आनन्दज्ञानविरचिता
पदच्छेदः पदार्थोक्तिर्विग्रहो वाक्ययोजना ।
आक्षेपोऽथ समाधानं व्याख्यानं षड्विधं मतम् ॥
ಯದಕ್ಷರಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವಿದ್ಯಾಗಮ್ಯಮತೀರಿತಮ್ ।
ಯಸ್ಮಿಂಜ್ಞಾತೇ ಭವೇಜ್ಜ್ಞಾತಂ ಸರ್ವಂ ತತ್ಸ್ಯಾಮಸಂಶಯಮ್ ॥
ಬ್ರಹ್ಮೋಪನಿಷದ್ಗರ್ಭೋಪನಿಷದಾದ್ಯಾ ಅಥರ್ವಣವೇದಸ್ಯ ಬಹ್ವ್ಯ ಉಪನಿಷದಃ ಸಂತಿ । ತಾಸಾಂ ಶಾರೀರಕೇಽನುಪಯೋಗಿತ್ವೇನಾವ್ಯಾಚಿಖ್ಯಾಸಿತತ್ವಾದದೃಶ್ಯತ್ವಾದಿಗುಣಕೋ ಧರ್ಮೋಕ್ತೇ (ಬ್ರ೦ ೧।೨।೨೧) ರಿತ್ಯಾದ್ಯಧಿಕರಣೋಪಯೋಗಿತಯಾ ಮುಂಡಕಸ್ಯ ವ್ಯಾಚಿಖ್ಯಾಸಿತಸ್ಯ ಪ್ರತೀಕಮಾದತ್ತೇ –
ಬ್ರಹ್ಮಾದೇವಾನಾಮಿತ್ಯಾದ್ಯಾಥರ್ವಣೋಪನಿಷದಿತಿ ।
ವ್ಯಾಚಿಖ್ಯಾಸಿತೇತಿ ಶೇಷಃ । ನನ್ವಿಯಮುಪನಿಷನ್ಮಂತ್ರರೂಪಾ ಮಂತ್ರಾಣಾಂ ಚೇಷೇ ತ್ವೇತ್ಯಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮಸಂಬಂಧೇನೈವ ಪ್ರಯೋಜನವತ್ತ್ವಮ್ । ಏತೇಷಾಂ ಚ ಮಂತ್ರಾಣಾಂ ಕರ್ಮಸು ವಿನಿಯೋಜಕಪ್ರಮಾಣಾನುಪಲಂಭೇನ ತತ್ಸಂಬಂಧಾಸಂಭವಾನ್ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಚಿಖ್ಯಾಸಿತತ್ವಂ ನ ಸಂಭವತೀತಿ ಶಂಕಮಾನಸ್ಯೋತ್ತರಮ್ । ಸತ್ಯಂ ಕರ್ಮಸಂಬಂಧಾಭಾವೇಽಪಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಪ್ರಕಾಶನಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದ್ವಿದ್ಯಯಾ ಸಂಬಂಧೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ ।
ನನು ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಪುರುಷಕರ್ತೃಕತ್ವಾತ್ತತ್ಪ್ರಕಾಶಕತ್ವೇಽಸ್ಯಾ ಉಪನಿಷದೋಽಪಿ ಪೌರುಷೇಯತ್ವಪ್ರಸಂಗಾತ್ಪಾಕ್ಷಿಕಪುರುಷದೋಷಜತ್ವಶಂಕಯಾಽಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಚಿಖ್ಯಾಸಿತತ್ವಂ ನೋಪಪದ್ಯತ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ಅಸ್ಯಾಶ್ಚೇತಿ ।
ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಸಂಪ್ರದಾಯಪ್ರವರ್ತಕಾ ಏವ ಪುರುಷಾ ನ ತೂತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಯಾ ನಿರ್ಮಾತಾರಃ। ಸಂಪ್ರದಾಯಕರ್ತೃತ್ವಮಪಿ ನಾಧುನಾತನಂ ಯೇನಾನಾಶ್ವಾಸಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕಿಂತ್ವನಾದಿಪಾರಂಪರ್ಯಾಗತಮ್। ತತೋಽನಾದಿಪ್ರಸಿದ್ಧಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಪ್ರಕಾಶನಸಮರ್ಥೋಪನಿಷದಃ ಪುರುಷಸಂಬಂಧಃ ಸಂಪ್ರದಾಯಕರ್ತೃತ್ವಪಾರಂಪರ್ಯಲಕ್ಷಣ ಏವ ತಮಾದಾವೇವಾಽಽಹೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವಿದ್ಯಾಸಂಪ್ರದಾಯಕರ್ತೃತ್ವಮೇವ ಪುರುಷಾಣಾಮ್ । ಯಥಾ ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಪುರುಷಸಂಬಂಧಸ್ತಥೈವೋಪನಿಷದೋಽಪಿ ಯದಿ ಪುರುಷಸಂಬಂಧೋ ವಿವಕ್ಷಿತಃ ಪೌರುಷೇಯತ್ವಪರಿಹಾರಾಯ ತರ್ಹಿ ತಥಾಭೂತಸಂಬಂಧಾಭಿಧಾಯಕೇನಾನ್ಯೇನ ಭವಿತವ್ಯಂ ಸ್ವಯಮೇವ ಸ್ವಸಂಬಂಧಾಭಿಧಾಯಕತ್ವೇ ಸ್ವವೃತ್ತಿಪ್ರಸಂಗಾದಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ಸ್ವಯಮೇವ ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ।
ವಿದ್ಯಾಸ್ತುತೌ ತಾತ್ಪರ್ಯಾನ್ನ ಸ್ವವೃತ್ತಿರ್ದೋಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ಸ್ತುತಿರ್ವಾ ಕಿಮರ್ಥತ್ಯತ ಆಹ –
ಶ್ರೋತೃಬುದ್ಧೀತಿ ।
ಪ್ರವರ್ತೇರನ್ನಿತಿ ಪಾಠೋ ಯುಕ್ತಃ । ವೃತುಧಾತೋರಾತ್ಮನೇಪದಿತ್ವಾತ್ ।
ವಿದ್ಯಾಯಾ ಯತ್ಪ್ರಯೋಜನಂ ತದೇವಾಸ್ಯಾ ಉಪನಿಷದೋಽಪಿ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಯೋಜನಸಂಬಂಧಮಾಹ –
ಪ್ರಯೋಜನೇನ ತ್ವಿತಿ ।
ಸಂಸಾರಕಾರಣನಿವೃತ್ತಿರ್ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಫಲಂ ಚೇತ್ತರ್ಹ್ಯಪರವಿದ್ಯಯೈವ ತನ್ನಿವೃತ್ತೇಃ ಸಂಭವಾನ್ನ ತದರ್ಥಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಪ್ರಕಾಶಕೋಪೀನಷದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತವ್ಯೇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ಅತ್ರ ಚೇತಿ ।
ಸಂಸಾರಕಾರಣಮವಿದ್ಯಾದಿದೋಷಸ್ತನ್ನಿವರ್ತಕತ್ವಮಪರವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಕರ್ಮಾತ್ಮಿಕಾಯಾಃ ನ ಸಂಭವತ್ಯವಿರೋಧಾತ್ । ನ ಹಿ ಶತಶೋಽಪಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಂ ಕುರ್ವತಃ ಶುಕ್ತಿದರ್ಶನಂ ವಿನಾ ತದವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತಿರ್ದೃಶ್ಯತೇ । ತತೋಽಪರವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಸಂಸಾರಕಾರಣಾವಿದ್ಯಾನಿವರ್ತಕತ್ವಂ ನಾಸ್ತೀತಿ ಸ್ವಯಮೇವೋಕ್ತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಮಾಹೇತಿ ಸಂಬಂಧಃ ।
ಕಿಂಚ ಪರಮಪುರುಷಾರ್ಥಸಾಧನತ್ವೇನ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಪರವಿದ್ಯಾತ್ವಂ ನಿಕೃಷ್ಟಸಂಸಾರಫಲತ್ವೇನ ಚ ಕರ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾ ಅಪರವಿದ್ಯಾತ್ವಮ್ । ತತಃ ಸಮಾಖ್ಯಾಬಲಾದಪರವಿದ್ಯಾಯಾಮೋಕ್ಷಸಾಧನತ್ವಾಭಾವೋಽವಗಮ್ಯತ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಽಽಹ –
ಪರಾಪರೇತಿ ।
ಯಚ್ಚಾಽಽಹುಃ ಕರ್ಮಜಡಾಃ ಕೇವಲಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಕರ್ತೃಸಂಸ್ಕಾರತ್ವೇನ ಕರ್ಮಾಂಗತ್ವಾತ್ಸ್ವಾತಂತ್ರೇಣ ಪೃರುಷಾರ್ಥಸಾಧನತ್ವಂ ನಾಸ್ತೀತಿ ತದನಂತರಶ್ರುತ್ಯೈವ ನಿರಾಕೃತಮಿತ್ಯಾಹ –
ತಥಾ ಪರಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನಮಿತಿ ।
ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಕರ್ಮಾಂಗತ್ವೇ ಕರ್ಮಣೋ ನಿಂದಾ ನ ಸ್ಯಾತ್ । ನ ಖಲ್ವಂಗವಿಧಾನಾಯ ಪ್ರಧಾನಂ ವಿನಿಂದ್ಯತೇ । ಅತ್ರ ತು ಸರ್ವಸಾಧ್ಯಸಾಧನನಿಂದಯಾ ತದ್ವಿಷಯವೈರಾಗ್ಯಾಭಿಧಾನಪೂರ್ವಕಂ ಪರಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಮಾಹ – ಅತೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಸ್ವಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ತತ್ಪ್ರಕಾಶಕೋಪನಿಷದಾಂ ನ ಕರ್ತುಃ ಸ್ತ್ವಾವಕತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ।
ಯದ್ಯುಪನಿಷದಾಂ ಸ್ವತಂತ್ರಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಪ್ರಕಾಶಕಾತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ತಾರ್ಹಿ ತದಧ್ಯೇತೄಣಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಕಿಮಿತಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ನ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ಗುರುಪ್ರಸಾದಲಭ್ಯಾಮಿತಿ ।
ಗರ್ವನುಗ್ರಹಾದಿಸಂಸ್ಕಾರಾಭಾವಾತ್ಸರ್ವೇಷಾಂ ಯದ್ಯಪಿ ನ ಭವಿಷ್ಯತಿ ತಥಾಽಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟಾಧಿಕಾರಿಣಾಂ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ ಭಾವಃ ।
ನನು ಸ್ವತಂತ್ರಾ ಚೇದ್ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ತರ್ಹಿ ಪ್ರಯೋಜನಸಾಧನಂ ನ ಸ್ಯಾತ್ ಸುಖದುಃಖಪ್ರಾಪ್ತಿಪರಿಹಾರಯೋಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿಸಾಧ್ಯತಾವಗಮಾತ್ತತ್ರಾಽಽಹ –
ಪ್ರಯೋಜನಂ ಚೇತಿ ।
ಸ್ಮರಣಮಾತ್ರೇಣ ವಿಸ್ಮೃತಸುವರ್ಣಲಾಭೇ ಸುಖಪ್ರಾಪ್ತಿಪ್ರಸಿದ್ಧೇಃ ರಜ್ಜುತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಮಾತ್ರಾಚ್ಚ ಸರ್ಪಜನ್ಯಭಯಕಂಪಾದಿದುಃಖನಿವೃತ್ತಿಪ್ರಸಿದ್ಧೇಶ್ಚ ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರಯೋಜನಸ್ಯೈಕಾಂತಿಕಮ್ । ಅತೋ ವಿಶ್ರಬ್ಧಂ ಶ್ರುತಿಃ ಪ್ರಯೋಜನಸಂಬಂಧಂ ವಿದ್ಯಾಯಾ ಅಸಕೃದ್ಬ್ರವೀತಿ । ತಸ್ಮಾತ್ತತ್ಪ್ರಕಾಶಕೋಪನಿಷದೋ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯತ್ವಂ ಸಂಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯಚ್ಚಾಽಽಹುರೇಕದೇಶಿನಃ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾಧ್ಯಯನವಿಧೇರರ್ಥಾವಬೋಧಫಲಸ್ಯ ತ್ರೈವರ್ಣಿಕಾಧಿಕಾರತ್ವಾದಧೀತೋಪನಿಷಜ್ಜನ್ಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನೇಽಸ್ತ್ಯೇವ ಸರ್ವೇಷಾಮಧಿಕಾರಃ । ತತಃ ಸರ್ವಾಶ್ರಮಕರ್ಮಸಮುಚ್ಚಿತೈವ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನಮಿತಿ ತತ್ರಾಽಽಹ –
ಜ್ಞಾನಮಾತ್ರ ಇತಿ।
ಸರ್ವಸ್ವತ್ಯಾಗಾತ್ಮಕಸಂನ್ಯಾಸನಿಷ್ಠೈವ ಪರಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನಮಿತಿ ವೇದೋ ದರ್ಶಯತಿ। ತಾದೃಶಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಂ ಚ ಕರ್ಮಸಾಧನಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಯಾಭಾವಾನ್ನ ಕರ್ಮಸಂಭವಃ। ಆಶ್ರಮಧರ್ಮೋಽಪಿ ಶಮದಮಾದ್ಯುಪಬೃಂಹಿತವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸನಿಷ್ಠತ್ವಮೇವ । ತೇಷಾಂ ಶೌಚಾಚಮನಾದಿರಪಿ ತತ್ತ್ವತೋ ನಾಽಽಶ್ರಮಧರ್ಮೋ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥತ್ವಾತ್ । ಜ್ಞಾನಾಭ್ಯಾಸೇನೈವಾಪಾವನತ್ವನಿವೃತ್ತೇಃ । “ನ ಹಿ ಜ್ಞಾನೇನ ಸದೃಶಂ ಪವಿತ್ರಮಿಹ ವಿದ್ಯತೇ”(ಭ. ಗೀ. ೪। ೩೮) ಇತಿ ಸ್ಮರಣಾತ್। ತ್ರಿಷವಣಸ್ನಾನವಿಧ್ಯಾದೇರಜ್ಞಸಂನ್ಯಾಸಿವಿಷಯತ್ವಾತ್। ಅತಃ ಕರ್ಮನಿವೃತ್ತ್ಯೈವ ಸಾಹಿತ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ನ ಕರ್ಮಣೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಇತಶ್ಚ ನ ಕರ್ಮಸಮುಚ್ಚಿತಾ ವಿದ್ಯಾ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನಮಿತ್ಯಾಹ –
ವಿದ್ಯಾಕರ್ಮವಿರೋಧಾಚ್ಚೇತಿ ।
ಅಕರ್ತೃಂ ಬ್ರಹ್ಮೈವಾಸ್ಮೀತಿ ಕರೋಮಿ ಚೇತಿ ಸ್ಫುಟೋ ವ್ಯಾಘಾತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯದಾ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮೈಕತ್ವಂ ವಿಸ್ಮರತಿ ತದೋತ್ಪನ್ನವಿದ್ಯೋಽಪಿ ಕರಿಷ್ಯತಿ ತತಃ ಸಮುಚ್ಚಯಃ ಸಂಭಾವ್ಯತ ಇತಿ ನ ವಾಚ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ವಿದ್ಯಾಯಾ ಇತಿ ।
ನನು ಗೃಹಸ್ಥಾನಾಮಂಗಿರಃಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ವಿದ್ಯಾಸಂಪ್ರದಾಯಪ್ರವರ್ತಕತ್ವದರ್ಶನಾದ್ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮಕರ್ಮಭಿಃ ಸಮುಚ್ಚಯೋ ಲಿಂಗಾದವಗಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಹ –
ಯತ್ತ್ವಿತಿ ।
ಲಿಂಗಸ್ಯ ನ್ಯಾಯೋಪಬೃಂಹಿತಸ್ಯೈವ ಗಮಕತ್ವಾಂಗೀಕಾರಾತ್ಸಮುಚ್ಚಯೇ ಚ ನ್ಯಾಯಾಭಾವಾತ್ಪ್ರತ್ಯುತ ವಿರೋಧದರ್ಶನಾನ್ನ ಲಿಂಗೇನ ಸಮುಚ್ಚಯಸಿದ್ಧಿಃ । ಸಂಪ್ರದಾಯಪ್ರವರ್ತಕಾನಾಂ ಚ ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯಸ್ಯಾಽಽಭಾಸಮಾತ್ರತ್ವಾತ್ತತ್ತ್ವಾನುಸಂಧಾನೇನ ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ಬಾಧಾತ್ । “ಯಸ್ಯ ಮೇ ಚಾಸ್ತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಯಸ್ಯ ಮೇ ನಾಸ್ತಿ ಕಂಚನ। ಮಿಥಿಲಾಯಾಂ ಪ್ರದೀಪ್ತಾಯಾಂ ನ ಮೇ ಕಂಚನ ದಹ್ಯತೇ॥” ಇತ್ಯುದ್ಗಾರದರ್ಶನಾತ್ಕರ್ಮಾಭಾಸೇನ ನ ಸಮುಚ್ಚಯಃ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಚ ವಿಧಿರ್ನ ದೃಶ್ಯತ ಇತಿ ಭಾವಃ ।
ಸಾಧಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯತ್ವಮುಪಸಂಹರತಿ –
ಏವಮಿತಿ ।
ಗ್ರಂಥೇ ಕಥಮುಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದಪ್ರಯೋಗ ಇತಿ ಶಂಕ್ಯಾಯಾಮುಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದವಾಚ್ಯವಿದ್ಯಾರ್ಥತ್ವಾಲ್ಲಾಕ್ಷಣಿಕ ಇತಿ ದರ್ಶಯಿತುಂ ವಿದ್ಯಾಯಾ ಉಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದಾರ್ಥತ್ವಮಾಹ –
ಯ ಇಮಾಮಿತಿ ।
ಆತ್ಮಭಾವೇನೇತಿ । ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದತಯೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನರ್ಥಂಪೂಗಂ ಕ್ಲೇಶಸಮೂಹಂ ನಿಶಾತಯತಿ ಶಿಥಿಲೀಕರೋತ್ಯಪರಿಪಕ್ವಜ್ಞಾನಾದ್ದ್ವಿತ್ರೈರ್ಜನ್ಮಭಿರ್ಮೋಕ್ಷಸಂಭವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ।
“ಜ್ಞಾನಮಪ್ರತಿಮಂ ಯಸ್ಯ ವೈರಾಗ್ಯಂ ಚ ಜಗತ್ಪತೇಃ ।
ಐಶ್ವರ್ಯಂ ಚೈವ ಧರ್ಮಶ್ಚ ಸಹ ಸಿದ್ಧಂ ಚತುಷ್ಟಯಮ್ ॥”ವಾಯುಪುರಾಣಮ್(ವಾಯುಪುರಾಣಮ್ ೧।೧।೩)
ಇತಿ ಸ್ಮರಣಾದ್ಧರ್ಮಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯೈಶ್ವರ್ಯೈಃ ಸರ್ವಾನನ್ಯಾನತಿಕ್ರಮ್ಯ ವರ್ತತ ಇತಿ ಪರಿವೃಢತ್ವಂ ಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ।
“ಯೋಽಸಾವತೀಂದ್ರಿಯೋಽಗ್ರಾಹ್ಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋಽವ್ಯಕ್ತಃ ಸನಾತನಃ ।
ಸರ್ವಭೂತಮಯೋಽಚಿಂತ್ಯಃ ಸ ಏಷ ಸ್ವಯಮುಬ್ದಭೌ ॥”(ಮನು. ೧-೭)
“ಸ್ವಯಮುದ್ಭೂತಃ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸಂಯೋಗಮಂತರೇಣಾಽಽದಿರ್ಭೂತಃ” ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ। ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಂ ಗಮ್ಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ। ವಾಕ್ಯೋತ್ಥಬುದ್ಧಿವೃತ್ತ್ಯಭಿವ್ಯಕ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ।
ತಚ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮ ಸರ್ವಾಭಿವ್ಯಂಜಕಮ್। ತತಃ ಸರ್ವವಿದ್ಯಾನಾಂ ವ್ಯಂಜಕತಯಾಽಽಶ್ರೀಯತ ಇತಿ ಸರ್ವವಿದ್ಯಾಶ್ರಯಾಽಥವಾ ಸರ್ವವಿದ್ಯಾನಾಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಿರ್ಭವತಿ ಯಸ್ಯಾಮಮುತ್ಪನ್ನಾಯಾಂ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾಭಾವಾತ್ಸಾ ಸರ್ವವಿದ್ಯಾಪ್ರತಿಷ್ಠೇತ್ಯಾಹ –
ಸರ್ವವಿದ್ಯಾವೇದ್ಯಂ ವೇತಿ ॥೧.೧.೧॥೧.೧.೨॥
ಪ್ರಶ್ನಬೀಜಮಾಹ –
ಏಕಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ।
ಉಪಾದಾನಾತ್ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ಸತ್ತ್ವಾಭಾವಾದುಪಾದಾನೇ ಜ್ಞಾತೇ ತತ್ಕಾರ್ಯಂ ತತಃ ಪೃಥಙನಾಸ್ತೀತಿ ಜ್ಞಾತಂ ಭವತೀತಿ ಸಾಮಾನ್ಯವ್ಯಾಪ್ತಿಸ್ತದ್ಬಲಾದ್ವಾ ಪಪ್ರಚ್ಛೇತ್ಯಾಹ –
ಅಥವೇತಿ ।
ಪ್ರಶ್ನಾಕ್ಷರಾಂಜಸ್ಯಮಾಕ್ಷಿಪ್ಯ ಸಮಾಧತ್ತೇ –
ನನ್ವವಿದಿತೇ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಕಿಮಸ್ತಿ ತದಿತಿ ಪ್ರಯೋಗೇಽಕ್ಷರಬಾಹುಲ್ಯೇನಾಽಽಯಾಸಃ ಸ್ಯಾತ್ತದ್ಭೀರುತಯಾ ಕಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಕ್ಷರಾಂಜಸ್ಯೇ ಲಾಘವಾತ್ಪ್ರಶ್ನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥೧.೧.೩॥೧.೧.೪॥
ಕಲ್ಪಃ ಸೂತ್ರಗ್ರಂಥಃ । ಅನುಷ್ಠೇಯಕ್ರಮಃ ಕಲ್ಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅವಿದ್ಯಾಯಾ ಅಪಗಮ ಏವ ಪರಪ್ರಾಪ್ತಿರುಪಚರ್ಯತೇ । ಅವಿದ್ಯಾಪಗಮಶ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾವಗತಿರೇವೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮಸ್ಮಾಭಿರ್ಜ್ಞಾತೋಽರ್ಥಸ್ತಜ್ಜ್ಞಪ್ತಿರ್ವಾಽವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತಿರಿತ್ಯೇತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾವಸರೇ । ಅತೋಽಧಿಗಮಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಪರ್ಯಾಯ ಏವೇತ್ಯಾಹ —
ನ ಚ ಪರಪ್ರಾಪ್ತೇರಿತಿ ।
ಸಾಂಗಾನಾಂ ವೇದಾನಾಮಪರವಿದ್ಯಾತ್ವೇನೋಪನ್ಯಾಸಾತ್ತತಃ ಪೃಥಕ್ಕರಣಾದ್ವೇದಬಾಹ್ಯತಯಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಪರತ್ವಂ ನ ಸಂಭವತೀತ್ಯಾಕ್ಷಿಪತಿ –
ನನ್ವಿತಿ ।
“ಯಾ ವೇದಬಾಹ್ಯಾಃ ಸ್ಮೃತಯೋ ಯಾಶ್ಚ ಕಾಶ್ಚ ಕುದೃಷ್ಟಯಃ । ಸರ್ವಾಸ್ತಾ ನಿಷ್ಫಲಾಃ ಪ್ರೇತ್ಯ ತಮೋನಿಷ್ಠಾ ಹಿ ತಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ”(ಮನು. ೧೨-೯೫) ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇಃ ಕುದೃಷ್ಟಿತ್ವಾದನುಪಾದೇಯಾ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ವಿದ್ಯಾಯಾ ವೇದಬಾಹ್ಯತ್ವೇ ತದರ್ಥಾನಾಮುಪನಿಷದಾಮಪ್ಯೃಗ್ವೇದಾದಿಬಾಹ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ । ವೇದಬಾಹ್ಯತ್ವೇನ ಪೃಥಕ್ಕರಣಂ ನ ಭವತಿ ।
ಕಿಂತು ವೈದಿಕಸ್ಯಾಪಿ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ವಸ್ತುವಿಷಯಸ್ಯ ಶಬ್ದರಾಶ್ಯತಿರೇಕಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೇತ್ಯಾಹ –
ನ ವೇದ್ಯವಿಷಯೇತಿ ॥೧.೧.೫॥
ಕರ್ಮಜ್ಞಾನಾದ್ವಿಲಕ್ಷಣತ್ವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಚ ಪೃಥವಕರಣಮಿತ್ಯಾಹ –
ಯಥಾ ವಿಧಿವಿಷಯ ಇತಿ ।
ಅಪ್ರಾಪ್ತಪ್ರತಿಷೇಧಪ್ರಸಂಗಾನ್ನ ಪ್ರಧಾನಪರತ್ವಮಪಿ ಶಂಕನೀಯಮಿತಿ ಮತ್ವಾಽಽಹ –
ಯಃ ಸರ್ವಜ್ಞ ಇಪಿ ।
ಅಗುಣತ್ವಾದಿತಿ ।
ಉಪಸರ್ಜನರಹಿತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಸರ್ವಾತ್ಮಕತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ । ಹೇಯಸ್ಯಾತಿರಿಕ್ತಸ್ಯಾಭಾವಾಚ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥೧.೧.೬॥
ಬ್ರಹ್ಮ ನ ಕಾರಣಂ ಸಹಾಯಶೂನ್ಯತ್ವಾತ್ಕುಲಾಲಮಾತ್ರವದಿತ್ಯಸ್ಯಾನೈಕಾಂತಿಕತ್ವಮುಕ್ತಮೂರರ್ಣನಾಭಿದೃಷ್ಟಾಂತೇನ । ಬ್ರಹ್ಮ ಜಗತೋ ನೋಪಾದಾನಂ ತದಾಭಿನ್ನತ್ವಾತ್ಸ್ವರೂಪಸ್ಯೇವೇತ್ಯನುಮಾನಾಂತರಸ್ಯಾನೈಕಾಂತಿಕತ್ವಮಾಹ –
ಯಥಾ ಚ ಪೃಥಿವ್ಯಾಮಿತಿ ।
ಜಗನ್ನ ಬ್ರಹ್ಮೋಪಾದಾನಂ ತದ್ವಿಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್ । ಯದ್ಯದ್ವಿಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ತದುಪಾದನಕಂ ನ ಭವತಿ । ಯಥಾ ಘಟೋ ನ ತಂತೂಪಾದನಕ ಇತಿ ।
ಅಸ್ಯ ವ್ಯಭಿಚಾರಾರ್ಥಮಾಹ –
ಯಥಾ ಚ ಸತ ಇತಿ ।
ಏಕಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ದೃಷ್ಟಾಂತೇ ಸರ್ವಾನುಮಾನಾನಾಮನೈಕಂತಿಕತ್ವಂ ಯೋಜಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಮಿತಿ ಶಂಕಮಾನಂ ಪ್ರತ್ಯಾಹ –
ಅನೇಕದೃಷ್ಟಾಂತೇತಿ ॥೧.೧.೭॥
ಇರ್ಶ್ವರತ್ವೋಪಾಧಿಭೂತಂ ಮಾಯಾತತ್ವಂ ಮಹಾಭೂತಾದಿರೂಪೇಣ ಸರ್ವಜೀವೈರುಪಲಭ್ಯತ ಇತಿ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣ್ಯೇಽಪಿ ಕಥಂ ಜಾಯತೇಽನಾದಿಸಿದ್ಧತ್ವಾದಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ವ್ಯಾಚಿಕೀರ್ಷಿತೇತಿ ।
ಕರ್ಮಾಪೂರ್ವಸಮವಾಯಿಭೂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮವ್ಯಾಕೃತಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್ । ತನ್ನ ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಜೀವಂ ಭಿನ್ನತ್ವಾದೀಶ್ವರತ್ವೋಪಾಧಿತ್ವಾಸಂಭವಾತ್ । ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪೇಣ ಸಂಭವೇಽಪಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಸಾಮಾನ್ಯಾನಾಂ ಬಹುತ್ವಾತ್ । ಪ್ರಕೃತಾವೇಕತ್ವಶ್ರುತಿವ್ಯಾಕೋಪಾಪಾತಾಜ್ಜಾಡ್ಯಮಹಾಮಾಯಾರೂಪೇಣೈವ ಸಂಭವೇಽಪಿ ನ ಕರ್ಮಾಪೂರ್ವಸಮವಾಯಿತ್ವಮ್ । ತಸ್ಯಾಕಾರಕತ್ವಾದ್ಬುದ್ಧ್ಯಾದೀನಾಮೇವ ಕಾರಕತ್ವಾಭಿಧಾನಾತ್ । ಕಾರಕಾವಯವೇಷ್ವೇವ ಕ್ರಿಯಾಸಮವಾಯಾಭ್ಯುಪಗಮಾತ್ ।
ಕಿಂಚ ನ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವಕಾರಣಪ್ರಕೃತಿತ್ವಂ ದೃಷ್ಟಮಿತಿ ಭೂತಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ಯಾಪಂಚೀಕೃತಭೂತಪ್ರಕೃತಿತ್ವಂ ನ ಸ್ಯಾತ್ । ತಸ್ಮಾನ್ಮಹಾಭೂತಸರ್ಗಾದಿಸಂಸ್ಕಾರಾಸ್ಪದಂ ಗುಣತ್ರಯಸಾಮ್ಯಂ ಮಾಯಾತತ್ತ್ವಮವ್ಯಾಕೃತಾದಿಶಬ್ದವಾಚ್ಯಮಿಹಾಭ್ಯುಪಗಂತವ್ಯಮ್ । ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ಕಲ್ಪೇ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಪ್ರಾಪ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ಮ ಚ ಯೇನಾನುಷ್ಠಿತಂ ತದನುಗ್ರಹಾಯ ಮಾಯೋಪಾಧಿಕ ಬ್ರಹ್ಮ್ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾವಸ್ಥಾಕಾರೇಣ ವಿವರ್ತತೇ । ಸ ಚ ಜೀವಸ್ತದವಥಾಭಿಮಾನೀ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಉಚ್ಯತ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಽಽಹ –
ಬ್ರಹ್ಮಣ ಇತಿ ।
ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಭಿಃ ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಭಿಶ್ಚಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಜಗದ್ವ್ಯಷ್ಟಿರೂಪಂ ತಸ್ಯ ಸಾಧಾರಣಃ ಸಮಷ್ಟಿರೂಪಃ ಸೂತ್ರಸಂಜ್ಞಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಮನಆಖ್ಯಮಿತಿ ಸಮಷ್ಟಿರೂಪಂ ವಿವಕ್ಷಿತಮ್ । ವ್ಯಷ್ಟಿರೂಪಸ್ಯ ಲೋಕಸೃಷ್ಟ್ಯುತ್ತರಕಾಲತ್ವಾತ್ ॥೧.೧.೮॥
ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾರ್ಥಮಿತಿ ।
ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯಾವಿದ್ಯಾ ವಿವರಣಪ್ರಕರಣಸ್ಯಾಽರಂಭಾರ್ಥಮುಕ್ತಪರವಿದ್ಯಾಸೂತ್ರಾರ್ಥೋಪಸಂಹಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸಾಮಾನ್ಯೇನೇತಿ ।
ಸಮಷ್ಟಿರೂಪೇಣ ಮಾಯಾಖ್ಯೇನೋಪಾಧಿನೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವಿಶೇಷೇಣೇತಿ ।
ವ್ಯಷ್ಟಿರೂಪೇಣಾವಿದ್ಯಾಖ್ಯೇನೋಪಾಧಿನಾಽನಂತಜೀವಭಾವಮಾಪನ್ನಃ ಸ ಏವ ಸರ್ವಂ ಸ್ವೋಪಾಧಿತತ್ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಚ ವೇತ್ತೀತ್ಯಧಿದೈವಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಚ ತತ್ತ್ವಾಭೇದಃ ಸೂತ್ರಿತಃ । ಸ್ರಷ್ಟೃತ್ವಂ ಪ್ರಜಾಪತೀನಾಂ ತಪಸಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್ । ತದ್ವದ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽಪಿ ಸ್ರಷ್ಟ್ರತ್ವೇ ತಪೋನುಷ್ಠಾನಂ ವಕ್ತವ್ಯಮ್ ।
ತತಃ ಸಂಸಾರಿತ್ವಂ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತೇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ಯಸ್ಯಜ್ಞಾನಮಯಮಿತಿ ।
ಸತ್ತ್ವಪ್ರಧಾನಮಾಯಾಯಾ ಜ್ಞಾನಾಖ್ಯೋ ವಿಕಾರಸ್ತದುಪಾಧಿಕಂ ಜ್ಞಾನವಿಕಾರಂ ಸೃಜ್ಯಮಾನಸರ್ವಪದಾರ್ಥಾಭಿಜ್ಞತ್ವಲಕ್ಷಣಂ ತಪೋ ನ ತು ಕ್ಲೇಶರೂಪಂ ಪ್ರಜಾಪತೀನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥೧.೧.೯॥
ಅನಾದಿರುಪಾದಾನರೂಪೇಣಾನಂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಾತ್ಪ್ರಾಗಂತಾಸಂಭವಾತ್ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಶರೀರರಿಭಿರ್ಹಾತವ್ಯೋ ದುಃರವರೂಪತ್ವಾದಿತ್ಯನೇನ ಯದಾಹುರೇಕಜೀವವಾದಿನ ಏಕಂ ಚೈತನ್ಯಮೇಕಯೈವಾವಿದ್ಯಯಾ ಬದ್ಧಂ ಸಂಸರತಿ । ತದೇವ ಕದಾಚಿನ್ಮುಚ್ಯತೇ ನಾಸ್ಮದಾದೀನಾಂ ಬಂಧಮಾಕ್ಷೌ ಸ್ತ ಇತಿ ತದಪಾಸ್ತಂ ಭವತಿ । ಶ್ರುತಿಬಹಿಷ್ಕೃತತ್ವಾತ್ । ಸುಷುಪ್ತೇಽಪಿ ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಫಲಭೇದಸ್ಯ ಪ್ರಹಾಣಂ ಭವತಿ । ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕಪ್ರಹಾಣಸ್ಯ ತತೋ ವಿಶೇಷಮಾಹ –
ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನೇತಿ ।
ಸ್ವೋಪಾಧ್ಯವಿದ್ಯಾಕಾರ್ಯಸ್ಯಾವಿದ್ಯಾಪ್ರಹಾಣೇಽಽತ್ಯಂತಿಕಪ್ರಹಾಣಂ ವಿದ್ಯಾಫಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಮರೋಽಪಕ್ಷಯರಹಿತಃ । ಅಮೃತೋ ನಾಶರಹಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಪರವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಪರವಿದ್ಯಾಯಾಶ್ಚ ವಿಷಯೌ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಪೂರ್ವಮಪರವಿದ್ಯಾಯಾ ವಿಷಯಪ್ರದರ್ಶನೇ ಶ್ರುತೇರಭಿಪ್ರಾಯಮಾಹ –
ಪೂರ್ವಂ ತಾವದಿತಿ ।
ಯದಿಷ್ಟಸಾಧನತಯಾಽನಿಷ್ಟಸಾಧನತಯಾ ವಾ ವೇದೇನ ಬೋಧ್ಯತೇ ಕರ್ಮ ತಸ್ಯಾಸತಿ ಪ್ರತಿಬಂಧೇ ತತ್ಸಾಧನತ್ವಾವ್ಯಭಿಚಾರಃ ಸತ್ಯತ್ವಂ ನ ಸ್ವರೂಪಾಬಾಧ್ಯತ್ವಂ ಪ್ಲವಾ ಹ್ಯೇತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿಂದಿತತ್ವಾತ್ಸ್ವರೂಪಬಾಧ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ಚಾರ್ಥಕ್ರಿಯಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಸ್ವಪ್ನಕಾಮಿನ್ಯಾಮಿವ ಘಟತ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಽಽಹ –
ತದೇತತ್ಸತ್ಯಮಿತಿ ।
ಋಗ್ವೇದವಿಹಿತಃ ಪದಾರ್ಥೋ ಹೌತ್ರಮ್ । ಯಜುರ್ವೇದವಿಹಿತ ಆಧ್ವರ್ಯವಮ್ । ಸಾಮವೇದವಿಹಿತ ಔದ್ಗಾತ್ರಮ್ । ತದ್ರೂಪಾಯಾಂ ತ್ರೇತಾಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಸತ್ಯಕಾಮಾ ಮೋಕ್ಷಕಾಮಾ ಇತಿ ಸಮುಚ್ಚಯಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮಯುಕ್ತಮ್ । ’ಏಷ ವಃ ಪಂಥಾಃ ಸುಕೃತಸ್ಯ ಲೋಕೇ’ ಇತಿ ಸ್ವರ್ಗ್ಯಫಲಸಾಧನತ್ವವಿಷಯವಾಕ್ಯಶೇಷವಿರೋಧಾದಿತಿ ॥೧.೨.೧॥
ಆಹವನೀಯಸ್ಯ ದಾಕ್ಷಣೋತ್ತರಪಾರ್ಶ್ವಯೋರಾಜ್ಯಭಾಗಾವಿಜ್ಯೇತೇ ಅಗ್ನಯೇ ಸ್ವಾಹಾ ಸೋಮಾಯ (ಸ್ಯಾಹೇತಿ)ಸ್ವಾಹೇತಿ ದರ್ಶಪೂರ್ಣರಮಾಸೇ । ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇಽನ್ಯೇ ಯಾಗಾ ಅನುಷ್ಠೀಯಂತೇ । ತನ್ಮಧ್ಯಮಾವಾಪಸ್ಥಾನಮುಚ್ಯತೇ । ಅಗೀಗ್ನಹೋತ್ರಾಹುತ್ಯೋರ್ದ್ವಿತ್ವಂ ಪ್ರಾಸಿದ್ಧಮ್ । ಸೂರ್ಯಾಯ ಸ್ವಾಹಾ ಪ್ರಜಾಪತಯೇ ಸ್ವಾಹೇತಿ ಪ್ರಾತಃ । ಅಗ್ನಯೇ ಸ್ವಾಹಾ ಪ್ರಜಾಪತಯೇ ಸ್ವಾಹೇತಿ ಸಾಯಮ್ । ತತ್ಕಥಮಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಪ್ರಕ್ರಮ್ಯಾಽಽಹುತೀರಿತಿ ಬಹುವಚನಂ ತತ್ರಾಽಽಹ –
ಅನೇಕಾಹೇತಿ ।
ಅನೇಕೇಷ್ವಹಃಸು ಪ್ರಯೋಗಾನುಷ್ಠಾನಾನಿ ತದಪೇಕ್ಷಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥೧.೨.೨॥
ದರ್ಶಸ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಾಂಗತ್ವೇ ಪ್ರಮಾಣಾಭಾವಾತ್ಕಥಂ ತದಕರಣಮಗ್ನಿಹೋತ್ರಸ್ಯ ವಿಪತ್ತಿರಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಯಾವಜ್ಜೀವಚೋದನಾವಶಾದಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಣೋಽವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತ್ವಾತ್ತದಕರಣಂ ಭವೇದ್ವಿಪತ್ತಿರಿತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ವಿಶೇಷಣಮ್ । ಶರದಾದಿಷು ನುತನಾನ್ನೇನ ಕರ್ತವ್ಯಮಾಗ್ರಯಣಂ ಕರ್ಮ । ಅದರ್ಶಾದಿವದವೈಶ್ವದೇವಮಿತಿ ವಿಶೇಷಣಮ್ । ವೈಶ್ವದೇವಸ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಾನಂಗತ್ವೇಽಪ್ಯಾವಶ್ಯಕತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಪಿಂಡೋದಕದಾನೇನ ಪಿತ್ರಾದೀನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮುಪಕರೋತಿ ಯಜಮಾನಃ ಪುತ್ರಾದೀನಾಂ ಚ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಗ್ರಾಸಾದಿದಾನೇನ। ತತೋ ಮಧ್ಯವರ್ತಿನಾ ಯಜಮಾನೇನ ಸಂಬಧ್ಯಮಾನಾಃ ಪೂರ್ವೇ ತ್ರಯ ಉತ್ತರೇ ಚ ತ್ರಯೋ ಗೃಹ್ಯಂತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಪಿಂಡದಾನಾದೀತಿ ॥೧.೨.೩॥ ॥೧.೨.೪॥೧.೨.೫॥
ಆಹುತಯೋ ಯಜಮಾನಂ ವಹಂತೀತಿ ಸಂಬಂಧಃ ॥೧.೨.೬॥
ರೂಪ್ಯತೇ ನಿರೂಪ್ಯತೇ ಯದಾಶ್ರಯತಯಾ ಯಜ್ಞಸ್ತೇ ಯಜ್ಞರೂಪಾಃ ॥೧.೨.೭॥
ಸ್ವಯಮೇವೇತಿ ತತ್ತ್ವದರ್ಶ್ಯುಪದೇಶಾನಪೇಕ್ಷತಯಾ ಸ್ವಮನೋರಥೇನೈವೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥೧.೨.೮॥೧.೨.೯॥
ಕಂ ಸುಖ ನ ಭವತೀತ್ಯಕಂ ದುಃಖಂ ತನ್ನ ವಿದ್ಯತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ನಸೌ ನಾಕಃ ॥೧.೨.೧೦॥
ಕೇವಲಕರ್ಮಿಣಾಂ ಫಲಮುಕ್ತ್ವಾ ಸಗುಣಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಸಹಿತಾಶ್ರಮಕರ್ಮಿಣಾಂ ಫಲಂ ಸಂಸಾರಗೋಚರಮೇವ ದರ್ಶಯತಿ –
ಯೇ ಪುನಸ್ತದ್ವಿಪರೀತಾ ಜ್ಞಾನಯುಕ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಅರಣ್ಯೇ ಸ್ತ್ರೀಜನಾಸಂಕೀರ್ಣೇ ದೇಶೇ ।
ಮುಕ್ತಾನಾಮಿಹೈವ ಸರ್ವಕಾಮಪ್ರವಿಲಯಂ ಸರ್ವಾತ್ಮಭಾವಂ ಚದರ್ಶಯಂತಿ ಶ್ರುತಯಃ । ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಸ್ತು ದೇಶಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಫಲಂ ತತೋ ನ ಮೋಕ್ಷ ಇತ್ಯಾಹ –
ಇಹೈವತಿ ।
ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚತುರ್ಮುಖಃ । ವಿಶ್ವಸೃಜಃ ಪ್ರಜಾಪತಯೋ ಮರೀಚಿಪ್ರಭೃತಯಃ । ಧರ್ಮೋ ಯಮಃ । ಮಹಾನ್ಸೂತ್ರಾತ್ಮಾ । ಅವ್ಯಕ್ತಂ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಿಕಾ ಪ್ರಕೃತಿಃ । ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀಂ ಸತ್ತ್ವಪರಿಣಾಮಜ್ಞಾನಸಹಿತಕರ್ಮಫಲಭೂತಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥೧.೨.೧೧॥
ಐಹಿಕಕರ್ಮಫಲಸ್ಯ ಪುತ್ರಾದೇರ್ನಾಶವಿಷಯಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ವಿಮತಮನಿತ್ಯಂ ಕೃತಕತ್ವಾದ್ಘಟವದಿತ್ಯನುಮಾನಮಾಮುಷ್ಮಿಕನಾಶವಿಷಯಮ್ । ತದ್ಯಥೇಹ ಕರ್ಮಚಿತೋ ಲೋಕಃ ಕ್ಷೀಯತ ಇತ್ಯಾದ್ಯಾಗಮಾಸ್ತೈರನಿತ್ಯತ್ವೇನ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾಽವಧಾರ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
“ನೈತಾದೃಶಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯಾಸ್ತಿ ವಿತ್ತಂ ಯಥೈಕತಾ ಸಮತಾ ಸತ್ಯತಾ ಚ ।
ಶೀಲಂ ಸ್ಥಿತಿರ್ದಂಡನಿಧಾನಮಾರ್ಜವಂ ತತಸ್ತತಶ್ಚೋಪರಮಃ ಕ್ರಿಯಾಭ್ಯಃ ॥”(ಪುತ್ರಗೀತಾ-೩೭)
ಇತಿಸ್ಮೃತೇರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯೈವಾಧಿಕಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಕೂಟಸ್ಥೇನ ಪರಿಣಾಮರಹಿತೇನಾಚಲೇನ ಸ್ಪಂದರಹಿತೇನ ಧ್ರುವೇಣ ಪ್ರಯತ್ನರಹಿತೇನಾಹಮರ್ಥೀ । ಸಮಿತ್ಪಾಣಿರಿತಿ ವಿನಯೋಪಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧.೨.೧೨ ॥
ಅಕ್ಷರಣಾದಿತಿ।
ಅವಯವಾನ್ಯಥಾಭಾವಲಕ್ಷಣಪರಿಣಾಮಶೂನ್ಯತ್ವಾತ್ ।
ಅಕ್ಷತತ್ವಾದಿತಿ ।
ಅಕ್ಷಯತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ। ಅಶರೀರತ್ವಾದ್ವಿಕಾರಶೂನ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥೧೩॥
ದ್ವೇ ವಿದ್ಯೇ ವೇದಿತವ್ಯೇ ಇತ್ಯುಪನ್ಯಸ್ಯಾಪರವಿದ್ಯಾಮಾದ್ಯಮುಂಡಕೇನ ಪ್ರಪಂಚ್ಯ ಪರವಿದ್ಯಾಂ ಸೂತ್ರಿತಾಂ ಪ್ರಪಂಚಾಯಿತಂ ದ್ವಿತೀಯಮುಂಡಕಾರಂಭ ಇತ್ಯಾಹ –
ಅಪರವಿದ್ಯಾಯಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ।
ಕರ್ಮಣೋಽಪಿ ಪ್ರಾಕ್ಸತ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ ತದ್ವದಿದಂ ಸತ್ಯತ್ವಂ ನ ಮಂತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಯದಪರವಿದ್ಯಾವಿಷಯಮಿತಿ ।
ವಿಷೀಯತೇ ವಿಶೇಷ್ಯತೇ ವಿದ್ಯಾಽನೇನೇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ವಿಷಯಶಬ್ದಸ್ಯವಸ್ತುಪರತ್ವಾನ್ನಪುಂಸಕಲಿಂಗತ್ವಂ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ಸಲ್ಲಕ್ಷಣತ್ವಾದತ್ಯಂತಾಬಾಧ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅತ್ಯಂತಪರೋಕ್ಷತ್ವಾದಿತಿ ।
ಶಾಸ್ತ್ರೈಕಗಮ್ಯತ್ವಾತ್।
ಅಪೂರ್ವವದ್ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಂ ನ ಸಂಭವತಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಾಧೀನಂ ಚ ಕೈವಲ್ಯಂ ತತಃ ಕಥಂ ನಾಮ ಸತ್ಯಮಕ್ಷರಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವತ್ಪ್ರತಿಪದ್ಯೇರನ್ಮುಮುಕ್ಷವ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಜೀವಬ್ರಹ್ಮಣೋರೇಕತ್ವೇ ದೃಷ್ಟಾಂತಮಾಹ –
ಯಥಾ ಸುದೀಪ್ತಾದಿತಿ ।
ಏಕತ್ವೇ ಸತಿ ಪ್ರತ್ಯಗ್ರೂಪಸ್ಯಾಪರೋಕ್ಷತ್ವಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽಪಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಘಟೈಕದೇಶಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವೇ ಘಟಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಯಥಾ ವಿಭಕ್ತದೇಶಾವಚ್ಛಿನ್ನತ್ವೇನ ವಿಸ್ಫುಲಿಂಗೇಷ್ವವಯವತ್ವಾದಿವ್ಯವಹಾರಃ ಸ್ವತಃ ಪುನರಗ್ನ್ಯಾತ್ಮತ್ವಮೇವೋಷ್ಣಪ್ರಕಾಶತ್ವಾವಿಶೇಷಾತ್ತಥಾ ಚಿದ್ರೂಪತ್ವಾವಿಶೇಷಾಜ್ಜೀವಾನಾಂ ಸ್ವತೋ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಮೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥೨.೧.೧॥
ಅಕ್ಷರಸ್ಯಾಪಿ ಜೀವೋತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಲಯನಮಿತ್ತತ್ವಮೌಪಾಧಿಕಮುಕ್ತಮೇಕತ್ವಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಮ್ । ತತ್ತ್ವತಸ್ತು ನಿಮಿತ್ತನೈಮತ್ತಿಕಭಾವೋಽಪಿ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಾಹ –
ನಾಮರೂಪಬೀಜಭೂತಾದಿತಿ ।
ದೇಹಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಯದ್ಬಾಹ್ಯಮಾಂತರಂ ಚ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ತೇನ ಸಹ ತತ್ತಾದಾತ್ಮ್ಯೇನ ತದಧಿಷ್ಠಾನತಯಾ ವಾ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯಂತರಃ । ಅತ ಏವ ಸರ್ವಾತ್ಮತ್ವಾದ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತನಿಮಿತ್ತಭಾವಾದಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಜಾಯತೇಽಸ್ತಿ ವರ್ಧತೇ ವಿಪರಿಣಮತೇಽಪಕ್ಷೀಯತೇ ವಿನಶ್ಯತೀತ್ಯೇವಮಾದಿಭಾವವಿಕರಣಾಂ ನಿಷೇಧೇ ತಾತ್ಪರ್ಯಮಜಶಬ್ದಸ್ಯಾಽಽಹ –
ಸರ್ವಭಾವವಿಕಾರಾಣಾಮಿತಿ ।
ಜೀವಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಾದಿಮತ್ತ್ವಾತ್ತದಾತ್ಮತ್ವೇ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽಪಿ ಪ್ರಾಣಾದಿಮತ್ತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ತನ್ನಿವರ್ತಯತಿ –
ಯದ್ಯಪೀತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಸ್ಮೃತಿಸಂಶಯಾದ್ಯನೇಕಜ್ಞಾನೇಷು ಶಕ್ತಿವಿಶೇಷೋಽಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ತಥೋಕ್ತಂ ನಾಮರೂಪಯೋರ್ಬೀಜಂ ಬ್ರಹ್ಮ ತಸ್ಯೋಪಾಧಿತಯಾ ಲಕ್ಷಿತಂ ಶುದ್ಧಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಾನುಪಪತ್ತ್ಯಾ ಗಮಿತಂ ಸ್ವರೂಪಮಸ್ಯೇತಿ ತಥೋಕ್ತಮ್ ।
ತಸ್ಮಾದುಪಾಧಿರೂಪಾತ್ತದ್ವಿಶಿಷ್ಟರೂಪಾಚ್ಚ ಪರತೋಽಕ್ಷರಾತ್ಪರ ಇತಿ ಸಂಬಂಧಃ ಕಥಂ ಮಾಯಾತತ್ತ್ವಸ್ಯಾಕ್ಷರಸ್ಯ ಪರತ್ವಮಿತ್ಯಾಶಂಕಾಮಾಹ –
ಸರ್ವಕಾರ್ಯೇತಿ ।
ಕಾರ್ಯಂ ಹ್ಯಪರಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್ ತತ್ಕಾರಣತ್ವೇನ ಗಮ್ಯಮಾನತ್ವಾನ್ಮಾಯಾತತ್ತ್ವಂ ಪರಮ್ । ಯೌಕ್ತಿಕಬಾಧಾದನಿರ್ವಾಚ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ಸ್ವರೂಪೋಚ್ಛೇದಾಭಾವಾದಕ್ಷರಮ್ । ತದುಕ್ತಂ ಗೀತಾಯಾಮ್ –
“ಕ್ಷರಃ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಕೂಟಸ್ಥೋಽಕ್ಷರ ಉಚ್ಯತೇ ।
ಉತ್ತಮಃ ಪುರುಷಸ್ತ್ವನ್ಯಃ ಪರಮಾತ್ಮೇತ್ಯುದಾಹೃತಃ”(ಭ. ಗೀ. ೧೫ । ೧೬) ಇತಿ ॥೨.೧.೨॥
ಯದೇವ ಚೈತನ್ಯಂ ನಿರುಪಾಧಿಕಂ ಶುದ್ಧಮವಿಕಲ್ಪಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಯತ್ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾಜ್ಜೀವಾನಾಂ ಕೈವಲ್ಯಂ ತದೇವ ಮಾಯಾಪ್ರತಿಬಿಂಬತರೂಪೇಣ ಕಾರಣಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ –
ಯಸ್ಮಾದೇತಸ್ಮಾದೇವೇತಿ ।
ಪ್ರಾಣೋತ್ಪತ್ತೇರೂರ್ಧ್ವಂ ತರ್ಹಿ ಸಪ್ರಾಣತ್ತ್ವಂ ಪರಮಾತ್ಮನೋ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿಶಂಕಾನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಶ್ರುತ್ಯಂತರಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಮಾಹ –
ಅವಿದ್ಯಾವಿಷಯ ಇತಿ ।
ನಾಮಧೇಯ ಇತಿ ।
ವಾಙ್ಮಾತ್ರೋ ನ ವಸ್ತುವೃತ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಪಾಠಕ್ರಮೋಽಯಮರ್ಥಕ್ರಮೇಣ ಬಾಧ್ಯತೇ । “ಗತಾಃ ಕಲಾಃ ಪಂಚದಶ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಃ”(ಮು. ಉ. ೩ । ೨ । ೭) ಇತಿ ಭೂತೇಷು ಲಯಶ್ರವಣೇನ ಪ್ರಾಣಾನಾಂ ಭೌತಿಕತ್ವಾವಗಮಾದ್ಭೂತೋತ್ಪತ್ಯನಂತರಂ ಪ್ರಾಣೋತ್ಪತ್ತಿರ್ದ್ರಷ್ಟವ್ಯೇತಿ । ಅಭಿಮುಖಮಾಗಚ್ಛನ್ವಾಯುರಾವಹಃ ಪುರತೋ ಗಚ್ಛನ್ಪ್ರವಹ ಇತ್ಯಾದಿಭೇದಃ । ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗಂಧಾ ಉತ್ತರೋತ್ತರಸ್ಯ ಗುಣಾ ಯೇಷಾಂ ತಾನಿ ತಥೋಕ್ತಾನಿ । ಯಥಾ ಶುಕ್ಲತಂತ್ವವಸ್ಥಾಪನ್ನಾದನ್ವಯಿಕಾರಣಾಜ್ಜಾಯಮಾನಃ (ಪಟಂ)ಪಟಃ ಶುಕ್ಲಗುಣೋ ಜಾಯತೇ ತಥಾಽಽಕಾಶಾವಸ್ಥಾಪನ್ನಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಜಾಯಮಾನೋ ವಾಯುರಾಕಾಶಗುಣೇನ ಶಬ್ದೇನಾನ್ವಿತೋ ಜಾಯತೇ । ತಥೈವ ವಾಯುಭಾವಾಪನ್ನಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽಗ್ನಿಸ್ತದ್ಗುಣೇನಾನ್ವಿತೋ ಜಾಯತ ಇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ । ನನು ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಪ್ರಥಮಮುತ್ಪದ್ಯಂತೇ । ಅನಂತರಂ ತಾಸಾಂ ತ್ರಿವೃತಂ ತ್ರಿವೃತಮೇಕೈಕಾಮಕರೋದಿತಿ ಪಂಚೀಕರಣೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ತ್ರಿವೃತ್ಕರಣಶ್ರುತೇಃ ಪಂಚಾತ್ಮಕತ್ವಮವಗಮ್ಯತೇ । ತತ ಏಕೈಕಸ್ಯ ಭೂತಸ್ಯ ಪಂಚಗುಣವತ್ತ್ವಂ ವರ್ಣಿತಮನ್ಯತ್ರ ಕಥಮಿಹ ಪಂಚೀಕರಣಮನಾದೃತ್ಯ ಪ್ರಥಮಸರ್ಗ ಏವಾಽಽಕಾಶಸ್ಯೈಕಗುಣತ್ವಂ ವಾಯೋರ್ಹಿ ದ್ವಿಗುಣ್ತ್ವಂ ತೇಜಸಸ್ತ್ರಿಗುಣತ್ವಮಿತ್ಯಾದ್ಯುಚ್ಯತೇ । ಸತ್ಯಮ್ । ಭೂತಸರ್ಗೇ ತಾತ್ಪರ್ಯಾಭಾವದ್ಯೋತನಾಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾಂತರಂ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ । ನ ಹ್ಯೇತತ್ಪ್ರತಿಬದ್ಧಂ ಕಿಂಚಿತ್ಫಲಂ ಶ್ರೂಯತೇ । ಅತ ಏವ ಗುಣಗುಣಿಭಾವೋಽಪಿ ನ ವೈಶೇಷಿಕಪಕ್ಷವದಿಹ ವಿವಕ್ಷಿತಃ । ಕಿಂತು ರಾಹೋಃ ಶಿರ ಇತಿವದ್ವ್ಯಪದೇಶಮಾತ್ರಮ್ । ವಿಸ್ತರೇಣ ತ್ವನತ್ಯಕಾರ್ಯಪರ್ಯಂತಂ ತೇನ ತೇನಾಽಽಕಾರೇಣ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ವಿವರ್ತತ ಇತಿ ಪ್ರಪಂಚ್ಯತೇ ತತೋಽತಿರಿಕ್ತಸ್ಯಾಣುಮಾತ್ರಸ್ಯಾಸಂಭವಾತ್ತಸ್ಮಿನ್ವಿಜ್ಞಾತೇ ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿಜ್ಞಾತಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥೨.೧.೩॥
ಸರ್ವೇಷಾಂ ಭೂತಾನಾಮಿತಿ ।
ಪಂಚಮಹಾಭೂತಾನಾಮ್ । ಅಂತರಾತ್ಮಾ ಸ್ಥೂಲಪಂಚಭೂತಶರೀರೋ ಹಿ ವಿರಾಡಿತ್ಯರ್ಥಃ। ಪಂಚಾಗ್ನಿದ್ವಾರೇಣ । ದ್ಯುಪರ್ಜನ್ಯಪೃಥಿವೀಪುರುಷಯೋಷಿತ್ಸು ಪಂಚಸ್ವಗ್ನಿದೃಷ್ಟೇಃ ಶ್ರುತ್ಯಂತರಚೋದಿತತ್ವಾತ್ತದ್ದ್ವಾರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥೨.೧.೪॥೨.೧.೫॥
ಪಾಂಚಭಕ್ತಿಕಮಿತಿ ।
ಹಿಂಕಾರಪ್ರಸ್ತಾವೋದ್ಗೀಥಪ್ರತಿಹಾರನಿಧನಾಖ್ಯಾಃ ಪಂಚ ಭಕ್ತಯೋಽವಯವಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥೋಕ್ತಮ್ । ಸಾಪ್ತಭಕ್ತಿಕಮಿತಿ । ಹಿಂಕಾರಪ್ರಸ್ತಾವಾದ್ಯುದ್ಗೀಥಪ್ರತಿಹಾರೋಪದ್ರವನಿಧನಾಖ್ಯಾಃ ಸಪ್ತ ಭಕ್ತಯೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥೋಕ್ತಮ್ । ಸ್ತೋಭೋಽರ್ಥಶೂನ್ಯೋ ವರ್ಣಃ । ವಿಶ್ವಜಿತ್ಸರ್ವಮೇಧಯೋಃ ಸರ್ವಸ್ವದಕ್ಷಿಣಾ । ಅತ ಏಕಾಂ ಗಾಮಾರಭ್ಯ ಸರ್ವಸ್ವಾಂತಾ ದಕ್ಷಿಣಾ ಭವಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥೨.೧.೬॥
ತಪಶ್ಚ ಕರ್ಮಾಂಗಮಿತಿ ।
ಪಯೋವ್ರತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಯವಾಗೂ ರಾಜನ್ಯಸ್ಯಾಽಽಮಿಕ್ಷಾ ವೈಶ್ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿವಿಹಿತಂ ಸ್ವತಂತ್ರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರ ಚಾಂದ್ರಾಯಣಾದೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥೨.೧.೭॥
ಆತ್ಮಯಾಜಿನಾಮತಿ ।
ಸಕಲಮಿದಮಹಂ ಚ ಪರಮಾತ್ಮೈವೇತಿಭಾವನಾಪೂರ್ವಕಂ ಪರಮೇಶ್ವರಾರಾಧನಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯೇ ಯಜಂತಿ ತೇಷಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥೨.೧.೮॥
ಯತ್ಪೃಷ್ಟಂ ಕಸ್ಮಿನ್ನು ಭಗವೋ ವಿಜ್ಞಾತೇ ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿಜ್ಞಾತಂ ಭವತೀತಿ ತನ್ನಿರೂಪಿತಮ್ । ಸರ್ವಮಿದಂ ಪರಮಾತ್ಮನೋ ಜಾಯತೇ । ಅತಸ್ತಾವನ್ಮಾತ್ರಂ ಸರ್ವಂ ತಸ್ಮಿನ್ವಿಜ್ಞಾತೇ ವಿಜ್ಞಾತಂ ಭವತೀತ್ಯವಿದ್ಯಾಕ್ಷಯಫಲಾಭಿಧಾನೇನೋಪಸಂಹೃತಮಿತಿ ॥೨.೧.೯॥೨.೧.೧೦॥
ಅಧುನಾ ಯಸ್ಯ ಸಕೃದುಪದೇಶಮಾತ್ರೇಣಾದ್ವಿತೀಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮೀತಿವಾಕ್ಯಾರ್ಥಜ್ಞಾನಂ ನ ಭವತೀತಿ ತಸ್ಯೋಪಾಯಾನುಷ್ಠಾನೇನ ಭವಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಽಽಹ –
ಅರೂಪಂ ಸದಕ್ಷರಮಿತಿ ।
ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯೈವ ಪುನಃ ಪುನರ್ಭಾವನಾ ಯುಕ್ತ್ಯನುಸಂಧಾನಂ ಚೋಪಾಯ ಇತ್ಯಾಹ –
ಉಚ್ಯತ ಇತಿ ।
ಆವಿಃಶಬ್ದೋ ನಿಪಾತಃ ಪ್ರಕಾಶವಾಚೀ । ಬ್ರಹ್ಮ ವಿಶ್ವೋಪಲಬ್ಧ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಕಾಶಮಾನಮೇವ ಸದೇತಿ ಭಾವಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನ್ಯೈರಪ್ಯುಕ್ತಮ್ –
“ಯದಸ್ತಿ ಯದ್ಭಾತಿ ತದಾತ್ಮರೂಪಂ ನಾನ್ಯತ್ತತೋ ಭಾತಿ ನ ಚಾನ್ಯದಸ್ತಿ ।
ಸ್ವಭಾವಸಂವಿತ್ಪ್ರತಿಭಾತಿ ಕೇವಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಗ್ರಹೀತೇತಿ ಮೃಷೈವ ಕಲ್ಪನಾ ॥” ಇತಿ ।
ಸಂನಿಹಿತಮಿತಿ ।
ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಹೃದಯೇ ಸ್ಥಿತಂ ವಾಗಾದ್ಯುಪಾಧಿಭಿಃ ಶಬ್ದಾದೀನ್ಯುಪಲಭಮಾನವದ್ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಜೀವಭಾವಮಾಪನ್ನಮವಭಾಸತೇ । ತತಃ ಸ್ವತೋಽಪರೋಕ್ಷಂ ಚೇತಿ ಸದಾ ಸ್ಮರೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸರ್ವಮಿದಂ ಕಾರ್ಯಂ ಪರಿಛಿನ್ನಂ ಚ ಸಾಸ್ಪದಂ ಕಾರ್ಯತ್ವಾತ್ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಾಚ್ಚ ಘಟಾದಿವತ್ತತಃ ಸರ್ವಾಸ್ಪದಂ ಯತ್ತದೇವ ಮಾಯಾಸ್ಪದಮಾತ್ಮಭೂತಮಿತಿ ಯುಕ್ತ್ಯನುಸಂಧಾನಮಾಹ –
ಮಹತ್ಪದಮಿತಿ ॥೨.೨.೧॥
ಘಟಾದಿವದಾದಿತ್ಯಾದೇರ್ಜಡತ್ವೇಪಿ ಯದ್ದೀಪ್ತಿಮತ್ತ್ವಂ ವೈಚಿತ್ರ್ಯಂ ತದನುಪಪತ್ತ್ಯಾಽಪಿ ತತ್ಕಾರಣಂ ಸಂಭಾವನೀಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಕಿಂಚ ಯದರ್ಚಿಮದಿತಿ ।
ಅರ್ಚಿಮತ್ತ್ವಾದಾದಿತ್ಯಾದಿವದಿಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ನಿಷೇಧಯತಿ –
ಯದಣುಭ್ಯ ಇತಿ ।
ಪರಮಾಣುಪರಿಮಾಣತ್ವಂ ತರ್ಹಿ ಸ್ಯಾದತಿ ನಾಽಽಶಂಕನೀಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಚಶಬ್ದಾದಿತಿ ।
ಸ್ಥೂಲತ್ವಾತ್ತರ್ಹ್ಯನ್ಯಾಧಾರಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ನಾಽಽಶಂಕನೀಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಯಸ್ಮಿಲ್ಁಲೋಕಾ ಇತಿ ।
ಪ್ರಾಣಾದಿಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚೇತನಾಧಿಷ್ಠಾನನಿಬಂಧನಾ ಜಡಪ್ರವೃತ್ತಿತ್ವಾದ್ರಥಾದಿಪ್ರವೃತ್ತಿವಚ್ಚಿದ್ಭೇದೇ ಚ ಪ್ರಮಾಣಾಭಾವಾದೇಕಚೈತನ್ಯಮಾತ್ರಮಸ್ಮೀತಿ ವಿಚಾರಯೇದತ್ಯಾಹ –
ತದೇತತ್ಸರ್ವಾಶ್ರಯಮಿತಿ ।
ಪ್ರಾಣಾದ್ಯಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಾತ್ಪ್ರಾಣಾದಿಲಕ್ಷ್ಯ ಆತ್ಮಾ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ ॥೨.೨.೨॥
ವಿಚಾರಾಸಮರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರಣವಮವಲಂಬ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮೈಕತ್ವೇ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಾನಂ ಕ್ರಮಮುಕ್ತಿಫಲಂ ದರ್ಶಯಿತುಮುಪಕ್ರಮತೇ –
ಕಥಂ ವೇದ್ಧವ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಪ್ರಣವೋ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯಭಿಧ್ಯಾಯತ ಉಪಸಂಹೃತಕರಣಗ್ರಾಮಸ್ಯ ಪ್ರಣವೋಪರಕ್ತಂ ಯಚ್ಚೈತನ್ಯಪ್ರತಿಬಿಂಬಂ ಸ್ಫುರತಿ ಸ ಆತ್ಮೇತ್ಯನುಸಂಧಾನಂ ಪ್ರಣವೇ ಶರಸಂಧಾನಂ ತಸ್ಯ ಚಿತ್ಪ್ರತಿಬಿಂಬಸ್ಯ ಬಿಂಬೈಕ್ಯಾನುಸಂಧಾನಂ ಲಕ್ಷ್ಯವೇಧಃ ॥೨.೨.೩॥೨.೨.೪॥
ಉತ್ತರಗ್ರಂಥಸ್ಯ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಂ ಪರಿಹರತಿ –
ಅಕ್ಷರಸ್ಯೈವ ದುರ್ಲಕ್ಷ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ।
ಸಸಾಧನಂ ಸರ್ವಂ ಕರ್ಮ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾಽಽತ್ಮೈವ ಜ್ಞಾತವ್ಯ ಇತ್ಯತ್ರೈವ ಹೇತುಮಾಹ –
ಅಮೃತಸ್ಯೇತಿ।
ಧನುಷಾಽಽಯುಧೇನ ಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತಿ ತಲ್ಲಕ್ಷಣ ಆತ್ಮೈಕತ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥೨.೨.೫॥
ಕರ್ಮಸಂಗಿಜನಸಂಗತ್ಯಾ ಕರ್ಮಶ್ರದ್ಧಾ ವಿಷಯಶ್ರದ್ಧಾ ಚ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಜ್ಞಾನಸ್ಯಾವಗಮಾಯ ಗತ್ಯಂತತಾಯಾಃ ಪ್ರತಿಬಂಧಕೋ ವಿಘ್ನಃ ಸ ಮಾ ಭೂದಿತ್ಯಾಶಂಸನಮ್ । ನ ತು ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಾವಗತೌ ನಿಷ್ಪನ್ನಾಯಾಂ ಫಲಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ವಿಘ್ನಶಂಕಾಽಸ್ತೀತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಽಽಹ –
ಪರಸ್ತಾದಿತಿ ।
ಮದುಪದೇಶಾದೂರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥೨.೨.೬॥
ಸರ್ವೇಶ್ವರತ್ವಮನೋಮಯತ್ವಾದಿಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಹೃದಯಪುಂಡರೀಕೇ ಧ್ಯಾನಂ ಚ ಕ್ರಮಮುಕ್ತಿಫಲಂ ಮಂದಬಹ್ಮವಿದೋ ವಿಧೀಯತ ಇತಿ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ –
ಯೋಽಸೌ ತಮಸಃ ಪರಸ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ॥೨.೨.೭॥
ಅಸ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನಸ್ಯೇತಿ ।
ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಫಲಸ್ಯಾದ್ವೈತವಾಕ್ಯಾರ್ಥಾವಗಮಸ್ಯ ಕ್ರಮಮುಕ್ತಿಫಲಸ್ಯ ಚೋಪಾಸನಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥ: । ಅವಿದ್ಯಾವಾಸನಾಪ್ರಚಯೋ ಭಿದ್ಯತ ಇತಿ ಕೋಽರ್ಥ: । ಕಿಂ ಬುದ್ಧೌ ವಿದ್ಯಮಾನಾಯಾಮವಿದ್ಯಾದಿಭೇದೋ ಜ್ಞಾನಫಲಂ ಕಿಂವಾ ತನ್ನಿವೃತ್ತೌ । ನಾಽಽದ್ಯಃ । ಸತ್ಯುಪಾದಾನೇ ಕಾರ್ಯಸ್ಯಾತ್ಯಂತೋಚ್ಛೇದಾಸಂಭವಾತ್ । ನ ದ್ವಿತೀಯಃ । ಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಜ್ಞಾನೇನೈವಸಾಕ್ಷಾದ್ವಿರೋಧಪ್ರಸಿದ್ಧೇಃ । ಕಿಂಚ । ಬುದ್ಧಿರಪ್ಯನಾದಿಃ ಸಾದಿರ್ವಾ । ನಾಽದ್ಯಃ । “ಏತಸ್ಮಾಜ್ಜಾಯತೇ ಪ್ರಾಣೋ ಮನಃ ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ”(ಮು. ಉ. ೨ । ೧ । ೩) ಇತಿಶ್ರುತಿವಿರೋಧಾತ್ । ನಾಂತ್ಯಃ । ಪ್ರಲಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಂ ವಿನೈವ ಬುದ್ಧೇರ್ನಾಶಸಂಭವಾತ್ತದಾನರ್ಥಕ್ಯಪ್ರಸಂಗಾತ್ । ಸಾದಿತ್ವೇ ಚ ಬುದ್ವೇರುಪಾದಾನಂ ಸಾಕ್ಷಾದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಚೇತ್ತನ್ನಾಶಂ ವಿನಾಽತ್ಯಂತೋಚ್ಛೇದೋ ನ ಸ್ಯಾತ್ । ಮಾಯಾ ಚೇತ್ಸಾ ದೃಷ್ಟಗತಜ್ಞಾನೇನ ನೋಚ್ಛೇದಮರ್ಹತಿ । ಲೌಕಿಕಮಾಯಾವಿಗತಮಾಯಾಯಾ ದ್ರಷ್ಟೃಗತಜ್ಞಾನೇನೋಚ್ಛೇದಾದರ್ಶನಾತ್ । ಕಿಂಚ । ಬುದ್ಧೇರುಚ್ಛೇದೋ ನ ತಸ್ಯಾಃ ಫಲಂ ಸ್ವನಾಶಸ್ಯಾಫಲತ್ವಾತ್ । ನಽಽತ್ಮನಃ । ತಸ್ಯ ಬುದ್ವಿಪ್ರಸಂಗಾಭಾವೇನ ತದುಚ್ಛೇದಸ್ಯಾಫಲತ್ವಾತ್ । ಕಿಂಚಾಽಽತ್ಮನೋಽವಿದ್ಯಾದ್ಯನಾಶ್ರಯತ್ವಾಭಿಧಾನಂ ಶ್ರುತಿವಿರುದ್ಧಂ ಪ್ರಕ್ರಮೇ– ಅವಿದ್ಯಾಯಾಮಂತರೇ ವರ್ತಮಾನಾ ಇತಿ ಶ್ರವಣಾದುಪಸಂಹಾರೇ ಚ – “ಅನೀಶಯಾ ಶೋಚತಿ ಮುಹ್ಯಮಾನಃ”(ಮು. ಉ. ೩ । ೧ । ೨) ಇತಿ ಶ್ರವಣಾತ್ । ಬುದ್ಧಿಗತಮೇವಾವಿದ್ಯಾದ್ಯಾತ್ಮನ್ಯಧ್ಯಸ್ಯತ ಇತಿ ಚೇದಧ್ಯಸ್ಯತ ಇತಿ ಕೋಽರ್ಥಃ । ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ಭ್ರಾಂತ್ಯಾ ದೃಶ್ಯತೇ ವಾ । ನಾಽಽದ್ಯಃ । ಅನ್ಯಧರ್ಮಸ್ಯಾನ್ಯತ್ರ ನಿಕ್ಷೇಪಾಸಂಭವಾತ್ । ಭ್ರಾಂತ್ಯಾ ಚೇತ್ಕೇನ ದೃಶ್ಯತೇ । ನ ತಾವದಾತ್ಮನಾ ತಸ್ಯಾವಿದ್ಯಾಶ್ರಯತ್ವಾನಂಗೀಕಾರಾತ್ । ನ ಬುದ್ಧ್ಯಾ । ಬುದ್ಧೇರಾತ್ಮವಿಷಯತ್ವಾಸಂಭವೇನ ತದ್ಗತದರ್ಶನಾಸಂಭವಾತ್ । ತದ್ಭ್ರಾಂತೇಶ್ಚ ಸ್ವಾಶ್ರಯಗತೇನ ತತ್ತ್ವಾನುಭವೇನ ನಿವರ್ತ್ಯತ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧೇರ್ಬುದ್ಧೇರನುಭವಾಶ್ರಯತ್ವಪ್ರಸಂಗಾತ್ । ತಸ್ಮಾನ್ನಾಸ್ಯ ಭಾಷ್ಯಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗರ್ಥಂ ಪಶ್ಯಾಮ ಇತಿ ಚೇದುಚ್ಯತೇ। ಚಿತ್ತಂತ್ರಾಽನಾದಿರನಿರ್ವಾಚ್ಯಾಽವಿದ್ಯಾ ಚೈತನ್ಯಮವಚ್ಛಿದ್ಯ ಸ್ವಾವಚ್ಛಿನ್ನಚೈತನ್ಯಸ್ಯ ಬುಧ್ದ್ಯಾದಿತಾದಾತ್ಮ್ಯರೂಪೇಣ ವಿವರ್ತತೇ । ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮತಾಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರನಿವರ್ತ್ಯರೂಪಾಂಗೀಕಾರಾತ್ತನ್ನಿವೃತ್ತೌ ತದುತ್ಥಹೃದಯಗ್ರಂಥಿಭೇದಃ ಶ್ರುತ್ಯೋಚ್ಯತೇ । ಭಾಷ್ಯಕಾರೀಯಂ ಚ ಬುದ್ಧ್ಯಾಶ್ರಯತ್ವಾಭಿಧಾನಮಹಂಕಾರವಿಶೇಷಣತ್ವೇನಾವಿದ್ಯಾದೇರ್ವ್ಯಾಹಾರಿಕಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣಾಽಽತ್ಮಾನಾಶ್ರಯತ್ವಾಭಿಧಾನಂ ಚಾಽಽತ್ಮನೋ ನಿರ್ವಿಕಾರತ್ವಾಭಿಪ್ರಾಯಮ್ । ಬಾಧಿತಾನುವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಪ್ರಕಟಾರ್ಥೇ ಪ್ರಾದರ್ಶೀತಿ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿರ್ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ ॥೨.೨.೮॥೨.೨.೯॥
ಭಾತೀತಿ ಣಿಜರ್ಥಾಧ್ಯಾಹಾರೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್ । ತಸ್ಯ ಭಾಸಾ ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿಭಾತೀತ್ಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸ್ವತೋ ಭಾರೂಪತ್ವೇ ತಾತ್ಪರ್ಯಂ ಕಥಯತಿ –
ಯತ ಏವ ತದೇವ ಬ್ರಹ್ಮ ಭಾತಿ ಚೇತಿ ॥ ೨.೨.೧೦॥
ಉಪಸಂಹಾರಮಂತ್ರಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಮಾಹ –ಯತ್ತಜ್ಜ್ಯೋತಿಷಾಂ ಜ್ಯೋತಿರಿತಿ ತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ವಿವಿಧಂ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ತದ್ವಿಕಾರಂ ಸರ್ವಂ ಜಗತ್ಸರ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮೈವೇತಿ ಬಾಧಾಯಾಂ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಂ ಯೋಽಯಂ ಸ್ಥಾಣುಃ ಪುಮಾನಸಾವಿತಿವದನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾಭಾವಪರಿಹಾರೇಣ ತಾವನ್ಮಾತ್ರತ್ವಂ ಬೋಧ್ಯತೇ ॥೨.೨.೧೧॥
ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನೇತಿ ।
ಅಪೂರ್ವತ್ವೇನ ತಾತ್ಪರ್ಯವಿಷಯತಯೇತ್ಯರ್ಥಃ । ದ್ವಾ ಸುಪರ್ಣೇತ್ಯಾದೌ ದ್ವಿವಚನಸ್ಯಾಽಽಕಾರಶ್ಛಾಂದಸಃ । ಜೀವಸ್ಯಾಜ್ಞತ್ವೇನ ನಿಯಮ್ಯತ್ವೇನ ಯೋಗ್ಯತ್ವಾದೀಶ್ವರಸ್ಯ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವೇನ ನಿಯಾಮಕತ್ವಶಕ್ತಿಯೋಗಾಚ್ಛೋಭನಮುಚಿತಂ ಪತನಂ ನಿಯಮ್ಯನಿಯಾಮಕಭಾವಗಮನಂ ಯಯೋಸ್ತೌ ಶೋಭನಪತನೌ ।
ಪಕ್ಷಿಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ವೇತಿ ।
ವೃಕ್ಷಾಶ್ರಯಣಾದಿಶ್ರವಣಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ। ಊರ್ಧ್ವಮುತ್ಕೃಷ್ಟಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಮೂಲಮಧಿಷ್ಠಾನಮಸ್ಯೇತ್ಯೂರ್ಧ್ವಮೂಲೋಽವಾಂಚಃ ಪ್ರಾಣಾದಯಃ ಶಾಖಾ ಇವಾಸ್ಯೇತ್ಯವಾಕ್ಶಾಖಃ । ಶ್ವಃ ಸ್ಥಾನಂ ನಿಯಂತುಮಸ್ಯ ನ ಶಕ್ಯಮಿತ್ಯಶ್ವತ್ಥಃ । ಅವ್ಯಕ್ತಮವ್ಯಾಕೃತಂ ಮೂಲಮುಪಾದಾನಮನ್ವಯಿ ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಭವತೀತಿ ತಥೋಕ್ತೋ ಯಾವದಜ್ಞಾನಭಾವೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಅವಿದ್ಯಾಕಾಮಕರ್ಮವಾಸನಾನಾಮಾಶ್ರಯೋ ಲಿಂಗಮುಪಾಧಿರ್ಯಸ್ಯಾಽಽತ್ಮನಃ ಸ ಜೀವಸ್ತಥೋಕ್ತಃ ಸ ಚೇಶ್ವರಶ್ಚ ತಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಸತ್ತ್ವಂ ಮಾಯಾಖ್ಯಮುಪಾಧಿರಸ್ಯೇತಿ ಸತ್ತ್ವೋಪಾಧಿಃ। ಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕಸ್ಯಾಮಲಸತ್ತ್ವರಾಶೇರಿತಿಹ್ಯುಕ್ತಮ್ ॥ ೩.೧.೧ ॥
ಆವರಣಂ ವಿಕ್ಷೇಪಶ್ಚ ದ್ವಯಮವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಕಾರ್ಯಮ್ । ತತ್ರೇಶ್ವರಭಾವಾಪ್ರತಿಪತ್ತಿರನೀಶಾವರಣಂ ಶೋಚತೀತಿ ವಿಕ್ಷೇಪಸ್ತದುಭಯಹೇತುರನಿರ್ವಾಚ್ಯಮಜ್ಞಾನಂ ಮೋಹಃ ತೇನ ವಿಶಿಷ್ಟೋಽನೇಕೈರನರ್ಥಪ್ರಕಾರೈರಹಂ ಕರೋಮೀತ್ಯಾದಿಭಿರವಿವೇಕತಯಾ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಾಪನ್ನತಯೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಆಜವಮನವರತಂ ಜವೀಭಾವಂ ನಿಕೃಷ್ಟಭಾವಂ ಲಕ್ಷಣಯಾ ಲಘುಭಾವಂ ಕರ್ಮವಾಯುಪ್ರೇರಿತತಯಾ ಜವೀಭಾವಂ ಕ್ಷೈಪ್ರ್ಯಮಾಪನ್ನಃ ಪೂರ್ವವದಿತ್ಯಭೇದೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥೩.೧.೨॥೩.೧.೩॥
ಆತ್ಮನಿ ರತಿರಾತ್ಮರತಿಸ್ತತ್ಪುರುಷಃ ಸೈವ ಕ್ರಿರ್ಯಾಽಸ್ಯಾಸ್ತೀತ್ಯಾತ್ಮರತಿಕ್ರಿಯಾವಾನಿತಿ ಮತುಬೇವೈಕಃ ಪ್ರತೀಯತೇ ಕಥಮುಕ್ತಂ ಬಹುವ್ರೀಹಿಮತುಬರ್ಥಯೋರನ್ಯತರೋಽತಿರಿಚ್ಯತ ಇತಿ । ಸತ್ಯಮಸಮಾಸಪಾಠೇ ದ್ವಯೋರರ್ಥವತ್ತ್ವಮಾಸೀತ್ಸಮಾಸಪಾಠೇ ತ್ವನ್ಯತರೋ ಮತುಬತಿರಿಚ್ಯತೇ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ಬಾಹ್ಯಕ್ರಿಯಾನಿವೃತ್ತಿಲಾಭಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಏಕದೇಶಿವ್ಯಾಖ್ಯಾಮುದ್ಭಾವ್ಯ ನಿರಾಚಷ್ಟೇ –
ಕೇಚಿತ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಅನೇನ ವಚನೇನ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಸಮುಚ್ಚಯಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಕ್ರಿಯತ ಇತ್ಯೇತದಸತ್ಪ್ರಲಪಿತಮೇವೇತಿ ಯೋಜನಾ ॥೩.೧.೪॥
ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಸಹಕಾರೀಣೀತಿ ।
ಅತ್ರ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಶಬ್ದೇನ ವಸ್ತುವಿಷಯಾವಗತಿಫಲಾವಸಾನಂ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಜ್ಞಾನಮುಚ್ಯತೇ ಅವಗತಿಫಲಸ್ಯ ಸ್ವಕಾರ್ಯೇಽವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತೌ ಸಹಕಾರ್ಯಪೇಕ್ಷಾಸಂಭವಾತ್ । ಅತೋಽಪರಿಪಕ್ವಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸತ್ಯಾದೀನಾಂ ಚ ಪರಿಪಕ್ವವಿದ್ಯಾಲಾಭಾಯ ಸಮುಚ್ಚಯ ಇಷ್ಯತ ಏವ । ನೈತಾವತಾ ಭಾಸ್ಕರಾಭಿಮತಸಿದ್ಧಿಃ । ಪರಿಪಕ್ವವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಸಹಕಾರ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ಮಾನಾಭಾವಾತ್ । ತತಃ ಕರ್ಮಾಸಂಶ್ಲೇಷಶ್ರವಣಾದ್ದೇವಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮವಿಹೀನಾನಾಂ ಮುಕ್ತಿಶ್ರವಣಾಚ್ಚೇತಿ ॥೩.೧.೫॥
ಕುಹಕಂ ಪರವಂಚನಮ್ । ಅಂತರನ್ಯಥಾ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಬಹಿರನ್ಯಥಾ ಪ್ರಕಾಶನಂ ಮಾಯಾ । ಶಾಠ್ಯಂ ವಿಭವಾನುಸಾರೇಣಾಪ್ರದಾನಮ್ । ಅಹಂಕಾರೋ ಮಿಥ್ಯಾಭಿಮಾನಃ । ದಂಭೋ ಧರ್ಮಧ್ವಜಿತ್ವಮ್ । ಅನೃತಮಯಥಾದೃಷ್ಟಭಾಷಣಮ್ । ಏತೈರ್ದೋಷವರ್ಜಿತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥೩.೧.೬॥
ಸತ್ಯಸ್ಯ ನಿಧಾನಂ ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ಪುನರ್ವಿಶೇಷ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಕಿಂ ತತ್ಕಿಂಧರ್ಮಕಂ ಚ ತದಿತಿ ॥೩.೧.೭॥
ಜ್ಞಾನಪ್ರಸಾದೇನೇತಿ ।
ಅತ್ರ ಜ್ಞಾಯತೇಽರ್ಥೋಽನೇನೇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿರುಚ್ಯತೇ । ಧ್ಯಾಯಮಾನೋ ಜ್ಞಾನಪ್ರಸಾದಂ ಲಭತೇ । ಜ್ಞಾನಪ್ರಸಾದೇನಾಽಽತ್ಮಾನಂ ಪಶ್ಯತೀತಿ ಕ್ರಮೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ। ಸಂಶಯಾದಿಮಲರಹಿತಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ್ಜ್ಞಾನಸ್ಯೈವ ತತ್ತ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಹೇತುತ್ವಾದ್ಧ್ಯಾನಕ್ರಿಯಾಯಾಃ ಪ್ರಮಿತಿಸಾಧನತ್ವಾಪ್ರಸಿದ್ಧೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥೩.೧.೮॥
ಬೌದ್ಧಾದೇಶ್ಚಿತ್ತಾದೌ ಚೇತನತ್ವಭ್ರಮದರ್ಶನಾಚ್ಚಿತ್ತಂ ಸ್ವಸ್ಮಿನ್ಸ್ವಸಂಸರ್ಗಿಣಿ ಚ ಚೈತನ್ಯಾಭಿವ್ಯಂಜಕತ್ವೇ ಸ್ವಭಾವತ ಏವ ಯೋಗ್ಯಮ್ । ತತಶ್ಚಿತ್ತೇ ಪರಮಾತ್ಮನೋಽಭಿವ್ಯಕ್ತಿಸಂಭವಾಚ್ಚೇತಸಾ ಜ್ಞೇಯತ್ವಮುಚ್ಯತ ಇತಿ ಸಂಭಾವನಾರ್ಥಮಾಹ –
ಪ್ರಾಣೈಃ ಸಹೇಂದ್ರಿಯೈಶ್ಚಿತ್ತಮೇತಿ ।
ಓತಂ ಚೈತನ್ಯೇನ ಸರ್ವಸ್ವ ತರ್ಹಿ ಚಿತ್ತೇ ಕಿಮಿತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವತ ಏವಾಪರೋಕ್ಷಂ ನ ಭವತೀತ್ಯತ ಆಹ –
ಯಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಚಿತ್ತ ಇತಿ ॥೩.೧.೯॥
ಸಗುಣವಿದ್ಯಾಫಲಮಪಿ ನಿರ್ಗುಣವಿದ್ಯಾಸ್ತುತಯೇ ಪ್ರರೋಚನಾರ್ಥಮುಚ್ಯತೇ –
ಯಂ ಯಮಿತಿ ॥೩.೧.೧೦॥
ಪರಮಾರ್ಥತತ್ತ್ವವಿಜ್ಞಾನಾದಿತಿ ।
ವಿಷಯೇಷು ಯಥಾಸ್ಥಿತದೋಷದರ್ಶನಾತ್ಪರ್ಯಾಪ್ತಕಾಮಃ ಕ್ಷೀಣರಾಗೋ ವಿರುದ್ಧಲಕ್ಷಣಯಾಽಽತ್ಮಕಾಮಸ್ಯಾಽಽತ್ಮಬುಭುತ್ಸಯೈವ ವಶೀಕೃತಚಿತ್ತಸ್ಯ ವಿಷಯೇಭ್ಯಃ ಕಾಮಾ ನಿವೃತ್ತಾ ಏವ ಭವಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದವಗಮ್ಯತೇ ಸ್ವಹೇತುವಿನಾಶಾತ್ಪುನಃ ಕಾಮಾ ನ ಜಾಯಂತ ಇತಿ । ಜಾತಾನಾಂ ಜ್ಞಾನಂ ವಿನಾಽಪಿ ಕ್ಷಯಸಂಮವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥೩.೨.೨॥
ನ ಬಹುನಾ ಶ್ರತೇನೇತಿ ।
ಉಪನಿಷದ್ವಿಚಾರವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ । ತೇನ ವರಣೇನೇತಿ ಕಥಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ಯತ್ತದೋರ್ಭಿನ್ನಾರ್ಥತ್ವಂ ಸಾಧನವಿವಕ್ಷಾಯಾಃ ಪ್ರಸ್ತುತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಂ ಬ್ರೂಮಃ । ಪರಮಾತ್ಮಾಽಸ್ಮೀತ್ಯಭೇದಾನುಸಂಧಾನಂ ವರಣಮ್ । ತೇನ ವರಣೇನೈಷ ಆತ್ಮಾ ಲಭ್ಯೋ ಭವತಿ । ಬಹಿರ್ಮುಖೇನ ತು ಶತಶೋಽಪಿ ಶ್ರವಣಾದೌ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ನ ಲಭ್ಯತೇ । ಅತಃ ಪರಮಾತ್ಮಾಽಸ್ಮೀತ್ಯಭೇದಾನುಸಂಧಾನಂ ಪರಮಾತ್ಮಭಜನಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯೈವ ಶ್ರವಣಾದಿ ಸಂಪಾದನೀಯಮಿತಿ ಭಾವಃ । ಅಥವಾಽಯಮೇವ ಪರಮಾತ್ಮಾನಂ ವೃಣುತೇ ತೇನ ಪರಮಾತ್ಮನಾ ಮುಮುಕ್ಷುರೂಪವ್ಯವಸ್ಥಿತೇನ ವರಣೇನಾಭೇದಾನುಸಂಧಾನಲಕ್ಷಣೇನ ಪ್ರಾರ್ಥನೇನ ಕೃತ್ವಾ ಲಭ್ಯಃ ಪರಮಾತ್ಮೈವ ಮುಮುಕ್ಷುರೂಪವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಇತ್ಯಭೇದಾನುಸಂಧಾನೇನೈವ ಲಭ್ಯೋ ನ ಕರ್ಮಣೇತ್ಯರ್ಥ ॥೩.೨.೩॥
ವೀರ್ಯಮಿತಿಮತ್ರ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಾನಭಿಭಾವ್ಯತಾಲಕ್ಷಣೋಽತಿಶಯಃ । ಆಲಿಂಗಾದಿತಿ ಕಥಮ್ । ಇಂದ್ರಜನಕಗಾರ್ಗೀಪ್ರಭೃತೀನಾಮಪ್ಯಾತ್ಮಲಾಭಶ್ರವಣಾತ್ । ಸತ್ಯಮ್ । ಸಂನ್ಯಾಸೋ ನಾಮ ಸರ್ವತ್ಯಾಗಾತ್ಮಕಸ್ತೇಷಾಮಪಿ ಸ್ವತ್ವಾಭಿಮಾನಾಭಾವಾದಸ್ತ್ಯೇವಾಽಽಂತರಃ ಸಂನ್ಯಾಸೋ ಬಾಹ್ಯಂ ತು ಲಿಂಗಮವಿವಕ್ಷಿತಮ್ ॥ “ನ ಲಿಂಗಂ ಧರ್ಮಕಾರಣಮ್”(ಮನು. ೬-೬೬) ಇತಿ ಸ್ಮರಣಾತ್ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಾಹಿತ್ಯಂ ತು ವಿವಕ್ಷಿತಮ್ ॥೩.೨.೪॥೩.೨.೫॥
ಪ್ರದೀಪಸ್ಯ ವರ್ತಿಕೃತಾವಚ್ಛೇದಧ್ವಂಸೇ ಯಥಾ ತೇಜಃಸಾಮಾನ್ಯತಾಪತ್ತಿಸ್ತದ್ವದಿತ್ಯಾಹ –
ಪ್ರದೀಪನಿರ್ವಾಣವದಿತಿ ।
ಪದಂ ಪಾದನ್ಯಾಸಪ್ರತಿಬಿಂಬಂ ಚ । ನ ದೃಶ್ಯೇತಾಭಾವಾದೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಧ್ವಸ್ವಿತಿ ।
ಸಂಸಾರಾಧ್ವನಾಂ ಪಾರಯಿಷ್ಣವಃಪಾರಯಿತುಂ ಸಮಾಪಯಿತುಮಿಚ್ಛಂತೀತಿ ಸಮಾಪ್ತಿಕಾಮಾ ಅನಧ್ವಗಾ ಭವಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತರ್ಕತೋಽಪೀಹೈವ ಮೋಕ್ಷೋ ವಕ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ –
ದೇಶಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಃ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ ॥೩.೨.೬॥
ಸ್ವಾಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಃ ಪ್ರತಿ ಗತಾ ಭವಂತೀತಿ ಭೂತಾಂಶಾನಾಂ ಭೌತಿಕಾನಾಂ ಚ ಮಹಾಭೂತೇಷು ಲಯೋ ದರ್ಶಿತಃ ।
ಅಂತ್ಯಪ್ರಶ್ನೇತಿ ।
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ರಂಥೇ ಷಷ್ಠಪ್ರಶ್ನೇ ಪ್ರಾಣಾದ್ಯಾ ಯಾಃ ಕಲಾಃ ಪಠಿತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಮಾಯಾಮಯಮಹಾಭೂತಾನಾಮಂಶಾವಷ್ಟಬ್ಧೈರ್ಜೀವಾವಿದ್ಯಾಮಯಭೂತಸೂಕ್ಷ್ಮೈಃ ಪ್ರಾತಿಸ್ವಿಕೈರದೃಷ್ಟಸಹಕೃತೈಃ ಪ್ರಾತಿಸ್ವಿಕಾಃ ಪ್ರಾಣಾದಯ ಆರಭ್ಯಂತೇ । ತೇ ಚ ಕರ್ಮಾಕ್ಷಿಪ್ತೈರ್ದೇವೈಃ ಸೂರ್ಯಾದಿಭಿರಧಿಷ್ಠೀಯಂತೇ । ಕರ್ಮಣೋ ಭೋಗೇನಾವಸಾನೇ ತೇ ದೇವಾಃ । ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ ಗಚ್ಛಂತಿ ।
ಯಚ್ಚ ಪ್ರಾತಿಸ್ವಿಕಂ ಸ್ವಾವಿದ್ಯಾಕಾರ್ಯಂ ತಚ್ಚ ಸರ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಸಂಪದ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಯಾನಿ ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ॥೩.೨.೭॥ ॥೩.೨.೮॥೩.೨.೯॥
ಐತದ್ಗ್ರಂಥದ್ವೋರಕವಿದ್ಯಾಪ್ರದಾನೇಽಯಂ ವಿಧಿರಾಥರ್ವಣಿಕಾನಾಮಿತಿ ಪ್ರಕೃತಪರಾಮರ್ಶಕಾದೇತಚ್ಧಬ್ದಾದವಗಮ್ಯತೇ ಗ್ರಂಥದ್ವಾರೇಣ ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಪ್ರಕೃತತ್ವಸಂಭವಾನ್ನ ಸರ್ವತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಸಂಪ್ರದಾನಮಿತಿ ಸೂಚಯನ್ನಾಹ –
ಏತಾಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಂ ವದೇತೇತಿ ॥೩.೨.೧೦॥ ॥೩.೨.೧೧॥