आनन्दज्ञानविरचिता
पदच्छेदः पदार्थोक्तिर्विग्रहो वाक्ययोजना ।
आक्षेपोऽथ समाधानं व्याख्यानं षड्विधं मतम् ॥
ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾದ್ಯಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಕಾರ್ಯಕಾರಣವರ್ಜಿತಮ್ ।
ಕಾಲಾದಿಭಿರವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಯತ್ತನ್ನಮಾಮ್ಯಹಮ್ ॥ ೧ ॥
ಯಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕೃತಪರಮಾನಂದೋ ಯಾವದಧಿಕಾರಂ ಯಾಮ್ಯೇ ಪದೇ ವರ್ತಮಾನೋಽಕರ್ತೃಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮತಾನುಭವಬಲತೋ ಭೂತಯಾತನಾನಿಮಿತ್ತದೋಷೈರಲಿಪ್ತಸ್ವಭಾವ ಆಚಾರ್ಯೋ ವರಪ್ರದಾನೇನ ಪರಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮೈಕ್ಯವಿದ್ಯಾಮುಪದಿದೇಶ ಯಸ್ಮೈ ಚೋಪದಿದೇಶ ತಾಭ್ಯಾಂ ನಮಸ್ಕುರ್ವನ್ನಾಚಾರ್ಯಭಕ್ತೇರ್ವಿದ್ಯಾಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಂಗತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ -
ಓಂ ನಮೋ ಭಗವತೇ ವೈವಸ್ವತಾಯೇತಿ ।
ಅಥಶಬ್ದೋ ಮಂಗಲಾರ್ಥಃ ।
ಚಿಕೀರ್ಷಿತಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತಿ -
ಕಾಠಕೇತಿ ।
ನನೂಪನಿಷದೋ ವೃತ್ತಿರ್ನಾಽಽರಬ್ಧವ್ಯಾ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಕಾಮಕಲುಷಿತಚೇತಸಾಮುಪನಿಷಚ್ಛ್ರವಣಾತ್ಪರಾಙ್ಮುಖತ್ವಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯಾಧಿಕಾರಿಣೋ ದುರ್ನಿರೂಪತ್ವಾದ್ಬಂಧಸ್ಯ ಚ ಸತ್ಯಸ್ಯ ಕರ್ಮಭ್ಯ ಏವ ನಿವೃತ್ತೇರುಪನಿಷಜ್ಜನ್ಯವಿದ್ಯಾಯಾ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನತ್ವಾಜ್ಜೀವಸ್ಯ ಚಾಸಂಸಾರಿಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮತಾಯಾಃ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮಶಕ್ಯತ್ವೇನ ನಿರ್ವಿಷಯತ್ವಾಚ್ಚೇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯೋಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದನಿರ್ವಚನೇನ ವಿದ್ಯಾಯಾ ವಿಶಿಷ್ಟಾಧಿಕಾರ್ಯಾದಿಮತ್ತ್ವಪ್ರದರ್ಶನೇನ ತಜ್ಜನಕಸ್ಯ ಗ್ರಂಥಸ್ಯಾಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟಾಧಿಕಾರ್ಯಾದಿಮತ್ತ್ವೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಪ್ರಥಮಮುಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದಸ್ವರೂಪಸಿದ್ಧಿಂ ತಾವದಾಹ -
ಉಪನಿಪೂರ್ವಸ್ಯೇತಿ ।
ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಮುಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದಸ್ಯ ‘ಉಪನಿಷದಂ ಭೋ ಬ್ರೂಹಿ’(ಕೇ.ಉ. ೪-೭) ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಯೋಗದರ್ಶನಾದ್ಧಾತ್ವರ್ಥಮಾಹ -
ಉಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದೇನೇತಿ ।
ಕ್ಲೃಪ್ತಾವಯವಶಕ್ತ್ಯೈವ ಪ್ರಯೋಗಸಂಭವೇ ಸಮುದಾಯಶಕ್ತಿರುಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದಸ್ಯ ನ ಕಲ್ಪನೀಯೇತ್ಯಾಹ -
ಕೇನ ಪುನರಿತಿ ।
‘ಷದ್ಲೃ’ ವಿಶರಣಗತ್ಯವಸಾದನೇಷ್ವಿತಿ ಧಾತೋರ್ವಿಶರಣಮರ್ಥಮಾದಾಯ ಯೋಗವೃತ್ತಿಮಾಹ -
ಉಚ್ಯತ ಇತಿ ।
ವಿಷಯೇಷು ಕ್ಷಯಿಷ್ಣುತ್ವಾದಿದೋಷದರ್ಶನಾದ್ವಿರಕ್ತಾಃ ಕೇಚನ ಮುಮುಕ್ಷವಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ನ ಸರ್ವೇ ಭವದೃಶಾಃ ಕಾಮುಕಾ ಏವೇತಿ ಯಚ್ಛಬ್ದೇನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾವದ್ಯೋತಕೇನ ಕಥಯತಿ । ಆನುಶ್ರವಿಕಾಃ ಶಬ್ದಪ್ರತಿಪನ್ನಾಃ ಸ್ವರ್ಗಭೋಗಾದಯಃ ।
ಉಪಸದ್ಯೇತಿ ।
ಆಚಾರ್ಯೋಪದೇಶಾಲ್ಲಬ್ಧ್ವಾ ಯಾವತ್ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಂ ಶೀಲಯಂತಿ ಸಂಸಾರ್ಯಸಂಸಾರ್ಯೈಕ್ಯಾಸಂಭಾವನಾದಿ ನಿರಸ್ಯಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಗತ್ಯರ್ಥಮಾದಾಯಾಽಽಹ -
ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇತಿ ।
ಅಗ್ನಿವಿದ್ಯಾಯಾಮಪ್ಯವಸಾದನಮಾದಾಯೋಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದಸ್ಯ ವೃತ್ತಿಮಾಹ -
ಲೋಕಾದಿರಿತಿ ।
ಭೂರಾದಿಲೋಕಾನಾಮಾದಿಃ ಪ್ರಥಮಜೋ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಜಾತೋ ಬ್ರಹ್ಮಜಃ ಸ ಏವ ಜಾನಾತೀತಿ ಜ್ಞಃ ।
ಗ್ರಂಥೇ ತು ಭಕ್ತ್ಯೇತಿ ।
ಉಪಚಾರೇಣೋಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದಪ್ರಯೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಉಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದನಿರ್ವಚನೇನ ಸಿದ್ಧಮರ್ಥಮಾಹ -
ಏವಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಆತ್ಯಂತಿಕೀ ನಿದಾನನಿವೃತ್ತ್ಯಾ ನಿವೃತ್ತಿರ್ವಿವಕ್ಷಿತಾ । ನಿದಾನಂ ಚಾನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಶಾಸ್ತ್ರನ್ಯಾಯೇಭ್ಯಃ ಸಂಸಾರಸ್ಯಾಽಽತ್ಮೈಕತ್ವಾವಿದ್ಯಾ । ಸಾ ಚ ನ ಕರ್ಮಣಾ ವಿನಿವರ್ತತೇಽತೋ ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಯೋಜನೇನ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಲಕ್ಷಣಃ ಸಂಬಂಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ‘ವಶ’ ಕಾಂತಾವಿತ್ಯಸ್ಯ ಶತ್ರಂತಂ ರೂಪಮುಶನ್ನಿತಿ । ಶ್ರವಃ ಕೀರ್ತಿಃ । ಸರ್ವಮೇಧೇನ ಸರ್ವಸ್ವದಕ್ಷಿಣೇನೇಜೇ ಯಜನಂ ಕೃತವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧ ॥
ಸದಸಿ ಯಜ್ಞಸಭಾಯಾಂ ಯೇಽನ್ಯೇ ಮಿಲಿತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಸ್ತೇಭ್ಯಶ್ಚ ॥ ೨ ॥
ಪೀತಮುದಕಂ ಪ್ರಾಗೇವ ನೋತ್ತರಕಾಲಂ ಪಾನಶಕ್ತಿರಪ್ಯಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩ - ೪ ॥
ಯಥಾವಸರಂ ಗುರೋರಿಷ್ಟಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಶುಶ್ರೂಷಣೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಮುಖ್ಯಾ । ಆಜ್ಞಾವಶೇನ ಮಧ್ಯಮಾ । ತದಪರಿಪಾಲನೇನಾಧಮಾ । ಮಯಾ ದತ್ತೇನ ಯತ್ಕರ್ತವ್ಯಮದ್ಯ ಯಮಸ್ಯ ಕರಿಷ್ಯತಿ ತತ್ಕಿಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಾಸೀನ್ನಾಸೀದೇವ ವಿಧಾನಾಭಾವಾತ್ । ಕಥಂ ತರ್ಹ್ಯುಕ್ತವಾನಿತ್ಯತ ಆಹ -
ನೂನಮಿತಿ ॥ ೫ - ೬ ॥
ಶ್ರುತ್ಯನುಕ್ತಪೂರ್ವಭಾಷಣಾದಿಕಮಪಿ ಕಥಾಯಾಮಪೇಕ್ಷಿತಂ ಪೂರಯತಿ -
ಸ ಏವಮುಕ್ತಃ ಪಿತೇತಿ ॥ ೭ - ೮ ॥
ಪ್ರೇತೀಭೂತೋಽಯಮಾಗತೋ ನಾವಲೋಕನೀಯ ಇತಿ ಮತ್ವೋಪೇಕ್ಷಾಂ ಯಥಾ ನ ಕರೋತಿ ತಥಾ ಪ್ರಸಾದಂ ಕುರ್ವಿತ್ಯಾಹ -
ಕಿಂಚ ತ್ವತ್ಪ್ರಸೃಷ್ಟಮಿತಿ ॥ ೯ - ೧೦ ॥
ಔದ್ದಾಲಕಿರಿತಿ ತದ್ಧಿತಃ ಸ್ವಾರ್ಥೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೋಽಪತ್ಯಾರ್ಥೇ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯ ಇತ್ಯಾಹ -
ದ್ವ್ಯಾಮುಷ್ಯಾಯಣೋ ವೇತಿ ।
ಅಮುಷ್ಯ ಪ್ರಖ್ಯಾತಸ್ಯಾಪತ್ಯಮಾಮುಷ್ಯಾಯಣಃ । ದ್ವಯೋಃ ಪಿತ್ರೋಃ ಪೂರ್ವಭಾಷಾದಿನಾ ಸಂಬಂಧೀ ಚಾಸಾವಾಮುಷ್ಯಾಯಣಶ್ಚ । ನ ಜಾರಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೧ ॥
ಸ್ವರ್ಗಸಾಧನಮಗ್ನಿಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಷ್ಟುಂ ಸ್ವರ್ಗಸ್ವರೂಪಂ ತಾವದಾಹ -
ಸ್ವರ್ಗೇ ಲೋಕ ಇತಿ ॥ ೧೨ - ೧೩ ॥
ಇಯಂ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಮೃತ್ಯೋಃ ಪ್ರತ್ನಿಜ್ಞಾಽವಗಂತವ್ಯಾ । “ಸ ತ್ರೇಧಾಽಽತ್ಮಾನಂ ವ್ಯಕುರುತ”(ಬೃ.ಉ. ೧-೨-೩) ಇತಿ ಶ್ರುತೇರಗ್ನಿವಾಯ್ವಾದಿತ್ಯರೂಪೇಣ ಸಮಷ್ಟಿರೂಪೋ ವಿರಾಡೇವ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಇತಿ । ತೇನ ವಿರಾಡ್ರೂಪೇಣಾಗ್ನಿರ್ಜಗತಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ॥ ೧೪ ॥
ಸಪ್ರಪಂಚಮಗ್ನಿಜ್ಞಾನಂ ಚಯನಪ್ರಕರಣಾದ್ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮಿತಿ ಶ್ರುತಿರಸ್ಮಾನ್ಬೋಧಯತೀತ್ಯಾಹ -
ಇದಂ ಶ್ರುತೇರ್ವಚನಮಿತಿ ॥ ೧೫ - ೧೬ ॥
ವಿಶುದ್ಧಿರಿತಿ ಧರ್ಮಾದ್ಯವಗತಿಃ ।
ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಚಾಽಽತ್ಮಭಾವೇನೇತಿ ।
ಅಯಮರ್ಥಃ - ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕಾನಿ ಸಪ್ತ ಶತಾನೀಷ್ಟಕಾನಾಂ ಸಂಖ್ಯಾ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯೋರಾತ್ರಾಣಿ ಚ ತಾವತ್ಸಂಖ್ಯಾಕಾನ್ಯೇವ ಸಂಖ್ಯಾಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ತೈರಿಷ್ಟಕಾಸ್ಥಾನೀಯೈಶ್ಚಿತೋಽಗ್ನಿರಹಮಿತ್ಯಾತ್ಮಭಾವೇನ ಧ್ಯಾತ್ವೇತಿ ॥ ೧೬ - ೧೭ - ೧೮ - ೧೯ ॥
ಪಿತಾಪುತ್ರಸ್ನೇಹಾದಿಸ್ವರ್ಗಲೋಕಾವಸಾನಂ ಯದ್ವರದ್ವಯಸೂಚಿತಂ ಸಂಸಾರರೂಪಂ ತದೇವ ಕರ್ಮಕಾಂಡಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಮಾತ್ಮನ್ಯಾರೇಪಿತಂ ತನ್ನಿವರ್ತಕಂ ಚಾಽಽತ್ಮಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯಧ್ಯಾರೋಪಾಪವಾದಭಾವೇನ ಪೂರ್ವೋತ್ತರಗ್ರಂಥಯೋಃ ಸಂಬಂಧಮಾಹ -
ಏತಾವದ್ಧೀತಿ ।
ಪ್ರಥಮವಲ್ಲೀಸಮಾಪ್ತಿಪರ್ಯಂತಾಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾ ಅವಾಂತರಸಂಬಂಧಮಾಹ -
ತಮೇತಮರ್ಥಮಿತಿ ।
ದೇಹವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾತ್ಮಾಸ್ತಿತ್ವೇ ವಾದಿವಿಪ್ರತಿಪತ್ತೇಃ ಸಂಶಯಶ್ಚೇತ್ತರ್ಹಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿನಾ ಸ್ವಸ್ಯೈವ ನಿರ್ಣಯಜ್ಞಾನಸಂಭವಾತ್ತನ್ನಿರ್ಣಯಸ್ಯ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನತ್ವಾಚ್ಚ ನ ತದರ್ಥಃ ಪ್ರಶ್ನಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಹ -
ಅತಶ್ಚಾಸ್ಮಾಕಮಿತಿ ।
ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣ ಸ್ಥಾಣೌ ನಿರ್ಣೀತೇ ಪುರುಷೋ ನ ವೇತಿ ಸಂದೇಹಾದರ್ಶನಾದ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾತ್ಮಾಸ್ತಿತ್ವೇ ಚ ಸಂದೇಹದರ್ಶನಾನ್ನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣ ನಿರ್ಣಯಃ ಪರಲೋಕಸಂಬಂಧ್ಯಾತ್ಮನಾ ಚ ಕಸ್ಯಚಿಲ್ಲಿಂಗಸ್ಯಾವಿನಾಭಾವಾದರ್ಶನಾನ್ನಾನುಮಾನೇನಾಪಿ ನಿರ್ಣಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೦ - ೨೧ - ೨೨ ॥
ಏಕೈಕಂ ಪುತ್ರಧನಾದೀನಾಂ ವರತ್ವೇನೋಪನ್ಯಸ್ಯ ಸಮುಚ್ಚಿತಮಿದಾನೀಮುಪನ್ಯಸ್ಯತಿ -
ಕಿಂಚ ವಿತ್ತಂ ಪ್ರಭೂತಮಿತಿ ।
‘ಅಸ್’ ಭುವೀತಿ ಧಾತೋರ್ಲೋಣ್ಮಧ್ಯಮಪುರುಷೈಕವಚನಾಂತಸ್ಯ ನಿಪಾತ ಏಧೀತಿ ತತೋ ಭವೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್ ॥ ೨೩ - ೨೪ - ೨೫ - ೨೬ - ೨೭ ॥
ಕಿಂಚೋತ್ಕೃಷ್ಟಪುರುಷಾರ್ಥಲಾಭೇ ಸಂಭವತ್ಯಧಮಂ ಕಾಮಯಮಾನೋ ಮೂರ್ಖ ಏವಾಹಂ ಸ್ಯಾಂ ತತೋಽಪಿ ಮಮ ಸ ಏವ ವರ ಇತ್ಯಾಹ -
ಯತಶ್ಚಾಜೀರ್ಯತಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ॥ ೨೮ - ೨೯ ॥
ಅಭ್ಯುದಯನಿಃಶ್ರೇಯಸವಿಭಾಗಪ್ರದರ್ಶನೇನ ವಿದ್ಯಾಽವಿದ್ಯಾವಿಭಾಗಪ್ರದರ್ಶನೇನ ಚ ಕೇವಲವಿದ್ಯಾರ್ಥಿತಯಾ ಶಿಷ್ಯಂ ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ತೌತೀತ್ಯಾಹ -
ಪರೀಕ್ಷ್ಯೇತಿ ।
ಶ್ರೇಯಃಪ್ರೇಯಸೋರನ್ಯತರಪರಿತ್ಯಾಗೇನೈವಾನ್ಯತರೋಪಾದಾನೇ ಹೇತುಮಾಹ -
ತೇ ಯದ್ಯಪೀತಿ ।
ತೇ ಯದ್ಯಪ್ಯೇಕೈಕಪುರುಷಸಂಬಂಧಿನೀ ತಥಾಽಪಿ ವಿರುದ್ಧೇ ॥ ೧ - ೨ - ೩ - ೪ - ೫ ॥
ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಾಕ್ಕಾಲೇ ದೇಹಪಾತಾದೂರ್ಧ್ವಮೇವೇಯತೇ ಗಮ್ಯತ ಇತಿ ಶೇಷಃ ॥ ೬ - ೭ ॥
ಅಣುತ್ವಂ ಪರೋಕ್ಷತ್ವಮ್ ॥ ೮ - ೯ ॥
ಮಯಾ ಜಾನತಾಽಪಿ ವಹ್ವಾಯಾಸಂ ಕರ್ಮ ಕೃತಂ ತ್ವಂ ದೀಯಮಾನಮಪಿ ತತ್ಫಲಂ ನ ಗೃಹ್ಣಾಸಿ ಮತ್ತೋಽಧಿಕಪ್ರಜ್ಞೋಽಸೀತಿ ಸಂತೋಷಾತ್ಸ್ತೌತೀತ್ಯಾಹ -
ಪುನರಪಿ ತುಷ್ಟ ಆಹೇತಿ ॥ ೧೦ - ೧೧ ॥
ಯಶ್ಚ ತ್ವಯಾ ದೇಹವ್ಯತಿರಿಕ್ತ ಆತ್ಮಾ ದೃಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯೈವ ಪರಮಾರ್ಥಸ್ವರೂಪಜ್ಞಾನಂ ಸಂಸಾರನಿವರ್ತಕಂ ಪರಮಾನಂದಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಚ ನಾತಃ ಪರಂ ಶ್ರೇಯಃಸಾಧನಮಸ್ತೀತಿ ಪೃಷ್ಟಸ್ಯ ವಸ್ತುನಃ ಪ್ರಶಂಸಯಾ ಚ ಪ್ರಷ್ಟಾರಂ ಪ್ರಶಂಸತಿ -
ಯಂ ತ್ವಂ ಜ್ಞಾತುಮಿಚ್ಛಸೀತ್ಯಾದಿನಾ ॥ ೧೨ - ೧೩ ॥
ಯದಿ ದೇಹವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಯಾಽಽತ್ಮನಃ ಪ್ರಥಮಂ ಪೃಷ್ಟಸ್ಯ ಪರಮಾರ್ಥಸ್ವರೂಪಜ್ಞಾನಮೇವ ಶ್ರೇಯಃಸಾಧನಂ ತರ್ಹಿ ತದೇವ ಬ್ರೂಹೀತ್ಯಾಹ -
ಯದ್ಯಹಂ ಯೋಗ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಅತ ಏವ ವರದಾನವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾಪೂರ್ವೋಽಯಂ ಪ್ರಶ್ನ ಇತಿ ನಾಽಽಶಂಕನೀಯಂ ಪೂರ್ವಪೃಷ್ಟಸ್ಯೈವ ಯಾಥಾತಥ್ಯಪ್ರಶ್ನಃ ಪೃಷ್ಟಸ್ಯ ವಸ್ತುನೋ ವಿಶೇಷಣಾಂತರಂ ಜ್ಞಾನಸಾಧನಂ ವಕ್ತುಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೪ ॥
ಸರ್ವೇ ವೇದಾ ಇತಿ ।
ವೇದೈಕದೇಶಾ ಉಪನಿಷದಃ । ಅನೇನೋಪನಿಷದೋ ಜ್ಞಾನಸಾಧನತ್ವೇನ ಸಾಕ್ಷಾದ್ವಿನಿಯುಕ್ತಾಸ್ತಪಾಂಸಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಶುದ್ಧಿದ್ವಾರೇಣಾವಗತಿಸಾಧನಾನಿ ।
ಮಂದಾಧಿಕಾರಿಣೋ ವಿಚಾರಾಸಮರ್ಥಸ್ಯ ಕ್ರಮೇಣಾವಗತಿಸಾಧನಂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ಯಾಽಽಹ -
ಸಂಗ್ರಹೇಣೇತಿ ।
ಯಸ್ಯ ಶಬ್ದಸ್ಯೋಚ್ಚಾರಣೇ ಯತ್ಸ್ಫುರತಿ ತತ್ತಸ್ಯ ವಾಚ್ಯಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಸ್ಯೋಂಕಾರೋಚ್ಚಾರಣೇ ಯದ್ವಿಷಯಾನುಪರಕ್ತಂ ಸಂವೇದನಂ ಸ್ಫುರತಿ ತದೋಂಕಾರಮವಲಂಬ್ಯ ತದ್ವಾಚ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮೀತಿ ಧ್ಯಾಯೇತ್ತತ್ರಾಪ್ಯಸಮರ್ಥ ಓಂಶಬ್ದ ಏವ ಬ್ರಹ್ಮದೃಷ್ಟಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೫ - ೧೬ ॥
ಸಾಧನಹೀನಾಯೋಪದೇಶೋಽನರ್ಥಕ ಇತಿ ಮತ್ವೋಚ್ಚಾವಚಮವಗತಿಸಾಧನಮುಕತ್ವಾ ವಕ್ತವ್ಯಸ್ವರೂಪಂ ಯತ್ಪೃಷ್ಟಂ ತದಭಿಧಾನಾಯೋಪಕ್ರಮತ ಇತ್ಯಾಹ -
ಅನ್ಯತ್ರ ಧರ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿನೇತಿ ।
ಯದ್ಯಾತ್ಮನೋಽನ್ಯದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಜನ್ಮಾದಿಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಭಾವಾದಪ್ರಾಪ್ತನಿಷೇಧಃ ಸ್ಯಾದತೋ ಜನ್ಮಾದಿಪ್ರತಿಷೇೇಧೇನ ಬ್ರಹ್ಮೋಪದಿಶನ್ನಾತ್ಮಸ್ವರೂಪಮೇವೋಪದಿಶತೀತಿ ಗಮ್ಯತೇ । ಮರಣನಿಮಿತ್ತಾ ಚ ನಾಸ್ತಿತ್ವಾಶಂಕಾತ್ಮನೋ ಮರಣಾಭಾವೇಽಸ್ತಿತ್ವವಿಷಯಪ್ರಶ್ನಸ್ಯಾಪ್ಯೇತದೇವ ಪ್ರತಿವಚನಂ ಭವತೀತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ॥ ೧೭ - ೧೮ ॥
ಯದ್ಯವಿಕ್ರಿಯ ಏವಾಽಽತ್ಮಾ ತರ್ಹಿ ಧರ್ಮಾದ್ಯಧಿಕಾರ್ಯಭಾವಾತ್ತದಸಿದ್ಧೌ ಸಂಸಾರೋಪಲಂಭ ಏವ ನ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಹ -
ಅನಾತ್ಮಜ್ಞವಿಷಯ ಏವೇತಿ ।
ಯದಜ್ಞಾನಾತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್ತಜ್ಜ್ಞಾನಾತ್ಸಾ ಕುತೋ ಭವೇದಿತಿ ನ್ಯಾಯಾಚ್ಚಾಽಽತ್ಮಜ್ಞಸ್ಯ ಧರ್ಮಾದಿ ನೋಪಪದ್ಯತೇಽತ ಆತ್ಮಜ್ಞಃ ಸದಾ ಮುಕ್ತ ಏವೇತ್ಯಾಹ -
ನ್ಯಾಯಾಚ್ಚೇತಿ ।
ತದುಕ್ತಮ್ - “ವಿವೇಕೀ ಸರ್ವದಾ ಮುಕ್ತಃ ಕುರ್ವತೋ ನಾಸ್ತಿ ಕರ್ತೃತಾ । ಅಲೇಪವಾದಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಜನಕೌ ಯಥಾ” ಇತಿ ॥ ೧೯ ॥
ಅಕಾಮತ್ವಾದಿಸಾಧನಾಂತರವಿಧಾನಾರ್ಥಮುತ್ತರವಾಕ್ಯಮವತಾರಯತಿ -
ಕಥಂ ಪುನರಿತಿ ।
ಏಕಸ್ಯಾಣುತ್ವಂ ಮಹತ್ತ್ವಂ ಚ ವಿರುದ್ಧಂ ಕಥಮನೂದ್ಯತ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಣುತ್ವಾದ್ಯಧ್ಯಾಸಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಾದಣುತ್ವಾದಿವ್ಯವಹಾರೋ ನ ತತ್ತ್ವತ ಇತ್ಯವಿರೋಧಮಾಹ -
ಅಣು ಮಹದ್ವೇತಿ ॥ ೨೦ ॥
ವಿರುದ್ಧಾನೇಕಧರ್ಮವತ್ತ್ವಾದ್ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯಶ್ಚೇದಾತ್ಮಾ ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ಪಂಡಿತಸ್ಯಾಪಿ ಸುಜ್ಞೇಯಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ -
ಸ್ಥಿತಿಗತೀತಿ ।
ವಿಶ್ವರೂಪೋ ಮಣಿರ್ಯಥಾ ನಾನಾರೂಪೋಽವಭಾಸತೇ ಪರಂ ನಾನಾವಿಧೋಪಾಧಿಸನ್ನಿಧಾನಾನ್ನ ಸ್ವತೋ ನಾನಾರೂಪಃ ಚಿಂತಾಮಣೌ ವಾ ಯದ್ಯಚ್ಚಿಂತ್ಯತೇ ತತ್ತಚ್ಚಿಂತೋಪಾಧಿಕಮೇವಾವಭಾಸತೇ ನ ತತ್ತ್ವತಃ, ತಥಾ ಸ್ಥಿತಿಗತಿನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯಾದಯೋ ವಿರುದ್ಧಾನೇಕಧರ್ಮಾ ಯೇಷಾಂ ತದುಪಾಧಿವಶಾದಾತ್ಮಾಽಪಿ ವಿರುದ್ಧಧರ್ಮವಾನಿವಾವಭಾಸತ ಇತಿ ಯೋಜನಾ । ಇತಿ ತಸ್ಯ ಸುವಿಜ್ಞೇಯೋ ಭವತಿ । ಉಪಾಧ್ಯವಿವಿಕ್ತದರ್ಶಿನಸ್ತು ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸ್ವತೋ ವಿರುದ್ಧಧರ್ಮವತ್ತ್ವಂ ನಾಸ್ತೀತ್ಯೇತದೇವ ಶ್ರುತಿಯೋಜನಯಾ ದರ್ಶಯತಿ -
ಕರಣಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಏಕದೇಶವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯೇತಿ ।
ಮನುಷ್ಯೋಽಹಂ ನೀಲಂ ಪಶ್ಯಾಮೀತ್ಯಾದಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೧ - ೨೨ ॥
ನ ಬಹುನಾ ಶ್ರುತೇನೇತಿ ।
ಆತ್ಮಪ್ರತಿಪಾದಕೋಪನಿಷದ್ವಿಚಾರಾತಿರಿಕ್ತಾಶಾಸ್ತ್ರಶ್ರವಣೇನ ನ ಲಭ್ಯಃ । ಉಪನಿಷದ್ವಿಚಾರೇಣಾಪಿ ಕೇವಲೇನೇತಿ । ಸಿದ್ಧೋಪದೇಶರಹಿತೇನ ನ ಲಭ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪರಮೇಶ್ವರಾಚಾರ್ಯಾನುಗ್ರಹೇಣ ತು ಲಭ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ -
ಯಮೇವೇತಿ ।
ಸ್ವಾತ್ಮಾನಮೇವ ಸಾಧಕಃ ಶ್ರವಣಮನನಾದಿಭಿರ್ವೃಣುತೇ ಸಂಭಜತೇ ಶ್ರವಣಾದಿಕಾಲೇಽಪಿ ಸೋಽಹಮಿತ್ಯಭೇದೇನೈವಾನುಸಂಧತ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತೇನೈವೇತಿ ।
ಲಕ್ಷಣಯಾ ಪರಮಾತ್ಮಾನುಗ್ರಹೇಣೈವ ವರಿತ್ರಾಽಭೇದಾನುಸಂಧಾನವತಾ ಯಥಾನುಸಂಧಾನಮಾತ್ಮತಯೈವ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಲಭ್ಯೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ವಾ ಯೋಜನಾ । ಆತ್ಮಾ ತ್ವೇಷ ಪ್ರಕರಣೀ ಪರಮಾತ್ಮಾಽಂತರ್ಯಾಮಿರೂಪೇಣಾಽಽಚಾರ್ಯರೂಪೇಣ ವಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೋ ಯಮೇವ ಮುಮುಕ್ಷುಂ ವೃಣುತೇ ಭಜತೇಽನುಗೃಹ್ಣಾತಿ ತೇನೈವ ಪರಮೇಶ್ವರಾನುಗೃಹೀತೇನಾಭೇದಾನುಸಂಧಾನವತಾ ಲಭ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨೩ ॥
ದುಶ್ಚರಿತಂ ಕಾಯಿಕಂ ಪಾಪಮ್ ॥ ೨೪ ॥
ಯಸ್ತ್ವನೇವಂಭೂತ ಉಕ್ತಸಾಧನಸಂಪನ್ನೋ ನ ಭವತಿ ಸ ಕಥಂ ವೇದೇತಿ ಸಂಬಂಧಃ ।
ಅಶನತ್ವೇಽಪ್ಯಪರ್ಯಾಪ್ತ ಇತಿ ।
ಅನ್ನತ್ವೇಽಪ್ಯಸಮರ್ಥಃ ಶಾಕಸ್ಥಾನೀಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯತ್ರ ಸ್ವೇ ಮಹಿಮ್ನಿ ಸ ವಿಶ್ವೋಪಸಂಹರ್ತಾ ವರ್ತತೇ ತಥಾಭೂತಂ ತಂ ಕೋ ವೇೇೇದೇತಿ ಸಂಬಂಧಃ ॥ ೨೫ ॥
ರಥರೂಪಕಕಲ್ಪನೇತಿ ।
ಪ್ರಸಿದ್ಧರಥಸಾದೃಶ್ಯಕಲ್ಪನೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಋತಪಾನಕರ್ತಾ ಜೀವಸ್ತಾವದೇಕಶ್ಚೇತನಃ ಸಿದ್ಧೋ ದ್ವಿತೀಯಾನ್ವೇಷಣಾಯಾಂ ಲೋಕೇ ಸಂಖ್ಯಾಶ್ರವಣೇ ಸಮಾನಸ್ವಭಾವೇ ಪ್ರಥಮಪ್ರತೀತಿದರ್ಶನಾಚ್ಚೇತನತಯಾ ಸಮಾನಸ್ವಭಾವಃ ಪರಮಾತ್ಮೈವ ದ್ವಿತೀಯಃ ಪ್ರತೀಯತೇ । ತಸ್ಯ ಚೋಪಚಾರಾದೃತಪಾತೃತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಬಾಹ್ಯಪುರುಷಾಕಾಶಸಂಸ್ಥಾನಂ ದೇಹಾಶ್ರಯ ಆಕಾಶಪ್ರದೇಶಃ ।
ಪಂಚಾಗ್ನಯ ಇತಿ ।
ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೋ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿರಾಹವನೀಯಃ ಸಭ್ಯ ಆವಸಥ್ಯಶ್ಚೇತ್ಯೇತೇ ಪಂಚಾಗ್ನಯೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಯಥೋಕ್ತಾಃ । ದ್ಯುಪರ್ಜನ್ಯಪೃಥಿವೀಪುರುಷಯೋಷಿತ್ಸ್ವಗ್ನಿದೃಷ್ಟಿಂ ಯೇ ಕುರ್ವಂತಿ ತೇಽಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿಕಾರಿಣಸ್ತೇ ವಾ ಪಂಚಾಗ್ನಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧ ॥
ನನು ನ ಸಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಃ ಪಂಚಾಗ್ನಿವಿದಶ್ಚ ಸಾಂಪ್ರತಮನುಪಲಂಭಾದಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಪೂರ್ವವಿದ್ವದನುಭವವಿರೋಧಮಾಹ -
ಯಃ ಸೇತುರಿವೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಪೂರ್ವೇಷಾಂ ಯದ್ಯಪಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ತ್ವಾದಿ ಸಂಭವತಿ ಪ್ರಭಾವಾತಿಶಯಾತ್ತಥಾಽಪಿ ನಾಽಽಧುನಿಕಾನಾಮಲ್ಪಪ್ರಜ್ಞಾನಾಂ ಸಂಭವತೀತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಚೇತನತ್ವಾತ್ಸ್ವಾಭಾವಿಕೀ ಜ್ಞಾತೃತ್ವಯೋಗ್ಯತಾಽಸ್ತೀತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಮಾಹ -
ಪರಾಪರೇ ಇತಿ ॥ ೨ ॥
ತತ್ರೇತಿ ।
ತಯೋಃ ಪ್ರಥಮಗ್ರಂಥೋಕ್ತಯೋರಾತ್ಮನೋರ್ಮಧ್ಯೇ ॥ ೩ ॥
ಆತ್ಮಾ ರಥಸ್ವಾಮೀ ಯಃ ಕಲ್ಪಿತಸ್ತಸ್ಯ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಂ ಚ ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಮಿತ್ಯಾಹ -
ಆತ್ಮೇಂದ್ರಿಯಮನೋಯುಕ್ತಮಿತಿ ।
ಅೌಪಾಧಿಕೇ ಭೋಕ್ತೃತ್ವೇಽನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕೌ ಶಾಸ್ತ್ರಂಚ ಪ್ರಮಾಣಮಿತ್ಯಾಹ -
ನ ಹಿ ಕೇವಲಸ್ಯೇತಿ ।
ವೈಷ್ಣವಪದಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ರುತ್ಯನುಪಪತ್ತ್ಯಾಽಪಿ ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಂ ವಾಚ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ -
ಏವಂ ಚ ಸತೀತಿ ॥ ೪ - ೫ - ೬ - ೭ - ೮ - ೯ ॥
ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಭೂತಾಶ್ಚೋತಿ ।
ಪ್ರತ್ಯಗನಪಾಯಿಸ್ವರೂಪಭೂತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ನನ್ವರ್ಥೇಭ್ಯೋ ಮನಸ ಆರಂಭಕಂ ಭೂತಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಪರಮ್ ತಸ್ಮಾದ್ ಬುದ್ಧ್ಯಾರಂಭಕಂ ಭೂತಸೂಕ್ಷ್ಯಂ ಪರಮಿತಿ ನ ಯುಕ್ತಮ್ । ಕಾರ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಹ್ಯಪಾದಾನಮುಪಚಿತಾವಯವಂ ವ್ಯಾಪಕಮನಪಾಯಿಸ್ವರೂಪಂ ಚ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್ । ಯಥಾ ಘಟಾದೇರ್ಮೃದಾದಿಃ । ನ ಚೇಹ ಭೂತಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಾಂ ಪರಸ್ಪರಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವೇ ಮಾನಮಸ್ತಿ । ಸತ್ಯಮ್ , ತಥಾಽಪಿ ವಿಷಯೇಂದ್ರಿಯವ್ಯವಹಾರಸ್ಯ ಮನೋಽಧೀನತಾದರ್ಶನಾನ್ಮನಸ್ತಾವದ್ವ್ಯಾಪಕಂ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ । ತಚ್ಚ ಪರಮಾರ್ಥತ ಏವಾಽಽತ್ಮಭೂತಮಿತಿ ಕೇಷಾಂಚಿದ್ ಭ್ರಮಸ್ತನ್ನಿರಾಸಾಯೋಕ್ತಂ ಮನಃ ಶಬ್ದವಾಚ್ಯಂ ಭೂತಸೂಕ್ಷ್ಮಮಿತಿ । ‘ಅನ್ನಮಯಂ ಹಿ ಸೋಮ್ಯ ಮನ’(ಛಾ. ಉ. ೬ । ೫ । ೪) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇರ್ಭೌತಿಕತ್ವಾವಗಮಾದನ್ನಭಾವಾಭಾವಾಭ್ಯಾಮುಪಚಯಾಪಚಯದರ್ಶನಾದ್ಭೌತಿಕಮೇವ ತತ್ । ತಸ್ಯ ಚ ಸಂಕಲ್ಪಾದಿಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾಧ್ಯವಸಾಯನಿಯಮ್ಯತ್ವಾದ್ ಬುದ್ಧೇೇಸ್ತತಃ ಪರತ್ವಮಿತಿ ।
ಬುದ್ಧಿಶ್ಚಾಽಽತ್ಮೇತಿ ಕೇಷಾಂಚಿದಭಿಮಾನಸ್ತದಪನಯಾರ್ಥಮಾಹ -
ಬುದ್ಧಿಶಬ್ದವಾಚ್ಯಮಿತಿ ।
ಕರಣತ್ವಾದಿಂದ್ರಿಯವತ್ ಬುದ್ಧೇರ್ಭೌತಿಕತ್ವಂ ಸಿದ್ಧಮ್ । ಕರಣತ್ವಂ ಚ ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯಾಽಹಮುಪಲಭೇ ಇತ್ಯನುಭವಾತ್ಸಿದ್ಧಮ್ । ತತೋ ಭೂತಾವಯವಸಂಸ್ಥಾನೇಷ್ವೇವಾರ್ಥಾದಿಷೂತ್ತರೋತ್ತರಂ ಪರತ್ವಂ ಕಲ್ಪ್ಯಂ ಪರಮಪುರುಷಾರ್ಥದಿದರ್ಶಯಿಷಯಾ । ನ ತ್ವರ್ಥಾದೀನಾಂ ಪರತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಿಪಾದಯಿಷಿತಂ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಾವಾದ್ವಾಕ್ಯಭೇದಪ್ರಸಂಗಾಚ್ಚೇತಿ । ಸುರನರತಿರ್ಯಗಾದಿಬುದ್ಧೀನಾಂ ವಿಧಾರಕತ್ವಾತ್ಸಾತತ್ಯಗಮನಾದಾತ್ಮೋಚ್ಯತೇ । ಸೂತ್ರಸಂಜ್ಞಕಂ ಹೈರಣ್ಯಗರ್ಭತತ್ತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಬೋಧಾಬೋಧಾತ್ಮಕಮಿತಿ ।
ಜ್ಞಾನಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತ್ಯಾತ್ಮಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಥವಾಽಧಿಕಾರಿಪುರುಷಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಬೋಧಾತ್ಮಕತ್ವಮವ್ಯಕ್ತಸ್ಯಾಽಽದ್ಯಃ ಪರಿಣಾಮ ಉಪಾಧಿರಪಂಚೀಕೃತಭೂತಾತ್ಮಕಸ್ತೇನ ರೂಪೇಣಾಬೋಧಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೦ ॥
ಪ್ರಲಯೇ ಸರ್ವಕಾರ್ಯಕಾರಣಶಕ್ತೀನಾಮವಸ್ಥಾನಮಭ್ಯುಪಗಂತವ್ಯಂ ಶಬ್ದಾರ್ಥಸಂಬಂಧಶಕ್ತಿಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವನಿರ್ವಾಹಾಯ । ತಾಸಾಂ ಶಕ್ತೀನಾಂ ಸಮಾಹಾರೋ ಮಾಯಾತತ್ತ್ವಂ ಭವತಿ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽಸಂಗತ್ವಾದಿತಿ ಶಕ್ತಿಸಮಾಹಾರರೂಪಮವ್ಯಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । “ತದ್ಧೇದಂ ತರ್ಹ್ಯವ್ಯಾಕೃತಮಾಸೀತ್” (ಬೃ. ಉ. ೧ । ೪ । ೭) “ಏತಸ್ಮಿನ್ಖಲ್ವಕ್ಷರೇ ಗಾರ್ಗ್ಯಾಕಾಶ ಓತಶ್ಚ ಪ್ರೋತಶ್ಚ”(ಬೃ. ಉ. ೩ । ೮ । ೧೧) “ಮಾಯಾಂ ತು ಪ್ರಕೃತಿಂ ವಿದ್ಯಾನ್ಮಾಯಿನಂ ತು ಮಹೇಶ್ವರಮ್”(ಶ್ವೇ. ಉ. ೪ । ೧೦) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತಿಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಚಾವ್ಯಕ್ತಮ್ । ತಸ್ಯ ಸಾಂಖ್ಯಾಭಿಮತಪ್ರಧಾನಾದ್ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಮಾಹ -
ಪರಮಾತ್ಮನೀತಿ ।
ಶಕ್ತಿತ್ವೇನಾದ್ವಿತೀಯತ್ವಾವಿರೋಧಿತ್ವಮಾಹ -
ವಟಕಣಿಕಾಯಾಮಿವೇತಿ ।
ಭಾವಿವಟವೃಕ್ಷಶತಕ್ತಿಮದ್ವಟಬೀಜಂ ಸ್ವಶಕ್ತ್ಯಾ ನ ಸದ್ದ್ವಿತೀಯಂ ಕಥ್ಯತೇ ತದ್ವದ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಪಿ ನ ಮಾಯಾಶಕ್ತ್ಯಾ ಸದ್ವಿತೀಯಮ್ । ಸತ್ತ್ವಾದಿರೂಪೇಣ ನಿರೂಪ್ಯಮಾಣೇ ವ್ಯಕ್ತಿರಸ್ಯ ನಾಸ್ತೀತ್ಯವ್ಯಕ್ತಮ್ । ತತೋಽವ್ಯಕ್ತಶಬ್ದಾದಪ್ಯದ್ವೈತಾವಿರೋಧಿತ್ವಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ । ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಪಂಚಸ್ಯ ಕಾರಣಮವ್ಯಕ್ತಮ್ । ತಸ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮಪರತಂತ್ರತ್ವಾತ್ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪಚಾರೇಣ ಕಾರಣತ್ವಮುಚ್ಯತೇ ನ ತ್ವವ್ಯಕ್ತವದ್ವಿಕಾರಿತಯಾಽನಾದಿತ್ವಾದವ್ಯಕ್ತಸ್ಯ ಪಾರತತ್ರ್ಯಂ ಚ ಪೃಥಕ್ಸತ್ತ್ವೇ ಪ್ರಮಾಣಾಭಾವಾದಾತ್ಮಸತ್ತಯೈವ ಸತ್ತಾವತ್ತ್ವಾಚ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೧ ॥
ಪಾರಯಿಷ್ಣವ ಇತಿ ।
ಸಂಸಾರಪಾರಂ ಗಂತಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನ ಪ್ರಕಾಶತೇ ಚೇತ್ತರ್ಹಿ ನಾಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ ನ ವಾಚ್ಯಂ ಲಿಂಗದರ್ಶನಾದಿತ್ಯಾಹ -
ದರ್ಶನಶ್ರವಣಾದೀನಿ ।
ಕರ್ಮಾಣ್ಯಸ್ಯೇತಿ ತಥೋಕ್ತಃ । ಜೀವಸ್ಯ ಪ್ರಕಶತ್ವೇ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮತ್ವೇ ಸತ್ಯಪಿ ಯೋಽಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಾನವಭಾಸಃ ಸ ಕೇನಾಪಿ ಪ್ರತಿಬಂಧೇನ ಕೃತ ಇತಿ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ । ತಚ್ಚ ಪ್ರತಿಬಂಧಕಂ ನ ವಸ್ತು ಜ್ಞಾನಾನ್ಮುಕ್ತಿಶ್ರುತೇರ್ಬಾಧಪ್ರಸಂಗಾತ್ ।
ತತೋಽವಿದ್ಯೈವ ಪ್ರತಿಬಂಧಿಕೇತ್ಯಾಹ -
ಅವಿದ್ಯಾಮಾಯಾಛನ್ನ ಇತಿ ।
ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಪ್ರಚಯೇನೈಕಾಗ್ರ್ಯಮಾಪನ್ನಮಂತಃಕರಣಂ ಯದಾ ಸಹಕಾರಿ ಸಂಪಾದ್ಯತೇ ತದಾ ತತ್ಸಹಕೃತಾನ್ಮಹಾವಾಕ್ಯಾದಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮೀತಿ ಯಾ ಬುದ್ಧಿವೃತ್ತಿರುತ್ಪದ್ಯತೇ ತಸ್ಯಾಮಭಿವ್ಯಕ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವ ಇತಿ ಸ್ವತೋಽಪರೋಕ್ಷತಯಾ ವ್ಯವಹ್ರಿಯತ ಇತಿ ದೃಶ್ಯತ್ವಮುಪಚರ್ಯತೇ । ಯೋ ಹಿ ಯತ್ಪ್ರಯುಕ್ತವ್ಯವಹಾರಃ ಸ ತದ್ದೃಶ್ಯ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್ ॥ ೧೨ - ೧೩ ॥
ಕ್ರಮೇಣೈವಂ ವಿಷಯದೋಷದರ್ಶನೇನಾಭ್ಯಾಸೇನ ಚ ಬಾಹ್ಯಕರಣಾಂತಃಕರಣವ್ಯಾಪಾರಪ್ರವಿಲಾಪನೇ ಸತಿ ಪ್ರವಿಲಾಪನಕರ್ತುಃ ಕಃ ಪುರುಷಾರ್ಥಃ ಸಿದ್ಧ್ಯತೀತ್ಯತ ಆಹ -
ಏವಂ ಪುರುಷ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ॥ ೧೪ ॥
ಯಾವದ್ಯಾವದ್ಗುಣಾಪಚಯಸ್ತಾವತ್ತಾವತ್ತಾರತಮ್ಯೇನ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಷು ಪರಮಾತ್ಮನಿ ತು ಗುಣಾನಾಮತ್ಯಂತಾಭಾವಾನ್ನಿರತಿಶಯಂ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಂ ಸಿಧ್ಯತೀತ್ಯಾಹ -
ಸ್ಥೂಲಾ ತಾವದಿತ್ಯಾದಿನಾ ॥ ೧೫ - ೧೬ - ೧೭ ॥
ಅನಾದಿರವಿದ್ಯಾಪ್ರತಿಬಂಧಃ ಪ್ರಾಗುಕ್ತೋಽಧುನಾಽಽಗಂತುಕಪ್ರತಿಬಂಧದರ್ಶನಾಯೋತ್ತರವಲ್ಲ್ಯಾರಂಭ ಇತಿ ಸಂಬಂಧಮಾಹ -
ಏಷ ಸರ್ವೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಯದೀಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯಂತರ್ಮುಖಾನಿ ಸ್ಯುಸ್ತದಾ ತಾನ್ಯಾತ್ಮನಿಷ್ಠತಯಾಽಮೃತತ್ವಮೀಯುರತ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಬಹಿರ್ಮುಖಾನಿ ಸೃಷ್ಟಾನೀತಿ ಯತ್ತತ್ತೇಷಾಂ ಹನನಮೇವ ಕೃತಮಿರ್ತ್ಥಃ । ‘ಆಪ್ಲೃ’ ವ್ಯಾಪ್ತಾವಿತಿ ಧಾತ್ವರ್ಥಾನುಸಾರೇಣ ವ್ಯಾಪಕ ಆತ್ಮಶಬ್ದಾರ್ಥಃ । ಯದ್ಯಸ್ಮಾದಾದತ್ತೇ ಸಂಹರತಿ ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯೇವ ಸರ್ವಮಿತಿ ಜಗದುಪಾದಾನಂ ಲಭ್ಯತೇ ವಿಷಯಾನತ್ತೀತ್ಯಾತ್ಮೇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಸ್ವಚೈತನ್ಯಾಭಾಸೇನೋಪಲಬ್ಧೃತ್ವಮಾತ್ಮಶಬ್ದಾರ್ಥಃ । ಯೇನ ಕಾರಣೇನಾಸ್ಯಾಽಽತ್ಮನಃ ಸಂತತೋ ನಿರಂತರಾ ಭಾವಃ ಕಲ್ಪಿತಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನಸತ್ತಾಮಂತರೇಣ ಸತ್ತಾಭಾವಾದ್ಯಥಾ ರಜ್ಜ್ವಾಮಧ್ಯಸ್ತೇ ಸರ್ಪೇ ರಜ್ಜ್ವಾಃ ಸಾತತ್ಯಂ ತಥಾ ಕಲ್ಪಿತಂ ಸರ್ವಂ ಯೇನ ಸ್ವಸ್ವರೂಪವತ್ಸ ಆತ್ಮೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧ - ೨ ॥
ಕಥಂ ತದಧಿಗಮ ಇತಿ ಕಿಂ ವೈದಿಕತ್ವಾದ್ಧರ್ಮವತ್ಪರೋಕ್ಷತ್ವೇನ ಕಿಂವಾ ಘಟಾದಿವತ್ಸಿದ್ಧತ್ವಾದಪರೋಕ್ಷತ್ವೇನಾಪೀತ್ಯಾಕಾಂಕ್ಷಾಯಾಮಾತ್ಮತ್ವಾದ್ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽಪರೋಕ್ಷತ್ವೇನೈವಾವಗಮಃ ಸಮ್ಯಗವಗಮ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ -
ಯೇನೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಮೂೂಢಾನಾಂ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇನಾಽಽತ್ಮನಾ ದೇಹಾದೇರ್ವೇದ್ಯತ್ವಂ ಯದ್ಯಪಿ ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ತಥಾಽಪಿ ವಿಚಾರಕಾಣಾಂ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇನೈವ ವೇದ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ತತೋ ಯಚ್ಛಬ್ದೇನ ಪ್ರಸಿದ್ಧವತ್ಪರಾಮರ್ಶೋ ನ ವಿರುಧ್ಯತ ಇತಿ ಪರಿಹರತಿ -
ನ ತ್ವೇವಂ ದೇಹಾದೀತ್ಯಾದಿನಾ ।
ದೈಹಿಕಾಃ ಶಬ್ದಾದಯೋ ನ ಸ್ವಾತ್ಮಾನಮನ್ಯಂ ಚ ವಿಜಾನೀಯುಃ ಶಬ್ದಾದಿತ್ವಾದ್ ದೃಶ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ಬಾಹ್ಯವತ್ ।
ವಿಪಕ್ಷೇ ಬಾಧಕಮಾಹ -
ಯದಿ ಹೀತಿ ॥ ೩ - ೪ - ೫ ॥
ಯಃ ಕಶ್ಚಿತ್ಪೂರ್ವಂ ತಪಸೋ ಜಾತಂ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪ್ರಕೃತಂ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಪಶ್ಯತೀತಿ ಸಂಬಂಧಃ । ಅದ್ಭ್ಯಃ ಪೂರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಾಂತಃಕರಣಾಂಶೇನ ಜೀವಾವಚ್ಛೇದಕತ್ವಾಜ್ಜೀವತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿವಕ್ಷಯಾ ವಿಶೇಷಣಂ ಶಬ್ದಾದೀನುಪಲಭಮಾನಮಿತಿ ।
ಯದಿತಿ ।
ಯಸ್ಮಾಲ್ಲೋಕೇ ಸುವರ್ಣಾಜ್ಜಾತಂ ಕುಂಡಲಂ ಸುವರ್ಣಮೇವ ಭವತಿ ತದ್ವದ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಜಾತೋ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೋಽಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಕ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೬ ॥
ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಸ್ಯೈವ ವಿಶೇಷಣಾಂತರಮಾಹ -
ಕಿಂಚೇತಿ ॥ ೭ - ೮ - ೯ ॥
ಸರ್ವಾತ್ಮಕಂ ಬ್ರಹ್ಮೋಕ್ತಂ ತದಸತ್ , ಉಪಾಧ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನಚೈತನ್ಯಸ್ಯ ಜೀವಸ್ಯ ಸಂಸಾರಿತ್ವಾದ್ವಿರುದ್ಧಧರ್ಮಾಕ್ರಾಂತಯೋರೈಕ್ಯಾಯೋಗಾದಿತ್ಯಾಽಽಶಂಕ್ಯ ವಿರುದ್ಧಧರ್ಮತ್ವಸ್ಯೋಪಾಧಿನಿಬಂಧನತ್ವಾತ್ಸ್ವಭಾವೈಕ್ಯೇ ನ ಕಿಂಚಿದನುಪಪನ್ನಮಿತ್ಯಾಹ -
ಯದ್ಬ್ರಹ್ಮಾದೀತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಅಮುಷ್ಮಿಂಜಗತ್ಕಾರಣತ್ವೋಪಾದ್ಯೌ । ಉಪಾಧಿಸ್ವಭಾವಶ್ಚ ಭೇದದೃಷ್ಟಿಶ್ಚ ತಾಭ್ಯಾಂ ಕಾರಣತಯಾ ಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯುಪಾಧಿಸ್ವಭಾವಭೇದದೃಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಾ । ನ ಹ್ಯಂತಃಕರಣಾದ್ಯುಪಾಧೇರ್ಭೇದದೃಷ್ಟೇಶ್ಚಾನಿರ್ವಾಚ್ಯಾವಿದ್ಯಾಮಂತರೇಣ ಸಂಭವಃ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವಸ್ಯ ಸಂವಿತ್ಸಂಬಂಧಸ್ಯ ಚ ದುರ್ನಿರೂಪತ್ವಾತ್ । ನಾನೇವೇತ್ಯುಪಮಾರ್ಥ ಇವಶಬ್ದಃ । ಯಥಾ ಸ್ವಪ್ನೇ ನಾನಾತ್ವಾಭಾವೇಽಪಿ ನಾನಾತ್ವಮಧ್ಯಾರೋಪ್ಯ ಸತ್ಯತ್ವಾಭಿನಿವೇಶೇನ ವ್ಯವಹರತಿ ತಥಾ ಜಾಗರಿತೇಽಪಿ ನಾನಾತ್ವಮಧ್ಯಾರೋಪ್ಯ ಸತ್ಯತ್ವಾಭಿನಿವೇಶೇನ ಯೋ ವ್ಯವಹರತಿ ತಸ್ಯ ನಿಂದಿತತ್ವಾದೇಕರಸಂ ಬ್ರಹ್ಮೈವಾಸ್ಮೀತಿ ಪ್ರತಿಪತ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೦ ॥
ಏಕರಸಂ ಚೇದ್ ಬ್ರಹ್ಮ ಕಥಂ ಜ್ಞಾತೃಜ್ಞೇಯವಿಭಾಗ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಜ್ಞಂ ಪ್ರತಿ ಕಲ್ಪಿತಭೇೇದೇನೇತ್ಯಾಹ -
ಪ್ರಾಗೇಕತ್ವವಿಜ್ಞಾನಾದಿತಿ ॥ ೧೧ ॥
ಅಂಗುಷ್ಠಪರಿಮಾಣಂ ಜೀವಮನೂದ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವವಿಧಾನಾದ್ವಿಧೀಯಮಾನವಿರೋಧಾದಂಗುಷ್ಠಮಾತ್ರಸ್ಯಾವಿವಕ್ಷಿತತ್ವಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಪರಮೇವ ವಾಕ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ -
ಪುನರಪಿ ತದೇವೇತಿ ॥ ೧೨ - ೧೩ - ೧೪ - ೧೫ ॥
ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಂ ಪರಿಹರನ್ಸಂಬಂಧಮಾಹ -
ಪುನರಪೀತಿ ।
ಭೂಯೋಽಪಿ ಪಥ್ಯಂ ವಕ್ತವ್ಯಮಿತಿ ನ್ಯಾಯೇನೋಪಾಯಾಂತರೇಣ ಬ್ರಹ್ಮ ಜ್ಞಾಪ್ಯತೇ ತತ್ರೋಪಾಯಾ ಏವ ಭಿದ್ಯಂತೇ ನೋಪೇಯಸ್ಯ ಭೇದೋಽಸ್ತೀತಿ । ಪುರೇಣಾಸಂಹತತ್ವಂ ಸ್ವಾಮಿನಃ ಪುರೋಪಚಯಾಪಚಯಾಭ್ಯಾಮುಪಚಯಾಪಚಯರಾಹಿತ್ಯಮ್ । ತತ್ಸತ್ತಾಪ್ರತೀತಿಮಂತರೇಣ ಸತ್ತಾಪ್ರತೀತಿಮತ್ತ್ವಂ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಮ್ ॥ ೧ ॥
ಯಾ ಯಜ್ಞೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ವೇದಿಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾಃ ಪರೋಽಂತಃ, ಪರಸ್ವಭಾವ ಇತಿ ವೇದ್ಯಾಃ ಪೃಥಿವೀಸ್ವಭಾವತ್ವಸಂಕೀರ್ತನಾತ್ಪೃಥಿವೀ ವೇದಿಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಸೌ ವಾ ಆದಿತ್ಯೋ ಹಂಸಃ ಶುಚಿಷದಿತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನಾಽಽದಿತ್ಯೋ ಮಂತ್ರಾರ್ಥತಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ ಕಥಂ ತದ್ವಿರುದ್ಧಮಿದಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ -
ಯದಾಽಪ್ಯಾದಿತ್ಯ ಏವೇತಿ ।
ಸೂರ್ಯ ಆತ್ಮಾ ಜಗತಸ್ತಸ್ಥುಷಶ್ಚೇತಿ ಮಂತ್ರಾನ್ಮಂಡಲೋಪಲಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಚಿದ್ಧಾತೋರಿಷ್ಯತ ಏವ ಸರ್ವಾತ್ಮತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨ ॥
ಯೇಯಂ ಪ್ರೇತೇ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾ ಮನುಷ್ಯ ಇತಿ ಯಾ ಪೂರ್ವಂ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾ ಪ್ರಶ್ನಮೂಲತ್ವೇನೋದ್ಭಾವಿತಾ ಸಾಽಪಿ ನಿರ್ಮೂಲೇತ್ಯೇತದ್ದರ್ಶಯಿತುಂ ದೇಹವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾತ್ಮಾಸ್ತಿತ್ವಂ ಸಾಧಯತಿ -
ಆತ್ಮನಃ ಸ್ವರೂಪಾಧಿಗಮ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಸರ್ವೇ ಪ್ರಾಣಕರಣವ್ಯಾಪಾರಾಶ್ಚೇತನಾರ್ಥಾಸ್ತತ್ಪ್ರಯುಕ್ತಾ ಭವಿತುಮರ್ಹಂತಿ ಜಡಚೇಷ್ಟಾತ್ವಾದ್ರಥಚೇಷ್ಟಾವದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩ ॥
ಶರೀರಂ ಚೇತನಶೇಷಂ ತದ್ವಿಗಮೇ ಭೋಗಾನರ್ಹತ್ವಾದ್ರಾಜಪುರವದಿತ್ಯಾಹ -
ಕಿಂ ಚಾಸ್ಯೇತಿ ॥ ೪ ॥
ಅನ್ಯಥಾಸಿದ್ಧಿಂ ಶಂಕತೇ -
ಸ್ಯಾನ್ಮತಮಿತಿ ।
ನನು ಜೀವ ಪ್ರಾಣಧಾರಣ ಇತಿ ಧಾತುಸ್ಮರಣಾಚ್ಛರೀರಸ್ಯ ಜೀವನಂ ನಾಮ ಪ್ರಾಣಧಾರಣಂ ಪ್ರಾಣಸಂಯೋಗಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಧಾರಣಂ ಕುಂಡೇ ದಧಿಧಾರಣವತ್ತತ್ರ ಚ ಪ್ರಾಣಸ್ಯೈವ ಹೇತುತ್ವಂ ಸಂಯೋಗಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್ । ಕಥಮುಚ್ಯತೇ ಜೀವನಹೇತುತ್ವಂ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ನ ಸಂಭವತೀತಿ ತತ್ರಾಽಽಹ -
ಸ್ವಾರ್ಥೇನಾಸಂಹತೇನೇತಿ ।
ಕಾದಾಚಿತ್ಕಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಶರೀರಸಂಯೋಗಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವತೋಽನುಪಪತ್ತೇಃ ಸಂಘಾತಸ್ಯ ಚ ಲೋಕೇ ಪರಪ್ರಯುಕ್ತಸ್ಯೈವ ದರ್ಶನಾದ್ಭವಿತವ್ಯಮನ್ಯೇನ ಸಂಘಾತಪ್ರಯೋಜಕೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೫ ॥
ಯೇಯಂ ಪ್ರೇತ ಇತಿ ಪ್ರಷ್ಟುಃ ಪರಲೋಕೇಽಸ್ತಿತ್ವೇಽಪಿ ಸಂದೇಹ ಆಸೀತ್ । ವಿಶೇಷತಸ್ತನ್ನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮುಚ್ಯತ ಆಹ -
ಹಂತೇದಾನೀಮಿತಿ ॥ ೬ - ೭ - ೮ ॥
ನನು ಜನ್ಮಮರಣಕಾರಣಾನಾಂ ಪ್ರತಿನಿಯಮಾದಯುಗಪತ್ಪ್ರವೃತ್ತೇಶ್ಚ । ಪುರುಷಬಹುತ್ವಂ ಸಿದ್ಧಂ ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಪರ್ಯಯಾಚ್ಚೇತಿ । ನಾನಾತ್ಮಾನೋ ವ್ಯವಸ್ಥಾತ ಇತ್ಯನೇಕತಾರ್ಕಿಕಬುದ್ಧಿವಿರೋಧಾತ್ಸರ್ವಪುರವರ್ತ್ಯೇಕ ಏವಾಽಽತ್ಮೇತ್ಯತ್ರ ನ ಚಿತ್ತಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಸಂಭವತೀತ್ಯಾಶಂಕ್ಯೌಪಾಧಿಕಭೇದಸಾಧನೇ ಸಿದ್ಧಸಾಧನಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಭೇದಸಾಧನೇ ಚಾನೈಕಾಂತಿಕತ್ವಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಪ್ರಕ್ರಮತ ಇತ್ಯಾಹ -
ಅನೇಕತಾರ್ಕಿಕೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಪ್ರತಿರೂಪಃ ಉಪಾಧಿಸದೃಶಶ್ಚತುಷ್ಕೋಣತ್ವಾದಿಧರ್ಮಕೇ ಹಿ ದಾರುಣಿ ತದ್ರೂಪೋ ವಹ್ನಿರಪಿ ಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೯ - ೧೦ ॥
ಪರಮಾತ್ಮಾ ದುಃಖೀ ಸ್ಯಾದ್ದುಃಖ್ಯಭಿನ್ನತ್ವಾಲ್ಲೋಕವದಿತ್ಯಾಹ -
ಏಕಸ್ಯ ಸರ್ವಾತ್ಮಕತ್ವ ಇತಿ ।
ಅವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತಶ್ಚಿದ್ಧಾತುರಜ್ಞೋ ಭ್ರಾಂತೋ ಭವತಿ । ಭ್ರಾಂತಶ್ಚ ಕಾಮಾದಿದೋಷಪ್ರಯುಕ್ತಃ ಕರ್ಮ ಕುರುತೇ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಚ ದುಃಖಂ ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯಧ್ಯಸ್ಯತಿ ।
ಪರಮಾತ್ಮಾ ತು ನಿರವಿದ್ಯತ್ವಾದ್ದುಃಖಸಾಧನಶೂನ್ಯತ್ವಾನ್ನ ದುಃಖೀ ತತೋ ನ ಪ್ರಯೋಜಕೋ ಹೇತುರಿತ್ಯಾಹ -
ಲೋಕೋ ಹ್ಯವಿದ್ಯಯೇತಿ ।
ಸ್ವರೂಪೇಣ ಭ್ರಾಮಾವಿಷಯತ್ವಂ ವಿಪರೀತಬುದ್ಧ್ಯಧ್ಯಾಸಬಾಹ್ಯತ್ವಂ ರಜ್ಜ್ವಾದೀನಾಂ ತಥಾ ಚೈತನ್ಯಸ್ಯೋಪಾಧಿಸ್ವರೂಪೇಣಾಧ್ಯಾಸಾಶ್ರಯತ್ವೇಽಪಿ ನಿರುಪಾಧಿಕಬಿಂಬಕಲ್ಪಬ್ರಹ್ಮರೂಪೇಣಾಧ್ಯಾಸಾನಾಶ್ರಯತ್ವಾನ್ನ ದುಃಖಿತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೧ ॥
ಪರೋತ್ಕರ್ಷದರ್ಶನಂ ಪಾರತಂತ್ರ್ಯಂ ಚ ಸ್ವಸ್ಯ ಹೀನತ್ವಂ ದುಃಖಕಾರಣಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ತದಭಾವನ್ನ ಪರಮಾತ್ಮಾ ದುಃಖೀ ತತಸ್ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪರಃ ಪುರುಷಾರ್ಥೋ ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯಾಹ -
ಕಿಂಚ ಸ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ ॥ ೧೨ ॥
ಇದಾನೀಂ ಪರಮಾತ್ಮನ್ಯುಪಪತ್ತಿಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ -
ಕಿಂಚ ನಿತ್ಯ ಇತಿ ।
ಸೂರ್ಯಾಚಂದ್ರಮಸೌ ಧಾತಾ ಯಥಾಪೂರ್ವಮಕಲ್ಪಯದಿತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇರಕೃತಾಭ್ಯಾಗಮಕೃತವಿಪ್ರಣಾಶಪ್ರಸಂಗಪರಿಹಾರಾಚ್ಚ ಕಲ್ಪಾಂತರೀಯಭಾವಾನಾಂ ಪ್ರಲೀನಾನಾಂ ಕಲ್ಪಾಂತರೇ ಸಜಾತೀಯರೂಪೇಣೋತ್ಪಾದಃ ಪ್ರತೀಯತೇ ಸ ತದಾ ಸ್ಯಾದ್ಯದಿ ವಿನಾಶಿನಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ಶಕ್ತಿಶೇಷೋ ಲಯಃ ಸ್ಯಾತ್ । ತತಃ ಪ್ರಲಯೇ ವಿನಶ್ಯತ್ಸರ್ವಂ ಯತ್ರ ಶಕ್ತಿಶೇಷಂ ವಿಲೀಯತೇ ಸೋಽಭ್ಯುಪಗಂತವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಬುದ್ಧಿಮತಾಮಪಿ ಬ್ರಹ್ಮೇಂದ್ರಾದೀನಾಂ ಪರಮಾನಂದಾಭಿಮುಖ್ಯಂ ಹಿತ್ವಾ ಯಾ ಬಹಿರ್ಮುಖಾ ಚೇತನೋಪಲಭ್ಯತೇ ಸಾಽಪಿ ನಿಯಂತಾರಂ ಗಮಯತೀತ್ಯಾಹ -
ಚೇತನಶ್ಚೇತನಾನಾಮಿತಿ ।
ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾನಾಂ ಸಂಘಾತಾನಾಂ ವಾ ಚೇತಯಿತೃತ್ವಂ ಯಚ್ಚೈತನ್ಯನಿಮಿತ್ತಂ ಸೇಽಸ್ತಿ ಪರ ಆತ್ಮೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವಿಮತಂ ಕರ್ಮಫಲಂ ತತ್ಸ್ವರೂಪಾದ್ಯಭಿಜ್ಞೇನ ದೀಯಮಾನಂ ವ್ಯವಹಿತಫಲತ್ವಾತ್ಸೇವಾಫಲವದಿತ್ಯಾಹ -
ಕಿಂಚ ಸ ಇತಿ ॥ ೧೩ ॥
ವಿದ್ವದನುಭವೋಽಪಿ ಪರಮಾನಂದೇ ಪ್ರಮಾಣಮಿತ್ಯಾಹ -
ಯತ್ತದಾತ್ಮವಿಜ್ಞಾನಮಿತಿ ।
ತಸ್ಮಾದಸಂಭಾವಿತತಯಾ ನ ಜಿಹಾಸಿತವ್ಯಂ ಪರಮಾತ್ಮದರ್ಶನಂ ಕಿಂತು ಶ್ರದ್ದಧಾನತಯಾ ವಿಚಾರಯಿತವ್ಯಮೇವೇತ್ಯಾಹ -
ಕಥಂ ನ್ವಿತಿ ॥ ೧೪ - ೧೫ ॥
ಶಾಲ್ಮಲ್ಯಾದಿತೂಲದರ್ಶನೇನಾದೃಷ್ಟಮಪಿ ವೃಕ್ಷಮೂಲಂ ಯಥಾಽಸ್ತೀತ್ಯವಧಾರ್ಯತೇ ತದ್ವದದೃಷ್ಟಸ್ಯಾಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽವಧಾರಣಾಯ ಪ್ರಕ್ರಮತ ಇತ್ಯಾಹ -
ತೂಲಾವಧಾರಣೇನೇತಿ ।
ವೃಕ್ಷಶಬ್ದಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಮಾಹ -
ವ್ರಶ್ಚನಾದಿತಿ ।
“ವ್ರಶ್ಚೂ ಛೇದನೇ” ಅಸ್ಯ ಧಾತೋಃ ಸಪ್ರತ್ಯಯಾಂತಸ್ಯ ರೂಪಂ ವೃಕ್ಷ ಇತಿ ।
ಛೇದ್ಯತ್ವೇ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ -
ಜನ್ಮಜರೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಪ್ರಸಿದ್ಧವೃಕ್ಷಸಾಮ್ಯಾದ್ವಾ ವೃಕ್ಷಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಽಽಹ -
ಅವಸಾನೇ ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಪ್ರಸಿದ್ಧೋ ವೃಕ್ಷಃ ಸ್ಥಾಣುರ್ವಾ ಪುರುಷೋ ವೇತಿ ವಿಕಲ್ಪಾಸ್ಪದೋ ದೃಷ್ಟಸ್ತಥಾಽಯಮಪಿ ಸಂಘಾತೋ ವಾ ಪರಿಮಾಣೋ ವಾಽಽರಬ್ಧೋ ವಾ ಸದ್ವಾಽಸದ್ವೇತ್ಯಾದೀನಾಮನೇಕೇಷಾಂ ಶತಸಂಖ್ಯಾಕಪಾಷಂಡಬುದ್ಧಿವಿಕಲ್ಪಾನಾಂ ವಿಷಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಕಿಸಂಜ್ಞಕೋಽಯಂ ವೃಕ್ಷ ಇತ್ಯನಧ್ಯವಸಾಯಗೋಚರಃ ಕಶ್ಚಿದ್ವೃಕ್ಷೋ ದೃಷ್ಟಸ್ತಥಾಽಯಮಪೀತಿ ಸಾಮ್ಯಮ್ ।
ಸಾಮ್ಯಾಂತರಮಾಹ -
ತತ್ತ್ವವಿಜಿಜ್ಞಾಸುಭಿರಿತಿ ।
ಅಪರಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಿಜ್ಞಾನಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿದ್ವಯಾತ್ಮಕೋ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ ಪ್ರಥಮೋಽವಸ್ಥಾಭೇದೋಽಂಕುರೋಽಸ್ಯೇತಿ ತಥೋಕ್ತಃ । ಬುದ್ಧೀಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವಿಷಯಾಃ ಶಬ್ದಾದಯಃ ಪ್ರವಾಲಾಂಕುರಾಃ ಕಿಸಲಯಾನ್ಯಸ್ಯೇತಿ ಸ ತಥೋಕ್ತಃ । ಶ್ರುತ್ಯಾದೀನಿ ಪಲಾಶಾನಿ ಪತ್ರಾಣ್ಯಸ್ಯೇತಿ । ಸುಖದುಃಖೇ ಪ್ರಾಣಿವೇದನಾ ಏವಾನೇಕೋ ರಸೋಽಸ್ಯೇತಿ । ಫಲತೃಷ್ಣೈವ ಸಲಿಲಾವಸೇಕಸ್ತೇನ ಪ್ರರೂಢಾನಿ ಕರ್ಮವಾಸನಾದೀನಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾದಿಭಾವೇನ ಮಿಶ್ರೀಕೃತಾನಿ ದೃಢಬಂಧನಾನ್ಯವಾಂತರಮೂಲಾನ್ಯಸ್ಯ ವಟವೃಕ್ಷಸ್ಯೇವ ತಥೋಕ್ತಃ । ಸತ್ಯನಾಮಾದಿಷು ಸಪ್ತಲೋಕೇಷು ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಿ ಭೂತಾನ್ಯೇವ ಪಕ್ಷಿಣಸ್ತೈಃ ಕೃತಂ ನೀಡಂ ಯಸ್ಮಿನ್ । ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಸುಖದುಃಖಾಭ್ಯಾಮುದ್ಭೂತೌ ಹರ್ಷಶೋಕೌ ತಾಭ್ಯಾಂ ಯಥಾಸಂಖ್ಯೇನ ಜಾತಾನಿ ನೃತ್ಯಾದೀನಿ ರುದಿತಾದಿಶಬ್ದಾಶ್ಚೈತೈಃ ಕೃತಸ್ತುಮುಲೀಭೂತೋ ಮಹಾರವೋ ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ವಿಗ್ರಹಃ ॥ ೧ ॥
ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಶೂನ್ಯತಾಪರ್ಯಂತಂ ನಷ್ಟಸ್ಯಾಸತ್ತ್ವಪೂರ್ವಕಮೇವ ಜನ್ಮ ತತೋ ನಾಸ್ತಿ ಮೂಲಮಿತಿ ಶಂಕತೇ -
ಯದ್ವಿಜ್ಞಾನಾದಿತಿ ।
ತನ್ನ । ಶಶವಿಷಾಣಾದೇರಸತಃ ಸಮುತ್ಪತ್ತ್ಯದರ್ಶನಾತ್ಸತ್ಪೂರ್ವಕತ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧೇಶ್ಚಾಸ್ತಿ ಸದ್ರೂಪಂ ವಸ್ತು ಜಗತೋ ಮೂಲಂ ತಚ್ಚ ಪ್ರಾಣಪದಲಕ್ಷ್ಯಂ ಪ್ರಾಣಪ್ರವೃತ್ತೇರಪಿ ಹೇತುತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨ ॥
ಸೂರ್ಯಾದೀನಾಂ ನಿಯತಪ್ರವೃತ್ತ್ಯನುಪಪತ್ತ್ಯಾ ನಿಯಾಮಕತ್ವೇನ ಸಂಭಾವಿತಂ ಯತ್ಪಾರಮೇಶ್ವರಂ ರೂಪಂ ತದವಗಮಾಯೇಹೈವ ಯತ್ನಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ -
ತಚ್ಚೇತಿ ।
ಇಹೈವ ಬೋದ್ಧುಂ ಶಕ್ತಃ ಸನ್ನಿಹೈವ ಚೇಜ್ಜಾನಾತಿ ತದಾ ಮುಚ್ಯತ ಏವೇತಿ ಸಂಬಂಧಃ ॥ ೩ - ೪ - ೫ ॥
‘ಇಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಾ ಹ್ಯರ್ಥಾ’(ಕ. ಉ. ೧ । ೩ । ೧೦) ಇತಿ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮಿಹ ತ್ವರ್ಥಾನಾಮಗ್ರಹಣಾತ್ಸರ್ವಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮತ್ವಂ ನ ಸಂಭವತೀತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ -
ಅರ್ಥಾನಾಮಿಹೇತಿ ॥ ೬ - ೭ ॥
ಬುದ್ಧಿಸುಖದುಃಖಾದಿಃ ಸಾಶ್ರಯೋ ಗುಣತ್ವಾದ್ರೂಪವದಿತಿ ವೈಶೇಷಿಕಾ ಅನುಮಿಮತೇ । ತದಸತ್ । ಸಾಶ್ರಯತ್ವಮಾತ್ರಸಾಧನೇ ಸಿದ್ಧಸಾಧನತ್ವಾನ್ಮನಸ ಏವ ಕಾಮಾದಿಗುಣವತ್ತ್ವಶ್ರವಣಾದಾತ್ಮಾಶ್ರಯತ್ವಕಲ್ಪನೇ ಚ ನಿರ್ಗುಣತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧತ್ವಾದಾತ್ಮನಾ ಸಹ ಬುದ್ಧ್ಯಾದೇರವಿನಾಭಾವಾಗ್ರಹಣಾಚ್ಚ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿ ನಾಽಽತ್ಮಲಿಂಗಮಿತ್ಯಾಹ -
ಲಿಂಗ್ಯತೇ ಗಮ್ಯತೇ ಯೇನೇತಿ ॥ ೮ ॥
ಕಥಂ ದರ್ಶನಮುಪಪದ್ಯತ ಇತಿ ಪ್ರಷ್ಟುಃ ಕೋಽಭಿಪ್ರಾಯಃ ಕಿಂ ವಿಷಯತಯಾ ದರ್ಶನಂ ವಕ್ತವ್ಯಮುತಾವಿಷಯತಯೈವ ದರ್ಶನೋಪಾಯೋ ವಾಚ್ಯಃ, ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರತ್ಯಾಹ -
ನ ಸಂದೃಶ ಇತಿ ।
ರೂಪಾದಿಮತ್ತದ್ವಿಶೇಷಣಂ ಚ ದರ್ಶನವಿಷಯಯೋಗ್ಯಂ ಭವತಿ ತದಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ದ್ವಿತೀಯಂ ಪ್ರತ್ಯಾಹ -
ಕಥಂ ತರ್ಹೀತಿ ।
ಬಾಹ್ಯಕರಣಗ್ರಾಮೋಪರಮೇಽಪಿ ಯದಾ ಮನೋ ವಿಷಯಾನ್ಸಂಕಲ್ಪಯತೇ ತದಾ ಮುಮುಕ್ಷೋರ್ಬುದ್ಧಿಸ್ತಸ್ಯ ನಿಯಂತ್ರೀ ಭವತಿ । ಹೇ ಮನಃ ಕಿಮರ್ಥಂ ತ್ವಂ ಪಿಶಾಚವತ್ಪ್ರಧಾವಸಿ । ನ ತಾವತ್ಸ್ವಪ್ರಯೋಜನಾರ್ಥಮ್ । ತವ ಜಡತ್ವಾತ್ಪ್ರಯೋಜನಸಂಬಂಧಾನುಪಪತ್ತೇರ್ವಿಷಯಾಣಾಂ ಚ ಕ್ಷಯಿಷ್ಣುತ್ವಾದಿದೋಷದುಷ್ಟಾನಾಂ ಸಂಬಂಧೇನ ಪ್ರಯೋಜನಾನುಪಪತ್ತೇಃ । ನಾಪಿ ಚೇತನಾರ್ಥಮ್ । ತಸ್ಯಾಸಂಗತ್ವಾತ್ಪರಮಾನಂದಸ್ವಭಾವತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ ನಿಯಂತೃತ್ವೇನ ಬುದ್ಧಿರ್ಮನೀಡುಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ -
ಮನಸ ಇತಿ ।
ಅವಿಕಲ್ಪಯಿತ್ರ್ಯೇತಿ ।
ವಿಷಯಕಲ್ಪನಾಶೂನ್ಯಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮೀತ್ಯವಿಷಯತಯೈವ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವವ್ಯಂಜಿಕಯಾ ಮಹಾವಾಕ್ಯೋತ್ಥಯಾ ಬುದ್ಧಿವೃತ್ತ್ಯಾ ಜ್ಞಾತುಂ ಶಕ್ಯತ ಇತಿ ಸಂಬಂಧಃ ।
ಕಥಂಭೂತ ಆತ್ಮೇತ್ಯತ ಆಹ -
ಮನಸೇತಿ ।
ಯದ್ಯನ್ಮಯಾ ದೃಶ್ಯತೇ ಬಾಹ್ಯಂ ಘಟಾದಿ ತತ್ತದಹಂ ಯಥಾ ನ ಭವಾಮಿ ತಥಾಽಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಸಂಘಾತೇ ಯದ್ಯದ್ದೃಶ್ಯಂ ತತ್ತದಹಂ ನ ಭವಾಮಿ ಕಿಂತು ಯೋಽತ್ರ ಜ್ಞೋಂಽಶಃ ಸೋಽಪಿ ಸರ್ವಶರೀರೇಷ್ವೇಕಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತತ್ವಾದೇಕ ಏವೇತಿ ವಿಚಾರೇಣ ಪ್ರಥಮಂ ಸಂಭಾವಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೯ ॥
ಶ್ರುತವೇದಾಂತಾನಾಮಪಿ ಕೇಷಾಂಚಿದ್ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮೀತಿಬುದ್ಧಿಸ್ಥೈರ್ಯಾದರ್ಶನಾದಸ್ತಿ ಕಿಂಚಿತ್ಪ್ರತಿಬಂಧಕಾಂತರಂ ತದಪನಯೋಪಾಯೋಽಪ್ಯನ್ಯೋ ವಕ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಽಽಹ -
ಸಾ ಹೃದಿತಿ ।
ಶ್ರವಣಮನನಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಮಾಣಪ್ರಮೇಯಾಸಂಭಾವನಾನಿರಾಸೇಽಪಿ ಚಿತ್ತಸ್ಯಾನೇಕಾಗ್ರತಾದೋಷಃ ಪ್ರತಿಬಂಧಕಃ ಸಂಭವತಿ ತದಪನಯಾಯ ಯೋಗೋಽನುಷ್ಠಾತವ್ಯ ಉಪದಿಶ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯದನುಗತಾನೀತಿ ।
ಯೇನ ಯೇನ ಮನಸಾಽಧಿಷ್ಠಿತಾನಿ ತೇನ ತೇನ ಸಹಾವತಿಷ್ಠಂತೇ ನಿವೃತ್ತವ್ಯಾಪಾರಾಣಿ ಭವಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೦ ॥
ವಿಯೋಗಮೇವ ಸಂತಂ ಯೋಗಮಿತಿ ವಿರುದ್ಧಲಕ್ಷಣಯಾ ಮನ್ಯಂತ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ತತ್ಸ್ಫುಟಯತಿ -
ಸರ್ವಾನರ್ಥೇತಿ ।
ಉಪಸಂಹೃತಂ ಮನೋ ಯದಿ ಸುಷುಪ್ತಿಂ ಗಚ್ಛೇತ್ತದಾ ಸಾಽನರ್ಥಬೀಜಾವಸ್ಥಾ ಭವತಿ । ತದ್ವ್ಯಾವೃತ್ತಯೇ ಪೂರ್ಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮೀತ್ಯಾವೃತ್ತೌ ಯೋಜಯೇದಾವೃತೌ ನಿಯುಕ್ತಂ ವಿಷಯೇಷು ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಚೇತ್ಸ್ಯಾತ್ತದ್ದೋಷದರ್ಶನೇನ ತತೋಽಪಿ ವ್ಯಾವರ್ತಯೇತ್ । ವ್ಯಾವೃತ್ತಮಪಿ ತತಸ್ತಟಸ್ಥಂ ಚೇತ್ಸ್ಯಾತ್ಸಾಽಪಿ ತಾವತ್ಕಷಾಯಾವಸ್ಥಾ ; ತತೋ ನಿರುದ್ಧಂ ಮನೋ ಯದಾ ನ ಜಾಗರ್ತಿ ನ ಸ್ವಪಿತಿ ನ ಚಾಂತರಾಲಾವಸ್ಥಂ ಭವತಿ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮಾವಭಾಸಕತಯೈವ ಕ್ಷೀಣಂ ಭವತಿ ತದಾ ಸರ್ವಾನರ್ಥವಿಯೋಗಲಕ್ಷಣಾ ಸಾಽವಸ್ಥಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯೋಗಾರಂಭಕಾಲೇ ಪ್ರಮಾದವರ್ಜನಂ ವಿಧೇಯತಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾನುವಾದಪರತಯಾ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ -
ಅಥವೇತಿ ।
ವಿಧಿಪಕ್ಷೇ ಹೇತುಂ ಪೃಚ್ಛತಿ -
ಕುತ ಇತಿ ॥ ೧೧ ॥
ಉತ್ತರಮಂತ್ರಮವತಾರಯಿತುಂ ಶಂಕಾಮುದ್ಭಾವಯತಿ -
ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಚೇಷ್ಟಾವಿಷಯಂ ಚೇದಿತಿ ।
ಘಟೋಽಸ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಪನ್ನಸ್ಯ ಘಟಸ್ಯ ಮುದ್ಗರಾಭಿಘಾತಾದ್ವಿಲಾಪನೇ ಘಟಾಕಾರ ಏವ ವಿಲೀಯತೇ ನಾಸ್ತಿತ್ವಾಂಶಸ್ತಸ್ಯ ಕಪಾಲಾದಾವಪ್ಯನುವೃತ್ತಿದರ್ಶನಾತ್ ।
ಅತಃ ಕಾರ್ಯವಿಲಾಪನಸ್ಯಾಸ್ತಿತ್ವನಿಷ್ಠತ್ವಾನ್ನ ಶೂನ್ಯತಾಪರ್ಯವಸಾಯೀ ಲಯ ಇತ್ಯುಕ್ತಮೇತತ್ಸ್ಫುಟಯತಿ -
ತಥಾ ಹೀತಿ ।
ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ವಿಲಯೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ತತ್ಕಾರಣಮವಶಿಷ್ಯತೇ ತಸ್ಯಾಪಿ ವಿಲಯೇ ತತಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಿತಿ ಯಾವದ್ದರ್ಶನಂ ವ್ಯಾಪ್ತಿಮುಪಲಭ್ಯ ಯತ್ರ ನ ದೃಶ್ಯತೇ ತತ್ರಾಪಿ ಮೂರ್ತವಿಲಯಸ್ಯಾವಶ್ಯಂಭಾವಿತ್ವಾತ್ಸನ್ಮಾತ್ರಮೇವಾಮೂರ್ತಮವತಿಷ್ಠತ ಇತಿ ಕಾರ್ಯಮೇವ ಸೂಕ್ಷ್ಮತಾರತಮ್ಯಪಾರಂಪರ್ಯೇಣಾನುಸ್ರಿಯಮಾಣಂ ಸದ್ಬುದ್ಧಿನಿಷ್ಠಾಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ಗಮಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನು ಯದ್ದೃಶ್ಯಂ ತದಸದ್ಯಥಾ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಮಿತಿ ವ್ಯಾಪ್ತಿದರ್ಶನಾದಸ್ತಿತ್ವೇನ ದೃಶ್ಯಸ್ಯಾಸತ್ತ್ವಾತ್ಸದ್ಬುದ್ಧಿರಪಿ ನಾಸ್ತ್ಯೇವೇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ -
ಯದಾಽಪೀತಿ ।
ಸದ್ಬುದ್ಧಿರಪಿ ನಾಸ್ತೀತ್ಯೇವಂಭೂತಃ ಪ್ರತ್ಯಯೋಽವಶ್ಯಮಸ್ತೀತ್ಯಭ್ಯುಪಗಂತವ್ಯಮ್ । ಅನ್ಯಥಾ ನಿಷೇಧವ್ಯವಹಾರಾಯೋಗಾತ್ । ಅತೋಽಂತತೋ ಗತ್ವಾ ಸದ್ಬುದ್ಧಿಃ ಸ್ವೀಕೃತಾ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತತಃ ಕಿಮಿತ್ಯತ ಆಹ -
ಬುದ್ಧಿರ್ಹೀತಿ ।
ವ್ಯಭಿಚಾರಿಷ್ವಪಿ ವಿಷಯೇಷು ಸನ್ಮಾತ್ರಬುದ್ಧೇರವ್ಯಭಿಚಾರದರ್ಶನಾದ್ಬುದ್ಧೇಶ್ಚ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾತ್ಸನ್ಮಾತ್ರಂ ವಸ್ತ್ವಭ್ಯುಪಗಂತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಇತಶ್ಚ ಸದೇವ ಮೂಲಂ ಜಗತೋ ವಾಚ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ -
ಮೂಲಂ ಚೇದಿತಿ ।
ನಾಸ್ತಿ ಜಗತೋ ಮೂಲಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯವಗಮೇಽಪಿ ಪ್ರತಿಯೋಗಿತಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಸಂಭವಾತ್ಕಿಮಿತಿ ಮುಮುಕ್ಷುಣಾ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಕಾಮೇನಾಸ್ತೀತ್ಯೇವೋಪಲಬ್ಘವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ -
ಕಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ಪ್ರತಿಯೋಗಿತಯಾ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ನಿಷೇಧ್ಯತ್ವಾದಾತ್ಮತಯಾ ಜ್ಞಾನಂ ನ ಸ್ಯಾದತೋ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಕಾಮೇನಾಸ್ತಿ ಜಗನ್ಮೂಲಮಿತ್ಯವಗಂತವ್ಯಮೇವೇತ್ಯಾಹ -
ಅಸ್ತೀತಿ ಬ್ರುವತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ॥ ೧೨ ॥
ಸೋಪಾಧಿಕಸ್ಯಾಽಽತ್ಮನೋ ಜ್ಞಾನಾನ್ಮುಕ್ತ್ಯಸಂಭವಾನ್ನಿರುಪಾಧಿಕಜ್ಞಾನಾಯಾಪಿ ಪ್ರಯತಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ -
ಯದಾ ತ್ವಿತಿ ।
ಸೋಪಾಧಿಕೇ ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ಥಿರೀಭೂತಸ್ಯ ತದ್ದ್ವಾರೇಣ ಲಕ್ಷ್ಯಪದಾರ್ಥಾವಗಮೇ ಸತಿ ಕ್ರಮೇಣ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಾವಗತಿಃ ಸಂಭಾವ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ -
ತತ್ರಾಪ್ಯುಭಯೋರಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಸದುಪಲಭ್ಯಮಾನಂ ಕಾರ್ಯಮುಪಾಧಿರ್ಯಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಸ್ಯ ತತ್ಕೃತೋ ಯೋಽಸ್ತಿತ್ವಪ್ರತ್ಯಯಃ ಕಾರಣತ್ವಾದಸ್ತಿ ಪರ ಆತ್ಮೇತಿ ತೇನೋಪಲಬ್ಧಸ್ಯೇತಿ ಯೋಜನಾ ॥ ೧೩ ॥
ಸರ್ವೇ ಕಾಮಾ ಇತಿ ।
ಪ್ರವೃತ್ತಫಲಕರ್ಮೋಪಸ್ಥಾಪಿತೇ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿನಿಮಿತ್ತಾನ್ನಪಾನಾದೌ ಪ್ರವೃತ್ತಿಕಾರಣೇಚ್ಛಾವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾಃ ಸರ್ವೇ ಕಾಮಾಃ ಕಾಮ್ಯೇನ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಾದಿನಾ ಸ್ವರ್ಗಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಾಮಿ ತ್ರೈಪುರ್ಯಾರಾಧನೇನ ಜನಂ ವಶೀಕರಿಷ್ಯಾಮೀತ್ಯೇವಮಾದಯಃ ; ಸ್ವರ್ಗಾದಿದೇಹೇಷ್ವಪ್ಯಹಮೇವ ತಿಷ್ಠಾಮಿ ತದ್ಭೋಗಾಶ್ಚ ಪ್ರಾಪ್ತಾ ಏವಾಪ್ರಾಪ್ತವಿಷಯಶ್ಯ ಕಾಮೋ ವ್ಯರ್ಥೋ ಮಿಥ್ಯಾ ಚಾಸಾವಿತಿ ವಿಚಾರೇಣ ವಿಶೀರ್ಯಂತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕಾಮಾಶ್ರಯ ಆತ್ಮೇತಿ ವೈಶೇಷಿಕಮತಂ ಶ್ರುತಿಬಾಹ್ಯತ್ವಾನ್ನಾಽಽದರಣೀಯಮೇವೇತ್ಯಾಹ -
ಬುದ್ಧಿರ್ಹೀತಿ ॥ ೧೪ ॥
ಕಾಮಪ್ರವಿಲಯಸ್ಯ ಸುಷುಪ್ತೇಽಪಿ ಭಾವಾದಮೃತತ್ವಚಿಹ್ನತ್ವಂ ನ ಭವತೀತಿ ಮತ್ವಾಽಽಹ -
ಕದಾ ಪುನರಿತಿ ॥ ೧೫ ॥
ಪ್ರಕರಣವಿಚ್ಛೇದೇನೋಕ್ತಸ್ಯ ಸಂಬಂಧಂ ದರ್ಶಯತಿ -
ನಿರಸ್ತಾಶೇಷೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಯದಭಾಣಿ ಭಾಸ್ಕರೇಣ ಪ್ರಕರಣಾದ್ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ವಿಷಯೈವೇಯಂ ಗತಿರಿತಿ । ತದಸತ್ । ಗತಿಶ್ರವಣೇನ ಲಿಂಗೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಗಮನಯೋಗ್ಯೇಽಸ್ಯಾ ಗತೇಃ ಸಂಬಂಧಾವಗಮೇ ಸತಿ ದುರ್ಬಲೇನ ಪ್ರಕರಣೇನ ಪ್ರಕೃತಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ಸಂಬಂಧಾನುಪಪತ್ತೇಃ । ನಾಡ್ಯಂತರಾಣಾಮಪಿ ತತ್ಸಂಬಂಧಪ್ರಸಂಗಾಚ್ಛ್ರುತಿವಿರುದ್ಧತ್ವಪ್ರಸಂಗಾಚ್ಚ । ವಿಸ್ತರಶ್ಚ ಪ್ರಕಟಾರ್ಥ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ ॥ ೧೬ ॥
ಆತ್ಮಾನಂ ದೇಹಮಧಿಕೃತ್ಯ ವರ್ತತ ಇತ್ಯಧ್ಯಾತ್ಮಮ್ । ಪ್ರತ್ಯಕ್ಸ್ವರೂಪಮೇವ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಮೃತ್ಯುರ್ಭವತಿ ನಾನ್ಯದ್ರೂಪಮರ್ಚಿರಾದಿಮಾರ್ಗಗಮ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸಂಯೋಗಸ್ಯ ವಿಯೋಗಾವಸಾನತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಏವಂಶಬ್ದಸ್ಯ ವಿಚ್ಛಬ್ದೇನ ಸಹ ಸಬಂಧ ಏವಂವಿದಿತಿ ॥ ೧೭ - ೧೮ - ೧೯ ॥