आनन्दज्ञानविरचिता
पदच्छेदः पदार्थोक्तिर्विग्रहो वाक्ययोजना ।
आक्षेपोऽथ समाधानं व्याख्यानं षड्विधं मतम् ॥
ప్రయత్నాద్యన్తరేణైవ మనఆదేః ప్రవర్తకమ్ ।
విదితావిదితాన్యత్వసిద్ధం బ్రహ్మాహమద్వయమ్ ॥ ౧ ॥
కేనేషితమిత్యాదికాం సామవేదశాఖాభేదబ్రాహ్మణోపనిషదం పదశో వ్యాఖ్యాయాపి న తుతోష భగవాన్భాష్యకారః శారీరకైర్న్యాయైరనిర్ణీతార్థత్వాదితి న్యాయప్రధానశ్రుత్యర్థసఙ్గ్రాహకైర్వాక్యైర్వ్యాచిఖ్యాసుః పూర్వకాణ్డేన సమ్బన్ధమభిధిత్సుః పూర్వకాణ్డార్థం సఙ్క్షేపతో దర్శయతి –
సమాప్తమితి ।
కర్మణామాత్మభూత ఆశ్రయభూతః ప్రాణస్తస్య శుద్ధత్వాదిగుణవిశిష్టస్యోపాసనం పూర్వత్రాతివృత్తం కర్మ చ నిత్యనైమిత్తికాద్యనేకప్రకారమవిదుషామతిక్రాన్తమిత్యర్థః ।
తాభ్యాం జ్ఞానకర్మభ్యామేవ మోక్షసిద్ధేర్న ముముక్షోః పృథగుపనిషదారభ్యేతిశఙ్కానిరాసాయ జ్ఞానకర్మణీ విశినష్టి –
యయోరితి ।
జ్ఞానమనాదృత్య కర్మణ ఎవ నిరపేక్షసాధనతయాఽనుష్ఠానం వికల్పస్తతశ్చన్ద్రమణ్డలం ప్రాప్యాఽఽవర్తతే । కేవలస్య జ్ఞానస్య కర్మసముచ్చితస్య వాఽనుష్ఠానాద్బ్రహ్మలోకం ప్రాప్య స్థిత ఎవ తస్మాన్నాఽఽవర్తత ఇత్యాపేక్షిక్యనావృత్తిర్భవతి న పునరాత్యన్తికీ । కృతకత్వపరిచ్ఛేదాభ్యామనిత్యత్వానుమానాత్ । అతః సంసారఫలకమేవ కర్మకాణ్డమిత్యర్థః ।
అస్త్వయం కర్మకాణ్డార్థస్తథాఽపి నియతపూర్వోత్తరభావానుపపత్తిలభ్యః కథం హేతుహేతుమద్భావః సమ్బన్ధః కర్మకాణ్డేన జ్ఞానకాణ్డస్యేత్యాకాఙ్క్షాయామాహ –
అత ఊర్ధ్వమితి ।
కామినాఽనుష్ఠితం కర్మ యద్యపి సంసారాయ భవతి తదేవ తు నిష్కామేనా[ణా]నుష్ఠితం సత్త్వశుద్ధయే స్యాత్ । శుద్ధసత్త్వస్య చానాత్మజ్ఞానాభిముఖ్యం న జాయతే । అనాత్మాభినివేశస్యానర్థసాధనతయాఽవధారితత్వాదాత్మవిషయైవ జిజ్ఞాసా జాయతే । జీజ్ఞాసోశ్చాఽఽత్మనిరూపణాయోపనిషదారభ్యత ఇతి హేతుహేతుమద్భావ ఇత్యర్థః ।
ఆత్మస్వరూపబ్రహ్మతత్త్వవిజ్ఞానాయాయమధ్యాయ ఆరభ్యతే చేత్కిం తేన విజ్ఞానేన ఫలం స్యాదిత్యత ఆహ –
తేన చేతి ।
యతోఽన్వయవ్యతిరేకాభ్యామజ్ఞానతన్త్రా సంసారప్రసిద్ధిస్తదుచ్ఛేదేనాఽఽత్యన్తికసంసారోచ్ఛేదః ఫలమిత్యర్థః ।
మృత్యుకారణమాత్మాజ్ఞానముచ్ఛేత్తుమిచ్ఛత ఆత్మజిజ్ఞాసా జాయత ఇత్యుక్తం ; తదసత్ । అహంప్రత్యయేనైవాఽఽత్మనోఽధిగతత్వాదధిగతే జిజ్ఞాసానుపపత్తేరిత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
అనధిగతత్వాదితి ।
అహంప్రత్యయస్య మనుష్యత్వాదిసమానాధికృతస్య వ్యతిరిక్తాత్మప్రమాపకత్వాసిద్ధేర్వాదినాం విప్రతిపత్తిదర్శనాచ్చ యుక్తా జిజ్ఞాసేత్యర్థః ।
తథాఽపి కర్మకాణ్డే దేహవ్యతిరిక్తస్యాఽఽత్మనో విధ్యపేక్షితత్వేన నిరూపితత్వాత్పునర్జిజ్ఞాసానుపపత్తౌ కథం జిజ్ఞాసోరుపనిషదారభ్యత ఇత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
కర్మవిషయ ఇతి ।
అస్తి దేహాదివ్యతిరిక్తః పరలోకసమ్బన్ధ్యాత్మేత్యేతావదేవ స్వర్గకామాదిచోదనాభిరపేక్షితం నతు బ్రహ్మాత్మతత్త్వం తస్య కర్మవిరుద్ధత్వాత్తతస్తజ్జిజ్ఞాసా యుక్తేత్యర్థః ।
సఙ్గ్రహవాక్యం వివృణోతి –
అస్యేత్యాదినా ।
నిరతిశయబ్రహ్మస్వరూప ఆత్మోపనిషది విజిజ్ఞాపయిషితోఽస్తు ।
కథమేతావతా కర్మణా విరోధ ఇత్యాకాఙ్క్షాయామాహ –
న హీతి ।
దేవతారాధనరూపో హి యాగో బ్రహ్మవిచ్చ సర్వదేవతాత్మభూతః పశుభావాచ్చ వ్యావృత్తః కథం దేవతాం ప్రణమేదిత్యర్థః ।
బ్రహ్మాత్మతత్త్వజ్ఞానం కర్మవిరుద్ధం చేత్తర్హి శ్రుత్యా బ్రహ్మాత్మత్వోపదేశేనార్థాత్కర్మ తిత్యాజయిషితమిత్యననుష్ఠానమేవ ప్రసజ్యేతాతో జిజ్ఞాసాహేతుత్వేనాభిమతః కర్మకాణ్డేన సమ్బన్ధోఽసఙ్గత ఇత్యాశఙ్కాముద్భావ్యాభిహితం సమ్బన్ధం సమర్థయతి –
కర్మానారమ్భ ఇత్యాదిసూత్రేణ ।
ఉత్పత్తివిధివిహితానాం కర్మణాం సంస్కారార్థత్వే ప్రమాణమాహ –
దేవయాజీ శ్రేయానిత్యాదినా ।
ఫలకామనయా దేవాన్యో యజతే స కిం శ్రేయానుతాఽఽత్మశుద్ధ్యర్థమేవ స్వర్గాద్యాసఙ్గం హిత్వా యో యజతే స ఆత్మయాజీ శ్రేయానితి ప్రశ్నం కృత్వాఽఽత్మయాజీ శ్రేయానితి నిరూపితం శతపథే కామానుపఘాతసహితం మే మమాఙ్గమనేన కర్మణా సంస్క్రియత ఇతి సంస్కారార్థత్వేనైవ కరోతి న కామవశగ ఇత్యర్థః । బ్రాహ్మీ బ్రహ్మజ్ఞానార్హా । క్రియతే తనురితి । తనుస్థ ఆత్మా లక్ష్యతే । నను ప్రాణాద్యుపాసనం ప్రాణాదిభావప్రాప్త్యర్థమేవ, “తేనో ఎతస్యై దేవతాయై సాయుజ్యం సలోకతాం జయతి”(బృ. ఉ. ౧।౫।౨౩) ఇతి శ్రుతేః ।
కథముక్తం కర్మనిర్వర్తకాశ్రయప్రాణోపాసనసహితాని కర్మాణి సంస్కారార్థానీతి తత్రాఽఽహ –
ప్రాణాదివిజ్ఞానం చేతి ।
వివిదిషావాక్యేన యజ్ఞాద్యుపలక్షితస్య సర్వస్య కర్మణ ఆత్మజ్ఞానార్థత్వేన వినియుక్తత్వాదుపాసనస్య చ మానసకర్మత్వాదాత్మజ్ఞానప్రతిబన్ధకస్య కల్మషస్య నిబర్హణద్వారేణ స్యాదాత్మజ్ఞానార్థత్వమిత్యర్థః ।
అజ్ఞాభిప్రాయేణ సప్రయోజనత్వాత్తం ప్రత్యనారమ్భప్రసఙ్గ ఆశ్రయహీన ఇత్యుక్తమ్ । జ్ఞాన్యభిప్రాయేణ త్వనిష్టాపాదనస్యేష్టాపాదనరూపత్వాత్ప్రసఙ్గస్యాఽఽభాసత్వమాహ –
ఉత్పన్నాత్మవిద్యస్యేతి ।
న కేవలం శ్రుతిప్రామాణ్యాదేవ వివేకినః కర్మానారమ్భః సాధ్యసిద్ధౌ సాధనం నాఽఽద్రియత ఇతిలౌకికన్యాయాచ్చ కర్మానారమ్భః సిద్ధ ఇత్యర్థః ।
జ్ఞానఫలే కైవల్యేఽనుపయోగాచ్చ జ్ఞానినః కర్మానారమ్భ ఇష్ట ఇత్యాహ –
నహి స్వభావసిద్ధమిత్యాదినా ।
ఉత్పత్తిరాప్తిర్వికృతిః సంస్కృతిశ్చేతి చతుర్విధం క్రియాఫలం స్వరూపావస్థానే కైవల్యే న సమ్భవతీత్యుక్తమ్ । యది చ పరమానన్దగుణస్యాఽఽత్మన్యాధానం బ్రహ్మాణ్డాద్బహిఃస్థితబ్రహ్మప్రాప్తిర్వా జీవస్య కైవల్యం కల్ప్యతే తర్హ్యనిత్యత్వం దుర్వారమిత్యాహ –
నచ వస్త్వన్తరాధానమితి ।
ఎవముపనిషదారమ్భం సమ్భావ్య వాక్యస్యార్థం సఙ్గృహ్ణాతి –
ప్రవృత్తిలిఙ్గాదితి ।
శిష్యాచార్యయోః ప్రశ్నప్రతివచనరూపా శ్రుతిః సుఖప్రతిపత్త్యర్థా ప్రవృత్తా ।
తత్ర ప్రశ్నః కిం జ్ఞాతేఽజ్ఞాతే వేతిచోద్యనిరాసాయ సామాన్యతో జ్ఞాతేఽపి విశేషతశ్చాజ్ఞాతే సమ్భవతి వికల్పకరణవిదితి సూత్రితమేతద్వివృణోతి –
రథాదీనాం హీతి ।
మనఆదీనామేవ చేతనత్వాదచేతనప్రవృత్తిత్వాదిత్యసిద్ధో హేతురితి నాఽఽశఙ్కనీయమిత్యాహ –
కరణాని హీతి ।
అన్యత్రమనా అభూవం నాదర్శమిత్యాదిలోకానుభవాన్మనఆదీనాం కరణత్వం సిద్ధం తతః ప్రదీపవదచేతనత్వం సిద్ధమిత్యర్థః । ఇచ్ఛామాత్రేణేతి ప్రయత్నాద్యభావో లక్ష్యతే నత్విచ్ఛాస్తిత్వం నిర్వికారతాయా వివక్షితత్వాత్ । ప్రేషితమివేతీవశబ్దాధ్యాహారేణ కిమితి వ్యాఖ్యాతమ్ ।
యథా రాజ్ఞ ఇచ్ఛామాత్రేణ కాచిద్భృత్యప్రవృత్తిః కాచిచ్చ వాగాదివ్యాపారేణ తద్వదిహ కిం న స్యాదిత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
న త్వితి ।
సక్రియస్య సర్వస్యానిత్యతయాఽవధారితత్వాన్నిష్క్రియం వస్తు పిపృచ్ఛిషితం తతో నార్థభేదః సమ్భవతీత్యర్థః । విషయేభ్యః । విషయగ్రహణార్థం ; నిత్యచికిత్సాయామధిష్ఠాతుశ్చకోరస్య సన్నిధిమాత్రేణ యథా రాజభోజనాదిప్రవృత్తినిమిత్తత్వం తద్వదిత్యర్థః ।
ప్రకరణాదితి ।
కరణసన్నిధానాదిత్యర్థః ॥ ౧ ॥
ప్రతివచనవాక్యార్థసఙ్గ్రహం వివృణోతి –
విక్రియాదీత్యాదినా ।
మనఆదీనాం యః ప్రవర్తకః స కింవిశేష ఇతి ప్రశ్నస్య నిర్విశేషతైవ విశేష ఇత్యుత్తరమ్ । క్రియాయా గుణస్య సమ్బన్ధస్య వా విశేషస్య వ్యావర్తకధర్మస్య దర్శయితుమశక్యత్వాత్క్రియాదిమత్త్వే ఘటాదివదనాత్మత్వప్రసఙ్గాదతో నిర్విశేషచైతన్యాత్మకోఽహమిత్యేవం జ్ఞానం సమ్యగ్జ్ఞానమ్ । న చాభావేన సద్వయత్వప్రసఙ్గః । తస్య పృథక్సత్త్వాభావాత్స్వరూపేణ వ్యవహారాఙ్గత్వాదిత్యుక్తమన్యత్ర ; యది శౌక్ల్యాదివత్కోఽపి విశేషోఽభవిష్యత్తదా తమవక్ష్యత్ ।
శ్రుతిస్తూపలక్షణవృత్త్యైవ ప్రతివచనం బ్రువాణా నిర్విశేషత్వం మన్యత ఇతి శ్రుత్యక్షరానుసారాద్గమ్యత ఇత్యాహ –
అనుగమాదితి ।
నిర్విశేషత్వవాచకపదాభావాత్కథం నిర్విశేషేఽక్షరానుగమ ఇత్యాహ –
కథమితి ।
నిర్విశేషస్య వాచకశక్త్యా వాక్యార్థత్వాభావేఽప్యుపలక్షణవృత్త్యా భవిష్యతీత్యభిప్రేత్య శ్రోత్రశబ్దస్య తావన్ముఖ్యార్థమాహ –
శ్రృణోతీతి ।
శబ్దావభాసకత్వం స్వశక్త్యైవ భవిష్యతి శ్రోత్రస్య కథం తస్య శబ్దావభాసకత్వేనాఽఽత్మోపలక్షయితవ్య ఇత్యాకాఙ్క్షాయామాహ –
శబ్దోపలబ్ఘృరూపతయేతి ।
శక్తిః సతః ప్రకాశమానస్యైవ వాచ్యా నాసతోఽప్రకాశమానస్య నరవిషాణాయమానత్వేన శక్తిమత్త్వానుపపత్తేః । సత్తా ప్రకాశశ్చాఽఽత్మరూపం తద్భేదే మానాభావాదత ఉపలబ్ధృతాదాత్మ్యేనైవ శ్రోత్రస్యావభాసకత్వం న స్వాతన్త్ర్యేణ జడత్వాత్ । జడస్య చ సత్తాహీనత్వాచ్ఛుక్తిరూప్యస్యేవేత్యర్థః ।
శ్రోత్రస్యావభాసకత్వముపలబ్ధృతాదాత్మ్యేనేతి యద్యుపలబ్ధోపలక్ష్యతే తర్హ్యుపలబ్ధురప్యవభాసకత్వమన్యాధీనమిత్యనవస్థా ప్రాప్నోతీత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
ఆత్మనశ్చేతి ।
స్వప్రకాశత్వాదుపలబ్ధుః సత్తాప్రతీత్యోరనన్యాయత్తత్వాన్నానవస్థేత్యర్థః । భవత్వేవమనవస్థాభావః ।
తథాఽపి కథం శ్రోత్రస్య శ్రోత్రమిత్యాత్మోచ్యత ఇత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
యచ్ఛ్రోత్రస్యేతి ।
తదాత్మనిమిత్తత్వాదితి ।
తస్యాఽఽత్మనిమిత్తత్వాచ్ఛ్రోత్రస్య శ్రోత్రమిత్యుపలక్ష్యతే నిర్విశేషం చైతన్యమాత్రమిత్యర్థః ।
యథా క్షత్రస్యేతి ।
క్షత్రజాతినియామకం కర్మ క్షత్రమిత్యుచ్యతే యథేత్యర్థః ।
యది శ్రోత్రాదిసాక్ష్యాత్మాఽస్తి కథం లోకాయతికాదేః శ్రోత్రాదిష్వేవోపలబ్ధృత్వవ్యవహార ఇత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
ఉదకమపీతి ।
తద్వదుపలబ్ధృసమ్బన్ధాచ్ఛ్రోత్రాదిషూపలబ్ధృత్వవ్యవహార ఇత్యర్థః । భవన్మతే తర్హి నిత్యోపలబ్ధిస్వభావ ఆత్మేతి శ్రోత్రాదేః కరణత్వం న స్యాత్ ।
క్రియాయాం హి కరణాపేక్షేత్యాకాఙ్క్షాయామాహ –
అనిత్యం యదితి ।
ప్రమాతుర్యత్సమ్బన్ధాదనిత్యముపలబ్ధృత్వం భవతి బుద్ధిపరిణామైస్తచ్ఛ్రోత్రాది కరణం బుద్ధివృత్త్యపేక్షయా భవతీత్యర్థః ।
శ్రోత్రాదిసఙ్గతే ప్రమాతర్యనిత్యోపలబ్ధృత్వసమ్భవేఽపి తవాసఙ్గస్య సాక్షిణః కథముపలబ్ధృత్వవ్యపదేశ ఇత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
యత్రత్వితి ।
ఉక్తమర్థం సఙ్క్షిప్యాఽఽహ –
శ్రోత్రాదిష్వితి ।
శ్రోత్రాదిషు నిమిత్తేషు సత్సు శ్రోత్రాదిసంహతే ప్రసాతరి శ్రోతృత్వాదిరూపోపలబ్ధిరిత్యుపలబ్ధృత్వమిత్యర్థః ।
మనసో మన ఇత్యాదిష్వేవమతిదిశతి –
మనఆదిష్వేవమితి ।
న్యాయసామాన్యాద్యథోక్తం వ్యాఖ్యానం ద్రష్టవ్యమ్ । నహి మనసో మనస్త్వం వాచో వాక్త్వం వా స్వాతన్త్ర్యేణ సమ్భవతి అధ్యస్తత్వాదతోఽధిష్ఠానసత్తాప్రకాశాభ్యామేవ సత్తాప్రకాశత్వం మనఆదేః । తచ్చాధిష్ఠానం నిర్విశేషమేవోపలక్షయితవ్యమ్ । సవిశేషత్వేఽధ్యస్తత్వప్రసఙ్గాదితి భావః ।
విభక్తిద్వయనిర్దేశతాత్పర్యమాహ –
వాచో హేత్యాదినా ।
మనఆదేః ప్రవర్తకః కింస్వభావ ఇతి పృష్టత్వాత్స్వరూపనిర్దేశః కర్తవ్యః । స చ ప్రథమయా । “ నిర్దేశే ప్రథమా ప్రోక్తా” ఇతి స్మరణాదిత్యర్థః ।
అతిముచ్య ధీరా ఇత్యుత్తరం వాక్యం సాధ్యాహారం యోజయతి –
యదేతదిత్యాదినా ।
ఎతద్బుద్ధ్వాఽమృతా భవన్తీతి సమ్బన్ధః । తాదాత్మ్యేనాధ్యారోపితో యో బుద్ధ్యాదిరనవబోధనిమిత్తః సంసారస్తతో మోక్షణం తాదాత్మ్యాధ్యాసనివృత్తిర్దృష్టం ఫలమ్ । అమృతా భవన్తీతి విదేహముక్తిరదృష్టం ఫలమిత్యర్థః । కర్మణాం సమ్బన్ధానుపపత్తిరితి శేషః ।
నిమిత్తాభావాచ్ఛరీరాన్తరాద్యనారమ్భేఽమృతా భవన్తీతి ప్రయోగాదాగన్తుకత్వమమృతత్వస్యేతిశఙ్కానివృత్త్యర్థమాహ –
శరీరాదీతి ।
అనాదిభవపరమ్పరయా శరీర్యాసం పరస్తాచ్చ భవిష్యామీతి శరీరాదిసన్తానావిచ్ఛేదస్య ప్రతిసన్ధానం ధర్మాద్యధికారిత్వాధ్యాసః కామాదిదోషకల్పనం చైతస్మాదధ్యారోపితో యో మృత్యుస్తద్వియోగాపేక్షయాఽమృతత్వస్య భవనమౌపచారికమిత్యర్థః ॥ ౨ ॥
న తత్ర చక్షుర్గచ్ఛతీతివాక్యార్థం సఙ్గృహ్ణాతి –
ఆచార్యేణోక్తేఽపి తత్త్వే శిష్యస్యాప్రతిపత్తేర్హేతోః పర్యనుయోగే హేతుర్న తత్ర చక్షుర్గచ్ఛతీతి ।
ఎతద్వివృణోతి –
శ్రోత్రస్య శ్రోత్రమిత్యాదినా ।
ఆత్మా నేన్ద్రియవిషయోఽభౌతికత్వాన్నరవిషాణవత్ ।
మనశ్చేన్ద్రియం ప్రసిద్ధం తతస్తస్యాప్యవిషయ ఇత్యాహ –
ఇన్ద్రియావిషయత్వాదితి ।
న విద్మాో న విజానీమ ఇత్యాద్యభ్యాసః సర్వథాఽన్తఃకరణావిషయత్వఖ్యాపనార్థః ।
ఆక్షేపపరతయా వ్యాఖ్యాయ శఙ్కోత్తరత్వేన వ్యాచష్టే –
అథవేత్యాదినా ।
ఇత ఉపలక్షణప్రకారాదన్యేన ప్రకారేణ న శక్యతే దర్శయితుం క్రియాగుణాదివిశేషశూన్యత్వాదిత్యర్థః । ఆగమమిత్యుపదేశపారమ్పర్యమాహేతి సమ్బన్ధః ॥ ౩ ॥
ఆగమస్యార్థమాహ –
విదితావిదితాభ్యామన్యత్వమితి ।
అన్యదాత్మనో విదితమవిదితం వా స్యాదతో విదితత్వావిదితత్వనిషేధేనాఽఽత్మనోఽన్యత్ర బ్రహ్మత్వం విదుషాం వినివర్త్యాఽఽత్మా బ్రహ్మేత్యుపదిష్టం భవతీత్యర్థః ।
విదితాన్యత్వే యుక్తిమాహ –
యో హీత్యాదినా ।
విదితాన్యత్వవచనస్యాఽఽర్థికమర్థమాహ –
అపి చేతి ।
కార్యాద్వ్యావృత్తిః సిద్ధ్యతీత్యర్థః ।
ఆత్మా యద్యప్యన్యతో విజ్ఞానం నాపేక్షతే తథాఽపి స్వగ్రాహకత్వాత్స్వస్మాదేవ విజ్ఞానమపేక్షతే తేన విజ్ఞానానపేక్షత్వమసిద్ధమిత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
న చ స్వత ఎవేతి ।
స్వభావతయాఽనపేక్షమేవ సిద్ధత్వాదపేక్షాశబ్దార్థో న ఘటతే స్వగ్రాహకత్వం చాసిద్ధం స్వవృత్తివిరోధాదిత్యర్థః ।
విజ్ఞానం సజాతీయానపేక్షం ప్రకాశత్వాత్ప్రదీపవదిత్యనుమానమభిప్రేత్య దృష్టాన్తమాహ –
నహీతి ।
తమోధ్వస్తయే హ్యాలోకాపేక్షా తదభావశ్చాఽఽలోకే స్వత ఎవ సిద్ధ ఇత్యర్థః ।
ప్రదీపస్య తైజసస్య తైజసాన్తరానపేక్షత్వేఽపి విజాతీయప్రకాశస్య జ్ఞానస్యాపేక్షా స్వవ్యవహారేఽపి దృష్టా తథా బ్రహ్మణోఽపి విజాతీయజ్ఞానాపేక్షా భవిష్యతీతి న చ వాచ్యమిత్యాహ –
న చైవమాత్మన ఇతి ।
బ్రహ్మణోఽన్యస్య సర్వస్యాజ్ఞానాత్మకత్వాద్భానసమ్భావనైవ నాస్త్యన్యత్ర తతో న విజాతీయజ్ఞానాపేక్షమపి బ్రహ్మేత్యర్థః ।
జ్ఞానానపేక్షత్వే లౌకికానుభవవిరోధం శాస్త్రవిరోధం చోద్భావ్య పరిహరతి –
విరోధ ఇతి చేన్నాన్యత్వాదితి ।
సూత్రస్య పూర్వపక్షభాగం విభజతే –
స్వరూపవిజ్ఞాన ఇత్యాదినా ।
విజ్ఞానానపేక్షత్వం బ్రహ్మణోఽభాణి ।
సాపేక్షత్వం జీవశబ్దవాచ్యస్యోపాధివిశిష్టస్యానుభూయతేఽతో భిన్నవిషయత్వాన్న విరోధ ఇత్యాహ –
న కస్మాదిత్యాదినా ।
బుద్ధ్యాదౌ కార్యకరణసఙ్ఘాతే య ఆత్మాభిమానసన్తానోఽనాదిభవపరమ్పరాప్రాపితస్తస్యావిచ్ఛేదరూపమనిర్వాచ్యమజ్ఞానలక్షణం చిహ్నం యస్య చిత్ప్రతిబిమ్బస్య స తథోక్తః । చిత్తన్త్రం హ్యనిర్వాచ్యమజ్ఞానం చైతన్యమవచ్ఛిద్య స్వావచ్ఛిన్నే యథాస్వరూపావభాసం ప్రతిబధ్య మౌఢ్యాద్యధ్యాసహేతుర్భవతి । తస్మాదవివేకాత్మకో జీవ ఇత్యుచ్యతే బుద్ధేరన్తఃకరణస్య యథా యథా నీలపీతాద్యాకారావభాసా జాయన్తే తథా తథా చిత్ప్రతిబిమ్బః ప్రమాతృత్వాదిరూపేణ భాతీతి తత్ప్రధానోఽధ్యస్తస్య విశిష్టస్య తత్సత్తయైవ సత్త్వాద్విశిష్టాన్తర్నివిష్టో య ఆత్మా నిత్యచిత్స్వరూపః స ఎవ సారో యస్మిన్స తథోక్తః । బుద్ధిపరిణామరూపాణాం నీలపీతాదిప్రత్యయానాముత్పన్నవినాశవత్త్వాత్తదుపరక్తరూపేణానిత్యం చైతన్యం యత్రావభాసతే సోఽన్యో జీవః । సర్వాణ్యేతాని జీవవిశేషణాన్యన్యత్వస్ఫుటీకరణార్థాని । న కేవలమనిత్యత్వమ్ విశిష్టోపాధిరూఢతయా విజ్ఞానస్య తద్ధర్మతైవావభాసతే మనుష్యోఽహం జానామీతి ప్రతిశరీరం విలక్షణమపి చైతన్యమవభాసతే విశిష్టభేదాదిత్యర్థః ।
పరమార్థతః కీదృశం చైతన్యం యస్య విశిష్టధర్మతాఽవభాసతే తత్రాఽఽహ –
అన్తఃకరణస్యేతి ।
నను విశేషణసమ్బన్ధాత్స్వరూపే సమారోపితో విశిష్టో భాతి తస్య మిథ్యాత్వాత్కథమాత్మత్వవ్యవహారాస్పదత్వం తత్రాఽఽహ –
అన్తర్గతేనేతి ।
విశిష్టాన్తర్గతేన చిత్స్వరూపేణ తాదాత్మ్యాద్బాహ్య ఇత్యనాత్మాఽపి బుద్ధివిశిష్ట ఆత్మేత్యుపగతో లౌకికైరితి సమ్బన్ధః ।
అత ఇతి ।
ఉక్తధర్మవత్త్వాదిత్యర్థః । అస్తు నిత్యవిజ్ఞానాద్విలక్షణో జీవః ।
కథమేతావతా విరోధః పరిహృత ఇత్యాకాఙ్క్షాయామాహ –
తత్ర హీతి ।
ఎవం లోకానుభవవిరోధే పరిహృతేఽపి శాస్త్రవిరోధో న పరిహృత ఇత్యాహ –
తత్త్వమసీతి ।
విశిష్టస్య మిథ్యాత్వాద్బ్రహ్మాస్మీత్యనుభవాయోగాన్మోక్షార్హత్వాయోగాచ్చ తత్త్వమసీత్యుపదేశో న ఘటతే చేత్తర్హి బ్రహ్మణ ఎవోపదేశోఽస్త్విత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
ఆత్మానమేవావేదితి ।
ఎవమాదీని వాక్యాని బ్రహ్యోపదేశపక్షే న సఙ్గచ్ఛన్తే తజ్జనితఫలాభావాదిత్యర్థః ।
విశిష్టస్య నిరుపాధికస్య చ బ్రహ్మణ ఉపదేశాసమ్భవేఽప్యుపాధివిశిష్టచిత్స్వరూపజీవపదలక్ష్యస్య వైశిష్ట్యద్వారేణోపదేశో భవిష్యతి ఫలం తస్యాఽఽరోపితబన్ధనివృత్తిరిత్యాహ –
న లోకేతి ।
నను లోకశబ్దేనాఽఽత్మోచ్యతేఽనాత్మా వా । నాఽఽద్యః । ఆత్మనోఽధిష్ఠానతయాఽధ్యాసకర్తృత్వాసమ్భవాచ్చైత్రో హి శుక్తికాయాం రజతమధ్యస్యతి న శుక్తికైవ । అధ్యాసకర్తృత్వే చాఽఽత్మనః ప్రాగేవాధ్యాసాత్కర్తృత్వం వాచ్యమ్ । కర్తృత్వస్య ప్రాగ్భావనియమాత్తథా చానిర్మోక్షప్రసఙ్గః । కర్తృత్వస్యాధ్యాసత్వే చ న కర్తృత్వమాత్మనస్తద్విషయకర్తృత్వాన్తరాభావత్ । భావే చానవస్థానాత్ । న ద్వితీయః । జడత్వాదనాత్మనోఽధ్యాసకర్తృత్వానుపపత్తేః । చేతనో హి దేవదత్తోఽధ్యస్యతీతి ప్రసిద్ధమ్ । అథ జడస్యాధ్యాసకర్తృత్వం నామ భ్రాన్త్యాశ్రయత్వం యద్యపి న సమ్భవతి తథాఽపి భ్రాన్తినిమిత్తత్వం దృష్టం జపాకుసుమాదేః । న, తస్య సత్యస్యోపాధిత్వసమ్భవాద్భాష్యకారమతే చ జడస్య సర్వస్యాధ్యాసాత్మకత్వాదధ్యాసహేతుత్వం న సమ్భవతి తస్మాదసమ్బద్ధమిదం భాష్యం లోకాధ్యారోపాపోహార్థత్వాదితి । న । లోకశబ్దేనాహఙ్కారాదయ ఉచ్యన్తే । తేషాం వ్యావహారికసత్యత్వస్యార్థక్రియాసమర్థత్వేనాభ్యుపగమాత్ । స్వధర్మారోపనిమిత్తత్వేనోపాధిత్వసమ్భవాత్పరమార్థసత్యస్యైవోపాధిత్వమిత్యస్మాన్ప్రతి దృష్టాన్తాభావాదహఙ్కారాదయశ్చ చిత్తన్త్రానాద్యనిర్వాచ్యావిద్యామయభూతసూక్ష్మవికారా అవిద్యావచ్ఛిన్న ఎవ చైతన్యే నిపతన్తి । ఉపాధివికారాణాముపహితే పక్షపాతితాయా దర్శనాత్ । యథా జలచలనాదీనామ్ । తస్మాన్నాసఙ్గతం భాష్యమ్ । నను బోధాత్మనో నాబోధః సమఞ్జసః ప్రకాశాప్రకాశయోర్విరోధప్రసిద్ధేః । బోధోఽపి చ బోధాత్మనో న సమఞ్జసః । నిర్వికారత్వాత్ ।
కథం బోధాత్మనో బోధోపదేశః సార్థకస్తత్రాహ –
తత్ర చేతి ।
బోధాదన్యస్యాబోధాత్మకత్వేనాబోధాశ్రయత్వం న సమఞ్జసమ్ । ఆత్మాశ్రయత్వప్రసఙ్గాదనివృత్తిప్రసఙ్గాచ్చ తస్య బోధాసమ్భవాత్ । తస్మాద్బోధాత్మన ఎవాబోధః సమఞ్జసః । పరిశేషాద్విరోధశ్చ్యాసిద్ధః సాక్షివేద్యాత్వాత్ । బోధోఽపి తత్రైవ సమఞ్జసో ఘటాదేర్బోద్ధృత్వాప్రసిద్ధేః । చిద్వ్యాప్త ఎవ బుద్ధిపరిణామే బోధశబ్దవ్యుత్పత్తేః పరిణామ్యన్తఃకరణోపహితస్య బోధాత్మనో బోధవత్త్వం సమఞ్జసమిత్యర్థః ।
సామఞ్జస్యే హేత్వన్తరమాహ –
అన్యనిమిత్తత్వాదితి ।
అన్యత్రాహఙ్కారాదిసఙ్ఘాతే వాదినాం లౌకికానాం చ బోధాబోధౌ ప్రసిద్ధౌ తౌ చాఽఽత్మబోధాబోధసమ్బన్ధాదిత్యాత్మనో మృఖ్యౌ బోధాబోధౌ । యత్సమ్బన్ధాదన్యత్ర యదుపచర్యతే తత్తత్ర ముఖ్యం యథాఽగ్నిసమ్బన్ధాదుదకస్యౌష్ణ్యముపచారేణాగ్నౌ తన్ముఖ్యమిత్యర్థః ।
ఆత్మనిమిత్తౌ చేదన్యత్ర బోధాబోధౌ తర్హి నిమిత్తత్వాదాత్మనో వ్యాపారవత్త్వప్రసఙ్గస్తత్రాఽఽహ –
రాత్ర్యహనీ ఇవేతి ।
యథాఽఽదిత్యసన్నిధ్యసన్నిధిమాత్రనిమిత్తే లోకే రాత్ర్యహనీ భవతః । నహ్యాదిత్యః కఞ్చన స్వాపయత్యుత్థాపయతి వా । అతో నిమిత్తత్వం న వ్యాపారవత్త్వావినాభూతమిత్యర్థః ।
నన్వాత్మని బోధస్య నిత్యత్వే కథం కాలావచ్ఛేదవ్యవహారః ప్రాగజ్ఞాసిషం శాస్త్రార్థమిదానీం చ జానామి పునర్జ్ఞాస్యామీతి తత్రాఽఽహ దృష్టాన్తమ్ –
నిత్యావౌష్ణ్యప్రకాశావితి ।
తద్వద్విషయస్య కాలావచ్ఛిన్నత్వేన కాలావచ్ఛేదవ్యవహారః స్వరూపేణ నిత్యేఽపి బోధే న విరుధ్యత ఇత్యర్థః ।
ఆత్మని బోధాబోధయోః సామఞ్జస్యే కిం సిద్ధమిత్యత ఆహ –
ఎవం చేతి ।
ఆగన్తుకవిషయసమ్బన్ధాత్తదుపరక్తరూపేణ బోధస్యాఽఽగన్తుకత్వేఽపీదానీం మయా స్వాత్మా బుధ్యత ఇతి నిత్యబోధాత్మని కథం బోధకర్తృత్వవ్యపదేశ ఇత్యాశఙ్క్యాఽఽవరకాపనయస్యాఽఽగన్తుకత్వేన భవిష్యతీత్యాహ –
యథా సవితాఽసావితి ।
యస్మాదన్యోపాధికమాత్మని బోధకర్తృత్వమ్ । స్వతః పునర్విజ్ఞానానపేక్షత్వమేవ । తస్మాద్విజ్ఞానానపేక్షత్వాదవిదితాదన్యత్వం సిద్ధమ్ ।
కథమన్యత్వవివక్షాయామధిశబ్దః సఙ్గచ్ఛతే తత్రాఽఽహ –
అధిశబ్దశ్చేతి ।
నిపాతానామనేకార్థత్వాల్లక్షణయా చేత్యర్థః ।
అవిదితాదన్యత్వస్యాఽఽర్థికమర్థమాహ –
అవ్యక్తమేవేతి ।
విదితం న భవత్యవిదితం చ న భవతీత్యేకైకనిషేధస్య తాత్పర్యముక్త్వా సముదాయార్థమాహ –
విదితమవిదితం చేతి ।
వ్యాచచక్షిర ఇత్యస్వాతన్త్ర్యం తర్కప్రతిషేధార్థమిత్యేతత్సూత్రం వివృణోతి –
యే నస్తదితి ॥ ౪ ॥
యద్వాచేతి మన్త్రానువాదో దృఢప్రతీతేరితి । సూత్రమేతద్విభజతే –
అన్యదేవేత్యాదినా ।
యేన వాగభ్యుద్యత ఇత్యనేన వాక్ప్రకాశే హేతుత్వోక్తిర్బ్రహ్మణః క్రియత ఇతి యోజనా ।
ఎతత్సూత్రం వివృణోతి –
యేనేత్యాదినా ।
తదేవ బ్రహ్మ త్వం విద్ధీత్యాద్యామ్నాయ ఆత్మన్యేవ బుద్ధేరవస్థాపనార్థ ఉపసంహారార్థః । అవిషయత్వేన బ్రహ్మణోఽతిరిక్తస్వరూపేణ వేద్యత్వాసమ్భవాదితి యోజనా ।
ఎతత్సూత్రం విభజతే –
యద్వాచేత్యాదినా ॥ ౫ ॥
మన్త్రసముదాయస్యార్థమాహ –
సర్వకరణానామిత్యాదినా ।
యత్సర్వకరణానామవిషయం యేన నిర్విశేషేణ సర్వాణి కరణాని భాస్యన్తే తద్బ్రహ్మైవ త్వం తతోఽతిరిక్తజ్ఞానాయ యత్నో న కర్తవ్య ఇతి యత్నోపరమ ఎవ లక్ష్యతే । విద్ధీత్యనేనాతిరిక్తం మా విద్ధీత్యభిప్రాయః ॥ ౬ – ౭ – ౮ – ౯ ॥
యది మన్యసే సువేదేత్యనేన వాక్యేన శిష్యబుద్ధివిచాలనా క్రియతే స్థూణానిఖననన్యాయేన గృహీతస్య దార్ఢ్యార్థమ్ । ఎతత్సఙ్గ్రహవాక్యం వివృణోతి –
విదితావిదితాభ్యామిత్యాదినా ।
అల్పమేవ బ్రహ్మణో రూపం నూనం త్వం వేత్థేతి కో మన్యత ఇత్యాకాఙ్క్షాయామాహ –
మన్యత ఇత్యాచార్య ఇతి ।
యదితి ।
యాదృశమస్యబ్రహ్మణో రూపం త్వమమంస్థాస్తాదృశం దేవేష్వపి యో మన్యతే సోఽపి దహరమేవ నూనం మన్యత ఇతి యోజనా ।
అథ న్వితి హేతుర్మీమాంసాయా ఇతి సఙ్గ్రహవాక్యం వివృణోతి –
యస్మాదిత్యాదినా ।
ప్రతివచనస్యార్థం సఙ్గృహీతం వివృణోతి –
సమ్యగిత్యాదినా ।
విచార్యేతి ।
మయా విదితం బ్రహ్మేతి కిం ప్రతివచనం దదామ్యుతావిదితమితి వా । నాఽఽద్యః । ఆచార్యాగమప్రత్యయవిరోధాద్వేదనవిషయతయా చ ఘటవదబ్రహ్మత్వప్రసఙ్గాద్వేదితృత్వేన మమ వికారిత్వాపాతాచ్చ । న ద్వితీయః । గోపాలాదిభ్యోఽవిశేషప్రసఙ్గాత్తూష్ణీమవస్థానే వాఽప్రతిభాప్రసఙ్గాదితి విచార్యైకైకపక్షదోషపరిజిహీర్షయా విదితమవిదితం చేతి సముచ్చితం వచ్మి । అజ్ఞానసంశయాద్యభావాద్విదితం వేదనవిషయత్వాభావాచ్చావిదితమితి సుపరినిశ్చితః సన్ప్రతివచనమాహేత్యర్థః । ప్రత్యయత్రయస్య సఙ్గతిః సఙ్ఘటనమేకస్మిన్విషయే కిమర్థముచ్యతే । సమ్వాదాధీనం ప్రామాణ్యమితి తార్కికస్థితేర్నిశ్చయార్థమ్ । స్వతః ప్రామాణ్యపక్షే త్వాగమార్థే ప్రత్యయాన్తరసంవాదస్తాత్పర్యద్యోతకః । ప్రతిబన్ధనిరాసేనోపచారేణ నిశ్చయహేతురితి సర్వస్య ప్రతివచనవాక్యస్య తాత్పర్యముక్త్వా మన్యేవిదితమిత్యేకదేశస్యార్థం సఙ్గృణ్హాతి ॥ ౧౦ - ౧ ॥
సఙ్గృహీతం స్ఫుటయతి –
పరినిష్ఠితమిత్యాదినా ।
విరుద్ధత్వాదితి ।
విపరీతప్రత్యయస్య సమ్యగ్జ్ఞానవిరుద్ధత్వాత్తదుదయమాత్రాద్విపరీతప్రత్యయోఽపగత ఇత్యర్థః ।
న కేవలం విపరీతప్రత్యయస్య సంశయస్య వాఽభావాన్మమ నిశ్చితం విజ్ఞానమజ్ఞానాభావాచ్చేత్యాహ –
యస్మాచ్చేతి ।
అథవా వేద చేత్యస్యాన్యోఽర్థః కథ్యతే । యద్యనిత్యమాత్మవిజ్ఞానం స్యాత్తర్హి తస్య ప్రాగభావకాలే ప్రధ్వంసాభావకాలే వాఽజ్ఞానం సమ్భావ్యేత నతు తదస్తి । నిత్యం హి విజ్ఞానం బ్రహ్మ మమ స్వరూపం తతో నో న వేద । యది చ వేదనం మమ విక్రియా భవేత్తదా విక్రియాయాః కాదాచిత్కత్వాత్కదాచిదహం న వేదేతి శఙ్క్యేత నతు తదస్తి స్వరూపవిజ్ఞానస్యాన్యథాత్వాసమ్భవాత్సదా వేదైవాహమ్ । యథా స్వాభావికాచలతయా పర్వతాస్తిష్ఠన్తీతి వ్యపదేశస్తద్వదిత్యర్థః । స్వసత్తాయాం స్వయం ప్రమేతి స్వప్రకాశత్వమాదాయ వ్యాఖ్యాతమ్ ।
చశబ్దార్థమాహ –
విశేషవిజ్ఞానం చేతి ।
ఆగమాద్విచారసహకృతాజ్జాతం బ్రహ్మాత్మకతావ్యఞ్జకమన్తఃకరణపరిణామరూపం బ్రహ్మాస్మీతి విశేషవిజ్ఞానం తత్పరేణాన్తఃకరణేనోపాధినాఽఽన్మన్యధ్యస్తం న పరమార్థతో జ్ఞానవత్త్వమాత్మన ఇతి న వేద చేతి ఘటత ఇత్యర్థః ।
ప్రకారాన్తరేణాపి బ్రహ్మవిజ్ఞానం సమ్భవతీతి శఙ్కానిరాసార్థం వాక్యైకదేశ ఇత్యాహ –
యో నస్తద్వేద తద్వేదేతి ।
ఇదం సూత్రవాక్యం వివృణోతి –
యో నోఽస్మాకమితి ।
యో నోఽస్మాకం మధ్యే తద్విదితావిదితాన్యత్వం వేదేతి శేషః । యథాఽఽహం వేదాతోఽన్యేన ప్రకారేణ విదుష ఉపాస్యబ్రహ్మవిత్త్వాదితి యోజనా । ఉక్తానువాదాదితి । అభ్యాసాఖ్యతాత్పర్యలిఙ్గదర్శనాదవిషయతయైవ బ్రహ్మవిజ్ఞానం వివక్షితమిత్యర్థః ॥ ౧౧ – ౨ ॥
యస్యామతమితివాక్యార్థం సఙ్గృహీతం వ్యాఖ్యాతి –
శిష్యాచార్యేత్యాదినా ।
శ్రౌతమితి శిష్యస్యాఽఽచార్యస్య చోక్తిర్న భవతీతి ఖ్యాపనార్థమ్ ।
తేన శ్రౌతేన వచనేన కథముచ్యత ఇత్యాకాఙ్క్షాయామాహ –
యదుక్తమితి ।
యద్బ్రహ్మ విదితాదన్యదుక్తమితి సమ్బన్ధః । గోపాలాదీనామివాఽఽత్మతత్త్వం న వివక్షితం కిన్తు బ్రహ్మణ ఆత్మత్వఫలావసానో యోఽబోధో యస్య స తథోక్తస్తస్య భావస్తత్తా తయా బుభుత్సా నివృత్తా । విచార్యమాణే బ్రహ్మణ ఆత్మత్వేన పర్యవసానాదతిరిక్తమన్తవ్యాభావాదమతమిత్యర్థః ।
అవిజ్ఞాతం విజానతామిత్యుత్తరార్ధస్యార్థం సఙ్గృహీతం వివృణోతి –
అనువాదమాత్ర ఇత్యాదినా ।
హేత్వర్థత్వేనేతి ।
అయమర్థః – పూర్వేషాం బ్రహ్మ విజానతామవిజ్ఞాతత్వేనైవ బ్రహ్మణః ప్రసిద్ధత్వాదిదానీమప్యవిషయతయా జ్ఞానం సమ్యగ్జ్ఞానం తథా పూర్వేషామవిదుషాం విజ్ఞాతత్వేనైవ బ్రహ్మణః ప్రసిద్ధత్వాదిదానీమపి విషయతయా జ్ఞానమసమ్యగ్జ్ఞానమితి । బుద్ధ్యాదివిషయం సద్రూపతయా బుద్ధిరాత్మా మన ఆత్మేన్ద్రియమాత్మేతి విజ్ఞానం వేదబాహ్యానాం బ్రహ్మ బౌద్ధాదీనాం ప్రసిద్ధం తత ఇదానీమపి తన్మతానుసారిణాం భ్రాన్తానామేవ బుద్ధ్యాదివిషయమనాత్మరూపమాత్మతయాఽభిమతమిత్యర్థః ॥ ౧౨ - ౩ ॥
కేన ద్వారేణ తర్హ్యవిషయతయాఽఽత్మాఽవగమ్యతామిత్యాకాఙ్క్షాయామాహ –
ప్రతిబోధేతి ।
సఙ్గ్రహవాక్యం వివృణోతి –
బోధం ప్రతీత్యాదినా ।
యథాఽస్మిఞ్శరీరే బుద్ధిపరిణామా జడా అపి చిద్వ్యాప్తతయా సంవేదనవదవభాసన్త ఇతి సమ్భావ్యతే । జడానాం స్వాభావికప్రకాశానుపపత్తేః తథా సర్వశరీరేషు బౌద్ధాః ప్రత్యయా యద్వ్యాప్తతయా సంవేదనవద్భాసన్తే సోఽస్తీతి సమ్భావ్యతే । ఎతదుక్తం భవతి । శ్రోతృశరీరావచ్ఛిన్నబౌద్ధప్రత్యయసాక్ష్యేకస్త్వమర్థః । తదితరసర్వశరీరావచ్ఛిన్నబౌద్ధప్రత్యయసాక్ష్యేకస్తదర్థః । చిన్మాత్రే వ్యావర్తకధర్మానుపలమ్భాద్విభక్తత్వే చానాత్మత్వాదిదోషప్రసఙ్గాత్సమ్భావితమేకత్వం తదేవ బ్రహ్మ త్వమితివాక్యజబుద్ధివృత్తావవిషయతయా ప్రకాశతే బ్రహ్మాస్మీతి । యస్మాత్తదన్యాఞ్జడానవభాసయతీతి తదన్యావభాస ఆత్మా సర్వజడవిలక్షణోఽవగన్తుం శక్యతే తస్మాదిత్యుపసంహారః । ప్రతిబోధమవభాసాశ్చిత్ప్రతిబిమ్బాస్తేషాం ప్రత్యగాత్మతయాఽవ్యభిచరితస్వరూపేణ బిమ్బస్థానీయేనైకేన రూపేణ యద్బ్రహ్మవేదనం తత్సమ్యగ్దర్శనమిత్యర్థః ।
విషయవిజ్ఞానం సమ్యగ్జ్ఞానం న భవతీత్యత్ర హేతుమాహ –
ఆత్మత్వేనేతి ।
బ్రహ్మణ ఆత్మత్వేన విషయత్వాసమ్భవాదిత్యర్థః । అద్వయానన్దరూపస్య సర్వజ్ఞత్వాదిధర్మకస్య బ్రహ్మణః శాస్త్రైకసమధిగమ్యత్వాత్తటస్థస్యాపరోక్షత్వం న సమ్భవతి కిన్తు ప్రత్యగ్రూపేణైవేత్యభిప్రేత్య కాఠకేఽపి విశేషణమిత్యర్థః ।
ప్రత్యక్తయాఽపరోక్షబ్రహ్మజ్ఞానం తదేవ సమ్యగ్జ్ఞానమిత్యత్ర కో హేతురిత్యాశఙ్క్యాపరోక్షబన్ధాధ్యాసస్య పరోక్షజ్ఞానాన్నివృత్త్యసమ్భవాదపరోక్షజ్ఞానస్య చ తన్నివర్తనేనామృతత్వసాధనత్వాదిత్యుత్తరవాక్యార్థం సఙ్గృహ్ణాతి –
అమృతత్వం హీతి ।
సూత్రం విభజతే –
విషయాత్మేతి ।
విషయేషు బుద్ధ్యాదిష్వాత్మవిజ్ఞానే విషయతయా వా వ్యతిరిక్తస్యోపాస్యతయా జ్ఞానే మృత్యుః ప్రారభతే భయమితి ప్రసిద్ధం బుద్ధ్యాదిసఙ్ఘాతమాత్మానం మన్యమానస్యోపాసకస్య చ కర్తృత్వభ్రమానివృత్తేః । “అథ యేఽన్యథాఽతో విదురన్యరాజానస్తే క్షయ్యలోకా భవన్తి”(ఛా. ఉ. ౭ । ౨౫ । ౨) ఇత్యాదిశ్రుతిభ్యశ్చ “తరతి శోకమాత్మవిత్”(ఛా. ఉ. ౭ । ౧ । ౩) ఇత్యాదిశ్రుతిషు చాఽఽత్మజ్ఞానమమృతత్వనిమిత్తం ప్రసిద్ధమిత్యర్థః ।
నాఽఽలమ్బనపూర్వకమితి ।
కిఞ్చిదుపాస్యమాలమ్బనీకృత్య తదుపాసనసాధ్యతయా న విన్దత ఇత్యర్థః ।
కథం తర్హి విన్దత ఇతి ప్రయోగ ఇత్యాకాఙ్క్షాయామాహ –
ఆత్మవిజ్ఞానాపేక్షమితి ।
ఆత్మవిజ్ఞానేన మర్త్యత్వభ్రమనివృత్తిమపేక్ష్యామృతత్వముపచర్యత ఇత్యర్థః ।
ముఖ్యార్థే బాధమాహ –
యది హీత్యాదినా ।
అనాత్మా విజ్ఞాయతే యేన తదనాత్మవిజ్ఞానమనాద్యనిర్వాచ్యమాత్మాజ్ఞానమిత్యర్థః ।
పునరజ్ఞానాన్తరోదయేన బన్ధశఙ్కాయాం కథం సకృదజ్ఞాననివృత్తిమాత్రేణామృతత్వనిమిత్తత్వం జ్ఞానస్యేత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
యత ఆహేతి ।
స్వస్యాన్తోఽవచ్ఛేదో భవతి యేన ధ్వాన్తేన తత్స్వాన్తధ్వాన్తమనాత్మాధ్యారోపో మనుష్యత్వాద్యభిమానః పారమేశ్వరీ శక్తిర్మాయా జీవత్వనిమిత్తమజ్ఞానం స్వాన్తధ్వాన్తమ్ । ఎతైః సర్వైరభిభవనీయో న భవత్యాత్మా యేన విద్యాకృతేనాతిశయేన తద్వీర్యం విద్వాల్లఀభతే । పూర్వసిద్ధస్యాజ్ఞానాదేర్నాశాన్మాయాయాశ్చ స్వతో జీవబన్ధకత్వాభావాదభినవస్యాజ్ఞానస్యోత్పత్తౌ కారణాభావాత్ । ప్రవృత్తఫలకర్మాక్షిప్తస్య చాజ్ఞానలేశస్య ద్వైతావభాసస్య చ విద్వదనభిభావకత్వాద్దుర్బలత్వాన్నిశ్చీయతే సమ్యగ్జ్ఞానస్యామృతత్వహేతుత్వమిత్యర్థః ।
నను విద్యాజం చేత్కథమవినాశి కృతకస్య వినాశిత్వనియమాదిత్యాశఙ్క్యాహ –
న తు విద్యాయా ఇతి ।
యావద్దేహపాతం జాయమానో ద్వైతావభాసో విద్యయా బాధ్యత ఎవ న మామభిభవితుం శక్నోతీత్యవష్టమ్భో వీర్యం తస్యావినాశోఽమృతత్వం తత్కారణవిద్యాయా అబాధ్యత్వాభిప్రాయేణోచ్యతే న స్వరూపనాశాభావాభిప్రాయేణేత్యర్థః ।
ప్రతిబోధపదస్య యౌగికమర్థం వ్యాఖ్యాయ రూఢ్యభిప్రాయేణ వ్యాచష్టే –
అథవేతి ।
అశేషతయా విపరీతో నిరస్తః సంస్కారో యేన బోధేన స ప్రతిబోధో యుగపత్కృత్స్నావిద్యాతత్కార్యనివర్తకః సద్యోముక్తిహేతురిత్యర్థః ।
ప్రతిబోధశబ్దస్త్రేధా వ్యాఖ్యాతస్తత్రాఽఽద్యం వ్యాఖ్యానం యుక్తమిత్యాహ –
పూర్వం త్వితి ।
గురూపదేశే సత్యపి ప్రతిబోధవ్యాపకాత్మానుసన్ధానం వినాఽపరోక్షావగమాసమ్భవాత్సద్యోముక్తేశ్చాశాస్త్రీయత్వాదిత్యర్థః ॥ ౧౩ - ౪ ॥
ఇహ చేదవేదీదిత్యాదివాక్యార్థం సఙ్గృహీతం వివృణోతి –
ఇహ మనుష్యజన్మనీత్యాదినా ।
విరోధాదితి ।
ఎకస్మిన్నిరంశే చిన్మాత్రే చయనస్యోర్ధ్వాధోదేశనివేశనస్యేష్టకానామివాసమ్భవాదిత్యర్థః ॥ ౧౪ - ౫ ॥
“యః సురాణాం జయే హేతురసురాణాం పరాజయే ।
సత్త్వప్రధానయా శక్త్యా సమ్పన్నః సోఽహమీశ్వరః ॥” ఇతి । బ్రహ్మ హేత్యాద్యాఖ్యాయికాయాస్తాత్పర్యం సఙ్గృహీతం వివృణోతి –
సమాప్తేత్యాదినా ।
తాత్పర్యాన్తరమాహ –
శమాద్యర్థో వేతి ।
సఙ్గ్రహవాక్యం వివృణోతి –
శమాది వేతి ।
అభిప్రాయాన్తరమాఖ్యాయికాయాః సఙ్గృహ్ణాతి –
సగుణేతి ।
సఙ్గృహీతం వివృణోతి –
నేదమిత్యాదినా ।
కృత్స్నాఖ్యాయికాయాస్తాత్పర్యముక్త్వా బ్రహ్మశబ్దార్థమాహ –
బ్రహ్మేతి పరో లిఙ్గాదితి ।
ఎతద్వ్యాఖ్యాతి –
నహ్యన్యత్రేత్యాదినా ।
కథం తర్హీశ్వరసిద్ధిరిత్యాకాఙ్క్షాయామాహ –
తత్సిద్ధిరితి ।
నను శ్రుత్యాదిభిరేవేశ్వరే సిద్ధే కిమితి జగతో నియతప్రవృత్తిలిఙ్గకానుమానం సూత్రితం తత్రాహ –
శ్రుతిస్మృతిప్రసిద్ధిభిరితి ।
యావత్తర్కేణ సమ్భవో నానుగృహ్యతే తావచ్ఛాస్త్రప్రతిపన్నోఽపీశ్వరో న నిశ్చీయతేఽర్థవాదత్వశఙ్కాప్రతిబన్ధాదతః శాస్త్రార్థస్యేశ్వరస్య నిశ్చయాయ నియమాయ సామాన్యతో దృష్టమనుమానం శాస్త్రానుగ్రాహకరూపం సూత్రేణోచ్యతే ।
ఎతద్వ్యాఖ్యాతి –
తస్యేశ్చరస్యేత్యాదినా ।
అనాదిప్రసిద్ధకర్తృవ్యతిరిక్తం జగద్ధర్మీకృత్య యద్యపీశ్వరః సిషాధయిషితస్తథాపి జగతో బహూని విశేషణాని సంసారివిలక్షణకర్తృసమ్భావనాయ, నైయాయికాస్తు వ్యాప్యస్య పక్షధర్మతాబలాద్వ్యాపకవిశేషః పక్షధర్మః సిధ్యతి తతః స్వతన్త్రమనుమానమీశ్వరనిశ్చాయకమాహుః । తద్దూషణం ప్రకటార్థే ద్రష్టవ్యమ్ । సామాన్యతో దృష్టం రచయతి । ఎతజ్జగద్భోక్తౄణాం కర్మణాం చ విభాగం యో జానాతి తత్పూర్వకం భవితుమర్హతీతి ప్రతిజ్ఞా । అత్ర జగన్నిమిత్తాదృష్టనిష్పత్త్యర్థో యో జీవానాం ప్రయత్నస్తత్పూర్వకత్వం జగతః సిద్ధమితి సిద్ధసాధనత్వం వదతాం నిరీశ్వరవాదినాం నిరాసాయ విశేషణం భోక్తృకర్మవిభాగజ్ఞేతి । న హి జీవానామేతే భోక్తారోఽస్మిన్దేశే కాలే వాఽస్య కర్మఫలస్యేతి విభాగజ్ఞానం సమ్భవతి । విశేషానభిజ్ఞత్వాదిత్యర్థః ।
యథోక్తలక్షణత్వాదితి ।
విచిత్రత్వాదిత్యుక్తే వ్యభిచారః స్యాత్ । ఆత్మాదిస్వభావవైచిత్ర్యస్య ప్రయత్నపూర్వకత్వాభావాత్తదర్థం కార్యత్వే సతీతి విశేషణమ్ । కార్యత్వాదిత్యుక్తేఽబుద్ధిపూర్వకారికార్యే విభాగజ్ఞప్రయత్నపూర్వకత్వం నాస్తీత్యనైకాన్తికత్వం స్యాత్తదర్థం యథోక్తలక్షణత్వాదితి । యద్విచిత్రం తద్విభాగజ్ఞప్రయత్నపూర్వకం యథా గృహాది । జానాత్యేవ హి తక్షాదిరయం గృహాదిరస్య స్వామినో ద్రవ్యదానాదిపూర్వకం చాఽస్య నిర్మాణమిత్థం చేతి । తతో న సాధ్యవైకల్యం యథాశబ్దం హి సాధనదూషణే । నాభిప్రాయవశాత్ । విపక్షే వ్యతిరేక ఆత్మాదివదిత్యుదాహరణమ్ । యద్విభాగజ్ఞప్రయత్నపూర్వకం న భవతి తద్విశిష్టకార్యమపి న భవతి । యథాఽఽత్మాకాశాదీత్యన్వయవ్యతిరేకిప్రయోగ ఇత్యర్థః ।
విచిత్రకార్యత్వమస్తు విభాగజ్ఞప్రయత్నపూర్వకత్వం న భవిష్యతి కిం బాధకం జగద్ధైచిత్ర్యస్య కర్మవైచిత్ర్యాదేవ సమ్భవాదతః పక్ష ఎవ సాధ్యాభావశఙ్క్యా శఙ్కితవిపక్షే వర్తమానో హేతుః శఙ్కితవ్యభిచార ఇత్యభిప్రేత్యాఽఽహ –
కర్మణ ఎవేతి చేదితి ।
పరిహరతి –
న పరోతి ।
కర్తృపరతన్త్రస్య కర్మణో నిమిత్తమాత్రత్వాత్స్వాతన్త్ర్యేణ నిమిత్తత్వాసమ్భవాత్కార్యవైచిత్ర్యస్య భఙ్గప్రసఙ్గో బాధకః కర్తారమన్తరేణ । అతః పక్షే సాధ్యాభావశఙ్కానుపపత్తేర్న శఙ్కితవ్యభిచారిత్వమితి భావః ।
సఙ్గ్రహవాక్యస్య పూర్వపక్షభాగం వివృణోతి –
యదిదమిత్యాదినా ।
యదిదమీశ్వరవాదిభిరపి వైషమ్యనైర్ఘృణ్యదోషపరిహారాయ కర్మణో జగద్వైచిత్ర్యహేతుత్వమిష్టం తత్సమ్ప్రతిపన్నం విహాయాపూర్వ ఈశ్వరః కల్ప్యతే ధర్మీ తస్య ఫలహేతుత్వం చ ధర్మః కల్పనీయ ఇతి గౌరవం స్యాదిత్యాహ –
న నిత్యస్యేశ్వరస్యేతి ।
సతి లాఘవే గౌరవం దూషణం స్యాన్నేహ తదస్తీత్యభిప్రేత్య సిద్ధాన్తం వివృణోతి –
న కర్మణ ఎవేత్యాదినా ।
ఆత్మనోఽన్యత్ప్రవర్తకమనపేక్ష్య కర్మ చేన్న ఫలం జనయతి తర్హి కర్తా జీవ ఎవ ప్రయోజకోఽస్త్వితి శఙ్కిత్వా పరిహరతి –
కర్తైవేత్యాదినా ।
అనిష్టఫలభోగసిద్ధ్యన్యథానుపపత్త్యా కర్తుః కర్మనియోక్తృత్వం న సమ్భవతి చేత్తర్హి నిర్నిమిత్తమేవ కర్మ ఫలాకారేణ పరిణమత ఇతి జరత్కర్మమీమాంసకానాం మతమాశఙ్క్యాఽఽహ –
న చ నిర్నిమిత్తమితి ।
కర్తురనిచ్ఛయా కర్మ వికరోతీత్యత్ర దృష్టాన్తాభావాచ్చర్మణోఽపి వికారస్య సనిమిత్తత్వాదిత్యర్థః ।
యచ్చ సౌగతేనోచ్యతే ఫలకాలపర్యన్తం కర్తురవసానాభావాత్ కర్తృసమవేతం కర్మ కిన్తు క్షణికవిజ్ఞానేనాఽఽత్మనా కృతం కదాచిత్ఫలస్యాఽఽక్రష్ట్ట భవతి । యథాఽయస్కాన్తో మణిః కదాచిచ్చేతనేన ప్రయుక్తోఽన్యదాఽపి లోహస్య ప్రేరకో భవతి తద్వదితి తత్రాఽఽహ –
న చాఽఽత్మకృతమితి ।
కరణాదీని కారకాణి యః ప్రేరయన్కరోతి స ప్రధానకర్తా । తత్సమవేతం కర్మ ప్రసిద్ధం తస్య చ ఫలకాలపర్యన్తం స్థాయిత్వమేష్టవ్యమ్ । అన్యథాఽకృతాభ్యాగమకృతవిప్రణాశప్రసఙ్గాత్ప్రత్యభిజ్ఞాప్రామాణ్యాచ్చేత్యర్థః ।
లోకాయతికాభిప్రాయముద్భావ్య దూషయతి –
భూతాశ్రయమిత్యాదినా ।
ఆధునికకర్మమీమాంసకానాం మతముద్భావయతి –
శాస్త్రాదిత్యాదినా ।
యజేతేత్యాఖ్యాతపదాత్సామాన్యేన సమీహితసాధనం యాగః ప్రతీయతే । కస్య సమీహితస్య సాధనమితి విశేషాకాఙ్క్షాయాం స్వర్గకామపదసన్నిధానాత్కామ్యమానస్వర్గసాధనత్వం యద్యప్యవగమ్యతే తథాఽపి క్షణికస్య యాగస్య కాలాన్తరీయస్వర్గసాధనత్వాసమ్భవాన్నిష్ఫలత్వశఙ్కేత్యాశఙ్క్యాహ –
న చేతి ।
ఔషధపానాదేః కర్మణః స్థాయిసంస్కారద్వారేణ కాలాన్తరీయారోగ్యాదిఫలహేతుత్వప్రసిద్ధేర్యాగస్య శ్రుతసాధనత్వనిర్వాహాయ స్థాయ్యవాన్తరాపూర్వం పరికల్ప్యతే తేన న త్వానర్థక్యం నిర్దోషవాక్యాధిగతత్వాదిత్యర్థః ।
శ్రుతసాధనత్వసిద్ధ్యన్యథానుపపత్త్యా కిమితీశ్వర ఎవ నేష్యతే తత్రాఽఽహ –
న చేశ్వరేతి ।
నేయమర్థాపత్తిరీశ్వరాస్తిత్వే ప్రమాణమన్యథాఽప్యుపపన్నత్వాత్ । న చ మానాన్తరమస్తి । తద్విషయశ్రుత్యాదేరర్థవాదత్వాదిత్యర్థః । నాపూర్వద్వారేణ శ్రుతనిర్వాహః కల్పనీయః ।
యద్వ్యవహితఫలం కర్మ తచ్చైతన్యప్రయుక్తఫలమితి దృష్టాయా వ్యాప్తేర్హానిప్రసఙ్గాదతః శ్రుతసాధనత్వసిద్ధ్యన్యథానుపపత్త్యేశ్వరః ఫలదాతా కల్పనీయ ఇత్యాహ –
న దృష్టేతి ।
సఙ్గ్రహవాక్యం వివృణోతి –
క్రియా హీత్యాదినా ।
ఫలోదయేనాపవర్గో నాశో యస్యాః సా ఫలాపవర్గిణీ న ఫలదాతారం పృథగపేక్షత ఇత్యర్థః ।
ఉత్పన్నప్రధ్వంసినీతి ।
ఉత్పన్నా సతీ ఫలమదత్త్వైవ ప్రధ్వంసతే తతస్తత్ర ఫలదాతారం కాలాన్తరేఽపేక్షత ఇత్యర్థః ।
యాగాదిఫలం కర్మాద్యభిజ్ఞేన దీయమానం వ్యవహితఫలత్వాత్సేవాఫలవదిత్యాహ –
తస్మాచ్ఛాన్తే యాగాదీతి ।
నను జీవస్తావత్స్వోపభోగసాధననియన్తా, తస్యాపీశ్వరః ఫలదానేన నిత్యన్తా చేదిష్యతే తర్హి నియన్తుః స్వవ్యతిరిక్తనియమ్యత్వాఙ్గీకారాదీశ్వరస్యాప్యన్యో నియన్తా ప్రసజ్యేత నియన్తృత్వావిశేషాత్ । అతోఽనవస్థాప్రసఙ్గబాధితమనుమానమిత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
స చాఽఽత్మభూతః సర్వస్యేతి ।
కల్పితభేదమాత్రేణ నియమ్యనియామకభావోపపత్తేర్న తాత్త్వికభేదావకాశః । తాత్త్వికభేదవత్త్వే చ ఘటాదివత్కార్యత్వాదిప్రసఙ్గస్తతోఽతిరిక్తనియమ్యత్వవ్యాప్త్యభావాన్నానవస్థాప్రసఙ్గ ఇత్యర్థః ।
రాజవదీశ్వరః ఫలదాతా చేత్తర్హి నిగ్రహానుగ్రహకర్తృత్వాద్రాగాదిమాన్స్యాత్తత్రాఽఽహ –
సర్వక్రియాఫలేతి ।
యథా లౌకికసాక్షీ కస్యచిజ్జయహేతురన్యస్య పరాజయహేతురపి న రాగాదిమాన్కథ్యతే । యథోపలబ్ధభాషిత్వాత్ । తథేశ్వరః క్రియాదిసాక్షీ రాగాదిమాన్న భవిష్యతి । అననురూపాదాతృత్వాత్ । రాజాఽప్యసాధూన్దణ్డయన్సాధూన్పరిరక్షన్న రాగాదిమాన్కథ్యత ఇతి భావః ।
సాక్షిత్వే తర్హీశ్వరస్యేక్షణక్రియా స్యాత్తత్రాఽఽహ –
నిత్యేతి ।
నిత్యవిజ్ఞానస్వభావస్యానిర్వాచ్యవిషయావచ్ఛేదేన సాక్షిత్వం కల్పితమిత్యర్థః ।
సర్వస్య జీవస్యాఽఽత్మభూతశ్చేదీశ్వరస్తర్హి సంసారధర్మైర్లిప్యేత సంసార్యభేదాదిత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
సంసారేతి ।
న కేవలముపపత్తేరీశ్వరసిద్ధిః శ్రుతేరపీత్యుక్తం తాః శ్రుతీరుదాహరతి –
న లిప్యత ఇత్యాదినా ।
స్మృతయశ్చ – “యథా సర్వగతం సౌక్ష్మ్యాదాకాశం నోపలిప్యతే।”(భ.గీ. ౧౩-౩౨) “సమం సర్వేషు భూతేషు ।” (భ. గీ. ౧౩ । ౨౭) “ఈశ్వరః సర్వభూతానామ్”(భ. గీ. ౧౮ । ౬౧) ఇత్యాద్యాః ।
యదుక్తమర్థవాదత్వాదప్రామాణ్యం తత్రాఽఽహ –
న చేతి ।
ఈశ్వరవిషయాణి వాక్యాని న కర్మవిధిసన్నిధిసమామ్నాతాని । అతోఽనన్యశేషత్వే సతి బోధకత్వాత్స్వార్థే ప్రమాణాని కర్మవిధివాక్యవదిత్యర్థః ।
కిఞ్చార్థవాదత్వేపి నాప్రామాణ్యం పదసమన్వయబలేన జాయమానస్య జ్ఞానస్య బాధాదర్శనాత్స్వతఃప్రామాణ్యాదస్య బాధయితా నోపపద్యత ఇత్యాహ –
న చోత్పన్నమితి ।
ఇతశ్చ నాప్రామాణ్యమిత్యాహ –
అప్రతిషేధాచ్చేతి ।
యథా “ద్వే వావ బ్రహ్మణో రూపే మూర్తం చైవామూర్తం చ”(బృ. ఉ. ౨ । ౩ । ౧) ఇతి ప్రస్తుత్య “నేతి నేతి”(బృ. ఉ. ౩ । ౯ । ౨౬) ఇతి పరస్తాత్ప్రతిషేధతి నైవమీశ్వరం ప్రస్తుత్య ప్రతిషేధ ఉపలభ్యత ఇత్యర్థః ।
ప్రతిషేధాభావః సత్త్వాన్న భవతి కిన్త్వప్రాప్తత్వాత్ । యథా రాగతః ప్రాప్తా భూతహింసా నిషిధ్యతే నైవమీశ్వరస్య ప్రాప్తిరస్తీత్యన్యథాసిద్ధిమాశఙ్క్య పరిహరతి –
ప్రాప్తీత్యాదినా ।
అప్రతిషేధాదితిసఙ్గ్రహవాక్యం ప్రకారాన్తరేణ వ్యాచష్టే –
అథవేతి ।
స్వర్గకామో యజేతేత్యాదిశాస్త్రం యాగస్య ఫలదాయినీం శక్తిం ద్యోతయతి న సహకార్యన్తరం నిషేధయతి । వాక్యభేదప్రసఙ్గాదిత్యర్థః ।
ఇతశ్చ శాస్త్రమయోగవ్యవచ్ఛేదకం వాచ్యం నాన్యయోగవ్యవచ్ఛేదకమ్ । స్రక్చన్దనవనితాదినిమిత్తనిరపేక్షస్య కర్మణః ఫలహేతుత్వానుపలమ్భాత్ । అతో యథా మానాన్తరసిద్ధం స్రక్చన్దనవనితాదేర్నిమిత్తత్వమిష్టం తథేశ్వరస్యాప్యేష్టవ్యమిత్యాహ –
న చ నిమిత్తాన్తరనిరపేక్షమితి ।
ఇతశ్చేశ్వరః ఫలదాతా వక్త్వ్యః ప్రధ్వస్తస్య యాగస్య కారణత్వాసమ్భవాత్ । నియతపూర్వక్షణసత్త్వం హి కారణత్వమ్ । న చాపూర్వద్వారేణోపపద్యతే । అసతి ద్వారవతి ద్వారత్వానుపపత్తేః । న చౌషధపానాదిదృష్టాన్తః ।
ఔషధాద్యవయవానాం సంస్కృతానాం ఫలకాలపర్యన్తమనువర్తమానానామేవ కాలాన్తరీయఫలహేతుత్వాదిత్యభిప్రేత్యాఽఽహ –
న చ వినష్ట ఇతి ।
కథం తర్హీశ్వరో వాఽపి నష్టస్య ఫలదాతోపపద్యతే తత్రాఽఽహ –
సేవ్యబుద్ధివదితి ।
ఎతత్కర్మానేనానుష్ఠితమితి కర్మణేశ్వరస్య బుద్ధావారోహ ఎవ కర్మణా సంస్కారస్తద్వశాద్వినష్టేఽపి కర్మణీశ్వరాత్ఫలం యుక్తమ్ । యథాఽనేనాహం సేవిత ఇతి సేవ్యబుద్ధౌ సంస్కృతాయాం కాలాన్తరే వినష్టాయామపి సేవాయాం సేవ్యాద్రాజాదేః ఫలం భవతి తద్వదిత్యర్థః ।
యద్యపి లౌకికానాం కర్మణాం ఫలసాధనత్వం చేతనాధీనం దృష్టం తథాఽపి వైదికస్య యాగాదేః ఫలం దాతారం వినాఽపి వాక్యప్రామాణ్యాద్భవిష్యతీతి నాఽఽశఙ్కనీయమిత్యాహ –
న తు పునరితి ।
అన్వయయోగ్యానాం పదార్థానాం సంసర్గబోధకమేవ వాక్యం నతు తద్బలాద్దృష్టః పదార్థస్వభావస్త్యక్తుం చ విజ్ఞానవాన్యః సేవ్యస్తద్బుద్ధిసంస్కారాపేక్షఫలం దృష్టమ్ । తథా యాగాదేః కర్మణః కాలాన్తరఫలత్వాదవిజ్ఞానవత్కర్త్రపేక్షఫలత్వానుపపత్తౌ కర్మాదివిభాగజ్ఞకర్త్రపేక్షఫలత్వం భవితుమర్హతీత్యర్థః ।
లౌకికకర్మస్వనేకవిధేష్వపి మధ్యే సేవాయాగాదిరనురూపో దృష్టాన్త ఇత్యభిప్రేత్య పునరాహ –
సేవాదీతి ।
సేవాదికర్మానురూపం ఫలం జానాతి యః సేవ్యస్తద్బుద్ధౌ యః సంస్కారస్తదపేక్షఫలస్య సేవాదేర్యథా న స్వాతన్త్ర్యం తద్వదిత్యర్థః ।
ఎవం తావన్నిరీశ్వరవాదినం ప్రతీశ్వరం ప్రసాధ్య సేశ్వరవాదినామభిమతవాస్తవభేదనిరాసాయ ప్రక్రమతే –
స ఎవేతి ।
జీవ ఈశ్వరాద్భిన్నస్తద్విరుద్ధధర్మాక్రాన్తత్వాత్ । యో యద్విరుద్ధధర్మాక్రాన్తః స తతో భిన్నః । యథాఽశ్వాన్మహిష ఇత్యనుమానముద్భావ్య తస్య భేదనిన్దానుపపత్త్యనుగృహీతాభేదశ్రుతివిరోధాత్కాలాత్యయాపదిష్టత్వమాహ –
జ్ఞానశక్తీత్యాదినా ।
సఙ్గ్రహవాక్యం వివృణోతి –
యదుక్తమిత్యాదినా ।
స్వాత్మనోఽవిక్రియారూపం జగదుపాదానాదిలక్షణం కర్మేశ్వరస్యేత్యర్థః ।
దుషణాన్తరాభిధిత్సయాఽనువదతి –
యదుక్తమితి ।
జీవాః కిం బుద్ధ్యాదివిశిష్టాశ్చిత్ప్రతిబిమ్బా ధర్మిత్వేన గృహ్యన్తే కింవా దేవమనుష్యాదిశబ్దవాచ్యాః సచితికా దేహాః కింవా తృతీయో విలక్షణః నిరుపాధికభేదభిన్నశ్చేతనః । ఆద్యే సిద్ధసాధనత్వమాహ –
నానభ్యుపగమాదిత్యాదినా ।
చిత్తం జ్ఞానం చైత్యాః సుఖాదయో బీజమవిద్యాది బీజి శరీరం తత్స్వభావవిశిష్టస్య విశేషణతాదాత్మ్యాదిత్యర్థః । యస్య విశిష్టరూపస్యావిచ్ఛేదే తత్ప్రవిష్టచిత్స్వరూపస్య సంసారవ్యవహారో యస్య చ విచ్ఛేదే ప్రతిబిమ్బరూపస్య బిమ్బసమ్పత్త్యా మోక్షవ్యవహారో భవతి స కల్పితరూపః పృథగభ్యుపగమ్యతేఽతః సిద్ధసాధనమిత్యర్థః ।
ద్వితీయవికల్పేఽపి సిద్ధసాధనత్వమాహ –
అన్యశ్చేతి ।
తృతీయవికల్పే బుద్ధ్యాదికల్పితేభ్యో విశిష్టాత్మభ్యో వ్యతిరేకేణ నిరుపాధికస్వరూపాభిప్రాయేణ పక్షీకరణే హేతురాశ్రయాసిద్ధస్తాదృశస్యాఽశ్రయస్య మానవికలత్వాదిత్యర్థః ।
ఈశ్వరాదన్య ఆత్మా నాస్తీతి వదతా సర్వోపాధిస్థ ఈశ్వర ఎవాఽఽత్మేత్యుక్తం భవతి । తదా చ బద్ధత్వముక్తత్వాదివిరుద్ధధర్మత్వం సుఖదుఃఖాదియోగశ్చాసఙ్గస్య విరుద్ధః ప్రసజ్యేతేత్యతో వాస్తవమసంసారిత్వం కల్పితేన సంసారిత్వేన న విరుధ్యత ఇతి దర్శయితుం యస్య యస్యాన్తఃకరణాదివికారస్యోదయాదేః సన్నిధిమాత్రేణాఽఽత్మా నిమిత్తం తస్య తస్య లోకైరహఙ్కారాదిభిర్విపరీతరూపస్యాధ్యారోపణాదాత్మనః సంసారిత్వమిత్యాహ –
న నిమిత్తత్వే సతీత్యాదినా ।
ఈశ్వరే సుఖాద్యారోప ఇత్యుక్తే మాయోపాధికే బ్రహ్మణీశ్వరశబ్దవాచ్యే సుఖాద్యధ్యాసశఙ్కా స్యాత్తన్నివృత్త్యర్థమాహ –
నిత్యవిజ్ఞానశక్తిరూప ఇతి ।
యథాఽగ్న్యాదిశక్తిః శక్త్యన్తరమన్తరేణ స్వస్వభావాదేవ కార్యోత్పాదనానుకూలా తథా నిత్యవిజ్ఞానం స్వభావసన్నిధిమాత్రేణాన్తఃకరణాదిప్రవృత్తినిమిత్తమితి శక్తిరూపముచ్యతే । తస్మిన్స్వాతన్త్ర్యాదీశ్వరపదలక్ష్యే విరుద్ధానేకధర్మాధ్యాసో న విరుధ్యత ఇత్యర్థః । లోకస్య జ్ఞానాపోహో విస్మరణమ్ ।
న స్వత ఇతి ।
న పరమార్థతో విరుద్ధానేకధర్మవత్త్వమిత్యర్థః ।
భ్రాన్తస్య స్వదృష్ట్యనురూపాధ్యాసారోపదర్శనాచ్చ నాధ్యాసో వస్తుక్షతికర ఇత్యాహ –
ఆత్మదృష్టీతి ।
బౌద్ధాదివృత్తీనాముద్భవాభిభవాభ్యామాకులస్య । వైచిత్ర్యమాపన్నస్య వృత్తీనామేవోద్భవాభిభవౌ న తద్వ్యాపకచైతన్యస్యేతి వివేకశూన్యలోకస్య భ్రాన్త్యేతి యోజనా । చైతన్యస్య జ్ఞానసుఖాద్యుత్పాదే నిమిత్తత్వం న కేవలమన్వయవ్యతిరేకసిద్ధమ్ । తత్స్మరణాచ్చ భగవద్వాక్యాచ్చ సిద్ధమిత్యర్థః । ఈశ్వరే సంసారిత్వమీశ్వరః సంసారీతిప్రసిద్ధ్యభావాద్విశిష్టానుగతచిత్స్వరూప ఇతి వ్యాఖ్యేయమ్ ।
ఎతేనేతి ।
సిద్ధసాధనత్వాదిదూషణేన ప్రతిశరీరం జ్ఞానసుఖాదీనామాశ్రయభేదస్తాత్త్వికః ప్రత్యుక్తో మన్తవ్యః । కిఞ్చ వ్యావర్తకధర్మవశాద్వ్యావృత్తిః సిధ్యతి । సాఙ్ఖ్యమతే చ పురుషాణాం చైతన్యమాత్రరూపాణాం న వ్యావర్తకో ధర్మోఽస్తి । వైశేషికమతే త్వన్త్యవిశేషకల్పనాఽన్యోన్యాశ్రయపరాహతా ।
అతో నిర్విశేషత్వాత్పుంసాం న భేదస్తాత్త్విక ఇత్యాహ –
సౌక్ష్మ్యేతి ।
కశ్చిద్దుఃఖీ కశ్చిత్సుఖీతి దుఃఖాదివిక్రియావ్యవస్థాన్యథానుపపత్యాఽఽశ్రయభేదస్తాత్త్వికఃకల్ప్యతే తత్రాఽఽహ –
విక్రియావత్త్వే చేతి ।
సుఖాదివిక్రియాణాముపాధిధర్మత్వాన్నాఽఽత్మభేదసాధకత్వం వ్యధికరణాసిద్ధత్వాదిత్యర్థః ।
కిఞ్చ న సర్వైరేవ మోక్షే విక్రియాదివిశేష ఇష్యతే । స్వరూపావస్థానం చ మోక్షస్తతః సవిశేషత్వం న స్వాభావికమిత్యాహ –
మోక్షే చేతి ।
కిఞ్చ జాగ్రత్స్వప్నయోరవిద్యావద్భిః భ్రాన్తైరుపలమ్భాత్ సుషుప్తిసమాధ్యోర్భ్రాన్త్యభావేఽనుపలమ్భాత్ మిథ్యాత్వం భేదస్య సిద్ధమిత్యాహ –
అవిద్యావదితి ।
జీవానాం క్రమేణానేకశరీరానుయాయిత్వాత్ప్రాతిభాసికస్య శరీరాదిసన్తానస్య మిథ్యాభిమానవిషయత్వాచ్ఛుక్తిరూప్యవదజ్ఞానబీజస్య విచ్ఛేద ఆత్మనో మోక్షసంజ్ఞేతి సమ్బన్ధః ।
ఆత్మన ఇతి కస్మాదుచ్యతే విశిష్టస్య బన్ధమోక్షౌ కిం నేష్యేతే తత్రాఽఽహ –
స్వరూపాపేక్షత్వాదితి ।
విశిష్టస్య మోక్షేఽన్వయాసమ్భవాదన్వయే వా సంసారానివృత్తిప్రసఙ్గాదన్యస్య చ బన్ధేఽన్యస్య చ మోక్షే సాధనవైయర్థ్యాదుపాధివైశిష్ట్యద్వారేణ స్వరూపస్యైవోపాధిప్రతిబిమ్బకల్పస్య బన్ధమోక్షౌ । ప్రతిబిమ్బో హి వాచ్యరూపేణ మిథ్యా లక్ష్యరూపేణ తు బిమ్బమేవ స్వరూపావస్థానం ముక్తిరుపపద్యతే । తదుక్తమ్ – “ ఉపాధినా సార్ధముపాధిజన్యమౌపాధికం సర్వమవేహి మిథ్యా ।
భాగం మృషా చిత్ప్రతిబిమ్బకేఽపి బిమ్బం పునః సత్యమశేషమేవ” ఇతి చ ॥ ౧౫ - ౧ ॥ త ఐక్షన్తేతి దేవానామీక్షణస్య మిథ్యాప్రత్యయత్వాన్మిథ్యాభిమానస్య హేయత్వఖ్యాపనార్థో బ్రహ్మణః ప్రాదుర్భావ ఇతి యోజనా ।
సూత్రమిదం వ్యాఖ్యాతి –
ఈశ్వరనిమిత్త ఇత్యాదినా ।
జయాది శ్రేష్ఠత్వే నిమిత్తం మన్యమానా ఇతి శేషః ॥ ౧౬ - ౨ ॥ ౧౭ - ౩ ॥ ౧౮ - ౪ ॥ ౧౯ - ౫ ॥ ౨౦ - ౬ ॥ ౨౧ - ౭ ॥ ౨౨ - ౮ ॥ ౨౩ - ౯ ॥ ౨౪ - ౧౦ ॥ ౨౫ - ౧౧ ॥ ౨౬ - ౧౨ ॥
విద్యేతి సత్త్వప్రధానా శక్తిశ్చిత్తాదాత్మ్యాపత్త్యా బోధహేతుః ॥ ౨౭ - ౧ ॥ ౨౮ - ౨ ॥ ౨౯ - ౩ ॥
తస్మాదిత్యస్యాపేక్షితం పాఠవ్యత్యాసేన వ్యాచష్టే –
యస్మాదిత్యాదినా ।
అర్థావాదోపసంహారోఽయం విధ్యుపక్రమార్థమ్ । విద్యుద్దృష్టాన్తేనాత్యన్తదీప్తిమత్త్వం నిమేషణదృష్టాన్తేన దేవైరపి దుర్జ్ఞేయత్వమితి గుణద్వయం దేవానధికృత్య వివక్షితమ్ । అత ఎవ తద్గుణద్వయవిశిష్టోపాసనమాధిదౌవికముచ్యతే ॥ ౩౦ - ౪ ॥
అహఙ్గ్రహేణైవైతత్కర్తవ్యమిత్యభిప్రేత్యాఽఽధ్యాత్మికబ్రహ్మరూపమాహ –
ఆత్మేత్యాదినా ॥ ౩౧ - ౫ ॥
వనతేస్తత్కర్మణ ఇతి ।
‘వన’ సమ్భజన ఇత్యస్య ధాతోః సమ్భజనార్థస్య రూపం వనమితి । తత్ప్రసిద్ధం వనం న గృహ్యత ఇత్యర్థః ।
గౌణమితి ।
అవయవశక్తిలభ్యం న రూఢ్యా సముదాయశక్త్యేత్యర్థః ॥ ౩౨ - ౬ ॥
బ్రాహ్మణజాతేరుపనిషదమితి ।
బ్రాహ్మణజాత్యనుష్ఠేయాం విద్యామాత్మజ్ఞానసాధనభూతామిత్యర్థః ॥ ౩౩ - ౭ ॥ బ్రహ్మేతి వేదస్తన్మూలత్వాత్తదాశ్రయా ॥ ౩౪ - ౮ ॥ తపఆదీని వేదాఙ్గాన్యన్యాఙ్గాని యస్యాః ॥ ౩౫ - ౯ ॥ సత్యకామః స్వయంసిద్ధః సర్వేశో యః స్వశక్తితః । స ఎవాన్తఃప్రవిష్టోఽహముపాస్యః సర్వదేహినామ్ ॥ ౧ ॥