आनन्दज्ञानविरचिता
पदच्छेदः पदार्थोक्तिर्विग्रहो वाक्ययोजना ।
आक्षेपोऽथ समाधानं व्याख्यानं षड्विधं मतम् ॥
ధర్మాధర్మాద్యసంసృష్టం కార్యకారణవర్జితమ్ ।
కాలాదిభిరవిచ్ఛిన్నం బ్రహ్మ యత్తన్నమామ్యహమ్ ॥ ౧ ॥
యః సాక్షాత్కృతపరమానన్దో యావదధికారం యామ్యే పదే వర్తమానోఽకర్తృబ్రహ్మాత్మతానుభవబలతో భూతయాతనానిమిత్తదోషైరలిప్తస్వభావ ఆచార్యో వరప్రదానేన పరబ్రహ్మాత్మైక్యవిద్యాముపదిదేశ యస్మై చోపదిదేశ తాభ్యాం నమస్కుర్వన్నాచార్యభక్తేర్విద్యాప్రాప్త్యఙ్గత్వం దర్శయతి -
ఓం నమో భగవతే వైవస్వతాయేతి ।
అథశబ్దో మఙ్గలార్థః ।
చికీర్షితం ప్రతిజానీతి -
కాఠకేతి ।
ననూపనిషదో వృత్తిర్నాఽఽరబ్ధవ్యా ప్రాణినాం కామకలుషితచేతసాముపనిషచ్ఛ్రవణాత్పరాఙ్ముఖత్వాద్విశిష్టస్యాధికారిణో దుర్నిరూపత్వాద్బన్ధస్య చ సత్యస్య కర్మభ్య ఎవ నివృత్తేరుపనిషజ్జన్యవిద్యాయా నిష్ప్రయోజనత్వాజ్జీవస్య చాసంసారిబ్రహ్మాత్మతాయాః ప్రతిపాదయితుమశక్యత్వేన నిర్విషయత్వాచ్చేత్యాశఙ్క్యోపనిషచ్ఛబ్దనిర్వచనేన విద్యాయా విశిష్టాధికార్యాదిమత్త్వప్రదర్శనేన తజ్జనకస్య గ్రన్థస్యాపి విశిష్టాధికార్యాదిమత్త్వేన వ్యాఖ్యేయత్వం దర్శయితుం ప్రథమముపనిషచ్ఛబ్దస్వరూపసిద్ధిం తావదాహ -
ఉపనిపూర్వస్యేతి ।
బ్రహ్మవిద్యాయాముపనిషచ్ఛబ్దస్య ‘ఉపనిషదం భో బ్రూహి’(కే.ఉ. ౪-౭) ఇత్యాదిప్రయోగదర్శనాద్ధాత్వర్థమాహ -
ఉపనిషచ్ఛబ్దేనేతి ।
క్లృప్తావయవశక్త్యైవ ప్రయోగసమ్భవే సముదాయశక్తిరుపనిషచ్ఛబ్దస్య న కల్పనీయేత్యాహ -
కేన పునరితి ।
‘షద్లృ’ విశరణగత్యవసాదనేష్వితి ధాతోర్విశరణమర్థమాదాయ యోగవృత్తిమాహ -
ఉచ్యత ఇతి ।
విషయేషు క్షయిష్ణుత్వాదిదోషదర్శనాద్విరక్తాః కేచన ముముక్షవః ప్రసిద్ధా న సర్వే భవదృశాః కాముకా ఎవేతి యచ్ఛబ్దేన ప్రసిద్ధావద్యోతకేన కథయతి । ఆనుశ్రవికాః శబ్దప్రతిపన్నాః స్వర్గభోగాదయః ।
ఉపసద్యేతి ।
ఆచార్యోపదేశాల్లబ్ధ్వా యావత్సాక్షాత్కారం శీలయన్తి సంసార్యసంసార్యైక్యాసమ్భావనాది నిరస్యన్తీత్యర్థః ।
గత్యర్థమాదాయాఽఽహ -
పూర్వోక్తేతి ।
అగ్నివిద్యాయామప్యవసాదనమాదాయోపనిషచ్ఛబ్దస్య వృత్తిమాహ -
లోకాదిరితి ।
భూరాదిలోకానామాదిః ప్రథమజో బ్రహ్మణో జాతో బ్రహ్మజః స ఎవ జానాతీతి జ్ఞః ।
గ్రన్థే తు భక్త్యేతి ।
ఉపచారేణోపనిషచ్ఛబ్దప్రయోగ ఇత్యర్థః ।
ఉపనిషచ్ఛబ్దనిర్వచనేన సిద్ధమర్థమాహ -
ఎవమిత్యాదినా ।
ఆత్యన్తికీ నిదాననివృత్త్యా నివృత్తిర్వివక్షితా । నిదానం చాన్వయవ్యతిరేకశాస్త్రన్యాయేభ్యః సంసారస్యాఽఽత్మైకత్వావిద్యా । సా చ న కర్మణా వినివర్తతేఽతో విద్యాయాః ప్రయోజనేన సాధ్యసాధనలక్షణః సమ్బన్ధ ఇత్యర్థః । ‘వశ’ కాన్తావిత్యస్య శత్రన్తం రూపముశన్నితి । శ్రవః కీర్తిః । సర్వమేధేన సర్వస్వదక్షిణేనేజే యజనం కృతవానిత్యర్థః ॥ ౧ ॥
సదసి యజ్ఞసభాయాం యేఽన్యే మిలితా బ్రాహ్మణాస్తేభ్యశ్చ ॥ ౨ ॥
పీతముదకం ప్రాగేవ నోత్తరకాలం పానశక్తిరప్యస్తీత్యర్థః ॥ ౩ - ౪ ॥
యథావసరం గురోరిష్టం జ్ఞాత్వా శుశ్రూషణే ప్రవృత్తిర్ముఖ్యా । ఆజ్ఞావశేన మధ్యమా । తదపరిపాలనేనాధమా । మయా దత్తేన యత్కర్తవ్యమద్య యమస్య కరిష్యతి తత్కిం కర్తవ్యమాసీన్నాసీదేవ విధానాభావాత్ । కథం తర్హ్యుక్తవానిత్యత ఆహ -
నూనమితి ॥ ౫ - ౬ ॥
శ్రుత్యనుక్తపూర్వభాషణాదికమపి కథాయామపేక్షితం పూరయతి -
స ఎవముక్తః పితేతి ॥ ౭ - ౮ ॥
ప్రేతీభూతోఽయమాగతో నావలోకనీయ ఇతి మత్వోపేక్షాం యథా న కరోతి తథా ప్రసాదం కుర్విత్యాహ -
కిఞ్చ త్వత్ప్రసృష్టమితి ॥ ౯ - ౧౦ ॥
ఔద్దాలకిరితి తద్ధితః స్వార్థే వ్యాఖ్యాతోఽపత్యార్థే వ్యాఖ్యేయ ఇత్యాహ -
ద్వ్యాముష్యాయణో వేతి ।
అముష్య ప్రఖ్యాతస్యాపత్యమాముష్యాయణః । ద్వయోః పిత్రోః పూర్వభాషాదినా సమ్బన్ధీ చాసావాముష్యాయణశ్చ । న జారజ ఇత్యర్థః ॥ ౧౧ ॥
స్వర్గసాధనమగ్నిజ్ఞానం ప్రష్టుం స్వర్గస్వరూపం తావదాహ -
స్వర్గే లోక ఇతి ॥ ౧౨ - ౧౩ ॥
ఇయం చ వక్ష్యమాణా మృత్యోః ప్రత్నిజ్ఞాఽవగన్తవ్యా । “స త్రేధాఽఽత్మానం వ్యకురుత”(బృ.ఉ. ౧-౨-౩) ఇతి శ్రుతేరగ్నివాయ్వాదిత్యరూపేణ సమష్టిరూపో విరాడేవ వ్యవస్థిత ఇతి । తేన విరాడ్రూపేణాగ్నిర్జగతః ప్రతిష్ఠేత్యుచ్యతే ॥ ౧౪ ॥
సప్రపఞ్చమగ్నిజ్ఞానం చయనప్రకరణాద్ద్రష్టవ్యమితి శ్రుతిరస్మాన్బోధయతీత్యాహ -
ఇదం శ్రుతేర్వచనమితి ॥ ౧౫ - ౧౬ ॥
విశుద్ధిరితి ధర్మాద్యవగతిః ।
దృష్ట్వా చాఽఽత్మభావేనేతి ।
అయమర్థః - వింశత్యధికాని సప్త శతానీష్టకానాం సఙ్ఖ్యా సంవత్సరస్యోరాత్రాణి చ తావత్సఙ్ఖ్యాకాన్యేవ సఙ్ఖ్యాసామాన్యాత్తైరిష్టకాస్థానీయైశ్చితోఽగ్నిరహమిత్యాత్మభావేన ధ్యాత్వేతి ॥ ౧౬ - ౧౭ - ౧౮ - ౧౯ ॥
పితాపుత్రస్నేహాదిస్వర్గలోకావసానం యద్వరద్వయసూచితం సంసారరూపం తదేవ కర్మకాణ్డప్రతిపాద్యమాత్మన్యారేపితం తన్నివర్తకం చాఽఽత్మజ్ఞానమిత్యధ్యారోపాపవాదభావేన పూర్వోత్తరగ్రన్థయోః సమ్బన్ధమాహ -
ఎతావద్ధీతి ।
ప్రథమవల్లీసమాప్తిపర్యన్తాఖ్యాయికాయా అవాన్తరసమ్బన్ధమాహ -
తమేతమర్థమితి ।
దేహవ్యతిరిక్తాత్మాస్తిత్వే వాదివిప్రతిపత్తేః సంశయశ్చేత్తర్హి ప్రత్యక్షాదినా స్వస్యైవ నిర్ణయజ్ఞానసమ్భవాత్తన్నిర్ణయస్య నిష్ప్రయోజనత్వాచ్చ న తదర్థః ప్రశ్నః కర్తవ్య ఇత్యాశఙ్క్యాహ -
అతశ్చాస్మాకమితి ।
ప్రత్యక్షేణ స్థాణౌ నిర్ణీతే పురుషో న వేతి సన్దేహాదర్శనాద్వ్యతిరిక్తాత్మాస్తిత్వే చ సన్దేహదర్శనాన్న ప్రత్యక్షేణ నిర్ణయః పరలోకసమ్బన్ధ్యాత్మనా చ కస్యచిల్లిఙ్గస్యావినాభావాదర్శనాన్నానుమానేనాపి నిర్ణయ ఇత్యర్థః ॥ ౨౦ - ౨౧ - ౨౨ ॥
ఎకైకం పుత్రధనాదీనాం వరత్వేనోపన్యస్య సముచ్చితమిదానీముపన్యస్యతి -
కిఞ్చ విత్తం ప్రభూతమితి ।
‘అస్’ భువీతి ధాతోర్లోణ్మధ్యమపురుషైకవచనాన్తస్య నిపాత ఎధీతి తతో భవేతి వ్యాఖ్యాతమ్ ॥ ౨౩ - ౨౪ - ౨౫ - ౨౬ - ౨౭ ॥
కిఞ్చోత్కృష్టపురుషార్థలాభే సమ్భవత్యధమం కామయమానో మూర్ఖ ఎవాహం స్యాం తతోఽపి మమ స ఎవ వర ఇత్యాహ -
యతశ్చాజీర్యతామిత్యాదినా ॥ ౨౮ - ౨౯ ॥
అభ్యుదయనిఃశ్రేయసవిభాగప్రదర్శనేన విద్యాఽవిద్యావిభాగప్రదర్శనేన చ కేవలవిద్యార్థితయా శిష్యం ప్రథమం స్తౌతీత్యాహ -
పరీక్ష్యేతి ।
శ్రేయఃప్రేయసోరన్యతరపరిత్యాగేనైవాన్యతరోపాదానే హేతుమాహ -
తే యద్యపీతి ।
తే యద్యప్యేకైకపురుషసమ్బన్ధినీ తథాఽపి విరుద్ధే ॥ ౧ - ౨ - ౩ - ౪ - ౫ ॥
సమ్యక్ప్రాక్కాలే దేహపాతాదూర్ధ్వమేవేయతే గమ్యత ఇతి శేషః ॥ ౬ - ౭ ॥
అణుత్వం పరోక్షత్వమ్ ॥ ౮ - ౯ ॥
మయా జానతాఽపి వహ్వాయాసం కర్మ కృతం త్వం దీయమానమపి తత్ఫలం న గృహ్ణాసి మత్తోఽధికప్రజ్ఞోఽసీతి సన్తోషాత్స్తౌతీత్యాహ -
పునరపి తుష్ట ఆహేతి ॥ ౧౦ - ౧౧ ॥
యశ్చ త్వయా దేహవ్యతిరిక్త ఆత్మా దృష్టస్తస్యైవ పరమార్థస్వరూపజ్ఞానం సంసారనివర్తకం పరమానన్దప్రాప్తిసాధనం ధర్మ్యం చ నాతః పరం శ్రేయఃసాధనమస్తీతి పృష్టస్య వస్తునః ప్రశంసయా చ ప్రష్టారం ప్రశంసతి -
యం త్వం జ్ఞాతుమిచ్ఛసీత్యాదినా ॥ ౧౨ - ౧౩ ॥
యది దేహవ్యతిరిక్తస్యాఽఽత్మనః ప్రథమం పృష్టస్య పరమార్థస్వరూపజ్ఞానమేవ శ్రేయఃసాధనం తర్హి తదేవ బ్రూహీత్యాహ -
యద్యహం యోగ్య ఇత్యాదినా ।
అత ఎవ వరదానవ్యతిరేకేణాపూర్వోఽయం ప్రశ్న ఇతి నాఽఽశఙ్కనీయం పూర్వపృష్టస్యైవ యాథాతథ్యప్రశ్నః పృష్టస్య వస్తునో విశేషణాన్తరం జ్ఞానసాధనం వక్తుమిత్యర్థః ॥ ౧౪ ॥
సర్వే వేదా ఇతి ।
వేదైకదేశా ఉపనిషదః । అనేనోపనిషదో జ్ఞానసాధనత్వేన సాక్షాద్వినియుక్తాస్తపాంసి కర్మాణి శుద్ధిద్వారేణావగతిసాధనాని ।
మన్దాధికారిణో విచారాసమర్థస్య క్రమేణావగతిసాధనం సఙ్క్షిప్యాఽఽహ -
సఙ్గ్రహేణేతి ।
యస్య శబ్దస్యోచ్చారణే యత్స్ఫురతి తత్తస్య వాచ్యం ప్రసిద్ధం సమాహితచిత్తస్యోఙ్కారోచ్చారణే యద్విషయానుపరక్తం సంవేదనం స్ఫురతి తదోఙ్కారమవలమ్బ్య తద్వాచ్యం బ్రహ్మాస్మీతి ధ్యాయేత్తత్రాప్యసమర్థ ఓంశబ్ద ఎవ బ్రహ్మదృష్టిం కుర్యాదిత్యర్థః ॥ ౧౫ - ౧౬ ॥
సాధనహీనాయోపదేశోఽనర్థక ఇతి మత్వోచ్చావచమవగతిసాధనముకత్వా వక్తవ్యస్వరూపం యత్పృష్టం తదభిధానాయోపక్రమత ఇత్యాహ -
అన్యత్ర ధర్మాదిత్యాదినేతి ।
యద్యాత్మనోఽన్యద్బ్రహ్మ స్యాత్తత్ర జన్మాదిప్రాప్త్యభావాదప్రాప్తనిషేధః స్యాదతో జన్మాదిప్రతిషేేధేన బ్రహ్మోపదిశన్నాత్మస్వరూపమేవోపదిశతీతి గమ్యతే । మరణనిమిత్తా చ నాస్తిత్వాశఙ్కాత్మనో మరణాభావేఽస్తిత్వవిషయప్రశ్నస్యాప్యేతదేవ ప్రతివచనం భవతీతి ద్రష్టవ్యమ్ ॥ ౧౭ - ౧౮ ॥
యద్యవిక్రియ ఎవాఽఽత్మా తర్హి ధర్మాద్యధికార్యభావాత్తదసిద్ధౌ సంసారోపలమ్భ ఎవ న స్యాదిత్యాశఙ్క్యాహ -
అనాత్మజ్ఞవిషయ ఎవేతి ।
యదజ్ఞానాత్ప్రవృత్తిః స్యాత్తజ్జ్ఞానాత్సా కుతో భవేదితి న్యాయాచ్చాఽఽత్మజ్ఞస్య ధర్మాది నోపపద్యతేఽత ఆత్మజ్ఞః సదా ముక్త ఎవేత్యాహ -
న్యాయాచ్చేతి ।
తదుక్తమ్ - “వివేకీ సర్వదా ముక్తః కుర్వతో నాస్తి కర్తృతా । అలేపవాదమాశ్రిత్య శ్రీకృష్ణజనకౌ యథా” ఇతి ॥ ౧౯ ॥
అకామత్వాదిసాధనాన్తరవిధానార్థముత్తరవాక్యమవతారయతి -
కథం పునరితి ।
ఎకస్యాణుత్వం మహత్త్వం చ విరుద్ధం కథమనూద్యత ఇత్యాశఙ్క్యాణుత్వాద్యధ్యాసాధిష్ఠానత్వాదణుత్వాదివ్యవహారో న తత్త్వత ఇత్యవిరోధమాహ -
అణు మహద్వేతి ॥ ౨౦ ॥
విరుద్ధానేకధర్మవత్త్వాద్దుర్విజ్ఞేయశ్చేదాత్మా కథం తర్హి పణ్డితస్యాపి సుజ్ఞేయః స్యాదిత్యాశఙ్క్యాఽఽహ -
స్థితిగతీతి ।
విశ్వరూపో మణిర్యథా నానారూపోఽవభాసతే పరం నానావిధోపాధిసన్నిధానాన్న స్వతో నానారూపః చిన్తామణౌ వా యద్యచ్చిన్త్యతే తత్తచ్చిన్తోపాధికమేవావభాసతే న తత్త్వతః, తథా స్థితిగతినిత్యానిత్యాదయో విరుద్ధానేకధర్మా యేషాం తదుపాధివశాదాత్మాఽపి విరుద్ధధర్మవానివావభాసత ఇతి యోజనా । ఇతి తస్య సువిజ్ఞేయో భవతి । ఉపాధ్యవివిక్తదర్శినస్తు దుర్విజ్ఞేయ ఎవేత్యర్థః ।
స్వతో విరుద్ధధర్మవత్త్వం నాస్తీత్యేతదేవ శ్రుతియోజనయా దర్శయతి -
కరణానామిత్యాదినా ।
ఎకదేశవిజ్ఞానస్యేతి ।
మనుష్యోఽహం నీలం పశ్యామీత్యాదిపరిచ్ఛిన్నవిజ్ఞానస్యేత్యర్థః ॥ ౨౧ - ౨౨ ॥
న బహునా శ్రుతేనేతి ।
ఆత్మప్రతిపాదకోపనిషద్విచారాతిరిక్తాశాస్త్రశ్రవణేన న లభ్యః । ఉపనిషద్విచారేణాపి కేవలేనేతి । సిద్ధోపదేశరహితేన న లభ్యత ఇత్యర్థః ।
పరమేశ్వరాచార్యానుగ్రహేణ తు లభ్యత ఇత్యాహ -
యమేవేతి ।
స్వాత్మానమేవ సాధకః శ్రవణమననాదిభిర్వృణుతే సమ్భజతే శ్రవణాదికాలేఽపి సోఽహమిత్యభేదేనైవానుసన్ధత్త ఇత్యర్థః ।
తేనైవేతి ।
లక్షణయా పరమాత్మానుగ్రహేణైవ వరిత్రాఽభేదానుసన్ధానవతా యథానుసన్ధానమాత్మతయైవ పరమాత్మా లభ్యో భవతీత్యర్థః । వైపరీత్యేన వా యోజనా । ఆత్మా త్వేష ప్రకరణీ పరమాత్మాఽన్తర్యామిరూపేణాఽఽచార్యరూపేణ వా వ్యవస్థితో యమేవ ముముక్షుం వృణుతే భజతేఽనుగృహ్ణాతి తేనైవ పరమేశ్వరానుగృహీతేనాభేదానుసన్ధానవతా లభ్యత ఇత్యర్థః ॥ ౨౩ ॥
దుశ్చరితం కాయికం పాపమ్ ॥ ౨౪ ॥
యస్త్వనేవమ్భూత ఉక్తసాధనసమ్పన్నో న భవతి స కథం వేదేతి సమ్బన్ధః ।
అశనత్వేఽప్యపర్యాప్త ఇతి ।
అన్నత్వేఽప్యసమర్థః శాకస్థానీయ ఇత్యర్థః । యత్ర స్వే మహిమ్ని స విశ్వోపసంహర్తా వర్తతే తథాభూతం తం కో వేేేదేతి సమ్బన్ధః ॥ ౨౫ ॥
రథరూపకకల్పనేతి ।
ప్రసిద్ధరథసాదృశ్యకల్పనేత్యర్థః । ఋతపానకర్తా జీవస్తావదేకశ్చేతనః సిద్ధో ద్వితీయాన్వేషణాయాం లోకే సఙ్ఖ్యాశ్రవణే సమానస్వభావే ప్రథమప్రతీతిదర్శనాచ్చేతనతయా సమానస్వభావః పరమాత్మైవ ద్వితీయః ప్రతీయతే । తస్య చోపచారాదృతపాతృత్వమిత్యర్థః । బాహ్యపురుషాకాశసంస్థానం దేహాశ్రయ ఆకాశప్రదేశః ।
పఞ్చాగ్నయ ఇతి ।
గార్హపత్యో దక్షిణాగ్నిరాహవనీయః సభ్య ఆవసథ్యశ్చేత్యేతే పఞ్చాగ్నయో యేషాం తే యథోక్తాః । ద్యుపర్జన్యపృథివీపురుషయోషిత్స్వగ్నిదృష్టిం యే కుర్వన్తి తేఽగ్నిహోత్రాదికారిణస్తే వా పఞ్చాగ్నయ ఇత్యర్థః ॥ ౧ ॥
నను న సన్తి బ్రహ్మవిదః పఞ్చాగ్నివిదశ్చ సామ్ప్రతమనుపలమ్భాదిత్యాశఙ్క్య పూర్వవిద్వదనుభవవిరోధమాహ -
యః సేతురివేత్యాదినా ।
పూర్వేషాం యద్యపి బ్రహ్మవిత్త్వాది సమ్భవతి ప్రభావాతిశయాత్తథాఽపి నాఽఽధునికానామల్పప్రజ్ఞానాం సమ్భవతీత్యాశఙ్క్య చేతనత్వాత్స్వాభావికీ జ్ఞాతృత్వయోగ్యతాఽస్తీత్యభిప్రేత్య తాత్పర్యమాహ -
పరాపరే ఇతి ॥ ౨ ॥
తత్రేతి ।
తయోః ప్రథమగ్రన్థోక్తయోరాత్మనోర్మధ్యే ॥ ౩ ॥
ఆత్మా రథస్వామీ యః కల్పితస్తస్య భోక్తృత్వం చ న స్వాభావికమిత్యాహ -
ఆత్మేన్ద్రియమనోయుక్తమితి ।
అౌపాధికే భోక్తృత్వేఽన్వయవ్యతిరేకౌ శాస్త్రఞ్చ ప్రమాణమిత్యాహ -
న హి కేవలస్యేతి ।
వైష్ణవపదప్రాప్తిశ్రుత్యనుపపత్త్యాఽపి న స్వాభావికం భోక్తృత్వం వాచ్యమిత్యాహ -
ఎవం చ సతీతి ॥ ౪ - ౫ - ౬ - ౭ - ౮ - ౯ ॥
ప్రత్యగాత్మభూతాశ్చోతి ।
ప్రత్యగనపాయిస్వరూపభూతా ఇత్యర్థః । నన్వర్థేభ్యో మనస ఆరమ్భకం భూతసూక్ష్మం పరమ్ తస్మాద్ బుద్ధ్యారమ్భకం భూతసూక్ష్యం పరమితి న యుక్తమ్ । కార్యాపేక్షయా హ్యపాదానముపచితావయవం వ్యాపకమనపాయిస్వరూపం చ ప్రసిద్ధమ్ । యథా ఘటాదేర్మృదాదిః । న చేహ భూతసూక్ష్మాణాం పరస్పరకార్యకారణభావే మానమస్తి । సత్యమ్ , తథాఽపి విషయేన్ద్రియవ్యవహారస్య మనోఽధీనతాదర్శనాన్మనస్తావద్వ్యాపకం కల్ప్యతే । తచ్చ పరమార్థత ఎవాఽఽత్మభూతమితి కేషాఞ్చిద్ భ్రమస్తన్నిరాసాయోక్తం మనః శబ్దవాచ్యం భూతసూక్ష్మమితి । ‘అన్నమయం హి సోమ్య మన’(ఛా. ఉ. ౬ । ౫ । ౪) ఇత్యాదిశ్రుతేర్భౌతికత్వావగమాదన్నభావాభావాభ్యాముపచయాపచయదర్శనాద్భౌతికమేవ తత్ । తస్య చ సఙ్కల్పాదిలక్షణస్యాధ్యవసాయనియమ్యత్వాద్ బుద్ధేేస్తతః పరత్వమితి ।
బుద్ధిశ్చాఽఽత్మేతి కేషాఞ్చిదభిమానస్తదపనయార్థమాహ -
బుద్ధిశబ్దవాచ్యమితి ।
కరణత్వాదిన్ద్రియవత్ బుద్ధేర్భౌతికత్వం సిద్ధమ్ । కరణత్వం చ స్వబుద్ధ్యాఽహముపలభే ఇత్యనుభవాత్సిద్ధమ్ । తతో భూతావయవసంస్థానేష్వేవార్థాదిషూత్తరోత్తరం పరత్వం కల్ప్యం పరమపురుషార్థదిదర్శయిషయా । న త్వర్థాదీనాం పరత్వం ప్రతిపిపాదయిషితం ప్రయోజనాభావాద్వాక్యభేదప్రసఙ్గాచ్చేతి । సురనరతిర్యగాదిబుద్ధీనాం విధారకత్వాత్సాతత్యగమనాదాత్మోచ్యతే । సూత్రసంజ్ఞకం హైరణ్యగర్భతత్త్వమిత్యర్థః ।
బోధాబోధాత్మకమితి ।
జ్ఞానక్రియాశక్త్యాత్మకమిత్యర్థః । అథవాఽధికారిపురుషాభిప్రాయేణ బోధాత్మకత్వమవ్యక్తస్యాఽఽద్యః పరిణామ ఉపాధిరపఞ్చీకృతభూతాత్మకస్తేన రూపేణాబోధాత్మకత్వం హిరణ్యగర్భస్యేత్యర్థః ॥ ౧౦ ॥
ప్రలయే సర్వకార్యకారణశక్తీనామవస్థానమభ్యుపగన్తవ్యం శబ్దార్థసమ్బన్ధశక్తిలక్షణస్య నిత్యత్వనిర్వాహాయ । తాసాం శక్తీనాం సమాహారో మాయాతత్త్వం భవతి బ్రహ్మణోఽసఙ్గత్వాదితి శక్తిసమాహారరూపమవ్యక్తమిత్యర్థః । “తద్ధేదం తర్హ్యవ్యాకృతమాసీత్” (బృ. ఉ. ౧ । ౪ । ౭) “ఎతస్మిన్ఖల్వక్షరే గార్గ్యాకాశ ఓతశ్చ ప్రోతశ్చ”(బృ. ఉ. ౩ । ౮ । ౧౧) “మాయాం తు ప్రకృతిం విద్యాన్మాయినం తు మహేశ్వరమ్”(శ్వే. ఉ. ౪ । ౧౦) ఇత్యాదిశ్రుతిప్రసిద్ధం చావ్యక్తమ్ । తస్య సాఙ్ఖ్యాభిమతప్రధానాద్వైలక్షణ్యమాహ -
పరమాత్మనీతి ।
శక్తిత్వేనాద్వితీయత్వావిరోధిత్వమాహ -
వటకణికాయామివేతి ।
భావివటవృక్షశతక్తిమద్వటబీజం స్వశక్త్యా న సద్ద్వితీయం కథ్యతే తద్వద్ బ్రహ్మాపి న మాయాశక్త్యా సద్వితీయమ్ । సత్త్వాదిరూపేణ నిరూప్యమాణే వ్యక్తిరస్య నాస్తీత్యవ్యక్తమ్ । తతోఽవ్యక్తశబ్దాదప్యద్వైతావిరోధిత్వం ద్రష్టవ్యమ్ । సర్వస్య ప్రపఞ్చస్య కారణమవ్యక్తమ్ । తస్య పరమాత్మపరతన్త్రత్వాత్పరమాత్మన ఉపచారేణ కారణత్వముచ్యతే న త్వవ్యక్తవద్వికారితయాఽనాదిత్వాదవ్యక్తస్య పారతత్ర్యం చ పృథక్సత్త్వే ప్రమాణాభావాదాత్మసత్తయైవ సత్తావత్త్వాచ్చేత్యర్థః ॥ ౧౧ ॥
పారయిష్ణవ ఇతి ।
సంసారపారం గన్తార ఇత్యర్థః ।
న ప్రకాశతే చేత్తర్హి నాస్త్యేవేతి న వాచ్యం లిఙ్గదర్శనాదిత్యాహ -
దర్శనశ్రవణాదీని ।
కర్మాణ్యస్యేతి తథోక్తః । జీవస్య ప్రకశత్వే బ్రహ్మాత్మత్వే సత్యపి యోఽయం బ్రహ్మస్వరూపానవభాసః స కేనాపి ప్రతిబన్ధేన కృత ఇతి కల్ప్యతే । తచ్చ ప్రతిబన్ధకం న వస్తు జ్ఞానాన్ముక్తిశ్రుతేర్బాధప్రసఙ్గాత్ ।
తతోఽవిద్యైవ ప్రతిబన్ధికేత్యాహ -
అవిద్యామాయాఛన్న ఇతి ।
నిదిధ్యాసనప్రచయేనైకాగ్ర్యమాపన్నమన్తఃకరణం యదా సహకారి సమ్పాద్యతే తదా తత్సహకృతాన్మహావాక్యాదహం బ్రహ్మాస్మీతి యా బుద్ధివృత్తిరుత్పద్యతే తస్యామభివ్యక్తో బ్రహ్మభావ ఇతి స్వతోఽపరోక్షతయా వ్యవహ్రియత ఇతి దృశ్యత్వముపచర్యతే । యో హి యత్ప్రయుక్తవ్యవహారః స తద్దృశ్య ఇతి ప్రసిద్ధమ్ ॥ ౧౨ - ౧౩ ॥
క్రమేణైవం విషయదోషదర్శనేనాభ్యాసేన చ బాహ్యకరణాన్తఃకరణవ్యాపారప్రవిలాపనే సతి ప్రవిలాపనకర్తుః కః పురుషార్థః సిద్ధ్యతీత్యత ఆహ -
ఎవం పురుష ఇత్యాదినా ॥ ౧౪ ॥
యావద్యావద్గుణాపచయస్తావత్తావత్తారతమ్యేన సౌక్ష్మ్యం దృష్టం పృథివ్యాదిషు పరమాత్మని తు గుణానామత్యన్తాభావాన్నిరతిశయం సౌక్ష్మ్యం దృష్టం సిధ్యతీత్యాహ -
స్థూలా తావదిత్యాదినా ॥ ౧౫ - ౧౬ - ౧౭ ॥
అనాదిరవిద్యాప్రతిబన్ధః ప్రాగుక్తోఽధునాఽఽగన్తుకప్రతిబన్ధదర్శనాయోత్తరవల్ల్యారమ్భ ఇతి సమ్బన్ధమాహ -
ఎష సర్వేష్విత్యాదినా ।
యదీన్ద్రియాణ్యన్తర్ముఖాని స్యుస్తదా తాన్యాత్మనిష్ఠతయాఽమృతత్వమీయురత ఇన్ద్రియాణి బహిర్ముఖాని సృష్టానీతి యత్తత్తేషాం హననమేవ కృతమిర్త్థః । ‘ఆప్లృ’ వ్యాప్తావితి ధాత్వర్థానుసారేణ వ్యాపక ఆత్మశబ్దార్థః । యద్యస్మాదాదత్తే సంహరతి స్వాత్మన్యేవ సర్వమితి జగదుపాదానం లభ్యతే విషయానత్తీత్యాత్మేతి వ్యుత్పత్త్యా స్వచైతన్యాభాసేనోపలబ్ధృత్వమాత్మశబ్దార్థః । యేన కారణేనాస్యాఽఽత్మనః సన్తతో నిరన్తరా భావః కల్పితస్యాధిష్ఠానసత్తామన్తరేణ సత్తాభావాద్యథా రజ్జ్వామధ్యస్తే సర్పే రజ్జ్వాః సాతత్యం తథా కల్పితం సర్వం యేన స్వస్వరూపవత్స ఆత్మేత్యర్థః ॥ ౧ - ౨ ॥
కథం తదధిగమ ఇతి కిం వైదికత్వాద్ధర్మవత్పరోక్షత్వేన కింవా ఘటాదివత్సిద్ధత్వాదపరోక్షత్వేనాపీత్యాకాఙ్క్షాయామాత్మత్వాద్ బ్రహ్మణోఽపరోక్షత్వేనైవావగమః సమ్యగవగమ ఇత్యుచ్యతే -
యేనేత్యాదినా ।
మూూఢానాం వ్యతిరిక్తేనాఽఽత్మనా దేహాదేర్వేద్యత్వం యద్యపి న ప్రసిద్ధం తథాఽపి విచారకాణాం వ్యతిరిక్తేనైవ వేద్యత్వం ప్రసిద్ధం తతో యచ్ఛబ్దేన ప్రసిద్ధవత్పరామర్శో న విరుధ్యత ఇతి పరిహరతి -
న త్వేవం దేహాదీత్యాదినా ।
దైహికాః శబ్దాదయో న స్వాత్మానమన్యం చ విజానీయుః శబ్దాదిత్వాద్ దృశ్యత్వాచ్చ బాహ్యవత్ ।
విపక్షే బాధకమాహ -
యది హీతి ॥ ౩ - ౪ - ౫ ॥
యః కశ్చిత్పూర్వం తపసో జాతం పశ్యతి స ప్రకృతం బ్రహ్మైవ పశ్యతీతి సమ్బన్ధః । అద్భ్యః పూర్వమిత్యాదినా హిరణ్యగర్భస్య విశేషణాన్తఃకరణాంశేన జీవావచ్ఛేదకత్వాజ్జీవతాదాత్మ్యవివక్షయా విశేషణం శబ్దాదీనుపలభమానమితి ।
యదితి ।
యస్మాల్లోకే సువర్ణాజ్జాతం కుణ్డలం సువర్ణమేవ భవతి తద్వద్బ్రహ్మణో జాతో హిరణ్యగర్భోఽపి బ్రహ్మాత్మక ఎవేత్యర్థః ॥ ౬ ॥
హిరణ్యగర్భస్యైవ విశేషణాన్తరమాహ -
కిఞ్చేతి ॥ ౭ - ౮ - ౯ ॥
సర్వాత్మకం బ్రహ్మోక్తం తదసత్ , ఉపాధ్యవచ్ఛిన్నచైతన్యస్య జీవస్య సంసారిత్వాద్విరుద్ధధర్మాక్రాన్తయోరైక్యాయోగాదిత్యాఽఽశఙ్క్య విరుద్ధధర్మత్వస్యోపాధినిబన్ధనత్వాత్స్వభావైక్యే న కిఞ్చిదనుపపన్నమిత్యాహ -
యద్బ్రహ్మాదీత్యాదినా ।
అముష్మిఞ్జగత్కారణత్వోపాద్యౌ । ఉపాధిస్వభావశ్చ భేదదృష్టిశ్చ తాభ్యాం కారణతయా లక్ష్యత ఇత్యుపాధిస్వభావభేదదృష్టిలక్షణా । న హ్యన్తఃకరణాద్యుపాధేర్భేదదృష్టేశ్చానిర్వాచ్యావిద్యామన్తరేణ సమ్భవః కార్యకారణభావస్య సంవిత్సమ్బన్ధస్య చ దుర్నిరూపత్వాత్ । నానేవేత్యుపమార్థ ఇవశబ్దః । యథా స్వప్నే నానాత్వాభావేఽపి నానాత్వమధ్యారోప్య సత్యత్వాభినివేశేన వ్యవహరతి తథా జాగరితేఽపి నానాత్వమధ్యారోప్య సత్యత్వాభినివేశేన యో వ్యవహరతి తస్య నిన్దితత్వాదేకరసం బ్రహ్మైవాస్మీతి ప్రతిపత్తవ్యమిత్యర్థః ॥ ౧౦ ॥
ఎకరసం చేద్ బ్రహ్మ కథం జ్ఞాతృజ్ఞేయవిభాగ ఇత్యాశఙ్క్యాజ్ఞం ప్రతి కల్పితభేేదేనేత్యాహ -
ప్రాగేకత్వవిజ్ఞానాదితి ॥ ౧౧ ॥
అఙ్గుష్ఠపరిమాణం జీవమనూద్య బ్రహ్మభావవిధానాద్విధీయమానవిరోధాదఙ్గుష్ఠమాత్రస్యావివక్షితత్వాద్బ్రహ్మపరమేవ వాక్యమిత్యాహ -
పునరపి తదేవేతి ॥ ౧౨ - ౧౩ - ౧౪ - ౧౫ ॥
పౌనరుక్త్యం పరిహరన్సమ్బన్ధమాహ -
పునరపీతి ।
భూయోఽపి పథ్యం వక్తవ్యమితి న్యాయేనోపాయాన్తరేణ బ్రహ్మ జ్ఞాప్యతే తత్రోపాయా ఎవ భిద్యన్తే నోపేయస్య భేదోఽస్తీతి । పురేణాసంహతత్వం స్వామినః పురోపచయాపచయాభ్యాముపచయాపచయరాహిత్యమ్ । తత్సత్తాప్రతీతిమన్తరేణ సత్తాప్రతీతిమత్త్వం స్వాతన్త్ర్యమ్ ॥ ౧ ॥
యా యజ్ఞే ప్రసిద్ధా వేదిః పృథివ్యాః పరోఽన్తః, పరస్వభావ ఇతి వేద్యాః పృథివీస్వభావత్వసఙ్కీర్తనాత్పృథివీ వేదిశబ్దవాచ్యా భవతీత్యర్థః । అసౌ వా ఆదిత్యో హంసః శుచిషదితి బ్రాహ్మణేనాఽఽదిత్యో మన్త్రార్థతయా వ్యాఖ్యాతః కథం తద్విరుద్ధమిదం వ్యాఖ్యాతమిత్యాశఙ్క్యాఽఽహ -
యదాఽప్యాదిత్య ఎవేతి ।
సూర్య ఆత్మా జగతస్తస్థుషశ్చేతి మన్త్రాన్మణ్డలోపలక్షితస్య చిద్ధాతోరిష్యత ఎవ సర్వాత్మత్వమిత్యర్థః ॥ ౨ ॥
యేయం ప్రేతే విచికిత్సా మనుష్య ఇతి యా పూర్వం విచికిత్సా ప్రశ్నమూలత్వేనోద్భావితా సాఽపి నిర్మూలేత్యేతద్దర్శయితుం దేహవ్యతిరిక్తాత్మాస్తిత్వం సాధయతి -
ఆత్మనః స్వరూపాధిగమ ఇత్యాదినా ।
సర్వే ప్రాణకరణవ్యాపారాశ్చేతనార్థాస్తత్ప్రయుక్తా భవితుమర్హన్తి జడచేష్టాత్వాద్రథచేష్టావదిత్యర్థః ॥ ౩ ॥
శరీరం చేతనశేషం తద్విగమే భోగానర్హత్వాద్రాజపురవదిత్యాహ -
కిం చాస్యేతి ॥ ౪ ॥
అన్యథాసిద్ధిం శఙ్కతే -
స్యాన్మతమితి ।
నను జీవ ప్రాణధారణ ఇతి ధాతుస్మరణాచ్ఛరీరస్య జీవనం నామ ప్రాణధారణం ప్రాణసంయోగశ్చ ప్రాణధారణం కుణ్డే దధిధారణవత్తత్ర చ ప్రాణస్యైవ హేతుత్వం సంయోగాశ్రయత్వాత్ । కథముచ్యతే జీవనహేతుత్వం ప్రాణాదీనాం న సమ్భవతీతి తత్రాఽఽహ -
స్వార్థేనాసంహతేనేతి ।
కాదాచిత్కస్య ప్రాణశరీరసంయోగస్య స్వభావతోఽనుపపత్తేః సఙ్ఘాతస్య చ లోకే పరప్రయుక్తస్యైవ దర్శనాద్భవితవ్యమన్యేన సఙ్ఘాతప్రయోజకేనేత్యర్థః ॥ ౫ ॥
యేయం ప్రేత ఇతి ప్రష్టుః పరలోకేఽస్తిత్వేఽపి సన్దేహ ఆసీత్ । విశేషతస్తన్నివృత్త్యర్థముచ్యత ఆహ -
హన్తేదానీమితి ॥ ౬ - ౭ - ౮ ॥
నను జన్మమరణకారణానాం ప్రతినియమాదయుగపత్ప్రవృత్తేశ్చ । పురుషబహుత్వం సిద్ధం త్రైగుణ్యవిపర్యయాచ్చేతి । నానాత్మానో వ్యవస్థాత ఇత్యనేకతార్కికబుద్ధివిరోధాత్సర్వపురవర్త్యేక ఎవాఽఽత్మేత్యత్ర న చిత్తస్థైర్యం సమ్భవతీత్యాశఙ్క్యౌపాధికభేదసాధనే సిద్ధసాధనం స్వాభావికభేదసాధనే చానైకాన్తికత్వం దర్శయితుం ప్రక్రమత ఇత్యాహ -
అనేకతార్కికేత్యాదినా ।
ప్రతిరూపః ఉపాధిసదృశశ్చతుష్కోణత్వాదిధర్మకే హి దారుణి తద్రూపో వహ్నిరపి లక్ష్యత ఇత్యర్థః ॥ ౯ - ౧౦ ॥
పరమాత్మా దుఃఖీ స్యాద్దుఃఖ్యభిన్నత్వాల్లోకవదిత్యాహ -
ఎకస్య సర్వాత్మకత్వ ఇతి ।
అవిద్యాయాం ప్రతిబిమ్బితశ్చిద్ధాతురజ్ఞో భ్రాన్తో భవతి । భ్రాన్తశ్చ కామాదిదోషప్రయుక్తః కర్మ కురుతే తన్నిమిత్తం చ దుఃఖం స్వాత్మన్యధ్యస్యతి ।
పరమాత్మా తు నిరవిద్యత్వాద్దుఃఖసాధనశూన్యత్వాన్న దుఃఖీ తతో న ప్రయోజకో హేతురిత్యాహ -
లోకో హ్యవిద్యయేతి ।
స్వరూపేణ భ్రామావిషయత్వం విపరీతబుద్ధ్యధ్యాసబాహ్యత్వం రజ్జ్వాదీనాం తథా చైతన్యస్యోపాధిస్వరూపేణాధ్యాసాశ్రయత్వేఽపి నిరుపాధికబిమ్బకల్పబ్రహ్మరూపేణాధ్యాసానాశ్రయత్వాన్న దుఃఖిత్వప్రాప్తిరిత్యర్థః ॥ ౧౧ ॥
పరోత్కర్షదర్శనం పారతన్త్ర్యం చ స్వస్య హీనత్వం దుఃఖకారణం ప్రసిద్ధం తదభావన్న పరమాత్మా దుఃఖీ తతస్తత్ప్రాప్తిః పరః పురుషార్థో భవిష్యతీత్యాహ -
కిఞ్చ స హీత్యాదినా ॥ ౧౨ ॥
ఇదానీం పరమాత్మన్యుపపత్తిప్రదర్శనార్థమాహ -
కిఞ్చ నిత్య ఇతి ।
సూర్యాచన్ద్రమసౌ ధాతా యథాపూర్వమకల్పయదిత్యాదిశ్రుతేరకృతాభ్యాగమకృతవిప్రణాశప్రసఙ్గపరిహారాచ్చ కల్పాన్తరీయభావానాం ప్రలీనానాం కల్పాన్తరే సజాతీయరూపేణోత్పాదః ప్రతీయతే స తదా స్యాద్యది వినాశినాం భావానాం శక్తిశేషో లయః స్యాత్ । తతః ప్రలయే వినశ్యత్సర్వం యత్ర శక్తిశేషం విలీయతే సోఽభ్యుపగన్తవ్య ఇత్యర్థః ।
బుద్ధిమతామపి బ్రహ్మేన్ద్రాదీనాం పరమానన్దాభిముఖ్యం హిత్వా యా బహిర్ముఖా చేతనోపలభ్యతే సాఽపి నియన్తారం గమయతీత్యాహ -
చేతనశ్చేతనానామితి ।
బ్రహ్మాదిశబ్దవాచ్యానాం సఙ్ఘాతానాం వా చేతయితృత్వం యచ్చైతన్యనిమిత్తం సేఽస్తి పర ఆత్మేత్యర్థః ।
విమతం కర్మఫలం తత్స్వరూపాద్యభిజ్ఞేన దీయమానం వ్యవహితఫలత్వాత్సేవాఫలవదిత్యాహ -
కిఞ్చ స ఇతి ॥ ౧౩ ॥
విద్వదనుభవోఽపి పరమానన్దే ప్రమాణమిత్యాహ -
యత్తదాత్మవిజ్ఞానమితి ।
తస్మాదసమ్భావితతయా న జిహాసితవ్యం పరమాత్మదర్శనం కిన్తు శ్రద్దధానతయా విచారయితవ్యమేవేత్యాహ -
కథం న్వితి ॥ ౧౪ - ౧౫ ॥
శాల్మల్యాదితూలదర్శనేనాదృష్టమపి వృక్షమూలం యథాఽస్తీత్యవధార్యతే తద్వదదృష్టస్యాపి బ్రహ్మణోఽవధారణాయ ప్రక్రమత ఇత్యాహ -
తూలావధారణేనేతి ।
వృక్షశబ్దప్రవృత్తినిమిత్తమాహ -
వ్రశ్చనాదితి ।
“వ్రశ్చూ ఛేదనే” అస్య ధాతోః సప్రత్యయాన్తస్య రూపం వృక్ష ఇతి ।
ఛేద్యత్వే యుక్తిమాహ -
జన్మజరేత్యాదినా ।
ప్రసిద్ధవృక్షసామ్యాద్వా వృక్షశబ్దప్రయోగ ఇత్యభిప్రేత్యాఽఽహ -
అవసానే చేత్యాదినా ।
ప్రసిద్ధో వృక్షః స్థాణుర్వా పురుషో వేతి వికల్పాస్పదో దృష్టస్తథాఽయమపి సఙ్ఘాతో వా పరిమాణో వాఽఽరబ్ధో వా సద్వాఽసద్వేత్యాదీనామనేకేషాం శతసఙ్ఖ్యాకపాషణ్డబుద్ధివికల్పానాం విషయ ఇత్యర్థః । కిసంజ్ఞకోఽయం వృక్ష ఇత్యనధ్యవసాయగోచరః కశ్చిద్వృక్షో దృష్టస్తథాఽయమపీతి సామ్యమ్ ।
సామ్యాన్తరమాహ -
తత్త్వవిజిజ్ఞాసుభిరితి ।
అపరబ్రహ్మణో విజ్ఞానక్రియాశక్తిద్వయాత్మకో హిరణ్యగర్భః ప్రథమోఽవస్థాభేదోఽఙ్కురోఽస్యేతి తథోక్తః । బుద్ధీన్ద్రియాణాం విషయాః శబ్దాదయః ప్రవాలాఙ్కురాః కిసలయాన్యస్యేతి స తథోక్తః । శ్రుత్యాదీని పలాశాని పత్రాణ్యస్యేతి । సుఖదుఃఖే ప్రాణివేదనా ఎవానేకో రసోఽస్యేతి । ఫలతృష్ణైవ సలిలావసేకస్తేన ప్రరూఢాని కర్మవాసనాదీని సాత్త్వికాదిభావేన మిశ్రీకృతాని దృఢబన్ధనాన్యవాన్తరమూలాన్యస్య వటవృక్షస్యేవ తథోక్తః । సత్యనామాదిషు సప్తలోకేషు బ్రహ్మాదీని భూతాన్యేవ పక్షిణస్తైః కృతం నీడం యస్మిన్ । ప్రాణినాం సుఖదుఃఖాభ్యాముద్భూతౌ హర్షశోకౌ తాభ్యాం యథాసఙ్ఖ్యేన జాతాని నృత్యాదీని రుదితాదిశబ్దాశ్చైతైః కృతస్తుములీభూతో మహారవో యస్మిన్నితి విగ్రహః ॥ ౧ ॥
కార్యస్య శూన్యతాపర్యన్తం నష్టస్యాసత్త్వపూర్వకమేవ జన్మ తతో నాస్తి మూలమితి శఙ్కతే -
యద్విజ్ఞానాదితి ।
తన్న । శశవిషాణాదేరసతః సముత్పత్త్యదర్శనాత్సత్పూర్వకత్వప్రసిద్ధేశ్చాస్తి సద్రూపం వస్తు జగతో మూలం తచ్చ ప్రాణపదలక్ష్యం ప్రాణప్రవృత్తేరపి హేతుత్వాదిత్యర్థః ॥ ౨ ॥
సూర్యాదీనాం నియతప్రవృత్త్యనుపపత్త్యా నియామకత్వేన సమ్భావితం యత్పారమేశ్వరం రూపం తదవగమాయేహైవ యత్నః కర్తవ్య ఇత్యాహ -
తచ్చేతి ।
ఇహైవ బోద్ధుం శక్తః సన్నిహైవ చేజ్జానాతి తదా ముచ్యత ఎవేతి సమ్బన్ధః ॥ ౩ - ౪ - ౫ ॥
‘ఇన్ద్రియేభ్యః పరా హ్యర్థా’(క. ఉ. ౧ । ౩ । ౧౦) ఇతి పూర్వముక్తమిహ త్వర్థానామగ్రహణాత్సర్వప్రత్యగాత్మత్వం న సమ్భవతీత్యాశఙ్క్యాఽఽహ -
అర్థానామిహేతి ॥ ౬ - ౭ ॥
బుద్ధిసుఖదుఃఖాదిః సాశ్రయో గుణత్వాద్రూపవదితి వైశేషికా అనుమిమతే । తదసత్ । సాశ్రయత్వమాత్రసాధనే సిద్ధసాధనత్వాన్మనస ఎవ కామాదిగుణవత్త్వశ్రవణాదాత్మాశ్రయత్వకల్పనే చ నిర్గుణత్వశాస్త్రవిరుద్ధత్వాదాత్మనా సహ బుద్ధ్యాదేరవినాభావాగ్రహణాచ్చ బుద్ధ్యాది నాఽఽత్మలిఙ్గమిత్యాహ -
లిఙ్గ్యతే గమ్యతే యేనేతి ॥ ౮ ॥
కథం దర్శనముపపద్యత ఇతి ప్రష్టుః కోఽభిప్రాయః కిం విషయతయా దర్శనం వక్తవ్యముతావిషయతయైవ దర్శనోపాయో వాచ్యః, ప్రథమం ప్రత్యాహ -
న సన్దృశ ఇతి ।
రూపాదిమత్తద్విశేషణం చ దర్శనవిషయయోగ్యం భవతి తదభావాదిత్యర్థః ।
ద్వితీయం ప్రత్యాహ -
కథం తర్హీతి ।
బాహ్యకరణగ్రామోపరమేఽపి యదా మనో విషయాన్సఙ్కల్పయతే తదా ముముక్షోర్బుద్ధిస్తస్య నియన్త్రీ భవతి । హే మనః కిమర్థం త్వం పిశాచవత్ప్రధావసి । న తావత్స్వప్రయోజనార్థమ్ । తవ జడత్వాత్ప్రయోజనసమ్బన్ధానుపపత్తేర్విషయాణాం చ క్షయిష్ణుత్వాదిదోషదుష్టానాం సమ్బన్ధేన ప్రయోజనానుపపత్తేః । నాపి చేతనార్థమ్ । తస్యాసఙ్గత్వాత్పరమానన్దస్వభావత్వాచ్చేతి నియన్తృత్వేన బుద్ధిర్మనీడుచ్యత ఇత్యాహ -
మనస ఇతి ।
అవికల్పయిత్ర్యేతి ।
విషయకల్పనాశూన్యయా బ్రహ్మాస్మీత్యవిషయతయైవ బ్రహ్మభావవ్యఞ్జికయా మహావాక్యోత్థయా బుద్ధివృత్త్యా జ్ఞాతుం శక్యత ఇతి సమ్బన్ధః ।
కథమ్భూత ఆత్మేత్యత ఆహ -
మనసేతి ।
యద్యన్మయా దృశ్యతే బాహ్యం ఘటాది తత్తదహం యథా న భవామి తథాఽస్మిన్నపి సఙ్ఘాతే యద్యద్దృశ్యం తత్తదహం న భవామి కిన్తు యోఽత్ర జ్ఞోంఽశః సోఽపి సర్వశరీరేష్వేకలక్షణలక్షితత్వాదేక ఎవేతి విచారేణ ప్రథమం సమ్భావిత ఇత్యర్థః ॥ ౯ ॥
శ్రుతవేదాన్తానామపి కేషాఞ్చిద్బ్రహ్మాస్మీతిబుద్ధిస్థైర్యాదర్శనాదస్తి కిఞ్చిత్ప్రతిబన్ధకాన్తరం తదపనయోపాయోఽప్యన్యో వక్తవ్య ఇత్యభిప్రేత్యాఽఽహ -
సా హృదితి ।
శ్రవణమననాభ్యాం ప్రమాణప్రమేయాసమ్భావనానిరాసేఽపి చిత్తస్యానేకాగ్రతాదోషః ప్రతిబన్ధకః సమ్భవతి తదపనయాయ యోగోఽనుష్ఠాతవ్య ఉపదిశ్యత ఇత్యర్థః ।
యదనుగతానీతి ।
యేన యేన మనసాఽధిష్ఠితాని తేన తేన సహావతిష్ఠన్తే నివృత్తవ్యాపారాణి భవన్తీత్యర్థః ॥ ౧౦ ॥
వియోగమేవ సన్తం యోగమితి విరుద్ధలక్షణయా మన్యన్త ఇత్యుక్తం తత్స్ఫుటయతి -
సర్వానర్థేతి ।
ఉపసంహృతం మనో యది సుషుప్తిం గచ్ఛేత్తదా సాఽనర్థబీజావస్థా భవతి । తద్వ్యావృత్తయే పూర్ణం బ్రహ్మాస్మీత్యావృత్తౌ యోజయేదావృతౌ నియుక్తం విషయేషు విక్షిప్తం చేత్స్యాత్తద్దోషదర్శనేన తతోఽపి వ్యావర్తయేత్ । వ్యావృత్తమపి తతస్తటస్థం చేత్స్యాత్సాఽపి తావత్కషాయావస్థా ; తతో నిరుద్ధం మనో యదా న జాగర్తి న స్వపితి న చాన్తరాలావస్థం భవతి పూర్ణబ్రహ్మావభాసకతయైవ క్షీణం భవతి తదా సర్వానర్థవియోగలక్షణా సాఽవస్థా భవతీత్యర్థః ।
యోగారమ్భకాలే ప్రమాదవర్జనం విధేయతయా వ్యాఖ్యాయానువాదపరతయా వ్యాచష్టే -
అథవేతి ।
విధిపక్షే హేతుం పృచ్ఛతి -
కుత ఇతి ॥ ౧౧ ॥
ఉత్తరమన్త్రమవతారయితుం శఙ్కాముద్భావయతి -
బుద్ధ్యాదిచేష్టావిషయం చేదితి ।
ఘటోఽస్తీతి ప్రతిపన్నస్య ఘటస్య ముద్గరాభిఘాతాద్విలాపనే ఘటాకార ఎవ విలీయతే నాస్తిత్వాంశస్తస్య కపాలాదావప్యనువృత్తిదర్శనాత్ ।
అతః కార్యవిలాపనస్యాస్తిత్వనిష్ఠత్వాన్న శూన్యతాపర్యవసాయీ లయ ఇత్యుక్తమేతత్స్ఫుటయతి -
తథా హీతి ।
స్థూలస్య కార్యస్య విలయే సూక్ష్మం తత్కారణమవశిష్యతే తస్యాపి విలయే తతః సూక్ష్మమితి యావద్దర్శనం వ్యాప్తిముపలభ్య యత్ర న దృశ్యతే తత్రాపి మూర్తవిలయస్యావశ్యమ్భావిత్వాత్సన్మాత్రమేవామూర్తమవతిష్ఠత ఇతి కార్యమేవ సూక్ష్మతారతమ్యపారమ్పర్యేణానుస్రియమాణం సద్బుద్ధినిష్ఠాం పురుషస్య గమయతీత్యర్థః ।
నను యద్దృశ్యం తదసద్యథా స్వప్నదర్శనమితి వ్యాప్తిదర్శనాదస్తిత్వేన దృశ్యస్యాసత్త్వాత్సద్బుద్ధిరపి నాస్త్యేవేత్యాశఙ్క్యాఽఽహ -
యదాఽపీతి ।
సద్బుద్ధిరపి నాస్తీత్యేవమ్భూతః ప్రత్యయోఽవశ్యమస్తీత్యభ్యుపగన్తవ్యమ్ । అన్యథా నిషేధవ్యవహారాయోగాత్ । అతోఽన్తతో గత్వా సద్బుద్ధిః స్వీకృతా స్యాదిత్యర్థః ।
తతః కిమిత్యత ఆహ -
బుద్ధిర్హీతి ।
వ్యభిచారిష్వపి విషయేషు సన్మాత్రబుద్ధేరవ్యభిచారదర్శనాద్బుద్ధేశ్చ స్వతః ప్రామాణ్యాత్సన్మాత్రం వస్త్వభ్యుపగన్తవ్యమిత్యర్థః ।
ఇతశ్చ సదేవ మూలం జగతో వాచ్యమిత్యాహ -
మూలం చేదితి ।
నాస్తి జగతో మూలం బ్రహ్మేత్యవగమేఽపి ప్రతియోగితయా బ్రహ్మజ్ఞానసమ్భవాత్కిమితి ముముక్షుణా బ్రహ్మజ్ఞానకామేనాస్తీత్యేవోపలబ్ఘవ్యమిత్యాహ -
కస్మాదితి ।
ప్రతియోగితయా జ్ఞానస్య నిషేధ్యత్వాదాత్మతయా జ్ఞానం న స్యాదతో బ్రహ్మజ్ఞానకామేనాస్తి జగన్మూలమిత్యవగన్తవ్యమేవేత్యాహ -
అస్తీతి బ్రువత ఇత్యాదినా ॥ ౧౨ ॥
సోపాధికస్యాఽఽత్మనో జ్ఞానాన్ముక్త్యసమ్భవాన్నిరుపాధికజ్ఞానాయాపి ప్రయతితవ్యమిత్యాహ -
యదా త్వితి ।
సోపాధికే ప్రథమం స్థిరీభూతస్య తద్ద్వారేణ లక్ష్యపదార్థావగమే సతి క్రమేణ వాక్యార్థావగతిః సమ్భావ్యత ఇత్యాహ -
తత్రాప్యుభయోరిత్యాదినా ।
సదుపలభ్యమానం కార్యముపాధిర్యస్య కారణత్వస్య తత్కృతో యోఽస్తిత్వప్రత్యయః కారణత్వాదస్తి పర ఆత్మేతి తేనోపలబ్ధస్యేతి యోజనా ॥ ౧౩ ॥
సర్వే కామా ఇతి ।
ప్రవృత్తఫలకర్మోపస్థాపితే శరీరస్థితినిమిత్తాన్నపానాదౌ ప్రవృత్తికారణేచ్ఛావ్యతిరిక్తాః సర్వే కామాః కామ్యేన జ్యోతిష్టోమాదినా స్వర్గం ప్రాప్స్యామి త్రైపుర్యారాధనేన జనం వశీకరిష్యామీత్యేవమాదయః ; స్వర్గాదిదేహేష్వప్యహమేవ తిష్ఠామి తద్భోగాశ్చ ప్రాప్తా ఎవాప్రాప్తవిషయశ్య కామో వ్యర్థో మిథ్యా చాసావితి విచారేణ విశీర్యన్త ఇత్యర్థః ।
కామాశ్రయ ఆత్మేతి వైశేషికమతం శ్రుతిబాహ్యత్వాన్నాఽఽదరణీయమేవేత్యాహ -
బుద్ధిర్హీతి ॥ ౧౪ ॥
కామప్రవిలయస్య సుషుప్తేఽపి భావాదమృతత్వచిహ్నత్వం న భవతీతి మత్వాఽఽహ -
కదా పునరితి ॥ ౧౫ ॥
ప్రకరణవిచ్ఛేదేనోక్తస్య సమ్బన్ధం దర్శయతి -
నిరస్తాశేషేత్యాదినా ।
యదభాణి భాస్కరేణ ప్రకరణాద్బ్రహ్మవిద్విషయైవేయం గతిరితి । తదసత్ । గతిశ్రవణేన లిఙ్గేన పరిచ్ఛిన్నే గమనయోగ్యేఽస్యా గతేః సమ్బన్ధావగమే సతి దుర్బలేన ప్రకరణేన ప్రకృతబ్రహ్మవిత్సమ్బన్ధానుపపత్తేః । నాడ్యన్తరాణామపి తత్సమ్బన్ధప్రసఙ్గాచ్ఛ్రుతివిరుద్ధత్వప్రసఙ్గాచ్చ । విస్తరశ్చ ప్రకటార్థ ద్రష్టవ్యః ॥ ౧౬ ॥
ఆత్మానం దేహమధికృత్య వర్తత ఇత్యధ్యాత్మమ్ । ప్రత్యక్స్వరూపమేవ బ్రహ్మ ప్రాప్య విమృత్యుర్భవతి నాన్యద్రూపమర్చిరాదిమార్గగమ్యం ప్రాప్య సంయోగస్య వియోగావసానత్వాదిత్యర్థః । ఎవంశబ్దస్య విచ్ఛబ్దేన సహ సబన్ధ ఎవంవిదితి ॥ ౧౭ - ౧౮ - ౧౯ ॥