేనేత్యత ఆహ –
తస్యేతి ।
పితామహమితి ।
స్వజనకపిణ్డజనకమిత్యర్థః ।
అధిష్ఠానమితి ।
శరీరమిత్యర్థః ।
నను విరాడ్దేహ ఎవాఽఽయతనం వర్తత ఇత్యాశఙ్క్య తస్యాతిప్రౌఢత్వాత్తమాపూర్యం తత్ర స్థాతుం వయమసమర్థా అన్నఞ్చ తద్దేహపర్యాప్తం సమ్పాదయితుమసమర్థా అతోఽస్మద్యోగ్యం వ్యష్టిదేహం సృజస్వేత్యుక్తవత్య ఇత్యాహ –
యస్మిన్నితి ।
యద్యప్యస్మదాదివ్యష్టిదేహం వినాఽపి చరుపురోడాశాదిహవిరదనమస్తి తథాఽపి తదపి హవిరదనం వ్యష్టిదేవతాదేహమన్తరా నాస్తీతి భావః ॥౧॥
వ్యష్టిదేహసృష్టిమాహ –
తాభ్య ఇతి ।
మూర్ఛయిత్వేతి ।
నిబిడతయా పరస్పరావయవసంయోజనేన సృష్ట్వేత్యర్థః ।
న యోగ్య ఇతి ।
గోశరీరస్యోపరిదన్తానామభావేన దూర్వాదిమూలస్యోత్ఖాతుమశక్యత్వాదిత్యర్థః ।
అశ్వమితి ।
తస్యోభయతోదన్తత్వేనోక్తదోషాభావాదిత్యర్థః ।
న వై నోఽయమలమితి ।
అశ్వస్యాపి వివేకజ్ఞానాభావాదయోగ్యత్వాదిత్యర్థః ॥౨॥
గవాశ్వగ్రహణస్య సర్వతిర్యగ్దేహోపలక్షకత్వమభిప్రేత్యోక్తమ్ –
సర్వేతి ।
స్వయోనిభూతమితి ।
స్వయోనిభూతవిరాట్పురుషదేహసజాతీయమిత్యర్థః ।
యస్మాత్స్వకీయపరితోషద్యోతకేన సుకృతం బతేత్యనేన శబ్దేన పురుషదేహముక్తవత్యస్తస్మాత్తస్యేదానీమపి సుకృతత్వమిత్యాహ –
తస్మాదితి ।
స్వయం వేతి ।
ఈశ్వరేణ స్వేనైవ కృతం భృత్యాదికృతాపేక్షయా సుకృతం సుష్ఠు కృతమిత్యర్థః । పృషోదరాదిత్వాత్స్వయమితిస్థానే సుశబ్ద ఇత్యర్థః ।
ఎవం వ్యష్టిదేహసృష్టిముక్త్వా తత్ర కరణానాం దేవతానాం చ వ్యష్టిరూపేణ ప్రవేశమాహ –
తా దేవతా ఇతి ।
ఇష్టత్వే హేతుమాహ –
సర్వే హీతి ।
ఆయతనమితి ।
గోలకరూపం స్థానమిత్యర్థః । రాజ్ఞోఽనుజ్ఞాం ప్రతిలభ్య బలాధికృతాదయః సేనాపత్యాదయో నగర్యాం యథా ప్రవిశన్తి తద్వదీశ్వరస్యానుజ్ఞాం ప్రతిలభ్యాగ్నిః ప్రావిశదిత్యన్వయః ॥౩॥
యద్యపి వాగభిమాన్యగ్నిర్న తు వాగేవ తథాఽపి తస్య వాచం వినా ప్రత్యక్షమనుపలబ్ధేస్తస్యా అపి దేవతాం వినా స్వవిషయగ్రహణసామర్థ్యాభావాత్తయోరేకలోలీభావేనాభేదోక్తిరిత్యాహ –
వాగేవేతి ।
యద్యపి దేవతానామేవేశ్వరేణ ప్రవేశశ్చోదితస్తథాఽపి కరణైర్వినా తాసాం సాక్షాదదనాదిభోగాసమ్భవాత్తేషామపి ప్రవేశోఽర్థాచ్చోదిత ఎవేతి తేషామపి స ఉక్తః ॥౪॥
అశనాయాపిపాసయోరపి వ్యష్టిదేహేఽపి కరణాధిష్ఠాతృదేవతాసమ్బన్ధం వక్తుం తయోః ప్రశ్నమవతారయతి –
ఎవమితి ।
నిరధిష్ఠానే సత్యావితి కారణీభూతే విరాడ్దేహేఽధిష్ఠానవిశేషో యది స్యాదశనాయాపిపాసయోరగ్న్యాదీనాం ముఖాదయ ఇవ తదా వ్యష్టిదేహేఽపి తదేవ స్యాత్తయోరధిష్ఠానం తేషామివ న త్వేతదస్తి । అతో నిరధిష్ఠానే తే ఇత్యర్థః । విధత్స్వేత్యనన్తరం యస్మిన్ప్రతిష్ఠితే అన్నమదావేతి శేషః ।
తత్రాధిష్ఠానవిశేషస్తావద్యువయోః కారణే సమష్టిదేహేఽభావాదిహాపి నాస్త్యేవ కారణపూర్వకత్వాత్కార్యేఽప్యధిష్ఠానస్యాదనం తు యువయోర్ధర్మరూపత్వాద్ధర్మిణమనాశ్రిత్య ధర్మస్య స్వాతన్త్ర్యాయోగాచ్చేతనావద్ధర్మీభూతదేవతాగతమేవాన్నాదనం యువయోరిత్యాహ –
స ఈశ్వర ఇతి ।
భావరూపత్వాదితి ।
ధర్మరూపత్వాదిత్యర్థః । ధర్మిణోఽప్యచేతనస్య భోక్తృత్వాదర్శనాచ్చేతనావద్వస్త్విత్యుక్తమ్ ।
అధ్యాత్మేతి ।
అధ్యాత్మదేవతా వ్యష్టిదేహగతదేవతా అధిదేవతాః సమష్టివిరాడ్దేహగతా హవిర్భుజోఽగ్న్యాదయః ప్రసిద్ధాస్తాస్విత్యర్థః ।
వృత్తీతి ।
భోగైకదేశదానేనేత్యర్థః । ఎతదేవ స్పష్టీకరోతి ।
ఎతాసు భాగిన్యావితి ।
సాక్షాద్దేవతాసు భాగవత్వాయోగాద్దేవతాభాగేన భాగవత్వమంశవత్వముక్తమితి వ్యాచష్టే –
యద్దేవత్య ఇతి ।
యద్దేవత్యో యద్దేవతాసమ్బన్ధీ యో భాగః స్యాత్తస్యా దేవతాయాః సమ్బన్ధినా తేనైవ భాగేనేత్యర్థః । హవిరాదీత్యాదిశబ్దేన తత్తదిన్ద్రియవిషయోఽపి గృహ్యతే । కరోమీత్యనన్తరముక్త్వేతి శేషః ।
ఉక్తమర్థమిదానీన్తనవ్యవహారేణ దృఢీకర్తుం తస్మాదిత్యాదివాక్యం తద్వ్యాచష్టే –
యస్మాదితి ।
యస్మాత్సృష్ట్యాదావేవం వ్యదధాత్తస్మాదిత్యర్థః । హవిర్గ్రహణముపలక్షణమధిదైవతం హవిర్గృహ్యతేఽధ్యాత్మదేవతాయై శబ్దాదివిషయో గృహ్యత ఇతి యోజ్యమ్ । భాగిన్యావేవేతి । యద్యపి శబ్దాదివిషయేణ హవిషా చాగ్న్యాదిదేవతాతృప్తౌ తయోర్నాశ ఎవ దృశ్యతే న తు తద్భాగేన భాగిత్వం తథాఽపి తయోః సర్వాత్మనా నాశే పునః కాలాన్తరే తే న స్యాతామ్ । అతః స్వరూపేణ స్థితయోరేవ తయోః కదాచిదిన్ద్రియదేవతానాం విషయోన్ముఖతయా ప్రేరకత్వరూపం కార్యౌన్ముఖ్యం కదాచిత్తదభావరూపోపశాన్తిరిత్యభ్యుపగన్తవ్యమ్ । తథా చ హవిషా దేవతాతృప్తావశనాయాపిపాసయోరపి తృప్తిరుపశాన్తిర్దృశ్యత ఇతి తద్భాగేన భాగవత్త్వముక్తమిత్యర్థః । న చ చక్షురాదినా రూపాదిగ్రహణదశాయామశనాయాపిపాసాయోర్నశాన్తిర్దృశ్యత ఇతి న సర్వత్ర భాగవత్త్వం తయోరితి శఙ్క్యమ్ । క్షుత్పిపాసార్తస్యాన్నపానదర్శనశ్రవణాదినాఽన్నపానప్రత్యాసత్తిపరితోషేణ మనసి తృష్ణా శాన్తేవ భాతి । న తు యథాపూర్వం బాధత ఇతి చక్షురాదిష్వపి తయోర్భాగవత్వమిత్యుక్తం సాయణీయదీపికాయామ్ । వస్తుతస్త్వశనాయాపిపాసాశబ్దేనేన్ద్రియాణాం స్వస్వవిషయగోచరౌ తృష్ణాకామావుచ్యేతే । అన్నమదామేత్యత్రాప్యన్నాదనం స్వస్వవిషయగ్రహణమేవ చక్షురాదీన్ద్రియదేవతానాం ముఖ్యాదనాసమ్భవాత్ । తథా చ రూపాదివిషయగ్రహణేన తత్తద్విషయగోచరయోస్తయోః శాన్తిరస్తీతి సర్వేన్ద్రియేష్వపి తయోర్భాగవత్త్వం యుక్తమితి । న చేన్ద్రియదేవతాతృప్తివ్యతిరేకేణ న తయోః పృథక్తృప్తిర్దృశ్యత ఇతి వాచ్యమ్ । ఇన్ద్రియదేవతానాం స్వస్వవిషయోన్ముఖతయా ప్రేరకత్వరూపకార్యౌన్ముఖ్యనివృత్తిరూపోపశాన్తిరేవ పృథక్తయోస్తృప్తిరస్తీత్యుక్తత్వాత్ । యద్యప్యర్ణవప్రవేశనమశనాయాదిమత్త్వం తన్నిమిత్తమన్నాదనమిత్యాది సర్వం కార్యకరణసఙ్ఘాతపఞ్జరాధ్యక్షస్య జీవస్య భోక్తురేవ నేన్ద్రియదేవతానామశనాయాపిపాసాది తథాఽపి తస్య వస్తుతోఽభోక్తృబ్రహ్మభూతస్య స్వతో భోక్తృత్వాయోగాదిన్ద్రియదేవతాద్యుపాధికృతమేవ తస్య భోక్తృత్వాదిసర్వసంసార ఇతి వక్తుం తేష్వేవ తమారోప్య శ్రుత్యోచ్యత ఇతి న దోషః ॥౫॥
ఎవం భోగసాధనసృష్టిముక్త్వా భోగ్యసృష్టిం వక్తుమారభతే –
స ఎవమితి ।
నుశబ్దోక్తం వితర్కం స్పష్టీకరోతి –
లోకా ఇత్యాదినా ।
పూర్వవల్లోకపాలప్రార్థనాం వినా స్వయమేవాన్నం స్రష్టుం వితర్కితవానిత్యుక్తేః ప్రయోజనమీశ్వరత్వజ్ఞాపనమిత్యాహ –
ఎవం హీతి ।
అప ఇతి । పఞ్చ భూతానీత్యర్థః ॥౧॥
అభ్యతపదితి ।
ఎతేభ్యో భూతేభ్యో మనుష్యాదీనామన్నభూతా వ్రీహ్యాదయో జాయన్తాం మార్జారాదీనామన్నభూతాని మూషకాదీని జాయన్తామితి పర్యాలోచనం సఙ్కల్పం కృతవానిత్యర్థః ।
మూర్తిశబ్దేన కరచరణాదిమతోఽభిధానే వ్రీహ్యాదేరగ్రహణం స్యాదత ఆహ –
ఘనరూపమితి ।
కఠినమిత్యర్థః ।
నన్వమూర్తానామపి వాయుచన్ద్రకిరణాదీనాం సర్పాదీన్ప్రత్యన్నత్వమస్తీతి తత్సఙ్గ్రహార్థమాహ –
ధారణసమర్థం చేతి ।
శరీరధారణసమర్థమిత్యర్థః ।
చరేతి ।
చరం మూషకాద్యచరం వ్రీహ్యాదీత్యర్థః । యా వై సా మూర్తిరజాయతాన్నం వై తదితి పూర్వేణాన్వయః ।
తచ్ఛబ్దార్థమాహ –
మూర్తిరూపమితి ॥౨॥
శబ్దాదిభోక్తృత్వమిన్ద్రియదేవతోపాధికం న స్వత ఆత్మన ఇత్యభిప్రాయేణ తేషాం శబ్దాదిభోగముక్త్వేదానీమన్నపానభోక్తృత్వమప్యపానవృత్తిమత్ప్రాణోపాధికం న స్వత ఆత్మన ఇత్యభిప్రాయేణ తస్యా భోక్తృత్వం పరిశేషాన్నిర్ధారయితుమాహ –
తదేనదితి ।
సృష్టం తత్పరాఙ్సదత్యజిఘాంసదిత్యన్వయః ।
ఉక్తార్థే దృష్టాన్తమాహ –
యథేతి ।
పరాఙ్పదం వ్యుత్పాదయతి –
పరాగఞ్చతీతి ।
మత్వేత్యనన్తరం పరాగఞ్చతి తద్వదితి శేషః ।
అతిగన్తుమైచ్ఛదితి ।
యద్యపి వ్రీహ్యాద్యచేతనాన్నస్య నైవమిచ్ఛా సమ్భవతి తథాఽపి భోక్తృశరీరాన్తర్న ప్రవిష్టం కిన్తు బహిరేవ స్థితమిత్యత్ర తాత్పర్యమ్ । కార్యకారణలక్షణః పిణ్డస్తదన్నం వాచాఽజిఘృక్షదిత్యన్వయః ।
నన్విదానీమివ ప్రథమమేవాపానేనైవాన్నజిఘృక్షా తస్య కిమితి నాఽఽసీదిత్యాశఙ్క్య తస్యేదానీన్తనశరీరాపేక్షయా ప్రథమజత్వాత్తదానీం చాపానేనాన్నాదత్వస్యానిశ్చయాత్తస్య వాగాదినాఽన్నజిఘృక్షా యుక్తేత్యాహ –
ప్రథమజత్వాదితి ।
అస్మదాద్యపేక్షయేత్యర్థః । యస్మిన్ప్రతిష్ఠితా అన్నమదామేత్యుపక్రాన్తస్య వ్యష్టిశరీరస్య సమష్టిపిణ్డాపేక్షయా ప్రథమజత్వాభావాదపశ్యన్నజానన్నిత్యర్థః ।
వదనక్రియయా ప్రథమజస్య పిణ్డస్య కారణస్యాన్నగ్రహణాసామర్థ్యం కార్యగతాసామర్థ్యేన ద్రఢయతి –
స ప్రథమజ ఇతి ।
అత్ర ప్రథమమన్నపదం గృహీతవాన్స్యాదిత్యత్ర కర్మత్వేన సమ్బధ్యతే ।
తత్కార్యభూతత్వాదితి ।
తదనన్తరభూతత్వాదిత్యర్థః । ఇదానీన్తనశరీరస్య పూర్వకాలీనవ్యష్టిశరీరకార్యత్వాభావాదితి ।
అభివ్యాహృత్యేతి ।
వాచకశబ్దేనాభిధాయేత్యర్థః । పూర్వజోఽపీత్యస్యనాశక్నోదితి పూర్వేణాన్వయః । ప్రాణేన ఘ్రాణేనాభిప్రాణ్యాఽఽఘ్రాయేత్యర్థః ।
అపానేనేతి ।
ముఖచ్ఛిద్రేణాన్తర్గచ్ఛతా వాయునేత్యర్థః ।
అన్నాత్తృత్వమపి శ్వసనవృత్తిమతః ప్రాణస్య ధర్మో నాఽఽత్మనః స్వత ఇత్యేతత్తదేనత్సృష్టం పరాఙిత్యాదినోక్తం సన్దర్భస్య ప్రయోజనముపసంహరతి –
తేన స ఎష ఇతి ।
యేన కారణేనాపానేనాన్నమశితవాంస్తేనేత్యర్థః ।
అపానవృత్తిమతః ప్రాణస్యాన్నగ్రాహకత్వం ప్రసిద్ధ్యా దృఢీకర్తుమన్నాయురితి వాక్యం వ్యాచష్టే –
అన్నాయురితి ।
అన్నమదామేత్యాదిశ్రుత్యన్తరే ప్రాణస్యాన్నాయుష్ట్వం ప్రసిద్ధమిత్యర్థః ॥౩॥౪॥౫॥౬॥౭॥౮॥౯॥౧౦॥
ఎవం భోగాదికరణభూతానాం లోకానాం భోగాయతనస్య సమష్టివ్యష్టిశరీరస్య భోగోపకరణానాం వాగాదీనాం సమష్టిశరీరే లోకపాలత్వేన వ్యష్టిశరీరే కరణాధిష్ఠాతృత్వేన చ స్థితానాం దేవతానాం భోగే ప్రేరకయోరశనాయాపిపాసయోస్తత్ప్రయుక్తస్య కరణనిష్ఠస్య శబ్దాదివిషయగ్రహణలక్షణస్య భోగస్యాపానవృత్తిమత్ప్రాణనిష్ఠస్యాన్నపానగ్రహణలక్షణస్య చ భోగస్యాఽఽత్మనః సంసారిత్వసిద్ధ్యర్థం సృష్టిమభిధాయేదానీం సంసారిణం భోక్తారం దర్శయితుం స్రష్టురీశ్వరస్య విచారం దర్శయితుం స ఈక్షతేతి వాక్యం తద్వ్యాచష్టే –
స ఎవమితి ।
పురస్య పౌరాణాం పురవాసినాం తత్పాలయితౄణాం రాజనియుక్తాధికారిణాం స్థితిసమాం తత్తుల్యామన్ననిమిత్తామన్నాధీనాం సఙ్ఘాతస్థితిం కృత్వేత్యన్వయః ।
పదార్థానుక్త్వా వాక్యార్థమాహ –
యదిదమితి ।
వక్ష్యమాణమితి ।
వాచాఽభివ్యాహృతమిత్యాదినా వక్ష్యమాణమభివ్యాహరణాదికమిత్యర్థః । హేతుర్గర్భితమిదం శబ్దార్థస్య విశేషణమ్ ।
పరార్థం సదితి ।
పరార్థత్వాత్పరమర్థినం మామృతే కథం స్యాదిత్యస్యైవార్థస్య కథంశబ్దసూచితం వ్యతిరేకమాహ –
యదీతి ।
కేవలం భోక్తృరహితవ్యవహరణాది తయత్తన్న కథఞ్చన భవేత్కథఞ్చిదపి న భవేదిత్యన్వయః ।
తత్ర హేతుః –
నిరర్థకమితి ।
అర్థయత ఇత్యర్థః । పచాద్యజర్థయితా పురుషస్తద్రహితమిత్యర్థః । అర్థయితా హి పురుషః స్వస్య ప్రయోజనసిద్ధ్యర్థం వాగాదికం ప్రేరయతి । తదభావే ప్రేరకాభావాద్వాగ్వ్యవహారాదికం న భవేదిత్యర్థః । యద్వాఽర్థః ప్రయోజనమర్థినోఽభావే తస్యార్థత్వాభావాన్నిష్ప్రయోజనం సత్తన్న భవేత్ప్రయోజనప్రయుక్తత్వాత్సర్వప్రవృత్తేరితి ।
తత్ర దృష్టాన్తః –
బలిస్తుత్యాదివదితి ।
ఎతదేవ వివృణోతి –
పౌరేతి ।
అత్ర యథాశబ్దో ద్రష్టవ్యః । యథా పౌరాదిభిః ప్రయుజ్యమానం బలిస్తుత్యాదికం స్వామినమన్తరేణ న భవేత్తద్వదిత్యన్వయః ।
స్వామినమన్తరేణేతి ।
అస్య వ్యాఖ్యానమసత్యేవేతి ।
విచారస్య ఫలమాహ –
తస్మాదితి ।
పరేణార్థాదన్యేన స్వామినాఽర్థినా వాగాదివ్యవహారకృతోపకారభాజాఽధిష్ఠాత్రా వాగాదిప్రేరకేణ అధిష్ఠాతృత్వం చాయస్కాన్తవచ్చేతనస్య సన్నిధానమాత్రమేవ సాక్షితయా న వ్యాపార ఇత్యాహ –
కృతేతి ।
కృతాకృతతోస్తత్ఫలస్య చేత్యర్థః ।
ఫలసాక్షిత్వమేవ భోక్తృత్వమపీత్యాహ –
భోక్త్రేతి ।
రాజ్ఞేత్యస్యేతిపదాధ్యాహారేణేక్షతేతి పూర్వేణాన్వయః ।
ఎవం వాగ్వ్యవహరణాదకార్యసిద్ధ్యర్థం మయా ప్రవేష్టవ్యమిత్యుక్త్వాఽఽత్మస్వరూపబోధార్థం చ మయా ప్రవేష్టవ్యమితి వక్తుం స ఈక్షత యది వాచాఽభివ్యాహృతమిత్యాద్యథ కోఽహమిత్యన్తం వాక్యం తత్ప్రవేశప్రయోజనకథనార్థత్వేన కథమ్ న్విదమితివాక్యతుల్యత్వాత్స ఈక్షత కతరేణేతి వాక్యేన వ్యవహితమపీహైవాఽఽకృష్య వ్యాచష్టే –
యది నామేతి ।
సంహతస్య వాగాదిలక్షణస్య కార్యస్య పరార్థత్వం పరోపకారరూపాభివ్యాహరణాదికారిత్వం పరార్థినముపకారభాజమన్తరేణ భవేదిత్యర్థః । అనేన యది వాచైవ కేవలయాఽభివ్యాహృతం భవేదిత్యేవకారాధ్యాహారేణ వాక్యం యోజితమ్ । ఎవముత్తరత్రాపి యది ప్రాణేనైవాభిప్రాణితం భవేదిత్యాది ద్రష్టవ్యమ్ । అభిప్రాణితమాఘ్రాతమభ్యపానితమన్తర్గతం భక్షితమిత్యర్థః । ఉక్తమేవ వాక్యార్థం స్పష్టీకరోతి యద్యహమిత్యాదినా । అయం సన్నితి । అయమాత్మాఽస్తి స చైవంరూపశ్చేతి నాధిగచ్ఛేదిత్యర్థః ।
అప్రవేశే స్వస్యాధిగమో న స్యాదిత్యుక్త్వా ప్రవేశే తు సోఽస్తీతి ప్రవేశఫలమాహ –
విపర్యయే త్వితి ।
ప్రవిశ్యాభివ్యాహృతాద్యుపలమ్భే త్విత్యర్థః । వేదనరూపః సఞ్చేత్యధిగన్తవ్యోఽహం స్యామిత్యన్వయః ।
వేదనరూపత్వముపపాదయతి –
యోఽయమితి ।
యోఽయం వాగాద్యభివ్యాహృతాది వేద స వేదనరూప ఇత్యధిగన్తవ్యః స్యామిత్యన్వయః । న చ వేదితుః కథం వేదనరూపత్వమితి వాచ్యమ్ । వేదితురవేదనరూపత్వే తస్య వేదనాన్తరకర్మత్వం వాచ్యమ్ । తస్మిన్వేదనే వేదితైవ కర్తా చైదేకస్మిన్వేదితరి కర్తృత్వం కర్మత్వం చ విరుద్ధం ప్రసజ్యేత । అన్యో వేదితా కర్తా చేత్తస్యాప్యన్యో వేదితేత్యనవస్థా స్యాదితి వేదితుర్వేదనరూపత్వం సిద్ధ్యతి । అత ఎవ శ్రుత్యన్తరే యో వేదేదం జిఘ్రాణీతి స ఆత్మేతి ఘ్రాతృఘ్రేయఘ్రాణవేదనస్యాఽఽత్మత్వముక్తమితి భావః ।
తస్య వేదనరూపత్వే ప్రాణముక్త్వాఽస్తిత్వే ప్రమాణమాహ –
యదర్థమితి ।
సంహతానాం వాగాదీనామభివ్యాహృతాది యదర్థం సోఽన్యో వాగాదిభిరసంహతః సంశ్చేత్యధిగన్తవ్య ఇతి పూర్వేణాన్వయః । సంహతానామసంహతపరార్థత్వే దృష్టాన్తమాహ యథేతి । ఎతదుక్తం భవతి । వాగాద్యభివ్యాహృతాది స్వాసంహతపరార్థం భవితుమర్హతి । సంహతత్వాత్కుడ్యాదివత్ప్రాసాదాదివచ్చేతి । తద్వదిత్యనన్తరం శ్రుతిగతం స ఈక్షతేతి పదం ద్రష్టవ్యమ్ । భాష్యే తు స్పష్టతయా త్యక్తమ్ ।
ప్రయోజనద్వయవశాత్ప్రవేశస్య కర్తవ్యత్వే సిద్ధే ప్రవేశద్వారస్య విచారస్యావసర ఇతీదానీం స ఈక్షత కతరేణేతి వాక్యం వ్యాచష్టే –
ఎవమీక్షిత్వేతి ।
అత ఇతి ।
యతః ప్రవేశస్య వాగాదివ్యవహారసిద్ధిర్మత్స్వరూపబోధశ్చేతి ప్రయోజనద్వయసిద్ధ్యర్థం కర్తవ్యత్వమత ఇత్యర్థః । అన్తరితి పాఠే శరీరస్యాన్తః ప్రపద్యా ఇత్యన్వయః ।
కతరేణేతి పదం గృహీత్వా తద్వ్యాఖ్యాతుం మార్గద్వయం దర్శయతి –
ప్రపదం చేతి ।
ఇదానీం గృహీతం పదం వ్యాఖ్యాతి –
అనయోః కతరేణేతి ।
ప్రపద్యా ఇత్యనన్తరం శ్రౌతం స ఈక్షతేతి పదం ద్రష్టవ్యమ్ ॥౧౧॥
అనన్తరం స ఈక్షత యది వాచేత్యాదివాక్యం పూర్వమేవ వ్యాఖ్యాతమితి తదుత్తరం స ఎతమేవ సీమానమితి వాక్యం వ్యాఖ్యాతుం తదపేక్షితమాహ –
ఎవమీక్షిత్వేతి ।
పర్యాలోచ్యేత్యర్థః ।
భృత్యస్య ప్రవేశమార్గేణ స్వామినః ప్రవేశోఽనుచిత ఇత్యనేనైవ మార్గేణ ప్రవేశం నిశ్చితవానిత్యాహ –
న తావదితి ।
అస్యేతి ।
పిణ్డస్యేత్యర్థః । ప్రపద్యేయమిత్యనన్తరం నిశ్చిత్యేతి శేషః ।
ఎవమపేక్షితముక్త్వా సా ఎతమితి వాక్యం వ్యాచష్టే –
ఇతి లోక ఇవేతి ।
ఎవమీక్షిత్వా మూర్ధానం విదార్య ప్రపద్యేయమితి నిశ్చిత్యేమం సఙ్ఘాతం ప్రాపద్యతేత్యన్వయః । నను నవ వై పురుషే ప్రాణాః సప్త వై శీర్షణ్యాః ప్రాణా ద్వావవాఞ్చౌ ।
నవద్వారే పురే దేహీత్యాదిషు ద్వారనవకం ప్రసిద్ధం న తు మూర్ధని ద్వారాన్తరమిత్యాశఙ్క్య ప్రత్యక్షతస్తయోర్ధ్వమాయన్నమృతత్వమేతీతి శ్రుతితశ్చ తస్య ద్వారస్య ప్రసిద్ధేర్నైవమితి వక్తుం సైషేతి వాక్యం తద్వ్యాచష్టే –
సేయమితి ।
ప్రత్యక్షతః ప్రసిద్ధిం సైషేతి పదాభ్యాం దర్శయతి –
మూర్ధ్నీతి ।
మూర్ధని చిరం విషవృక్షతైలాదివారణకాలే తిక్తాదితద్రససంవేదనం దృశ్యత ఇతి సా ద్వాః ప్రత్యక్షతః ప్రసిద్ధేత్యర్థః ।
న కేవలం ద్వారః ప్రత్యక్షత ఎవ ప్రసిద్ధిః కిన్తు తస్యా విదృతిరితి నామ్నాఽపి ప్రసిద్ధిరిత్యాహ –
విదృతిరితి ।
అనేనేశ్వరేణ స్వప్రవేశార్థమసాధారణతయా విదారితత్వాన్న భృత్యస్థానీయచక్షురాదిప్రవేశద్వారైః సహ నవ వై పురుష ప్రాణా ఇత్యాదిపూర్వోక్తశ్రుతిషు పరిగణితమిత్యుక్తమ్ ।
శ్రౌతప్రసిద్ధిం వక్తుం తదేతన్నాన్దనమితి వాక్యం తత్రైతదేవ నాన్దనం నాన్యానీత్యుక్తమితి కృత్వా వ్యాచష్టే –
ఇతరాణి త్వితి ।
సమృద్ధీనీతి ।
సమ్యగృద్ధిరానన్దో యేషు తానీతి విగ్రహః । హేతుశబ్దం భావప్రధానం స్వీకృత్యాఽఽనన్దం ప్రతి హేతుత్వం యేషామితి బహువ్రీహిణా హేతూనీతి నపుంసకత్వం ద్రష్టవ్యమ్ । నన్దత్యనేన ద్వారేణ గత్వేతి అనేన తయోర్ధ్వమాయన్నమృతత్వమేతీతి శ్రుతౌ పసిద్ధిర్దర్శితా । ఈశ్వరస్యైవం ప్రవేశముక్త్వా తస్య పూర్వోక్తకార్యకారణసఙ్ఘాతోపాధికం సంసారమాహ తస్యేతి । ఎవం పురం సృష్ట్వా జీవేనాఽఽత్మనా ప్రవిష్టస్య తస్య రాజ్ఞ ఇవ త్రయ ఆవసథాః క్రీడాస్థానానీత్యన్వయః ।
తాన్యేవాఽఽహ –
జాగరితేతి ।
చక్షురితి ।
చక్షుర్గోలకమిత్యర్థః । మన ఇతి । మనసోఽధికరణం కణ్ఠస్థానమిత్యర్థః । కణ్ఠే స్వప్నం సమాదిశేదితి శ్రుతేః । హృదయాకాశ ఇతి । హృదయావచ్ఛిన్నభూతాకాశ ఇత్యర్థః ।
యద్యపి బ్రహ్మణ్యేవ సుషుప్తౌ జీవో వర్తతే సతా సోమ్య తదా సమ్పన్న ఇతి శ్రుతేస్తథాఽపి బ్రహ్మణోఽపి హృదయావకాశేఽవస్థానాత్తత్సమ్పన్నోఽపి తత్రైవ వర్తత ఇతి తథోక్తమ్ । అన్యథా హృదయాకాశశబ్దేనైవ దహరాధికరణన్యాయేన బ్రహ్మాభిధానే తస్య త్రయః స్వప్నా ఇతి వక్ష్యమాణస్వప్నతుల్యత్వానుపపత్తిరిత్యత ఎవ పక్షాన్తరమాహ –
వక్ష్యమాణా వేతి ।
తానేవాఽఽహ –
పితృశరీరమితి ।
నన్వాత్మా వా ఇదమేక ఎవేత్యద్వితీయత్వేనోక్తస్య కథమావసథయోగ ఇత్యాశఙ్క్యాఽఽవస్థానం మృషాత్వాన్న పారమార్థికాద్వితీయత్వాయోగ ఇతి వక్తుం త్రయః స్వప్నా ఇత్యుక్తం తద్వ్యాచష్టే –
త్రయః స్వప్నా ఇతి ।
స్వప్నతుల్యా ఇత్యర్థః । జాగ్రదిత్యుపలక్షణం పిత్రాదిశరీరత్రయం చేత్యపి ద్రష్టవ్యమ్ ।
తేషాం స్వప్నతుల్యత్వం నాస్తీతి శఙ్కతే –
నన్వితి ।
అత్రాపి శరిరత్రయమిత్యుపలక్షితం తత్ప్రబోధస్య స్వప్నప్రబోధతుల్యత్వాత్స్వప్నత్వమేవేత్యాహ –
నైవమితి ।
తథా ప్రసిద్ధిర్నాస్తీతి శఙ్కతే –
కథమితి ।
అవివేకినాం తథా ప్రసిద్ధ్యభావేఽపి వివేకినాం తల్లక్షణజ్ఞత్వాత్తథా ప్రసిద్ధిరస్తీత్యాహ –
పరమార్థేతి ।
వస్తుతత్త్వతిరోధానేనాసద్వస్తుప్రతిభాసః స్వప్న ఇతి తల్లక్షణమ్ । జాగరితమపి తథాభూతమేవ బ్రహ్మస్వరూపతిరోధానాదవిద్యమానజగత్ప్రతీతేశ్చేత్యర్థః । అన్తరం యన్మనస్తద్ద్వితీయ ఆవసథ ఇత్యన్వయః । అయమావసథ ఇత్యాదినాఽర్థాన్తరం నోచ్యతే ।
ప్రాసాదభూమికావదుపర్యధోభావేన స్థితా ఎవ చక్షురాదయోఽఙ్గుల్యా నిర్దిశ్య ప్రదర్శ్యన్తే బాహ్యావసథభ్రాన్తివారణాయేత్యాహ –
అయమావసథ ఇత్యుక్తానుకీర్తనమేవేతి ।
నన్వావసథశబ్దస్య గృహవిశేషవాచినః కథమక్ష్యాదిషు ప్రయోగ ఇత్యాశఙ్క్యాఽఽవసథస్థస్యేవైషు స్థితస్య దీర్ఘనిద్రాదర్శనాత్తేషు సుఖం సుప్తస్యేవ శీఘ్రప్రబోధాదర్శనాద్గౌణ్యా వృత్త్యాఽఽవసథత్వమాహ –
తేషు హ్యయమితి ।
స్వాభావిక్యాఽవిద్యయేత్యన్వయః । అనుభవైరిత్యనన్తరమిత్యేత ఆవసథా ఉచ్యన్త ఇతి శేషః । నను జాగరితాదికం భూతకార్యస్య కార్యకారణసఙ్ఘాతస్య ధర్మో న త్వాత్మనః ॥౧౨॥
తద్భిన్నస్యాపి తస్మింస్తాదాత్మ్యాభినాత్తద్ధర్మవత్త్వమితి వక్తుం స జాత ఇతి వాక్యం తద్వ్యాచష్టే –
స జాత ఇతి ।
భూతాన్యేవాఽఽభిముఖ్యేన తాదాత్మ్యేన వ్యాకరోద్వ్యక్తం జ్ఞాతవానుక్తవాంశ్చ మనుష్యోఽహం కాణోఽహం సుఖ్యహమిత్యాదిప్రకారేణేత్యర్థః ।తథా చ శ్రుత్యన్తరమ్ – “అన్న జీవేనాఽఽత్మనాఽనుప్రవిశ్య నామరూపే వ్యాకరవాణి” ఇతి ।
నను వ్యతిరిక్తాత్మజ్ఞానే సతి కథముక్తతాదాత్మ్యభ్రమ ఇత్యాశఙ్క్యాఽఽహ శ్రుతిః –
కిమిహాన్యమితి ।
ఇహాస్మిఞ్శరీరేఽన్యం వ్యతిరిక్తమాత్మానం వావదిషత్కిమితి కాక్వా నోక్తవానిత్యర్థః । న జ్ఞాతవానిత్యపి ద్రష్టవ్యమ్ । ఇతి శబ్దో యస్మాదిత్యర్థే యస్మాదేవం తస్మాదభివ్యైఖ్యదిత్యధ్యారోపప్రకరణసమాప్త్యర్థో వా । ఇదం వాక్యం భాష్యకారైః స్పష్టత్వాదుపేక్షితం లేఖకదోషాత్పతితం వా ।
ఎవమధ్యారోపం ప్రదర్శ్య తస్యాపవాదార్థం స ఎతమిత్యాదివాక్యం తద్వ్యాచష్టే –
స కదాచిదిత్యాదినా ।
యద్వా స జాత ఇత్యాదిరపవాదస్తస్మిన్పక్ష ఎవం యోజనా । భూతాని వ్యాకరోద్వివిచ్యాకరోత్ । కిమేషాం స్వతః సత్తాఽస్తి నేతి విచారితవానిత్యర్థః । విచార్య చ కిమన్యమాత్మవ్యతిరిక్తం స్వతఃసత్తాకం వావదిషద్వదిష్యామి న కిఞ్చిదప్యాత్మవ్యతిరిక్తం వక్తుం శక్నోమీతి నిశ్చితవానిత్యర్థః ।
ఎవం పదార్థశోధనవతో వాక్యార్థజ్ఞానమాహ –
స ఇతి ।
ఆచార్యవాన్ పురుషో వేదేతి శ్రుతేస్తేన వినా స్వతో వాక్యార్థజ్ఞానం న సమ్భవతీత్యభిప్రేత్యాఽఽహ –
పరమేతి ।
వేదాన్తేతి ।
ఉపనిషత్కాణ్డస్య భేరీస్థానత్వం తత్త్వమసీత్యాదివాక్యానాం ప్రబోధజనకశబ్దత్వమితి జ్ఞేయమ్ ।
పురి శయానమితి ।
మూర్ధన్యయా ద్వారా ప్రవిశ్యేతి శేషః ।
లుప్తేనేతి ।
తేన సహేత్యర్థః ।
కిం పరోక్షతయా జ్ఞాతమితి పృచ్ఛతి –
కథమితి ।
తస్య కృతార్థతాప్రఖ్యాపకేన వాక్యేన తస్యాపరోక్షత్వమాహ –
ఇదమితి ।
ఇతీ౩ ఇతి ప్లుతేరర్థమాహ –
అహో ఇతి ।
విచారణార్థా ప్లుతిః । పూర్వమితి విచారణార్థే ప్లుతేర్విహితత్వాత్ । ప్లుత్యా సమ్యగ్బ్రహ్మ జ్ఞానం న వేతి విచార్య సమ్యగ్జ్ఞాతమితి నిశ్చిత్యాహో ఇతి స్వస్య కృతార్థత్వం ప్రఖ్యాపితవానిత్యర్థః ॥౧౩॥
తస్యేదన్ద్రనామప్రసిద్ధ్యాఽపి తస్య జ్ఞానస్యాపరోక్షత్వమితి వక్తుం తస్మాదిదన్ద్ర ఇతి వాక్యం తద్వ్యాచష్టే –
తస్మాదితి ।
తస్మాత్సర్వాన్తరం బ్రహ్మేదం నిత్యమేవాపరోక్షేణ ప్రత్యగాత్మేత్యేవమపశ్యదిత్యన్వయః ।
కథమిదన్ద్రనామత్వమత ఆహ –
ఇదన్ద్రో హ వా ఇతి ।
నన్విన్ద్రో మాయాభిరిత్యాదావిన్ద్ర ఇతి ప్రసిద్ధో నత్విదన్ద్ర ఇత్యత ఆహ –
తమేవమితి ।
ఇదన్ద్రస్యైవ సతః పరోక్షత్వార్థమక్షరలోపేనేన్ద్ర ఇత్యాహురిత్యర్థః ।
పరోక్షోక్తేః ప్రయోజనమాహ –
పూజ్యేతి ।
పూజ్యానాం పరోక్షతయైవ నామ వక్తవ్యమిత్యత్ర ప్రమాణమాహ –
తథా హీతి ।
దేవా ఇతి ।
పూజ్యా ఇత్యర్థః । అత ఎవాఽఽచార్యా ఉపాధ్యాయా ఇత్యుక్తామేవ ప్రీతిం కుర్వన్తి లోకే న తు విష్ణుమిత్రాదినామగ్రహణ ఇతి భావః । నామ్నః పరోక్షత్వం నామ యథార్థనామ్నో రూపాన్తరకరణేన స్వరూపాచ్ఛాదనమితి జ్ఞేయమ్ ॥౧౪॥
అస్మిన్నధ్యాయ ఆత్మైకత్వలోకలోకపాలసృష్ట్యశనాయాపిపాసాసంయోజనాదీనాం బహూనామర్థానాముక్తత్వాత్సర్వేషామపి వివక్షితత్వశఙ్కావారణాయ వివక్షితమర్థమాహ –
అస్మిన్నితి ।
సర్వేష్వపి శరీరేష్వేక ఎవాఽఽత్మా స ఎవ పరమేశ్వర ఇతి వక్ష్యమాణోఽర్థ ఎతచ్ఛబ్దార్థః । వాక్యార్థ ఇతి । వివక్షిత ఇతి శేషః ।
కథమయమేవార్థో వివక్షిత ఇత్యాశఙ్క్య పూర్వసన్దర్భపర్యాలోచనయేత్యాహ –
జగదిత్యాదినా ।
యద్యపి లోకాదిసృష్ట్యాఽన్నసృష్ట్యా చోత్పత్తిస్థితీ ఎవోక్తే తథాఽఽప్యుత్పత్తిస్థిత్యుక్త్యాఽర్థాత్ప్రలయోఽప్యుక్తప్రాయ ఇతి ప్రలయకృదిత్యుక్తమ్ । లోకపాలాదీనామేవ భోక్తృత్వోక్త్యాఽసంసారీత్యుక్తమిత్యర్థః । సామాన్యతః సర్వం జానాతీతి సర్వజ్ఞః । విశేషతః సర్వప్రకారేణాపి సర్వం వేత్తీతి సర్వవిత్ ।
సృష్ట్వేత్యన్తేన జగతస్తత్కార్యత్వాత్తద్వ్యతిరేకేణ నాస్తీత్యుక్త్వా ప్రత్యగాత్మనస్తదభేదమాహ –
స్వాత్మేతి ।
న కేవలం ప్రవేశోక్త్యైవ తదభేదః కిన్తు తదభేదజ్ఞానోక్తేశ్చేత్యాహ –
ప్రవిశ్య చేతి ।
యస్మాత్సర్వశరీరేష్వేకస్యైవ ప్రవేశ ఉక్తః । యస్మాచ్చ ప్రవిష్టస్య బ్రహ్మతయా జ్ఞానముక్తం తస్మాత్సర్వశరీరేష్వేక ఎవాఽఽత్మా స చ సర్వజ్ఞ ఈశ్వర ఎవ నాన్య ఇత్యేష వాక్యార్థో వివక్షిత ఇతి పూర్వేణాన్వయః ।
సమ ఆత్మేతి విద్యాదితి సంహితోపనిషద్గతవాక్యశేషోఽప్యేతమేవార్థమాహేత్యాహ –
అన్యోపీతి ।
సమ ఇతి । సర్వభూతేష్వేక ఇత్యర్థః ।
స ఈక్షతేత్యాదిసన్దర్భాదయమర్థః ప్రతీయత ఇత్యుక్తం పూర్వమిదానీముపక్రమోపసంహారాభ్యామప్యేష ఎవార్థః ప్రతీయత ఇత్యాహ –
ఆత్మా వా ఇతి ।
సదేవ సోమ్యేదమగ్ర ఆసీత్తదేతద్బ్రహ్మాపూర్వమిత్యాదౌ చాద్వితీయత్వముక్తమిత్యాహ –
అన్యత్ర చేతి ।
ప్రవేశవాక్యాదాత్మన ఎకత్వముక్తం తదయుక్తం తస్యైవాసఙ్గతార్థత్వాదితి శఙ్కతే –
సర్వగతస్యేతి ।
అశరీరత్వాద్విదారయితృత్వం సర్వగతత్వాత్ప్రవేశశ్చ న సఙ్గచ్ఛత ఇత్యర్థః । కిం ప్రతీయమానార్థేఽసఙ్గతత్వముత వివక్షితార్థే । ఆద్యే సర్వస్యాప్యసఙ్గతార్థత్వేన సర్వస్యాప్యప్రామాణ్యం స్యాత్ ।
న చ వేదస్య తద్యుక్తమిత్యభిప్రేత్యాఽఽహ –
నన్వితి ।
చక్షురాదికరణైరీక్షణం ప్రసిద్ధం మృదాద్యుపాదానవత ఎవ స్త్రష్టృత్వం హస్తాభ్యామేవ సముద్ధరణసమ్మూర్ఛనే ఇత్యశరీరస్య తదసఙ్గతమ్ । శస్త్రాదినా మూర్తేన విదారణం న త్వమూర్తాధ్యానాన్ముఖాదిభ్యోఽగ్న్యాద్యుత్పత్తౌ అస్య దాహాదిః స్యాత్ । మూర్తస్యైవాన్యేన సంయోజనం కర్తుం శక్యం నాశనాయాదేరమూర్తస్య । అగ్న్యాదీనాం శరీరసృష్టేః పూర్వం ప్రార్థనాయా అయోగస్తదా గవాదిశరీరాభావాత్ । స్వయం చాశరీరత్వాదానయనాయోగః । తేషామశరీరత్వాదమూర్తత్వాత్ప్రవేశానుపపత్తిః । అన్నస్యాచేతనస్య పలాయనానుపపత్తిః । వాగాదీనాం హస్తాదివద్వస్త్వాదానాసామర్థ్యాత్తైర్జిఘృక్షానుపపత్తిరితి సర్వమసఙ్గతార్థమిత్యర్థః ।
తర్హి సర్వమప్రమాణమస్త్వితి కశ్చిచ్ఛఙ్కతే –
అస్త్వితి ।
వివక్షితార్థేఽపి విషం భుఙ్క్ష్వ స ప్రజాపతిరాత్మనో వపాముదఖిదదిత్యాదీనామివ ప్రామాణ్యసమ్భవేనాప్రామాణ్యం న కస్యచిదపి యుక్తమ్ ।
వివక్షితార్థే చ నాసఙ్గతిరితి ద్వితీయం దూషయతి –
నేతి ।
లోకే స్వయమేవ ద్వారంకృత్వాఽనేకేషు గృహేషు ప్రవిష్టస్య దేవదత్తస్యైకత్వదర్శనాత్తద్వదాత్మన ఎకత్వమితి బోధయితుం విదారణప్రవేశనే ఉచ్యేతే । న తు సోఽర్థో వివక్షితః । వివక్షితాత్మైకత్వబోధద్వారతయోక్తత్వాత్ప్రాశస్త్యార్థద్వారతయోక్తవపోత్ఖననాదివదర్థవాద ఇత్యర్థః ।
అసత ఎవ ప్రవేశాదేరిహోక్తిరిత్యఙ్గీకృత్య తస్య గుణార్థవాదత్వంవపోత్ఖననాదివాక్యవదిత్యుక్త్వాఽగ్నిర్హిమస్య భేషజమిత్యాదివద్భూతార్థవాదత్వమఙ్గీకృత్యాఽహ –
మాయావీతి ।
మాయయాఽఘటితమపి సర్వముపపద్యతేఽఘటితఘటకత్వాత్తస్యా ఇత్యర్థః । అనేన సృష్ట్యాదేరఘటితార్థత్వాద్గన్ధర్వనగరాదివన్మృషాత్వమేవేతి స్పష్టీకర్తుమఘటితమపో సృష్ట్యాదికం శ్రుత్యా దర్శితమిత్యుక్తమ్ ।
నన్వాత్మావబోధశ్చేద్వివక్షితస్తర్హి సాక్షాదేవ స ఉచ్యతాం కిమనేన వృథా ప్రపఞ్చనేనేత్యత ఆహ –
సుఖేతి ।
అవబోధనం ప్రతిపాదనమ్ । సుఖేన వక్తుః ప్రతిపాదనార్థం సుఖేన శ్రోతుః ప్రతిపత్త్యర్థం చేత్యర్థః । నను లోకసృష్ట్యాదేర్మానాన్తరాగోచరత్వేనాపూర్వత్వాత్తత్పరత్వమేవాఽఽఖ్యాయికాయా అస్త్విత్యాశఙ్క్యాఽపూర్వత్వేఽపి తత్ప్రతిపత్త్యా ఫలాలాభాత్ఫలవత్యజ్ఞాతే శ్రుతేస్తాత్పర్యనియమాత్ ।
అన్యథా రుద్రరోదనాదేరప్యపూర్వత్వేన తత్రాపి తాత్పర్యాపత్తేర్న సృష్ట్యాదౌ తాత్పర్యమిత్యాహ –
న హీతి ।
ఆత్మప్రతిపత్తౌ తు ఫలదర్శనాత్తత్పరత్వమేవ యుక్తమిత్యాహ –
ఐకాత్మ్యేతి ।
సర్వేతి ।
ఎతావదరే ఖల్వమృతత్వం తమేవం విద్వానమృత ఇహ భవతి విద్వానమృతః సమభవదిత్యాదిషు జ్ఞానాదమృతత్త్వం ప్రసిద్ధమిత్యర్థః ।
సమం సర్వేషు భూతేష్విత్యనేనైకాత్మ్యముక్త్వా సమం పశ్యన్హి సర్వత్ర న హినస్త్యాత్మనాఽఽత్మానమితి జ్ఞానాదమృతత్వముక్తమిత్యాహ –
స్మృతిషు చేతి ।
యజ్జ్ఞాత్వాఽమృతమశ్నుత ఇత్యాదిరాదిశబ్దార్థః । “సోఽహం స చ త్వం స చ సర్వమేతదాత్మస్వరూపం త్యజ భేదమోహమ్ । ఇతీరితస్తేన స రాజవర్యస్తత్యాజ భేదం పరమార్థదృష్టిః” ॥ ఇత్యైకాత్మ్యముక్త్వా “స చాపి జాతిస్మరణాప్తబోధస్తత్రైవ జన్మన్యపవర్గమాప” ఇత్యాదివిష్ణుపురాణమాద్యశబ్దార్థః ।
ఆత్మైక్యమేవాస్త్యాధ్యాయస్యార్థ ఇత్యుక్త్వైతదేవ స్థిరీకర్తుమాశఙ్కతే –
నన్వితి ।
జీవ ఈశ్వరో నిర్విశేషబ్రహ్మ చేతి త్రయ ఆత్మాన ఇత్యర్థః ।
తత్ర జీవోఽహం కర్తేతి లోక ఎష హి ద్రష్టా స్ప్రష్టా యజేత స్వర్గకామ ఇత్యాదిశాస్త్రే చ ప్రసిద్ధ ఇత్యాహ –
భోక్తేతి ।
ఎక ఇతి ।
త్రయాణాం మధ్య ఎక ఇత్యర్థః ।
యో లోకదేహనిర్మాణేన లిఙ్గేనావగమ్యతే సర్వజ్ఞ ఈశ్వరః స ద్వితీయ ఇత్యాహ –
అనేకేతి ।
అనేకేషాం విచిత్రాణాం చ ప్రాణినాం యాన్యనేకాని విచిత్రాణి కర్మఫలాని తదుపభోగయోగ్యాని యాన్యనేకాని విచిత్రాణ్యధిష్ఠానాని స్థానవిశేషాస్తద్వన్తో లోకా దేహాశ్చ తేషాం నిర్మాణేన లిఙ్గేనేత్యర్థః । ఇదం విశేషణం కర్తుః సర్వజ్ఞతార్థమ్ । యథాశాస్త్రప్రదర్శితేనేతి । స ఇమాంల్లోకానసృజతేత్యాదిశాస్త్రప్రదర్శితలిఙ్గేనేత్యర్థః।
అనుమానే దృష్టాన్తమాహ –
పురేతి ।
అచేతనం ప్రధానం స్వయమేవ విచిత్రజగదాకారేణ పరిణమతే న తు సర్వజ్ఞోఽధిష్ఠాతా కశ్చిదితి సాఙ్ఖ్యాః, తన్నిరాసాయాఽఽహ –
చేతన ఇతి ।
చేతనానధిష్ఠితస్యాచేతనస్య స్వతః ప్రవృత్త్యదర్శనాదవశ్యం సర్వజ్ఞశ్చేతనోఽధిష్ఠాతాఽఙ్గీకార్య ఇత్యర్థః ।
తృతీయమాహ –
యత ఇతి ।
ఎకస్యైవ రూపభేదేన భేద ఇత్యాశఙ్క్యాహ –
ఎవమితి ।
అన్యోన్యేతి ।
అన్యోన్యవిరుద్ధధర్మవత్త్వాద్దహనతుహినవద్భిన్నా ఇత్యర్థః । తత్ర జీవస్య యత్కర్తృత్వభోక్తృత్వాదినా వైలక్షణ్యముక్తం తదసిద్ధమ్ । తస్య మానాన్తరావిషయత్వేన తద్ధర్మవత్తయా ప్రమాతుమశక్యత్వాత్ ।
అతో న భేద ఇత్యభిప్రాయేణ పరిహరతి సిద్ధాన్తీ –
తత్ర జీవ ఎవేతి ।
కథమితి ।
తస్య జ్ఞేయత్వాభావే కర్తృత్వాదిధర్మవిశిష్టతయాఽపి స జ్ఞాతుమశక్య ఇత్యర్థః ।
అవిజ్ఞాతాభిప్రాయః ప్రశ్నప్రకారం మత్వా శఙ్కతే –
నన్వితి ।
ఆదేష్టా వర్ణాత్మకశబ్దవక్తా । ఆఘోష్టా ధ్వన్యాత్మకశబ్దవక్తేత్యర్థః ।
పూర్వవాక్యే స ఎషోఽశ్రుతోమతోఽవిజ్ఞాత ఇతి విజ్ఞేయత్వస్య ప్రతిషేధాత్తస్మింస్తద్విరుద్ధం జ్ఞేయత్వమిత్యాహ –
నను విప్రతిషిద్ధమితి ।
యః శ్రవణాదికర్తృత్వేన జ్ఞాయతే స ఎవామతోఽవిజ్ఞాతశ్చేత్యేతద్విప్రతిషిద్ధమిత్యన్వయః ।
శ్రుత్యన్తరవిప్రతిషిద్ధం చేత్యాహ –
తథా న మతేరితి ।
మతేర్మనోవృత్తేర్మన్తారం సాక్షిణమిత్యర్థః । ఆదిపదేనామతో మన్తాఽవిజ్ఞాతో విజ్ఞాతేత్యాదిసఙ్గ్రహః । శ్రుత్యో ప్రామాణ్యావిశేషాద్విప్రతిషేధానుపపత్తేః ప్రత్యక్షేణావిజ్ఞేయత్వం లిఙ్గేన విజ్ఞేయత్వం చోచ్యతే ।
తాభ్యామితి శఙ్కతే పూర్వవాదీ –
సత్యమితి ।
ఆత్మని యుగపజ్జ్ఞానద్వయాయోగాచ్ఛ్రవణాదికాలే మననవిజ్ఞానయోరసమ్భవాచ్ఛ్రవణాదినా మననవిజ్ఞానరూపాత్మవిషయకమన్యవిషయకం వాఽనుమితిజ్ఞానం న సమ్భవతీత్యాహ సిద్ధాన్తీ –
నను శ్రవణాదీతి ।
శ్రవణక్రియయైవ సహ వర్తమానత్వాచ్ఛ్రవణక్రియాధారత్వాదాత్మని విషయే పరవిషయే వా తస్య మననవిజ్ఞానక్రియే న సమ్భవత ఇత్యర్థః ।
అత్ర ప్రకరణే మననవిజ్ఞానశబ్దాభ్యామనుమితిరుచ్యత ఆత్మనస్తద్విషయత్వస్యైవేహ శఙ్కావాదినోక్తత్వాదితి తర్హి శ్రవణమననయోర్యుగపదసమ్భవేఽన్యవిషయమననక్రియయాఽఽత్మా మన్తవ్య ఇత్యాశఙ్క్య విజాతీయక్రియాద్వయవత్సజాతీయక్రియాద్వయమపి యుగపన్న సమ్భవతీత్యాహ –
తథేతి ।
మననాదిక్రియాస్వితి ।
మననాదిక్రియాన్తరమపి న సమ్భవతీతి శేషః। నను మననాదిక్రియా హి లిఙ్గమ్ । న చ లిఙ్గం కరణమతీతలిఙ్గేనాప్యనుమితిదర్శనాత్ । కిన్తు లిఙ్గజ్ఞానం కరణమ్ । న చ తస్యాప్యనుమితికాలే సత్త్వనియమః । పూర్వక్షణసత్త్వమాత్రేణ కరణత్వోపపత్తేరితి తయోర్యౌగపద్యాభావేఽపి న దోష ఇతి చేత్ । న । శ్రవణమననాదిలిఙ్గవిజ్ఞానస్య సాక్షిరూపస్య స్వతో విశేషాభావేన శ్రవణాదిరూపితత్వవశేనైవ తస్యానుమాపకత్వస్య వక్తవ్యత్వేన తత్సత్తాయా అపి తత్కాలే వక్తవ్యత్వాదితి భావః । నను తర్హి బాహ్యగోచరశ్రవణాదిక్రియయా మన్తురనుమానం మా భూత్ ।
కిన్తు బాహ్యగోచరశ్రవణాదిక్రియైవాఽఽత్మానమపి విషయీకరిష్యతీత్యత ఆహ –
శ్రవణాదిక్రియాశ్చేతి ।
స్వవిషయగోచరా ఎవ న తు స్వాశ్రయగోచరా ఇత్యర్థః ।
కిఞ్చ న మతేర్మన్తారం మన్వీథా ఇత్యాత్మనో మన్తవ్యత్వనిషేధాన్మన్తర్యాత్మని న మననక్రియా సమ్భవతీత్యాహ –
న హీతి ।
అన్యత్రేతి ।
ఆత్మనీత్యర్థః । కుఠారాదిక్రియాయా దారుణోఽన్యత్ర వ్యాపారాదర్శనాదిత్యర్థః ।
నను మనసో వశే సర్వమిదం బభూవేతి శ్రుతేః సర్వస్య మనోవిషయత్వాదాత్మనోఽపి మన్తవ్యత్వమేవేతి శఙ్కతే –
నను మనసేతి ।
ఎవమపి మనసః కరణత్వాత్క్రియాయాశ్చ కర్తారమన్తరాఽనుపపత్తేర్మన్తాఽవశ్యమఙ్గీకర్తవ్య ఇతి వదన్నాహ సిద్ధాన్తీ –
సత్యమేవమితి ।
తథాఽపీతి ।
న మన్వీథా ఇతి విశేషశ్రుత్యా మన్తవ్యత్వనిషేధాదభ్యుపగమ్యోచ్యత ఇతి సూచయత్యపిశబ్దః ।
అస్తు మన్తురావశ్యకత్వం తావతా తవ కిం స్యాదితి శఙ్కతే –
యద్యేవమితి ।
ఎవం సత్యాత్మనో మన్తవ్యత్వాభావః సిధ్యతీత్యాహ –
ఇదమితి ।
కుత ఎతదితి చేత్తత్ర వక్తవ్యం కిమాత్మనో మననే స్వయమేవ మన్తోతాన్యో వేతి వికల్పాఽఽద్యం దూషయతి –
సర్వస్యేతి ।
ఎకత్ర కర్తృకర్మభావస్య విరోధాన్మన్తుర్మన్తవ్యత్వం న సమ్భవతీత్యర్థః ।
ద్వితీయే స మన్తాఽఽనాత్మాఽఽత్మా వేతి వికల్ప్యాఽఽద్య ఆహ –
న చేతి ।
ద్వితీయ ఇత్యనన్తరమనాత్మేతి శేషః । అనాత్మనోఽచేతనస్య మన్తృత్వానుపపత్తేరిత్యర్థః ।
ద్వితీయమనువదతి –
యదేతి ।
అస్మిన్పక్ష ఎకస్మిఞ్శరీర ఆత్మద్వయం స్యాదిత్యాహ –
తదేతి ।
చశబ్దౌ పరస్పరసముచ్చయార్థౌ । యేన చాఽఽత్మనాఽఽత్మా మన్తవ్యో యశ్చాఽఽత్మా మన్తవ్య ఇత్యన్వయః । తృతీయాన్తప్రథమాన్తయచ్ఛాబ్దాభ్యాముక్తౌ ద్వావాత్మానౌ స్యాతామిత్యర్థః ।
ఎతద్దోషపరిహారాయైకస్యైవాఽఽత్మన ఎకాంశేన మన్తృత్వమంశాన్తరేణ మన్తవ్యత్వమిత్యుక్తౌ సావయవత్వం స్యాదిత్యాహ –
ఎక ఎవేతి ।
అస్తు కో దోష ఇయాశఙ్క్యాఽఽత్మభేదే తయోరైకమత్యాయోగాద్విరుద్ధదిక్క్రియతయా శరీరమున్మథ్యేత ।
సావయవత్వేఽనిత్యత్వేన కృతహానాదికం స్యాదితి దోషమాహ –
ఉభయథేతి ।
భిన్నయోరపి సమానస్వభావయోర్దీపయోః కర్తృకర్మభావాదర్శనాదాత్మభేదపక్ష ఆత్మశకలభేదపక్షే వా తయోః సమానస్వభావత్వాదభిన్నపక్ష ఇవ కర్తృకర్మభావో న సమ్భవతీత్యనుపపత్త్యన్తరమాహ –
యథేతి ।
కిఞ్చ “పరాఞ్చి ఖాని వ్యతృణత్స్వయమ్భూస్తస్మాత్పరాఙ్పశ్యతి నాన్తరాత్మన్ “ ఇతి శ్రుత్యా కరణానాం బహిర్విషయత్వనియమస్యాఽఽత్మవిషయత్వాభావస్య చోక్తత్వాత్ । యన్మనసా న మనుత ఇతి శ్రుతేశ్చ ।
మనసో బహిర్విషయే మన్తవ్య ఎవ వ్యాపారో నాఽఽత్మనీత్యాహ –
న చ మన్తురితి ।
న చైవం సతి కశ్చిద్ధీరః ప్రత్యగాత్మానమైక్షన్మనసైవానుద్రష్టవ్యమిత్యాదీనాం కా గతిరితి వాచ్యమ్ । మనసో బహిర్విక్షేపాభావేనైకాగ్ర్యే సత్యాత్మా స్వయమేవ ప్రకాశత ఇతి తదర్థత్వాత్ । అన్యథా పూర్వోక్తన్యాయోపబృంహితామతోఽవిజ్ఞాతత ఇత్యాదిబహుశ్రుతివ్యాకోపః స్యాదితి భావః ।
ఎవమాత్మనః సాక్షాన్మనసా మన్తవ్యత్వపక్ష ఎకస్మిఞ్శరీర ఆత్మభేదస్తస్య శకలీభావో వా స్యాదిత్యుక్తదోషమనుమితివిషయత్వపక్షేఽప్యాహ –
యదాపీతి ।
ఎవమమతోఽవిజ్ఞాత ఇతి శ్రుత్యా న్యాయోపబృంహితయా సర్వాత్మనా జ్ఞేయత్వాభావ ఇతి స్థితమ్ ।
తత్ర పూర్వవాదీ శఙ్కతే –
న ప్రత్యక్షేణేతి ।
కథమితి ।
జ్ఞేయత్వప్రతిపాదకశ్రుతేః శ్రోతృత్వాదిధర్మవత్త్వప్రతిపాదకశ్రుతేశ్చానుపపత్తిరిత్యర్థః ।
తత్ర విద్యాదితి శ్రుతావితరనిషేధే సతి స్వప్రకాశత్వేన స్వతః స్ఫురణమేవోచ్యతే న తు కర్మతయా వేద్యత్వమితి పరిహారం వక్ష్యామ ఇత్యభిప్రేత్య శ్రోతృత్వాదిశ్రుతౌ పరిహారమాహ –
నన్వితి ।
తత్ర కిం ధర్మవత్త్వప్రతిపాదనస్య కా గతిరితి పృచ్ఛ్యతే కిం వా శ్రోతృత్వాదిప్రతిపాదనేనాశ్రోతృత్వాదికమసిద్ధమిత్యుచ్యతే వా ? ఇతి వికల్ప్య, నాఽఽద్యః । నిత్యమేవధర్మాఙ్గీకారాదిత్యాహ –
శ్రోతృత్వాదీతి ।
న శ్రోతా న మన్తేత్యాదిశ్రుతేర్నిత్యమేవాశ్రోతృత్వాదేరపి ప్రామాణికత్వాన్న ద్వితీయోఽపీత్యాహ –
అశ్రోతృత్వాదీతి ।
ఉభయోరవిరోధం చోత్తరత్ర వక్ష్యామ ఇతి భావః ।
ఎవం చ శ్రోతా మన్తా న శ్రోతా న మన్తేతి చోభయశ్రవణే సతి శ్రోతృత్వాదిధర్మవానేవేత్యన్యతరపరిగ్రహవైషమ్యం తవ న యుక్తమిత్యాహ –
కిమత్రేతి ।
నన్వశ్రోతృత్వశ్రుతేరన్యపరత్వోపపత్తేర్న వైషమ్యమిత్యాశఙ్క్య కాలభేదేనోభయోరపి దర్శనాదన్యతస్యాన్యపరత్వే హేత్వభావాచ్ఛ్రోతైవైత్యఙ్గీకారే వైషమ్యం స్యాదేవేత్యాహ –
యద్యపీతి ।
అశ్రోతృత్వాదిప్రసిద్ధమనాత్మన ఇతి పాఠే నన్వితి వాక్యమపి శఙ్కాన్తర్గతమేవ । శ్రోతేత్యాదిశ్రుత్యా శ్రోతృత్వాదిధర్మవానాత్మా నను తత్కథం స్యాదిత్యన్వయః ।
నను న శ్రోతేత్యాదిశ్రుతేరశ్రోతృత్వాదిధర్మవత్త్వమాత్మన ఇత్యాశఙ్క్య లోకేఽప్రసిద్ధేర్నైవమితి స ఎవాఽఽహ –
అశ్రోతృత్వాదీతి ।
ఉభయోరప్యాత్మధర్మత్వశ్రవణే సమానేఽన్యతరస్యానాత్మధర్మత్వాభిధానమయుక్తమితి సిద్ధాన్తీ దూషయతి –
కిమత్రేతి ।
నను లోకప్రసిద్ధిబలాదనాత్మధర్మత్వానిశ్చయాన్న వైషమ్యమిత్యాశఙ్క్య నిరాకరోతి –
యద్యపీతి ।
అశ్రోతృత్వాదేరాత్మధర్మత్వేఽపి ప్రసిద్ధేరవిశేషాచ్ఛ్రుత్యనురోధేనోభయోరప్యాత్మధర్మత్వమితి ప్రశ్నపూర్వకమాహ –
కథమితి ।
ఇతరత్సర్వం సమానమ్ ।
త్వయా హి కాదాచిత్కజ్ఞానేన నిత్యమేవ శ్రోతృత్వాదికమఙ్గీక్రియతే తదయుక్తమిత్యాహ –
యదాఽసావితి ।
న మన్తేత్యనన్తరం న తు నిత్యమేవ శ్రోతా మన్తా వేతి శేషః । తథాఽన్యత్రాపి । ద్రష్టృత్వవిజ్ఞాతృత్వాదావప్యేవమేవ కాదాచిత్కత్వమిత్యర్థః ।
శ్రోతృత్వాదేః పాక్షికత్వం దృష్టాన్తేన స్పష్టీకరోతి –
యదేతి ।
తదాఽస్యేత్యత్ర యదైవమితి పదమధ్యాహృత్య యదైవం వ్యవస్థా తదాఽస్య పక్ష ఎవ గన్తృత్వమితి వాక్యం యోజ్యమ్ । తద్వదితి । తథైవ శ్రోతృత్వాదికమపి న నిత్యమిత్యర్థః ।
అత్రాన్తరేఽవిదితాభిప్రాయః కాణాదాదయ ఉభయమపి కాదాచిత్కమేవాస్త్వితి చోదయన్తీత్యాహ –
అత్రేతి ।
నను సిద్ధాన్తినాఽపి శ్రోతృత్వాశ్రోతృత్వయోరఙ్గీకారాదస్య సిద్ధాన్తాత్కథం భేద ఇత్యాశఙ్క్య తన్మతే నిత్యసాక్షిణో నిత్యమేవ శ్రోతృత్వం కాదాచిత్కజ్ఞానస్య మృషాత్వేన తదభావేన చ నిత్యమేవాశ్రోతృత్వమ్ ।
అస్మన్మతే తు కాదాచిత్కజ్ఞానేనైవ శ్రోతృత్వాదికమితి విశేషమాహ –
సంయోగజత్వమితి ।
జ్ఞానస్య కాదాచిత్కత్వేఽయౌగపద్యే చ యథాక్రమం ప్రమాణమాహ –
దర్శయన్తి చేతి ।
యుగపదితి ।
యది మనో న స్యాత్తర్హి చక్షురాదీన్ద్రియాణాం యుగపదేవ రూపాదిభిః సమ్బన్ధే యుగపదేవ సర్వేన్ద్రియైః సర్వవిషయకజ్ఞానాని స్యుః । సామగ్ర్యాః సత్త్వాత్ । న చ తథాఽస్తి । అతః క్రమేణ తత్తదిన్ద్రియసంయోగ్యణుపరిమాణం మనోఽఙ్గీకర్తవ్యమ్ । తథా చ యుగపత్సర్వేన్ద్రియైర్మనఃసంయోగాభావాత్సామగ్ర్యభావాన్న యుగపత్సర్వవిషయకం జ్ఞానమ్ । అతో యుగపద్రూపాదిసర్వవిషయకజ్ఞానానుత్పత్తిలిఙ్గేన మనోఽస్తీతి వదన్తో యుగపత్సర్వజ్ఞానానుత్పత్తిరిత్యుక్తవన్త ఇత్యర్థః । ఇమమర్థం న్యాయ్యం పశ్యన్తీతి పూర్వేణాన్వయః । కాణాదాదిమతే సిద్ధాన్తినా ప్రదర్శితే సతి తర్హి కాణాదాదిరీత్యా శ్రుతిద్వయోపపత్తేరాత్మని శ్రోతృత్వాదిధర్మవత్త్వసిద్ధేశ్చ తథైవాస్త్వితి పూర్వపక్షీ తటస్థో వా సిద్ధాన్తినం ప్రతి శఙ్కతే భవత్వితి । యద్యేవం న్యాయ్యం స్యాదేవమేవ భవతు కిం తవ నష్టమిత్యర్థః ।
ఆత్మనః కాదాచిత్కజ్ఞానేన శ్రోతృత్వాదిధర్మవత్తస్య శ్రుత్యనభిమతత్వాన్న తన్న్యాయ్యమితి సిద్ధాన్తీ తం పక్షం దూషయతి –
అస్త్వేవమితి ।
నను శ్రోతా మన్తేన్తి శ్రుత్యా తద్ధర్మవత్త్వప్రతిపాదనాదనభిమతత్వమసిద్ధమితి శఙ్కతే –
కిం నేతి ।
న శ్రోతేత్యాదిశ్రుత్యాఽవిశేషతః కాలత్రయేఽపి శ్రోతృత్వాదిధర్మరాహిత్యప్రతిపాదనాత్తద్ధర్మవత్త్వమనభిమతమేవేత్యుత్తరమాహ –
న, న శ్రోతేతి ।
యదాసౌ శ్రోతేత్యాదినా శ్రోతృత్వాదేః పాక్షిత్వకస్య త్వయైవోక్తత్వాత్కాణాదపక్షప్రదర్శనవేలాయాం చ కాదాచిత్వజ్ఞానేన తదుపపాదనాత్పాక్షికశ్రోతృత్వాది తదభావవిషయతయా శ్రుతిద్వయస్యోపపత్తిం శఙ్కతే –
నన్వితి ।
అపాక్షికత్వేన శ్రోతృత్వతదభావయోః శ్రుతిభ్యాం స్వరసతః ప్రతీతేః పాక్షికత్వేన తత్సఙ్కోచో న యుక్త ఇతి స్వాభిప్రాయం వివృణ్వన్నాహ సిద్ధాన్తీ –
న నిత్యమేవేతి ।
నను శ్రుతేరనిత్యత్వే సతి తద్ఘటితం శ్రోతృత్వమప్యనిత్యమితి సఙ్కోచ ఆవశ్యకోఽత ఆహ –
న హీతి ।
శ్రుతేః శ్రోతృత్వస్య చానిత్యత్వవచనం శ్రుతివిరుద్ధమిత్యర్థః । శ్రుతిమత్యాదీనాం నిత్యత్వే యుగపత్సర్వం జ్ఞానం స్యాత్కదాచిదపి కస్యచిదపి జ్ఞానస్యాభావో న స్యాత్ । శ్రుత్యాదిశబ్దితానాం సర్వేషాం జ్ఞానానాం నిత్యత్వాత్ । న చేష్టాపత్తిః । ప్రత్యక్షవిరోధాత్ ।
అతో న హి శ్రోతుః శ్రుతేరిత్యాదిశ్రుతేరన్యపరత్వం వక్తవ్యమితి శఙ్కతే –
ఎవం తర్హీతి ।
ఇతిశబ్దః శఙ్కాసమాప్త్యర్థః ।
పరిహరతి –
నోభయేతి ।
యుగపజ్జ్ఞానోత్పత్తిరజ్ఞానాభావశ్చేత్యుభయదోషస్యోపపత్తిః సమ్భవో నాస్తీత్యర్థః ।
శ్రోతృత్వాదేర్నిత్యత్వే కథముభయదోషాభావ ఇత్యాశఙ్క్యాఽఽత్మస్వరూపభూతసాక్షిరూపశ్రుత్యాదేర్నిత్యత్వేఽపి వృత్తిరూపకాదాచిత్కశ్రుత్యాదేరప్యభ్యుపగమాదుక్తదోషాభావ ఇతి పరిహరన్నిత్యశ్రోతృత్వాదికం దర్శయతి –
ఆత్మన ఇతి ।
ఆత్మనః స్వరూపభూతం యచ్ఛ్రుత్యాది శ్రోతృజన్యవృత్తిసాక్షిరూపం తద్వశాద్యచ్ఛ్రోతృత్వాదితద్ధర్మవత్త్వస్య శ్రోతా మన్తేత్యాదినా శ్రుతేరిత్యర్థః ।
అనిత్యశ్రుత్యాదికం తర్హి కథమిత్యాశఙ్క్య తద్దర్శయతి –
అనిత్యానామితి ।
తేషామనిత్యత్వమాహ –
మూర్తానామితి ।
దృష్ట్యాదేరనిత్యత్వే హేతుమాహ –
సంయోగేతి ।
సంయోగజన్యత్వాద్దృష్ట్యాదేరనిత్యత్వమిత్యర్థః । జ్వలనమిత్యనన్తరమనిత్యమిత్యనుషఙ్గః ।
నను యద్యనిత్యం దృష్ట్యాద్యభ్యుపగమ్యేత తర్హి తదేవాఽఽత్మనోఽపి ధర్మోఽస్తు కిం నిత్యదృష్ట్యాదినేత్యత ఆహ –
న త్వితి
నిత్యత్వాదమూర్తత్వమమూర్తత్వాత్సంయోగాదిధర్మరహితత్త్వం తతః సంయోగజదృష్ట్యాద్యసమ్భవ ఇత్యత ఆత్మనో నిత్యదృష్ట్యాద్యభ్యుపగన్తవ్యమిత్యర్థః ।
శ్రుతితోఽపి నిత్యదృష్ట్యాదిసిద్ధిరిత్యాహ –
తథా చేతి ।
నిత్యానిత్యదృష్టిద్వయాఙ్గీకారే గౌరవమితి శఙ్కతే –
ఎవం తర్హీతి ।
శ్రుతిప్రామాణ్యాద్ద్వైవిధ్యాఙ్గీకారే గౌరవం ప్రామాణికమిత్యాహ –
ఎవం హ్యేవేతి ।
తథా చేతి ।
చోఽవధారణే । తథైవేత్యర్థః । దృష్టేర్ద్రష్టేతి । దృష్టివిషయకదృష్టిమానితి తదర్థః । తత్ర విషయవిషయిభావస్యైకభిన్నసమ్భవాద్దృష్టిద్వయం ప్రతీయత ఇతి దృష్టిద్వైవిధ్యే సత్యేవేయం శ్రుతిరుపపద్యతే నాన్యథేత్యర్థః ।
తిమిరరోగస్యాఽఽగమే నష్టా దృష్టిరపాయే చ జాతా దృష్టిరితి ప్రతీతేర్జన్మనాశయోగిన్యనిత్యా దృష్టిరేకా తదీయజన్మనాశసాక్షిభూతా ద్వితీయా దృష్టిరస్తీతి లోకేఽపి ప్రతీయత ఇత్యాహ –
లోకేఽపీతి ।
చక్షుర్దృష్టేరిత్యుపలక్షణమాత్మదృష్టేర్నిత్యత్వం చ ప్రసిద్ధమిత్యపి ద్రష్టవ్యమ్ । శ్రుతిమత్యాదీనామితి । అనిత్యత్వం నిత్యత్వం చ ప్రసిద్ధమిత్యనుషఙ్గః ।
ఆత్మదృష్ట్యాదీనాం నిత్యత్వే హేత్వన్తరమాహ –
ఆత్మదృష్ట్యాదీనాం చేతి ।
స్వప్నే చక్షుషోఽభావేఽపి సత్త్వాన్న సా చక్షుర్జన్యేతి నిత్యైవేత్యర్థః ।
చక్షుః స్వప్నేఽప్యనుపరతమితి యది కశ్చిద్బ్రూయాత్తం ప్రత్యుక్తమ్ –
ఉద్ధృతచక్షురితి ।
తస్య చక్షుఃసత్త్వశఙ్కైవ నాస్తీత్యర్థః । అవగతేతి । అవగతం నిశ్చితం బాధిర్యం యస్యేత్యర్థః । న చ స్వప్నదృష్ట్యాదేశ్చక్షురాద్యజన్యత్వాత్కథం దృష్టిశ్రుత్యాదిశబ్దవాచ్యత్వమితి వాచ్యమ్ । రూపాదివిషయకాపరోక్షజ్ఞానస్యేవ దృష్ట్యాదిశబ్దవాచ్యత్వాదితి భావః ।
ఉక్తమర్థం విపర్యయే బాధకోక్త్యా ద్రఢయతి –
యదీతి ।
న పశ్యేదితి ।
దర్శనహేతోశ్చక్షుషోఽభావాదిత్యర్థః । న చేదం దర్శనం స్మృతిరితి వాచ్యమ్ । తథా సతి సన్నిహితత్త్వేనాపరోక్షావభాసో న స్యాత్ । న చ తదంశే భ్రమ ఇతి వాచ్యమ్ । బాధకాభావాత్పూర్వమననుభూతభ్రాత్రాదిదర్శనం న చ స్యాదితి భావః । ఇదముపలక్షణం సుప్తోత్థితస్య సుఖమహమస్వాప్సమితి పరామర్శహేతుభూతః సుషుప్తికాలీనానుభవోఽపి నిత్యోఽభ్యుపగన్తవ్యః ।
తదానీం సర్వకరణానామభావేనానిత్యానుభవాభావాదిత్యపి ద్రష్టవ్యమ్ । న కేవలం ప్రత్యక్షస్యానుపపత్తిః శ్రుతిరప్యనుపపన్నా స్యాదిత్యాహ –
న హి ద్రష్టురితి ।
న హి శ్రోతుః శ్రుతేర్విపరిలోపో విద్యత ఇత్యాదిరాద్యా చేత్యనేన గృహ్యతే । తచ్చక్షురితి । చష్ట ఇతి చక్షుర్ద్రష్టా సాక్షీ పురుష ఆత్మని శరీరే వా యేన స్వప్నే పశ్యతి తచ్చక్షుః సాక్షీత్యాద్యా చానుపపన్నా స్యాదిత్యనుషఙ్గః । స్వప్నాన్తం జాగరితాన్తం చోభౌ యేనానుపశ్యతీత్యాదిరాదిశబ్దార్థః । నన్వాత్మదృష్టేర్నిత్యత్వే కథం తత్రానిత్యత్వప్రతీతిః కథం వాఽస్య లోకస్యానిత్యైవ సర్వాఽపి దృష్టిరితి నిశ్చయశ్చేత్యాశఙ్క్య గ్రాహ్యానిత్యదృష్టిగతమనిత్యత్వాది సర్వం గ్రాహికాయాం నిత్యదృష్టౌ భాసతే ।
గ్రాహ్యా యః పిణ్డగతవర్తులత్వాదిధర్మాణాం గ్రాహకాగ్న్యాదౌ భానదర్శానాదతో లోకస్య తథా ప్రతీతిరుపపద్యత ఇత్యాహ –
నిత్యేత్యాదినా ।
తద్వదవభాసత్వమితి ।
గ్రాహ్యవదవభాసమానత్వమిత్యర్థః ।
గ్రాహ్యధర్మస్య గ్రాహకే భానం దృష్టాన్తేన స్పష్టయతి –
యథా భ్రమణాదీతి ।
ఆదిశబ్దేన గమనాది గృహ్యతే । ద్వితీయేన ధావత్పక్ష్యాది । ధ్యాయతీవేతి । గ్రాహ్యబుద్ధిగతం ధ్యానాదికం గ్రాహకే సాక్షిణి భాసత ఇతి శ్రుత్యర్థః ।
ఎవం చ యత్పూర్వవాదినా యుగపదేకజ్ఞానోత్పత్తిః ప్రత్యక్షవిరుద్ధా స్యాదిత్యుక్తం తత్పరిహృతమిత్యాహ –
తస్మాదితి ।
తస్మాదిత్యస్యార్థమాహ –
ఆత్మదృష్టేరితి ।
అనేకనిరూప్యత్వాద్యౌగపద్యస్య తదభావరూపత్వాదయౌగపద్యస్యైకస్యాం దృష్టౌ తదుభయమపి నాస్తీత్యర్థః । నన్వాత్మదృష్టేర్నిత్యత్వే కథం పరీక్షాకుశలానాం నైయాయికానాం సర్వస్య లోకస్య చ భ్రమః స్యాదిత్యాశఙ్క్య “న నరేణావరేణ ప్రోక్త ఎష సువిజ్ఞేయో బహుధా చిన్త్యమానః ।
నైషా తర్కేణ మతిరాపనేయా ప్రోక్తాఽన్యేనైవ సుజ్ఞానాయ ప్రేష్ఠ” ఇత్యాదిశ్రుతేః స్వబుద్ధ్యా జ్ఞాతుమశక్యత్వావగమాత్సమ్ప్రదాయపరమ్పరయైవ జ్ఞాతవ్యత్వావగమాచ్చ తేషాం తద్రహితత్వాద్భ్రమో యుక్త ఇత్యాహ –
బాహ్యానిత్యేతి ।
న కేవలం జ్ఞానభేదకల్పనైవ తేషాం భ్రమః కిన్త్వాత్మభేదకల్పనాఽప్యేతన్మూలో భ్రమ ఎవేత్యాహ –
జీవేశ్వరేతి ।
ఎతన్నిమిత్తేతి ।
జ్ఞానానిత్యత్వతద్భేదకల్పనానిమిత్తైవ, నిత్యానిత్యజ్ఞానవతోర్జీవేశ్వరయోర్విచిత్రజ్ఞానవతాం చ జీవానాం పరమాత్మనశ్చైకత్వం న సమ్భవతీతి యుక్త్యాభాసేన తైర్భేదకల్పనాదిత్యర్థః । కిఞ్చాఽత్మనైవాయం జ్యోతిషాఽఽస్తే ।
అయమాత్మా బ్రహ్మ సర్వానుభూః ప్రజ్ఞానధన ఎవేత్యాదిశ్రుతిభ్య ఆత్మన ఎవ నిత్యదృష్టిరూపత్వాదాత్మనశ్చ సర్వాః ప్రజా యత్రైకం భవన్తీత్యాదినా సర్వకల్పనానాం తన్మాత్రత్వేన తద్వ్యతిరేకేణాభావోక్తేర్నిర్విశేషత్వాత్తద్రూపాయా అపి దృష్టేర్నిర్విశేషాత్వాత్తస్యామస్తీత్యాద్యాః సర్వాః కల్పనా భ్రాన్తినిమిత్తా ఎవేత్యాహ –
తథాఽస్తీతి ।
యావన్తో వాగ్భేదా నామవిశేషా మనసో భేదా రూపవిశేషా యత్రాఽఽత్మన్యేకం భవన్తి సర్వే వేదా యత్రైకం భవన్తి సర్వాః ప్రజా యత్రైకం భవన్తీత్యాదిశ్రుతేస్తద్విషయాయాస్తత్స్వరూపాయా అత ఎవ నిత్యాయా నిర్విశేషాయా దృష్టేరస్తీత్యాదికల్పనాఽఽస్తికానామ్ । నాస్తీతి కల్పనా శూన్యవాదినామ్ । అస్తి నాస్తీతి కల్పనా దిగమ్బరాణామ్ । అన్యేషాం చ యథాయథం సావయవత్వాదికల్పనా । సా సర్వాఽపి తథా భ్రాన్తినిమిత్తైవేతి పూర్వేణాన్వయః । నను తే తే తార్కికా ఆత్మనోఽస్తిత్వాదీంస్తర్కేణ సాధయన్తి ।
అతో న తేషాం భ్రాన్తినిమిత్తత్వమిత్యాశఙ్క్య శ్రుతివిరుద్ధత్వాదసఙ్గ ఆత్మన్యనుపపత్తేస్తేషాం కల్పనానాం సత్త్వే మోక్షానుపపత్తేశ్చ తేషాం తార్కికాణాం కల్పనా న ప్రమాణపథమారోహతీత్యాహ –
అస్తి నాస్తీతి ।
సుషుప్తౌ న జానాత్యన్యత్ర జానాతీతి కాదాచిత్కజ్ఞానవత్త్వకల్పనా వైశేషికాదీనామ్ । ఆత్మా పరలోకం ప్రతి గచ్ఛతీతి కేషాఞ్చిత్క్రియావత్త్వకల్పనా । ఇహైవ స్థిత్వా శరీరాన్తరం గృహ్ణాతీత్యన్యేషామ్ । దేహాత్మవాదే క్షణికవిజ్ఞానవాదే వాఽఫలం పరలోకస్థాయినోఽభావాత్ । అన్యేషాం ఫలవత్ । దేహాత్మక్షణికవాదిపక్ష ఎవ కర్మతద్వాసనానామాశ్రయాభావాత్పరలోకే నిర్బీజం నిత్యాత్మవాదినాం సబీజం, దుఃఖమసుఖరూపం వైశేషికాదివాదే । యద్వా విజ్ఞానవాదే సోపప్లవచిత్తసన్తతిరూపస్య సంసారిణో హేయత్వాఙ్గీకారాద్దుఃఖరూపత్వమాత్మనః । శరీరమధ్య ఎవ వర్తత ఇతి దిగమ్బరాణాం మతే మధ్యమ్ । అన్యేషామ్ తు తద్బహిరప్యస్తీత్యమధ్యమ్ । పరోఽహమితి మత్తః పరోఽయమహం తతోఽన్య ఇతి ప్రత్యక్పరాగ్భేదాదికల్పనా అస్తీత్యాద్యాః పరోఽయమహమన్య ఇత్యన్తాః కల్పనా వాక్ప్రత్యయాగోచరే వాఙ్మనసాగోచరే యో వికల్పయితుమిచ్ఛతీత్యన్వయః । ఆరోఢుమిత్యత్ర ఖమిత్యనుషఙ్గః । జలే మీనానాం ఖే వయసామిత్యన్వయః ।
వాఙ్మనసభేదా ఆత్మని న సన్తి తదగోచరశ్చాఽఽత్మేత్యత్ర క్రమేణ శ్రుతిద్వయమాహ –
నేతి నేతీతి ।
వాఙ్మనసాగోచరత్వే శ్రుత్యన్తరమాహ –
కో అద్ధేతి ।
అద్ధా సాక్షాత్కో వేదేతి మనోగోచరత్వం క ఇహ ప్రావోచదితి వాగ్గోచరత్వం చ నిషేధతీత్యర్థః ।
వాఙ్మనసాగోచరత్వే శ్రవణమననయోరసమ్భవాదాత్మనో వేదనం న సమ్భవతితి శఙ్కతే –
కథమితి ।
తర్హి మాఽస్త్వాత్మవేదనమిత్యాశఙ్క్య శ్రుతేరనతిశఙ్క్యత్వాదాత్మవేదననిషేధాయోగాత్తత్రోపాయం పృచ్ఛామీత్యాహ బ్రూహీతి । కేన ప్రకారేణ స మ ఆత్మేతి విద్యాం తం ప్రకారం బ్రూహీత్యన్వయః ।
నేతి నేతీత్యాదిశ్రుత్యుదాహరణేనైవేతరనిషేధేనైవ తస్య స్వప్రకాశస్య బోధ ఇతి వేదనప్రకారస్యోక్తత్వాత్ప్రకారాన్తరాసమ్భవాదనేనైవ ప్రకారేణావిషయతయా వేదితవ్య ఇతి మత్వా సోపహాసముత్తరమాహ –
అత్రాఽఽఖ్యాయికామితి ।
ముగ్ధ ఇతి ।
మూఢ ఇత్యర్థః । స్థావరాదీతి । న త్వం స్థావరాదిరూప ఇత్యర్థః । నన్వితరనిషేధేన తద్భేదజ్ఞానేఽపి త్వమేవమ్భూత ఇత్యనభిధానేఽహమేవమ్భూత ఇతి జ్ఞానాభావాత్తదర్థం విధిముఖేన బోధనం కార్యమత ఆహ నాసీతి । అపరోక్షతయా ప్రతీయమానే వస్తుని విపర్యయేణ గృహీతే విపర్యయనిరాసమాత్రే యత్నః కార్యో న తు స్వరూపబోధే తస్య స్వయమేవ ప్రతీతేః । తథాఽపి చేన్న బోద్ధుం శక్నోతి తర్హ్యతిమూఢత్వాదుపదేశానర్హ ఎవ స ఇత్యర్థః ।
అతః ప్రకృత ఆత్మనో నిత్యాపరోక్షస్యాహం మనుష్య ఇత్యాదినాఽఽరోపితరూపేణ ప్రతీతేస్తస్య నేతి నేతి యతో వాచో నివర్తన్త ఇతీతరనిషేధే కృతే స్వప్రకాశస్య స్వయమేవ ప్రతీతిసమ్భవాదయమేవోపదేశప్రకారో నాన్య ఇత్యుపసంహరతి –
తస్మాదితి ।
నను శాస్త్రం వినాఽప్యన్యతో విధిముఖేనాఽఽత్మావబోధోఽస్త్విత్యత ఆహ –
న హ్యగ్నేరితి ।
శాస్త్రైకసమధిగమ్యత్వాదాత్మనో న హేత్వన్తరేణ బోధః సమ్భవతీత్యర్థః ।
శాస్త్రీయోఽప్యవబోధప్రకారోఽయమేవ నాన్య ఇతీతరనిషేధమాత్రేణోపరమాన్నిశ్చీయత ఇత్యాహ –
అత ఎవేతి ।
ఇత్యనుశాసనమితిపదేనార్థాదనుశాసనాన్తరనిషేధాదప్యేవమేవేత్యాహ –
తథాఽనన్తరమితి ।
తత్త్వమసీత్యత్రాపి తత్పదార్థసామానాధికరణ్యేన త్వమ్పదార్థే కర్తృత్వాదినిషేధేనైవ తస్య బ్రహ్మత్వబోధ ఇత్యాహ –
తత్త్వమసీతి ।
తత్కేన కం పశ్యేదితి దర్శనక్రియాకర్మత్వనిషేధాదప్యవేద్యతయైవాఽఽత్మనో జ్ఞానమిత్యాహ –
యత్ర త్వస్యేతి ।
ఎవమాద్యపీతి ।
వేద్యత్వం నిషేధతీతి శేషః ।
తస్మాదాత్మనః కర్తృత్వాదిధర్మవత్తయా ప్రమాణేన జ్ఞాతుమశక్యత్వాత్తద్ధర్మవత్త్వప్రత్తీతేరజ్ఞానమూలత్వేన భ్రమత్వాత్సంసారిత్వేన ప్రతీతస్య వస్తుతో బ్రహ్మమాత్రత్వాదనేనైవ న్యాయేనేశ్వరస్యాపి సర్వజ్ఞత్వాదికోపాధికల్పనస్య భ్రమత్వాద్భేదే మానాభావాత్తస్యాపి వస్తుతో బ్రహ్మమాత్రత్వాన్న త్రయ ఆత్మానః కిన్త్వాత్మైక ఎవాఖణ్డైకరస ఇత్యభిప్రేత్యైవమ్భూతస్య కథం సంసారప్రతీతిరిత్యాశఙ్క్యాఽఽత్మనః సంసారస్యాజ్ఞానత ఔపాధికత్వముత్తరాధ్యాయసఙ్గత్యుపయోగితయాఽఽహ –
యావదయమితి ।
బాహ్యానిత్యదృష్టిలక్షణమితి ।
ప్రత్యగాత్మనో బాహ్యామన్తఃకరణవృత్తిం వృత్తివృత్తిమతోరభేదాదన్తఃకరణమిత్యర్థః ।
ఎవమధ్యారోపాపవాదాభ్యామాత్మతత్త్వం నిరూప్యోక్తాత్మతత్త్వజ్ఞానే వైరాగ్యం హేతురితి తదర్థం జీవావస్థాః ప్రపఞ్చయన్నర్థాత్తస్య త్రయ ఆవసథా ఇత్యుపక్షిప్తం శరీరత్రయం చ ప్రపఞ్చయితుం పఞ్చమాధ్యాయమవతారయన్భూమికాం కరోతి –
స ఎవమితి ।
యావదయమిత్యారభ్య వోత్తరాధ్యాయస్య భూమికా ।
ఇదానీమధ్యాయమవతారయతి స ఎవమితి । –
ఇత్యేతమర్థమితి ।
ఇతి జిజ్ఞాసాయామవస్థారూపమర్థమిత్యర్థః ।
వైరాగ్యహేతోరితి ।
వైరాగ్యార్థమిత్యర్థః । జీవావస్థారూపస్య జన్మత్రయస్యాత్యన్తబీభత్సారూపత్వాత్తద్విచారే వైరాగ్యం భవతీతి భావః ।
పురుషే హ వా అయమిత్యత్రేదంశబ్దార్థమాహ –
అయమిత్యాదినా ।
యో మూర్ధానం విదార్య ప్రవిశ్య స్థితః సోఽయమిత్యుచ్యత ఇత్యర్థః ।
యజ్ఞాదీతి ।
అథ య ఇమే గ్రామ ఇష్టాపూర్తే దత్తమిత్యుపాసతే తే ధూమమభిసమ్భవన్తీత్యాదినా పఞ్చాగ్నివిద్యాయామయమర్థః ప్రసిద్ధః ।
అన్నభూత ఇతి ।
వ్రీహ్యాద్యన్నసంశ్లిష్టః పురుషాగ్నౌ హుతః పురుషేణ భక్షిత ఇత్యర్థః ।
తస్మిన్నితి ।
యేన పురుషేణ భక్షితస్తస్మిన్నిత్యర్థః ।
పురుషే హ వా అయం సంసార్యాదితః ప్రథమతః స్త్రీగర్భప్రవేశాత్పూర్వం గర్భో భవతీతి ప్రథమమమన్వయః । పురుషే స్త్రియామివ గర్భో న దృశ్యత ఇత్యాశఙ్క్య భక్షితస్యాన్నస్య రసాదిక్రమేణ రేతోరూపేణ పరిణామే సతి తత్సంశ్లిష్టస్యాపి తథైవ రేతఃసంశ్లేషేణ రేతోభావే సతి తేన రూపేణ పురుషస్య శరీరే విద్యమానస్తస్య స గర్భ ఇత్యాహ –
రసాదీతి ।
రసాదీత్యాదిశబ్దేన శోణితమాంసా గృహ్యతే । రసాదిక్రమేణ యదేతత్పురుషే రేతస్తేనరూపేణ గర్భో భవతీత్యేతదాహేతి పశ్చాదన్వయః కార్యః । ‘నను తస్య గర్భత్వమప్రసిద్ధమిత్యాశఙ్క్య స్త్రియేవ తస్య పురుషేణ భృతత్వాద్గౌణ్యా వృత్యా గర్భత్వమితి వక్తుం తదేతదిత్యాది బిభర్తీత్యన్తం వాక్యమ్ ।
తద్వ్యాచష్టే –
తచ్చైతదితి ।
రసాదిలక్షణేభ్య ఇతి ।
రసాదిధాతుసముదాయరూపత్వాచ్ఛరీరస్య తేషాం తదవయవత్వం చరమధాతుత్వాచ్ఛరీరస్య సారరూపత్వం చేత్యర్థః ।
ఆత్మభూతత్వాదితి ।
ఆత్మాభిమానవిషయశరీరభూతత్వాదాత్మానం గర్భీభూతం బిభర్తీతి వక్ష్యమాణానుషఙ్గేణ వాక్యం పూరణీయమ్ ।
ఉక్తమర్థం శ్రుత్యక్షరారూఢం కరోతి –
ఆత్మనీతి ।
అత ఆత్మానమిత్యస్య న పునరుక్తిదోషః ।
ఎవం పితృశరీరరూపమావసథం తత్ర రేతోరూపేణావస్థాం చోక్త్వా మాతృదేహరూపావసథం తత్ర గర్భరూపేణావస్థాం చ దర్శయితుం పితృశరీరాన్నిర్గమనరూపం జన్మ దర్శయతి –
తద్రేత ఇతి ।
యదేత్యుక్తం కాలం విశదయతి –
భార్యేతి ।
పఞ్చాగ్నివిద్యాయాం యోషా వావ గౌతమాగ్నిరిత్యాదినాఽయమర్థో దర్శిత ఇతి వక్తుం యోషాగ్నావిత్యుక్తమ్ । –
ఉపగచ్ఛన్నితి ।
భార్యాం సఙ్గచ్ఛన్నిత్యర్థః । అస్య రేతోరూపేణ స్థానాన్నిర్గమనమిత్యన్వయః ।
రేతో భార్యాయాం సిఞ్చతీత్యత్ర వాక్యాన్తరం సంవాదయతి –
తదేతదితి ।
అసావాత్మా పురుషోఽముమాత్మానం స్వీయం రేతోరూపమాత్మానమస్మా ఆత్మనే భార్యారూపాయ ప్రయచ్ఛతీతి శ్రుత్యర్థః ॥౧॥
నను స్త్రీశరీరే ప్రవిష్టం పురుషస్య రేతః స్త్రియా ఉపద్రవకారి స్యాచ్ఛారీరలగ్నబాణవదిత్యాశఙ్క్యోక్తం తత్స్త్రియా ఇత్యాది తదేతద్వ్యాచష్టే –
తద్రేతో యస్యామితి ।
పిటకా వ్రణరూపగ్రన్థివిశేషాస్తద్వన్న హినస్తీతి వ్యతిరేకేణ దృష్టాన్తః ।
అక్షరార్థముక్త్వా పిణ్డితార్థమాహ –
యస్మాదితి ।
అత్ర ప్రసఙ్గాత్స్త్రియా సావధానేన గర్భరక్షణం కర్తవ్యమితి విధత్తే –
సేతి ।
భావయతి భావయేదిత్యర్థః ।
పాలనోపాయమాహ –
గర్భవిరుద్ధేతి ॥౨॥
తస్యాప్యన్తర్వర్తిరక్షణం విధత్తే –
సా భావయిత్రీతి ।
చ శబ్దస్య సేత్యత్ర సమ్బన్ధః । సాఽపీత్యర్థః ।
తస్యా భావయితవ్యత్వే హేతుత్వమాహ –
న హీతి ।
స్త్రీపురుషయోః పరస్పరోపకారకత్వముక్త్వా తయోః పుత్రసాధ్యవక్ష్యమాణపుణ్యకర్మప్రతినిధిరూపప్రత్యుపకారసిద్ధ్యర్థం పుత్రం ప్రత్యుపకారకత్వమాహ –
తమితి ।
అగ్ర ఇత్యత్రైకోఽగ్రశబ్దో జన్మనః పూర్వకాలం వదతి । ద్వితీయో జననకాలమ్ ।
అధిశబ్దోఽనన్తరకాలం వదతీతి వ్యాచష్టే–
అగ్రే ప్రాగ్జన్మన ఇత్యాదినా ।
పూర్వమేవేత్యస్య వివరణం జాతమాత్రమితి । జాయమానమిత్యర్థః ।
జాతకర్మాదినేతి ।
జన్మనః ప్రాక్సీమన్తాదినా జననకాలే సుఖనిష్క్రమణార్థమన్త్రజలప్రోక్షణాదినాఽనన్తరం జాతకర్మాదినేత్యర్థః ।
పిత్రా జాతకర్మాదికం కర్తవ్యమిత్యభిధాయ తత్స్తౌతి –
స పితేతి ।
ప్రవిశతీత్యాదీతి ।
గర్భో భూత్వా స మాతరమ్ । తస్యాం పునర్నవో భూత్వా దశమే మాసి జాయత ఇతి మన్త్రశేషః ।
మోక్షప్రకరణే పుత్రోత్పాదనస్య విధానాత్పుత్రోత్పాదనం మోక్షసాధనమిత్యభిప్రాయేణ పృచ్ఛతి –
తత్కిమర్థమితి ।
న కర్మణా న ప్రజయా ధనేనేత్యాదిశ్రుతేర్మోక్షప్రకరణే పుత్రోత్పాదనోక్తిర్వైరాగ్యార్థేత్యభిప్రేత్య ప్రకృతశ్రుత్యోత్తరమాహ –
ఉచ్యత ఇతి ।
అత్ర లోకశబ్దేన లోకసాధనీభూతాః పుత్రపౌత్రాదయో గృహ్యన్తే । తేషాం సన్తత్యా ఇత్యర్థః ।
పుత్రోత్పాదనేనైవోక్తానాం లోకానం సన్తతత్వం ప్రసిద్ధమితి వక్తుమేవం సన్తతా హీతి వాక్యం తద్వ్యాచష్టే –
ఎవమితి ।
స్వేన పుత్రోత్పాదనే విధితః కృతే సతి స్వపుత్రోఽపి తథా తత్పుత్రోఽపి తథేత్యేవం లోకసన్తతిర్భవతీత్యర్థః ।
పుత్రోత్పాదనస్య లోకసన్తతిరేవ ప్రయోజనమితి వదన్త్యా శ్రుత్యా తస్య మోక్షసాధనత్వం నిరస్తమిత్యాహ –
న మోక్షాయేత్యర్థ ఇతి ।
ఎవం ప్రసఙ్గాద్గర్భధారణాదివిధిముక్త్వా ప్రకృతం వైరాగ్యార్థం ద్వితీయం జన్మ దర్శయతి –
తదస్యేతి ॥౩॥
ఎవం పితృశరీరేఽత్యన్తాశుచావత్యన్తాశుచిరేతోరూపేణావస్థానం తతోఽపి నిర్గమనం తతో మాతురుదరే మలమూత్రాక్రాన్తే విష్ఠాకృమివదవస్థానం తతో యోనిద్వారం నిర్గమనం చేత్యాద్యత్యన్తకష్టమిత్యుక్త్వా జన్మానన్తరమపి న స్వాతన్త్ర్యం కిన్తు పితృనియోగాత్తత్పారతన్త్ర్యేణ సర్వదా కర్మానుష్ఠాతవ్యమితి వదన్పుత్రేణ కర్తవ్యం పితురుపకారం దర్శయతి సోఽస్యేతి వాక్యం తద్వ్యాచష్టే –
అస్యేతి ।
పితుర్ద్వావాత్మానౌ దేహౌ స్వదేహః పుత్రదేహశ్చేతి ।
తత్ర పుత్రస్యోపయోగమాహ –
సోఽయమితి ।
పుత్రస్య ప్రతినిధిత్వమన్యత్రాప్యుక్తమిత్యాహ –
తథా చేతి ।
సమ్ప్రత్తిః సమ్ప్రదానం స్వకర్తవ్యస్య పుత్రే స్థాపనం యత్రోచ్యతే సా సమ్ప్రత్తివిద్యేత్యర్థః ।
యదా తు ప్రైష్యన్మన్యతే స్వస్య పరలోకగమనం నిశ్చినోతి, అథ పుత్రమాహ –
త్వం బ్రహ్మ త్వం యజ్ఞస్త్వం లోక ఇతి ।
మయాఽధ్యేతవ్యం బ్రహ్మ వేదస్త్వం త్వయాఽధ్యేతవ్యమ్, మయా కర్తవ్యోఽయం యజ్ఞస్త్వం త్వయా కర్తవ్యః, మయా సమ్పాద్యో లోకస్త్వం త్వయా సమ్పాద్యః, ఇత్యేవం పిత్రాఽనుశిష్టః సన్పుత్రోఽహం బ్రహ్మాఽహం యజ్ఞోఽహం లోక ఇతి ప్రతిపద్యతే । అహం బ్రహ్మాధ్యేష్యే యజ్ఞాన్కరిష్యే లోకం సమ్పాదయిష్యామీతి స్వీకరోతీత్యుక్తమిత్యర్థః । అనేన స్వశరీరతృతీయావస్థోక్తా ।
కిమర్థం పుత్రం ప్రతినిదధాతి స్వయమేవ కరోత్విత్యాశఙ్క్య స్వస్య మరణాత్కర్తుమశక్తేరిత్యభిప్రాయేణోక్తమథాస్యాయమితి తద్వ్యాచష్టే –
అథేతి ।
ఎవకారార్థే మధ్యే విలమ్బాభావం దర్శయతి –
తృణజలూకేతి ।
తృణజలూకా తృణస్యాన్తం గత్వా తృణాన్తరమాక్రమ్యాఽఽత్మానం దేహం పూర్వస్మాత్తృణాదుపసంహరతి పూర్వతృణం ముఞ్చతి । ఎవమేవాయమాత్మా దేహాన్తరం పరిగృహ్య పూర్వదేహం ముఞ్చతీతి మధ్యే విలమ్బభావః శ్రుత్యన్తర ఉక్త ఇత్యర్థః । కర్మచితం దేహాన్తరముపాదదానః పునర్జాయత ఇత్యన్వయః । యద్యపి దేవయానపితృయాణమార్గాభ్యాం గచ్ఛతాం లోకాన్తర ఎవ శరీరగ్రహణముక్తముభయవ్యామోహాత్తత్సిద్ధేరితి సూత్రే । ఆకాశాచ్చన్ద్రమసమేష సోమో రాజేతి శ్రుతేః । న తు పూర్వదేహత్యాగకాల ఎవ । తథాఽపి సవిజ్ఞానో భవతి సవిజ్ఞానమేవాన్వవక్రామతీతి శ్రుతౌ వాసనామయం భావిశరీరముత్క్రాన్తికాల ఎవ గృహ్ణాతీత్యుక్తత్వాత్తదభిప్రాయం తృణజలూకానిదర్శనమితి ద్రష్టవ్యమ్ ।
తదస్యేతి ।
యన్మృత్వా ప్రతిపత్తవ్యం తదస్య తృతీయం జన్మేత్యన్వయః । యస్య జన్మద్వయముక్తం తస్యైవ తృతీయం జన్మ వక్తవ్యమ్ । ఔచిత్యాత్ ।
అన్యథాఽస్య పితుః పూర్వజన్మద్వయస్యానుక్తత్వేనేదమస్య పితుస్తృతీయం జన్మేత్యనన్వయాపత్తేరితి శఙ్కతే –
నన్వితి ।
ప్రేతస్యేతి ।
మ్రియమాణస్యేత్యర్థః ।
యత్కుమారం భావయత్యాత్మానమేవ తద్భావయతి సోఽస్యాయమాత్మేతి చ పితాపుత్రయోరభేదస్యోక్తత్వాత్పుత్రస్యోక్తం జన్మద్వయం పితురేవ తస్యైవ చ తృతీయం జన్మోచ్యతే నాన్యస్యేతి న తృతీయత్వవిరోధ ఇత్యాహ –
నైష దోష ఇతి ।
యద్వా పితుర్మరణానన్తరం పునర్జన్మేత్యుక్తేః పుత్రస్యాప్యేవమేవ జ్ఞాతుం శక్యత ఇత్యభిప్రాయేణ పితురిత్యుక్తమిత్యాహ –
సోఽపి పుత్ర ఇతి ।
యథా పితేత్యనన్తరం తతశ్చ పుత్రస్యైవ తృతీయం జన్మోక్తమితి శేషః । ఎవం చ తదస్య తృతీయం జన్మేతి వాక్యే తచ్ఛబ్దేన తత్ప్రకారకత్వముచ్యతే । అస్యేతి పుత్ర ఉచ్యతే । అస్య పుత్రస్య తత్ప్రకారకం తృతీయం జన్మేతి వాక్యార్థ ఇతి భావః ।
నను పర్యాయద్వయోక్తం జన్మ యథాపుత్రగతమేవైవం తృతీయపర్యాయోక్తమపి సాక్షాత్పుత్రగతమేవోచ్యతాం కిం తయోరేకాత్మత్వవివక్షయేత్యాద్యపరిహారే దోషమాశఙ్క్యాహ –
తదన్యత్రోక్తమితి ।
అయం భావః – పుత్రస్య పితరం ప్రత్యుపకారప్రదర్శనార్థం తత్ప్రతినిధిత్వ ఉక్తే పితా స్వయమేవ కర్మ కరోతు కిం ప్రతినిధినేత్యాశఙ్కతే తత్పరిహారార్థం పితుర్మరణాభిఘానం ప్రసక్తమితి మరణానన్తరం వక్తవ్యం తృతీయం జన్మ లాఘవార్థం తస్మిన్నేవోక్తమిదం జన్మత్రయం సర్వేషాం పూర్వేషామప్యస్తీతి ప్రదర్శయితుం చ పుత్రే వక్తవ్యమపి తృతీయం జన్మ పితుర్యుక్తమితి । పూర్వాధ్యాయేఽధ్యారోపప్రకరణోక్తమావసథత్రయం వైరాగ్యార్థమిహ ప్రపఞ్చ్య తస్మిన్నేవాధ్యాయే తస్య సంసారస్య నివర్త్యత్వేన తదపవాదార్థం యత్తత్త్వజ్ఞానముక్తం స ఎతమేవేత్యాదినా తత్సఫలం ప్రపఞ్చయితుం తదుక్తమృషిణేయాదిగ్రన్థః ॥౪॥
తత్ర తచ్ఛాబ్దార్థమాహ –
ఎవమిత్యాదినా ।
ఎతద్వస్త్వితి ।
సంసారసముద్రే పతనం తతస్తత్త్వజ్ఞానాచ్చ తన్నివృత్తిరిత్యేతద్వస్త్విత్యర్థః ।
ఆహేతి ।
బ్రాహ్మణమితి శేషః ।
భావనేతి ।
ఆత్మానాత్మవివేకభావనేత్యర్థః ।
వాగ్గన్యాదీనామితి ।
ఉక్తాని జన్మాని శరీరగ్రహణరూపాణి తదుపలక్షతః సర్వేఽపి సంసారో వాగాదికరణతదధిష్ఠాతృదేవతాదిసఙ్ఘాతస్య లిఙ్గశరీరస్యైవ న త్వసఙ్గస్య వ్యాపినో మమేత్యర్థః । అనేన పదార్థవివేకపూర్వకమాత్మజ్ఞానముక్తమ్ । యద్వా సర్వజ్ఞాదాత్మనః సకాశాదేవైషాం జన్మానీత్యన్వవేదమ్ । ఎతజ్జన్మహేతుభూతం మూలకారణమాత్మానం జ్ఞాతవానస్మీత్యర్థః । యద్యపి గర్భే శ్రవణాదిజ్ఞానసామగ్రీ నాస్తి తథాఽపి పూర్వజన్మకృతశ్రవణాదిసామగ్రీవశాదేవ ప్రతిబన్ధనివృత్తౌ సత్యాం గర్భేపి జ్ఞానోత్పత్తిః సమ్భవతీతి భావః ।
ఇతః పూర్వకాలీనం బన్ధం దర్శయతి –
శతమితి ।
అభేద్యానీతి ।
తత్త్వజ్ఞానమన్తరా తత్ప్రవాహావిచ్ఛేదాదిత్యర్థః । అధోఽధ ఇతి । అధో లోకేష్వేవ నికృష్టలోకేష్వేవారక్షన్నిత్యర్థః ।
యద్వాఽధ ఇతి శ్రౌతం పదమథేత్యర్థే వ్యాచష్టే –
అధోఽథేతి ।
అథానన్తరమిదానీమిత్యర్థః ।
మన్త్రద్రష్టురభిప్రాయమాహ –
అహో ఇతి ।
ఇదమాశ్చర్యం మమ సంవృత్తమిత్యభిప్రాయేణ మన్త్రముక్తవానిత్యర్థః । మన్త్రద్రష్టుర్నామనిర్దేశపూర్వకం తస్య తాత్పర్యం వక్తుం గర్భ ఎవైతదిత్యాది బ్రాహ్మణమ్ ।
తద్వ్యాచష్టే –
గర్భ ఇత్యాదినా ।
ఎతత్పూర్వబ్రాహ్మణోక్తమర్థజాతమేవం మన్త్రోక్తప్రకారేణోవాచేత్యన్వయః ॥౫॥
జ్ఞానస్యావ్యభిచరితఫలత్వజ్ఞాపనాయ వామదేవేన జ్ఞానఫలం ప్రాప్తమితి వక్తుం స ఎవం విద్వానితి వాక్యం తద్వ్యాచష్టే –
స వామదేవ ఇతి ।
శరీరస్య పునరుత్పత్తిశఙ్కాం వారయతి –
శరీరోత్పత్తీతి ।
తత్త్వజ్ఞానేనావిద్యాదినాశాదిత్యర్థః ।
పరమాత్మభూతః సన్నితి ।
ఊర్ధ్వశబ్దస్యోపరితనవాచిత్వాత్పరమాత్మవస్తున ఎవ కదాచిదప్యధోభావరూపనికర్షాభావేన నిరఙ్కుశోపరితనభావాదూర్ధ్వశబ్దార్థత్వమిత్యర్థః ।
ప్రసిద్ధం స్వర్గలోకం వారయతి –
అముష్మిన్యథోక్త ఇతి ।
ఇన్ద్రియాగోచరత్వేనాముష్మిన్నితి నిర్దేశః । స్వర్గశబ్దస్య నిరతిశయసుఖసామాన్యవాచిత్వాద్బ్రహ్మానన్దస్యైవ తథావిధత్వాత్తస్యైవ ముఖ్యం స్వర్గత్వమ్ । వైషయికస్య తు స్వర్గత్వమాపోక్షికమిత్యర్థః ।
ఉక్తస్య స్వర్గస్య బ్రహ్మరూపస్య స్వస్మాద్భేదమాశఙ్క్యాఽఽహ –
స్వస్మిన్నితి ।
ఆత్మశబ్దస్యాన్తఃకరణాద్యర్థత్వం వారయతి –
స్వే స్వరూప ఇతి ।
అముష్మిన్స్వర్గే మర్త్యదేహాదిభావం విహాయ స్వాత్మభావేనైవ స్థిత ఇత్యాహ –
అమృత ఇతి ।
ఉక్తస్వర్గలోకే సర్వకామావాప్తిరితి భ్రమం వారయతి –
పూర్వమితి ।
జీవన్ముక్తిదశాయామాప్తకామతయా సర్వాత్మత్వేనేత్యర్థః ।
సోదాహరణస్యేతి ।
ఉదాహరణం వామదేవ ఇత్యర్థః ॥౬॥
పూర్వస్మిన్నధ్యాయే జన్మత్రయనిరూపణేన వైరాగ్యం నిరూపితం జ్ఞానోత్పత్త్యర్థమ్ । న చ పదార్థశోధనం వినా వైరాగ్యమాత్రేణ జ్ఞానోత్పత్తిరితి పదార్థశోధనపూర్వకం వాక్యార్థం కథయితుం షష్ఠోఽధ్యాయ ఇత్యభిప్రేత్య పదార్థశోధనేఽధికారిణం దర్శయన్వాక్యమవతారయతి –
బ్రహ్మవిద్యేతి ।
వామదేవాద్యాచార్యేతి ।
ఆదిశబ్దేన తద్యో యో దేవానాం ప్రత్యబుధ్యత స ఎవ తదభవదిత్యాదినోక్తా దేవాదయో గృహ్యన్తే ।
అధునేతి ।
పూర్వోక్తరీత్యా వైరాగ్యోత్పత్త్యనన్తరమిత్యర్థః ।
ఆజీవభావాదితి ।
సంసారస్య హేతుభూతావిద్యాతత్కార్యేష్వాత్మభావసహితాద్వ్యావర్తితుం సంసారం పరిత్యక్తుమిచ్ఛన్త ఇత్యర్థః ।
విచారప్రకారమేవ వాక్యాన్వయేన స్పష్టీకర్తుం పృచ్ఛతి –
కథమితి ।
నన్వయమాత్మేతి విశేషతో నిశ్చయే స క ఇతి ప్రశ్నానుపపత్తిః ।
తద్విచారేణ వా న కిఞ్చిత్ప్రయోజనమిత్యాశఙ్క్యాఽఽత్మానం విశినష్టి –
యం చేతి ।
ఉపాస్మహ ఉపాసితుం ప్రవృత్తా ఇత్యర్థః । వామదేవో యమాత్మానముపాస్యామృతోఽభవద్వయమపి తమాత్మానముపాసితుం ప్రవృత్తాః స క ఇతి ప్రశ్నార్థ ఇత్యర్థః । ఉపాసనం నామోప సామీప్యేనైక్యేన తస్యైవ నిరుపచరితసామీప్యత్వాదైక్యేనాపరోక్షీకృత్యాఽఽసనం తద్రూపేణావస్థానం యత్తదుచ్యతే । యద్వాఽహం సుఖీత్యాదివ్యవహారేషు తమేవ వయమప్యుపాస్మహే తమేవాఽఽత్మత్వేన స్వీకృత్య స్థితాః । అనాత్మనోఽహమితి ప్రతీత్యనుపపత్తేః స ఆత్మా క ఇతి విచారార్థః । న చాయమాత్మేతి నిశ్చయే విచారాయోగః । తస్యైవ కార్యకరణసఙ్కీర్ణత్వేన విచారోపపత్తేరితి ।
నను భూతానాం వ్యాకరణార్థం యః ప్రవిష్టః స ఎవాఽఽత్మేతి నిర్ధారణసమ్భవాద్విచారానుపపత్తిరిత్యాశఙ్క్యైవమపి ద్వయోః ప్రవిష్టత్వేన స్మర్యమాణత్వాన్న నిర్ధారణమితి వక్తుం ద్వయోః ప్రవిష్టత్వం స్మృతమిత్యాహ –
ఎవం జిజ్ఞాసేతి ।
అతిక్రాన్తేతి ।
అతిక్రాన్తౌ పూర్వముక్తౌ యౌ విశేషౌ దేహే ప్రవిష్టౌ ప్రాణాత్మానౌ తద్విషయా శ్రుతిజన్యానుభవజన్యసంస్కారజనితా స్మృతిరిత్యర్థః ।
తామేవ స్మృతిం స్వరూపతో దర్శయతి –
తం ప్రపదాభ్యామితి ।
తమిమం పురుషం శరీరం ప్రపదాభ్యాం పాదాగ్రాభ్యాం బ్రహ్మాపరబ్రహ్మరూపః ప్రాణః ప్రవిష్ట ఇత్యర్థః ।
అన్యస్య ప్రవేశే శ్రుతిమాహ –
స ఎతమితి ।
శ్రుతిభ్యాం లబ్ధమర్థమాహ –
ఎతమేవేతి ।
అత్రేతి శ్రుతిభ్యామిత్యధ్యాహృత్యేతి శ్రుతిభ్యామితరేతరప్రాతికూల్యేనేతరేతరాభిముఖతయైతమేవ పురుషశరీరం ప్రతిపన్నే ప్రవిష్టే ద్వే బ్రహ్మణీ ఇతి స్మృతిరజాయతేత్యన్వయః । న త్వేతమేవేత్యనేనైతమేవ పురుషం బ్రహ్మ తతమమపశ్యదితి వాక్యం ద్వే బ్రహ్మణీ ఇత్యనేన ద్వే బ్రహ్మణీ వేదితవ్యే ఇతి వాక్యం చ ద్వయోః ప్రవేశే మానతయోపన్యస్తమితి భ్రమితవ్యమ్ । ఆద్యవాక్యే ద్వయోః ప్రవేశాప్రతీతేః । ద్వితీయే చ శబ్దబ్రహ్మపరబ్రహ్మణోరభిధానేన తయోర్ద్వయోః ప్రవేశే మానత్వాయోగాదితి ।
తథాఽపి తయోర్ద్వయోః కథమాత్మత్వశఙ్కేత్యత ఆహ –
తే చేతి ।
తయోరన్యతరేణ వినా శరీరస్థిత్యభావాత్తయోరాత్మత్వశఙ్కేత్యర్థః ।
ఎవం విచారాపేక్షితమాత్మద్వయస్మృతిముక్త్వా విచారమాహ –
తయోరన్యతర ఇతి ।
ఆత్మా వా ఇదమేక ఎవేత్యేకస్యైవ జ్ఞేయత్వోపక్రమాన్న ద్వయోరుపాస్యత్వమిత్యర్థః ।
కః స ఆత్మేతి ।
య ఉపాస్య ఆత్మా స క ఇత్యన్వయః ।
పప్రచ్ఛురితి ।
కతరః స ఆత్మేతి వాక్యేనేతి శేషః ।
ఎవం విచారే క్రియమాణేఽతిపరిశుద్ధాన్తఃకరణత్వాత్తేషాం ప్రపదాభ్యాం ప్రపన్నే కరణత్వేనానాత్మత్వనిశ్చయో మూర్ధ్నా ప్రవిష్ట ఉపలబ్ధృత్వేనాఽఽత్మత్వనిశ్చయశ్చాభూదిత్యాహ –
పునరిత్యాదినా ।
విశేషేతి ।
విచారణాస్పదప్రాణాత్మద్వయవిషయైకస్మిన్కరణత్వేనాపరస్మిన్నుపలబ్ధృత్వేన ప్రకారేణ విశేషరూపా మతిరజాయతేత్యర్థః ।
నను ద్వయోః సత్త్వ ఇయం విశేషమతిః స్యాత్తదేవ నాస్తీతి శఙ్కతే –
కథమితి ।
చక్షుషా పశ్యామీత్యాదిప్రకారేణ ద్వయోః ప్రతీతేర్నైవమిత్యాహ –
ద్వే ఇతి ।
యేనోపలభతే యశ్చోపలభతే తే ద్వే ఉపలబ్ధికర్తృకరణే వస్తునీ ఉపలభ్యేతే ఇత్యన్వయః ।
తత్ర కిం కరణమిత్యత ఆహ –
అనేకేతి ।
చక్షుఃశ్రోత్రాద్యనేకభేదభిన్నేనేత్యర్థః । అనేన యదనేకాత్మకచక్షురాదికరణసంఘాతాత్మకం ప్రాణస్వరూపం తత్సంహతత్వాత్పరార్థమితి పరశేషత్వేన కరణమిత్యుక్తమ్ । ఉపలబ్ధరి త్వనేకాత్మకత్వాభావాన్న పరార్థత్వేన శేషత్వమ్ । కిన్తు శేషిత్వమేవేతి వక్తుమేక ఎవేత్యుక్తమ్ । అనేన కరణస్య పరార్థత్వం పరం శేషిణమన్తరాఽనుపపన్నం సత్పరం వ్యతిరిక్తముపలబ్ధారం గమయతీతి తస్మిన్నపి తత్ప్రమాణమిత్యుక్తమ్ ।
ఇదానీం కరణానామేవోపలబ్ధృత్వం తద్వ్యతిరిక్తోపలబ్ధా నాస్తీతి వదన్తం నాస్తికం ప్రతి ప్రమాణాన్తరమాహ –
కరణాన్తరేతి ।
పూర్వం చక్షుషా రూపం దృష్ట్వా పశ్చాదుద్ధృతచక్షుః స్మరతి రూపమద్రాక్షమితి । తథా యోఽహమద్రాక్షం స ఎవేదానీం స్పృశామీతి ప్రతిసన్దధాతి । తదుభయం వ్యతిరిక్తోపలబ్ధురభావే న స్యాత్ । అన్యానుభూతేఽన్యస్య స్మృతిసన్ధానయోరదర్శనాదిత్యర్థః ।
ఎవమనేకాత్మకస్య కరణత్వముక్త్వా తత ఎవ తస్యాఽఽత్మత్వం నాస్తీత్యాహ –
తత్ర న తావదితి ।
తయోర్మధ్య ఇత్యర్థః । అర్హతీత్యనన్తరం కిన్తు పరిశేషాదుపలబ్ధాఽఽత్మా భవితుమర్హతీతి వక్ష్యమాణాన్వయేన వాక్యం పూరణీయమ్ ।
ఎవమర్థముపవర్ణ్య తమర్థం శ్రుత్యక్షరారూఢం కర్తుం పృచ్ఛతి –
కేన పునరితి ।
శ్రుత్యారూఢం కరోతి ।
ఉచ్యత ఇతి ।
యేనేతి ।
తృతీయయా కరణత్వం చక్షురాదేరుక్తమిత్యర్థః ।
వాక్కరణేతి ।
వాగ్రూపకరణేనేత్యర్థః ।
వాచమితి కరణం నోచ్యతే తస్య యేనేత్యనేనోక్తత్వాత్కిన్తు వక్తవ్యముచ్యత ఇత్యాహ –
నామాత్మికామితి ।
సాధ్వితి ।
గౌరితీదం నామ సాధుగావీతి నామాసాధ్వితి వ్యాకరోతి వ్యాకరణేన వ్యక్తీకరోతీతి చార్థః ॥౧॥
నను చక్షురాదీనాం కరణత్వేఽపి ప్రపదాభ్యాం ప్రవిష్టస్య ప్రాణస్య కరణత్వే కిమాయాతమిత్యాశఙ్కతే –
కిం పునస్తదితి ।
తత్ర ప్రాణస్యైవ కరణత్వం వక్తుం తావద్ధృదయమనఃశబ్దవాచ్యస్య చక్షురాదిభేదభిన్నత్వమాహ –
ఉచ్యత ఇతి ।
యదేతద్ధృదయమిత్యత్ర యచ్ఛాబ్దార్థమాహ –
యదుక్తమితి ।
రేత ఇతి ।
సారభూతం వీర్యమిత్యర్థః । ప్రజానాం రేతో హృదయమిత్యాదిషు మనసశ్చన్ద్రమా ఇత్యన్తాసు శ్రుతిషు యదుక్తం హృదయం మనశ్చేతి తదేవైతత్త్వయా పృష్టం కరణమిత్యర్థః ।
తదేవైకమేవ సచ్చక్షురాదిభేదేనానేకధాభూతమితి శ్రుతిగతద్వితీయైతచ్ఛబ్దార్థమాహ –
ఎకమేతదనేకధేతి ।
అత్ర యేన చక్షురాదినా దర్శనాదిక్రియాం కరోతి సఙ్ఘాతాత్మకః పురుషః, తచ్చక్షురాదికం ప్రజానాం రేతో హృదయమిత్యాదిషు మనసశ్చన్ద్రమా ఇత్యన్తాసు శ్రుతిషు యదుక్తం హృదయం మనశ్చేతి కరణం తదేతత్త్వయా పృష్టమేతదేవైకం సదనేకధా భిన్నం చేతి శ్రుతిగతయేనేతితృతీయాన్తయదితిప్రథమాన్తయచ్ఛబ్దద్వయస్యైతదితిప్రథమాన్తైతచ్ఛబ్దద్వయస్య చాన్వయో దర్శితః ।
ఎకస్యైవానేకాత్మకత్వం విశదయతి –
ఎతేనేత్యాదినా ।
సర్వకరణేతి ।
సర్వాణి కరణాని విషయాశ్చ వ్యాపారో స్యేతివిగ్రహః ।
కరణానాం విషయాణాం చ హృదయశబ్దవాచ్యబుద్ధివ్యాపారకత్వే శ్రుతిమాహ –
తథా చేతి ।
ప్రజ్ఞయా చిదాభాసయుక్తయా బుద్ధ్యా వాచం కరణం సమారుహ్య బుద్ధేర్వాగాత్మనా పరిణామే సతి తద్బుద్ధిద్వారా స్వయమప్యాత్మా వాగభిమానీ భూత్వాఽనన్తరం వాచోఽపి బుద్ధివ్యాపారరూపాయా నామాత్మనా వక్తవ్యశబ్దరూపేణ పరిణామే సతి వాచా వాగ్ద్వారే సర్వాణి నామాన్యాప్నోతి తత్స్ఫురణాత్మనా స్వయమపివర్తత ఇతి శ్రుత్యర్థః । ఎవం ప్రజ్ఞయా చక్షురిత్యాదిష్వప్యర్థో ద్రష్టవ్యః । అత్ర బుద్ధేర్వాగాద్యాత్మనా పరిణామో వాగాదేశ్చ నామాత్మనా పరిణామ ఉక్త ఇత్యర్థః । “మనసా హ్యేవ పశ్యతీ”త్యత్ర మనసః సాక్షాద్దర్శనాదికరణత్వాయోగాచ్చక్షురాదిభావమాపన్నస్య దర్శనాదికరణత్వముక్తమితి భావః । ఎవం హృదయేన హీత్యత్రాపి ద్రష్టవ్యమ్ । ఆదిశబ్దేన హృదయే హ్యేవ రూపాణి ప్రతిష్ఠితాని భవన్తీతి రూపాణాం హృదయశబ్దితబుద్ధ్యాత్మకత్వముక్తం సఙ్గ్రాహ్యమ్ ।
ఎవం హృదయస్య సర్వకరణాత్మత్వముక్త్వేదానీం తస్య ప్రాణాత్మత్వమాహ –
తదాత్మకశ్చేతి ।
ఎవం హృదయమతోద్వారా ప్రాణస్య సర్వకరణాత్మకత్వముక్త్వా సాక్షాదేవ ప్రాణస్య తదాహ –
కరణసంహతీతి ।
తవ వయం స్మో న శక్ష్యామస్త్వదృతే జీవితుమ్ । ఇతరే చక్షురాదయః ప్రాణా ఇత్యేవాఽఖ్యాయన్త ఇత్యాదిప్రాణసంవాదస్థవచనబలాత్కరణసమ్హతిరూపత్వం కరణసమూహరూపత్వం ప్రాణస్యావగతమిత్యర్థః । ఆదిశబ్దేన సంవర్గవిద్యాదిగతం “ప్రాణమేవ వాగప్యేతి ప్రాణం చక్షుః ప్రాణం శ్రోత్రం ప్రాణం మనః స యదా ప్రతిబుధ్యతే ప్రాణాదధి పునర్జాయన్తే”ఇత్యాదివాక్యం గ్రాహ్యమ్ ।
కరణస్యానాత్మత్వముక్తముపసంహరతి –
తస్మాదితి ।
బ్రహ్మేతి ।
బ్రహ్మత్వేనోపాస్యో జ్ఞాతవ్య ఆత్మేత్యర్థః ।
తర్హి కస్తథా జ్ఞాతవ్య ఇత్యత ఆహ –
పారిశేష్యాదితి ।
వక్ష్యమాణా ఇతి ।
సంజ్ఞానమిత్యాదినా వక్ష్యమాణా ఇత్యర్థః ।
యేన వా పశ్యతీత్యాది మనశ్చైతదిత్యన్తం ప్రాణస్య కరణత్వేనానాత్మత్వార్థమిత్యుక్త్వా సంజ్ఞానమిత్యాది వశ ఇత్యన్తమన్తఃకరణవృత్తిద్వారా తద్వ్యతిరిక్తముపలబ్ధారం దర్శయితుమాహ –
తదన్తఃకరణేతి ।
నిర్విశేషస్య కథం వృత్తివిషయత్వమన్యథా కథం తదుపలబ్ధ్యర్థతా తాసాం స్యాదత ఆహ –
బాహ్యాన్తర్వర్తివిషయేతి ।
తర్హి తాసామన్యవిషయత్వే తతో బాహ్యాన్తవిషయప్రతీతిరేవ స్యాన్నాఽఽత్మన ఇత్యత ఆహ –
ఉపలబ్ధ్యర్థా ఇతి ।
నిర్విశేషత్వేనావిషయత్వేన చైతస్య సాక్షాదిన్తయా జ్ఞానాసమ్భవేఽపి సంజ్ఞానాద్యన్తఃకరణవృత్తిసాక్షితయాఽవిషయత్వేనైవ తస్యోపలబ్ధిః సమ్భవతీత్యర్థః । అవిషయత్వార్థం ప్రజ్ఞానరూపస్యేతి విశేషణమ్ । ప్రకృష్టా జ్ఞప్తిః స్వప్రకాశచైతన్యం తస్య విషయత్వే స్వప్రకాశత్వవ్యాహతిరత్యర్థః । బ్రహ్మణ ఇతి విశేషణం నిర్విశేషత్వార్థమ్ । సవిశేషత్వే హి తస్య పరిచ్ఛేదేన బ్రహ్మత్వం న స్యాదిత్యర్థః ।
నన్వసఙ్గస్య కథమన్తఃకరణవృత్తిసమ్బన్ధః స్యాదత ఆహ –
అన్తఃకరణోపాధిస్థస్యేతి ।
అసఙ్గస్యాప్యన్తఃకరణప్రతిబిమ్బద్వారా తద్వృత్తిసమ్బన్ధ ఇత్యర్థః ।
చేతనభావ ఇతి ।
యయా వృత్త్యా చేతన ఇత్యుచ్యతే జన్తుః సా వృత్తిః సర్వదా సర్వశరీరవ్యాపినీ సంజ్ఞానమిత్యర్థః । కలాదిపరిజ్ఞానం చతుఃషష్ఠికలాదిజన్యం లౌకికం జ్ఞానమిత్యర్థః ।
ప్రజ్ఞతేతి ।
తాత్కాలికప్రతిభేత్యర్థః । యయోత్తమ్భనం భవతి సా వృత్తిర్ధృతిరిత్యన్వయః ।
శరీరాద్యుత్తమ్భకస్య వృత్తివిశేషస్య ధృతిత్వే లౌకికం వ్యవహారం మానమాహ –
ధృత్యేతి ।
తత్ర స్వాతన్త్ర్యమితి ।
మనస ఈషా మనీషేతి వ్యుత్పత్తేరిత్యర్థః ।
రుజాదిదుఃఖిత్వభావ ఇతి ।
రోగాదిజన్యదుఃఖిత్వప్రాప్తిరిత్యర్థః ।
సఙ్కల్పనమితి ।
సామాన్యేన ప్రతిపన్నానాం రూపాదీనాం శుక్లాదిరూపేణ సమ్యక్కల్పనమిత్యర్థః ।
జీవనక్రియేతి ।
జీవనప్రయత్న ఇత్యర్థః ।
స్త్రీవ్యతికరేతి ।
స్త్రీసమ్పర్క ఇత్యర్థః ।
ఇతిశబ్దస్య ప్రదర్శనార్థత్వమాహ –
ఇత్యేవమాద్యా ఇతి ।
ఎవమాద్యా వృత్తయః ప్రజ్ఞానస్య నామధేయాని భవన్తీత్యుత్తరేణాన్వయః । అత్ర ప్రజ్ఞానశబ్దేన పూర్వవత్ప్రజ్ఞతా వృత్తిరూపా నోచ్యతే । తస్యాః సంజ్ఞానాదినామవత్త్వానుపపత్తేః ।
కిన్తు శుద్ధచైతన్యముచ్యత ఇత్యాహ –
ప్రజ్ఞప్తిమాత్రస్యేతి ।
నన్వన్తఃకరణవృత్తీనాం శబ్దరూపత్వాభావాత్కథం ప్రజ్ఞాననామధేయత్వమిత్యాశఙ్క్య నామధేయస్య నామార్థోపలబ్ధిహేతుత్వాత్సంజ్ఞానాదివృత్తీనామపి ప్రజ్ఞానోపలబ్ధిహేతుత్వాత్తేన గుణేన తన్నామధేయత్వముపచారాదుచ్యతే న ముఖ్యయా వృత్యేత్యాహ –
ఉపలబ్ధురుపలబ్ధ్యర్థత్వాదితి ।
ఉపలబ్ధురుపలబ్ధ్యర్థత్వం వా కథమిత్యాశఙ్క్య తదుపాధిత్వాదిత్యాహ –
శుద్ధేతి ।
యత ఉపాధిభూతా ఉపలబ్ధ్యర్థా అతో గౌణ్యా వృత్త్యా నామధేయాని భవన్తీత్యర్థః । యద్వా శ్రుతౌ సంజ్ఞానాదిశబ్దైర్న వృత్తయ ఉచ్యన్తే కిన్తు సంజ్ఞానాదిశబ్దా ఎవ లక్షణయాఽభిధీయన్తే గాముచ్చారయతీత్యత్రేవ ।
తథా చ సంజ్ఞానాదిశబ్దాః సంజ్ఞానాదివృత్తివిశిష్టప్రజ్ఞానస్య నామధేయాని సన్తి, తద్ద్వారా శుద్ధస్యైవ ప్రజ్ఞానస్య లక్షణయా నామధేయానీత్యాహ –
తదుపాధిజనితేతి ।
వృత్త్యుపాధిజనితో గుణో వృత్త్యుపహితరూపం తన్నామధేయాని సన్తి సర్వాణ్యేవైతాని సంజ్ఞానాదీని సంజ్ఞానాదిశబ్దాః ప్రజ్ఞానస్యైవ నామధేయాని భవన్తీత్యన్వయః ।
ప్రాణన్నేవేతి ।
ప్రాణనక్రియాం కుర్వన్ప్రాణో నామ భవతీత్యనేన ప్రాణవృత్త్యుపాధికమాత్మనః ప్రాణనామవత్త్వముక్తమ్ । యద్యపి సంజ్ఞానాదినామ్నాం తత్ర నోపాధికత్వముక్తం తథాఽపి తుల్యన్యాయతయైతేషామప్యౌపాధికత్వముక్తప్రాయమితి భావః । ఎతదుక్తం భవతి । సంజ్ఞానాదిశబ్దాః ప్రకాశాత్మకవస్తువాచినః । న చ సాక్షాదన్తఃకరణవృత్తీనాం జడానాం ప్రకాశాత్మకత్వం సమ్భవతీతి ప్రకాశాత్మకవస్తున్యధ్యాసాదేవ తాసాం ప్రకాశాత్మకత్వమితి కల్పయన్తోఽధిష్ఠానభూతమతిరిక్తం ప్రకాశం గమయన్తః పర్యవసానగత్యా ప్రకాశాత్మనః ప్రజ్ఞానస్యైవ నామధేయానీతి । అత్ర సంజ్ఞానాదీనామనిత్యత్వేన జడానాం వృత్తీనాం ప్రకాశాత్మకవస్తువాచకసంజ్ఞానాదినామత్వానుపపత్తేస్తద్వ్యతిరిక్తః కశ్చిత్ప్రకాశారూపోఽస్తీత్యుక్తమ్ । తథా సంజ్ఞానాదిశబ్దవాచ్యత్వోక్త్యా తత్ప్రజ్ఞానం విజ్ఞానం ప్రజ్ఞానమిత్యత్రేవ ప్రజ్ఞతారూపా వృత్తిర్న భవతీత్యుక్తమ్ । తస్యాః సంజ్ఞాదివాచ్యత్వానుపపత్తేః । తథా సంజ్ఞానాదీని సర్వాణ్యేకస్య ప్రజ్ఞానస్య నామానీత్యుక్త్యా చ తత్ప్రజ్ఞానమేకం సర్వవృత్త్యనుగతమిత్యుక్తం తదనేకత్వే తద్వృత్తిగతానాం ప్రజ్ఞానానాం తత్తన్నామకత్వేన సర్వనామకత్వానుపపత్తేః । ప్రజ్ఞానస్యేత్యేకవచనానుపపత్తేశ్చ । అతో యేన వా పశ్యతీత్యాదినా నామధేయాని భవన్తీత్యన్తేన సర్వకరణతద్వృత్తివ్యతిరిక్తః స్వప్రకాశాత్మకః సర్వసాక్షీ సర్వవృత్త్యనుగత ఎక ఆత్మా శోధితః ॥౨॥
ఎవం శోధితస్యాఽఽత్మనః ప్రతిశరీరం నానాత్వం వారయితుమేష బ్రహ్మేత్యాదివాక్యం తద్వ్యాచష్టే –
స ఎష ఇత్యాదినా ।
ఎష ఇత్యస్యార్థమాహ –
ప్రజ్ఞానరూప ఆత్మేతి ।
ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మేతి ముఖ్యబ్రహ్మతాయా వక్ష్యమాణత్వాదిహ మూర్ధద్వారాఽనుప్రవిష్టం సమష్టిలిఙ్గశరీరాభిమానీ హిరణ్యగర్భః ప్రాణః ప్రజ్ఞాత్మాదిశబ్దైస్తత్ర తత్రోక్తమపరం బ్రహ్మోచ్యత ఇత్యాహ –
అపరమిత్యాదినా ।
సర్వశారీరేత్యనేన సమష్టిస్థూలశరీరముచ్యతే । అన్తఃకరణోపాధిష్విత్యనేనాపి సమష్టిలిఙ్గశరీరముక్తమ్ । ఆద్యాభ్యాం ప్రాణప్రజ్ఞాత్మశబ్దాభ్యాం క్రియాశక్తిజ్ఞానశక్తిమత్త్వముక్తమ్ । ద్వితీయాభ్యాం తు తత్ర తత్ర తథా నిర్దిష్ట ఇత్యుచ్యత ఇత్యపౌనరుక్త్యమ్ ।
ననూక్తప్రజ్ఞానాత్మైవాపరం బ్రహ్మేత్యత్ర కిం ప్రమాణమిత్యాశఙ్క్య ప్రవేశవాక్యం ప్రమాణమితి వక్తుమేష ఇన్ద్ర ఇతి వాక్యం వ్యాచష్టే –
ఎష ఇతి ।
గుణాదితి ।
ఇదమదర్శమితి శ్రుత్యుక్తగుణయోగాదిత్యర్థః । ప్రవేశవాక్యే ప్రవిష్టస్యేన్ద్రత్వాభిధానాద్ధిరణ్యగర్భస్యాపీన్ద్రత్వోక్తౌ ప్రవిష్టప్రత్యభిజ్ఞానాత్ప్రవేష్టురేవ ప్రవిష్టసర్వరూపత్వాదభేదః సిధ్యతీతి భావః న తు పారమైశ్వర్యగుణయోగాత్ప్రజ్ఞానాత్మేన్ద్రః పరమేశ్వర ఇత్యర్థో గ్రాహ్యః । ప్రజ్ఞానాత్మనః పరమేశ్వరాభేదస్య ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మేత్యనేన వక్ష్యమాణత్వాత్పరమేశ్వరత్వగుణవత్త్వప్రతిపాదనస్య చ ప్రకరణవిరోధాత్ । న చ హిరణ్యగర్భాద్యాత్మవన్మాయావిశిష్టపరమేశ్వరాత్మత్వమనేనోచ్యత ఇతి వాచ్యమ్ । తథా సతి భాష్యోక్తగుణాదితిహేత్వనన్వయాదేష బ్రహ్మైష ఇన్ద్ర ఎష ప్రజాపతిరితి పూర్వోత్తరపర్యాయేష్వివ గుణయోగాభావేఽప్యుపపత్తేశ్చేతి ।
అస్య వ్యాఖ్యానస్య క్లిష్టత్వం మనసి నిధాయార్థాన్తరమాహ –
దేవరాజో వేతి ।
ప్రజాపతేర్హిరణ్యగర్భాద్భేదమాహ –
యః ప్రథమజ ఇతి ।
స లిఙ్గశరీరాభిమాన్యయం తు స్థూలశరీరాభిమానీతి భేద ఇత్యర్థః ।
తత్రాద్భ్య ఎవ పురుషం సముద్ధృత్యామూర్ఛయన్ముఖం నిరభిద్యతేత్యాది వాక్యం ప్రమాణమాహ –
యత ఇతి ।
దేవగ్రహణం మనుష్యాదీనాముపలక్షణమ్ । తథా చ సర్వే జీవాత్మాన ఎష ఎవేత్యర్థః ।
ఎవమేష బ్రహ్మేత్యాదివాక్యేష్వైక్యే సామానాధికరణ్యం గృహీత్వా సర్వభూతస్థస్యాఽఽత్మన ఎకత్వముక్త్వా సజాతీయభేదం నిరాకృత్య తదుపాధీనాం భూతభౌతికానామపి బాధాయాం సామానాధికరణ్యమాశ్రిత్యాఽఽత్మవ్యతిరేకేణాభావం తస్య విజాతీయభేదనిరాకరణార్థం వక్తుమిమాని చేత్యాదివాక్యం తద్వ్యాచష్టే –
ఇమాని చేతి ।
ఎతాన్యన్నాన్నాదత్వేన పూర్వముక్తానీతి వక్తుం విశినష్టి –
అన్నేతి ।
సర్పాదీనాం న కేవలం క్షుద్రమిశ్రత్వం కిన్తు సర్పాన్తరాదీన్ప్రతి బీజత్వం చేత్యాహ –
కారణాని చేతి ।
ద్వైరాశ్యేనేతి ।
స్థావరజఙ్గమభేదేన నిర్దిశ్యమానానీత్యర్థః ।
స్వేదజా(న్తా)ని జఙ్గమాన్యుద్భిజ్జాని స్థావరాణీత్యాహ –
ఉచ్యన్త ఇతి ।
జఙ్గమమిత్యస్య వ్యాఖ్యా యచ్చలతీతి ।
స్థావరాణామపి వాయ్వాదినా చలనమస్తీత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
పద్భ్యామితి ।
స్థావరమచలమిత్యనన్తరం సర్వం తదేష ఎవేతి శేషః ।
తత్సర్వమేష ఎవేత్యత్ర హేతుం వక్తుం సర్వం తత్ప్రజ్ఞానేత్రమిత్యాది ప్రతిష్ఠేత్యన్తం వాక్యం తద్వ్యాచష్టే –
సర్వమిత్యాదినా ।
నీయతేఽనేనేతి ।
అనేన ప్రజ్ఞానేన సత్తాం నీయతే సత్తాం ప్రాప్యతే । సత్తావత్క్రియత ఇత్యర్థః । యద్వా స్వస్వవ్యాపారేషు ప్రవర్త్యత ఇతి వా । నన్వేమ్భూతం బ్రహ్మైవేత్యుపనిషత్సు ప్రసిద్ధం న తు ప్రజ్ఞానమిత్యాశఙ్క్య వస్తుతః ప్రజ్ఞానస్యైవ తత్ర తత్ర బ్రహ్మశబ్దేనాభిధానాన్న దోష ఇత్యుక్తం ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మైవేతి । యద్వా కోఽయమాత్మేత్యారభ్యైతే సర్వే దేవా ఇత్యన్తం త్వమ్పదార్థశోధనార్థమిమాని చేత్యాది ప్రతిష్ఠేత్యన్తం తత్పదార్థశోధనార్థమ్ । తత్ర పక్షే ప్రకృష్టం జ్ఞానం ప్రజ్ఞానమితి తత్పదార్థో బ్రహ్మైవోచ్యతే । పఞ్చభూతాది స్థావరాన్తం సర్వం తత్ప్రజ్ఞానేత్రం బ్రహ్మనేత్రమిత్యర్థః । ప్రజ్ఞాసత్తయైవ సర్వస్యాపి సత్తావత్త్వం సాధయితుం ప్రజ్ఞానే ప్రతిష్ఠితమిత్యుక్తమ్ ।
తద్వ్యాచష్టే –
ప్రజ్ఞానే బ్రహ్మణీతి ।
న కేవలం ప్రజ్ఞాసత్తయైవ సత్త్వం సర్వస్య కిన్తు ప్రవృత్తిరపి తదధీనైవేత్యాహ –
ప్రజ్ఞానేత్ర ఇతి ।
పూర్వవదితి ।
నీయతే ప్రవర్త్యతేఽనేనేతి వ్యుత్పత్తేర్నేత్రం ప్రవర్తకమిత్యర్థః ।
లోక ఇతి ।
సర్వం జగదిత్యర్థః ।
యద్వా పూర్వం నేత్రశబ్దేన సర్వస్య సత్తావ్యాపారహేతుత్వముక్తమిదానీం సర్వస్య స్ఫురణహేతురప్యయమేవేత్యుచ్యత ఇత్యాహ –
ప్రజ్ఞా చక్షుర్వేతి ।
చక్షురితి స్ఫురణమిత్యర్థః ।
జగత ఇవ ప్రజ్ఞానస్యాపి స్ఫురణప్రతిష్ఠయోరన్యాధీనత్వమాశఙ్క్య తస్య స్వప్రకాశత్వాత్స్వమహిమప్రతిష్ఠితత్వేనాఽఽశ్రయాన్తరాభావాచ్చ నైవమిత్యాహ –
ప్రజ్ఞాప్రతిష్ఠేతి ।
యద్వా సర్వస్య జగతః సత్తాస్ఫూర్త్యోః ప్రజ్ఞానాధీనత్వాదుత్పత్త్యాదిష్వప్యవస్థాసు ప్రజ్ఞానే ప్రతిష్ఠితత్వేన తదుపాదానత్వాచ్చ వాచాఽఽరమ్భణన్యాయేన ప్రజ్ఞానవ్యతిరేకేణాభావాత్ప్రజ్ఞానమేవ సర్పాదే రజ్జ్వాదిరివ పర్యవసానభూమిరిత్యాహ –
ప్రజ్ఞాప్రతిష్ఠేతి ।
ప్రతిష్ఠాం ధ్రువం పర్యవసానభూమిః పరిశిష్టం వస్త్విత్యర్థః ।
ఎవం చ ప్రజ్ఞానస్య ప్రత్యగాత్మనో నిర్విశేషత్వాదికం సిద్ధమిత్యాహ –
తస్మాదితి ।
ప్రజ్ఞానస్యైవ పరిశిష్టత్వేన పరమార్థసత్యత్వాదిత్యర్థః ।
బ్రహ్మశబ్దార్థమాహ –
ప్రత్యస్తమితేతి ।
అస్మిన్పక్షే బ్రహ్మశబ్దేన ప్రత్యగాత్మనో నిర్విశేషత్వాదికమేవ సామానాధికరణ్యేన సమర్థ్యతే । బ్రహ్మశబ్దస్యాపి నిర్విశేషత్వాదికమేవార్థః । బ్రహ్మశబ్దస్య హి వ్యుత్పాద్యమానస్య నిత్యశుద్ధత్వాదయోఽర్థాః ప్రతీయన్తే । బృంహతేర్ధాతోరర్థానుగమాదితి శారీరకభాష్య ఉక్తత్వాన్న తు ప్రత్యగ్బ్రహ్మణోరైక్యమనేన వాక్యేనోచ్యతే । ఆత్మా వా ఇదమేక ఎవాగ్ర ఆసీదిత్యాత్మాద్వితీయత్వేనైవోపక్రమాద్బ్రహ్మపదార్థానుపక్రమాచ్చ । ఎవం చాఽఽత్మైవ స్వావిద్యయా సంసరతి స్వవిద్యయా ముచ్యత ఇత్యయం పక్షోఽత్ర స్ఫుటీకృత ఇతి ద్రష్టవ్యమ్ । యదా త్విమాని చ పఞ్చ మహాభూతానీత్యారభ్య తత్పదార్థశోధనార్థత్వేన వ్యాఖ్యాయతే తదా తత్పదార్థశోధనానన్తరం వాక్యార్థకథనార్థం ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మేతి వాక్యమితి వ్యాఖ్యేయమ్ । అత్ర చ పక్షేఽత్రత్యప్రజ్ఞానశబ్దేన ప్రజ్ఞానస్య నామధేయానీత్యత్రత్యేన చ ప్రత్యగాత్మోచ్యతే । అత్ర బ్రహ్మశబ్దేన చ జగత్కారణత్వోపలక్షితం చైతన్యముక్తమితి ద్రష్టవ్యమ్ । తస్మాదితి చోభయోర్నిర్విశేషచిద్రూపత్వావిశేషాదిత్యర్థః ।
నను ప్రజ్ఞానస్య బ్రహ్మత్వోపదేశే కిం సిధ్యతీత్యాశఙ్క్య తస్య నిర్విశేషత్వాదికం సిధ్యతీతి ఫలితార్థకథనపరత్వేన వ్యాఖ్యేయం ప్రత్యస్తమితేతి । అన్యత్సామాన్యమ్ । –
ఉపాధివిశేషమితి ।
ఉపాధికృతకర్తృత్వభోక్తృత్వదుఃఖిత్వాదివిశేషమిత్యర్థః । తస్య పురుషార్థత్వమాహ శాన్తమితి । పరితృప్తం పరమానన్దరూపమిత్యర్థః ।
నిర్విశేషత్వే భానమాహ –
నేతీతి ।
సర్వేతి ।
యతో వాచో నివర్తన్తే । ఆనన్దం బ్రహ్మణో విద్వానితి శ్రుతిర్నిర్విశేషానన్దత్వే మానమిత్యర్థః ।
నన్వేవమ్భూతస్య ప్రజ్ఞానస్య కథం సర్వజ్ఞాదిస్తమ్బాన్తనానావిధభేద ఇత్యాశఙ్క్య నానావిధోపాధిసమ్బన్ధాదిత్యాహ –
తదత్యన్తేత్యాదినా ।
విశుద్ధోపాధిసమ్బన్ధావిశేషేఽప్యన్తర్యామిహిరణ్యగర్భప్రజాపతీనాం సర్వజ్ఞాద్భేదమాహ –
సర్వసాధారణేతి ।
వ్యాకృతే సర్వజగత్కారణసమష్టిబుద్ధావాత్మత్వాభిమాన ఎవ లక్షణముపాధిర్యస్య తదిత్యర్థః ।
అన్తరణ్డేతి ।
అణ్డోపాధికం విరాట్ తదన్తర్భూతప్రథమశరీరోపాధికః ప్రజాపతిరిత్యర్థః ।
తదుద్భూతేతి ।
తస్మాదణ్డాదుద్భూతా ఇమేఽగ్న్యాదీనాముపాధయః సమష్టివాగాదయస్తదుపాధిమత్ప్రజ్ఞానమగ్న్యాదిదేవతాసంజ్ఞం భవతీత్యర్థః । ఆదిశబ్దేన వ్యష్టివాగాద్యభిమానినో గృహ్యన్తేఽసురాదయశ్చ ।
వ్యష్టిమనుష్యాదిశరీరోపాధిషు మనుష్యాదిసంజ్ఞం భవతీత్యాహ –
తథేతి ।
అపీత్యనన్తరం తత్తత్సంజ్ఞం భవతీతి శేషః ।
ఉపసంహరతి –
బ్రహ్మాదీతి ।
అత్రైవమితి శేషః । ఎవం బ్రహ్మాదిస్తమ్బేతి యోజ్యమ్ । నను సాఙ్ఖ్యాదిభిర్జీవానామేవ నానాత్వముచ్యతే ।
అన్యైశ్చ జీవేశ్వరనానాత్వం జగత్కారణం చాన్యథాఽన్యథాఽప్యాహుస్తత్కథమేకస్యైవ బ్రహ్మణో నానారూపత్వమత ఆహ –
తదేవైకమితి ।
అస్మిన్నర్థే ప్రమాణమాహ –
ఎతమేక ఇతి ।
ఎవం తావత్కోఽయమాత్మేత్యారభ్య ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మేత్యన్తేన విచారపురఃసరమాత్మతత్త్వం నిర్ధారితమ్ । ఆత్మా కరణసఙ్ఘాతాత్మకప్రాణవ్యతిరిక్తః సంజ్ఞానాదిసర్వాన్తఃకరణవృత్త్యతిరిక్తస్తదనుగతః స్వప్రకాశః సర్వశరీరేష్వేకః సర్వప్రపఞ్చాధిష్ఠానభూతోఽద్వితీయః ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ నిత్యశుద్ధబుద్ధముక్తస్వభావ ఇతి । ఇదానీమేవమ్భూతబ్రహ్మాత్మవిదః ఫలం వక్తుం స ఎతేనేత్యాది శ్రుతివాక్యమ్ ॥౩॥
తత్రైతచ్ఛబ్దేనైకవచనాన్తేన ప్రకృతానామపి కోఽయమాత్మేత్యేవం విచారయతాం బహూనాం పరామర్శాయోగ్యత్వాదిదానీన్తనస్య విదుషశ్చ స ఇతి భూతవాచినా పరామర్శాయోగ్యత్వాత్పూర్వాధ్యాయోక్తో వామదేవః పరామృశ్యత ఇత్యాహ –
స వామదేవ ఇతి ।
బ్రహ్మవిదః ఫలమిత్యస్య వాక్యస్య తాత్పర్యాద్వామదేవాదిపురుషవిశేషే తాత్పర్యాభావాద్యః కశ్చన గ్రాహ్య ఇత్యాహ –
అన్యో వేతి ।
ఎవమితి ।
కోఽయమాత్మేత్యుక్తప్రకారేణైతం ప్రజ్ఞానరూపం యథోక్తం బ్రహ్మ ప్రజ్ఞానేనాఽఽత్మనా వేదేత్యర్థః ।
ఎతేనైవేత్యేతచ్ఛబ్దోక్తం ప్రకృతత్వం వ్యక్తీకరోతి –
యేనైవేతి ।
యేనైవ ప్రజ్ఞేనాఽఽత్మనా బ్రహ్మ విద్వాంసః పూర్వేఽమృతా అభూవంస్తేనైతేనైవ ప్రజ్ఞేనాఽఽత్మనా యథోక్తం బ్రహ్మ వేద వామదేవోఽన్యో వా సోఽమృతోఽభవత్ । తథాఽయమపీదానీన్తనోఽపి విద్వానేతేనైవ ప్రజ్ఞేనాఽఽత్మనాఽస్మాల్లోకాదుత్క్రమ్యామృతః సమభవదిత్యన్వయః । అత్రోత్క్రమణం పక్షిణో నీడాదివోర్ధ్వగమనం న సమ్భవతి కిన్తు దేహాత్మభావత్యాగేన ప్రజ్ఞానాత్మభావ ఎవేత్యభిప్రైత్య ప్రజ్ఞానాత్మనోత్క్రమ్యేత్యుక్తమ్ । ప్రజ్ఞానాత్మనా విద్వానితి వాఽఽన్వయః । ఉక్తమాత్మతత్త్వమఙ్గీకారవాచినోఙ్కారేణ న స్వానుభవప్రకటనేన దృఢీకుర్వన్ “ఓఙ్కారశ్చాథశబ్దశ్చ ద్వావేతౌ బ్రహ్మణః పురా । కణ్ఠం భిత్త్వా వినిర్యాతౌ తస్మాన్మాఙ్గలికావుభౌ ॥” ఇతి స్మృతేరోఙ్కారేణ బ్రహ్మాత్మానుసన్ధానలక్షణం మఙ్గలం కర్తుమోమిత్యుక్తమితి ॥౪॥