आनन्दज्ञानविरचिता
पदच्छेदः पदार्थोक्तिर्विग्रहो वाक्ययोजना ।
आक्षेपोऽथ समाधानं व्याख्यानं षड्विधं मतम् ॥
యదక్షరం పరం బ్రహ్మ విద్యాగమ్యమతీరితమ్ ।
యస్మిఞ్జ్ఞాతే భవేజ్జ్ఞాతం సర్వం తత్స్యామసంశయమ్ ॥
బ్రహ్మోపనిషద్గర్భోపనిషదాద్యా అథర్వణవేదస్య బహ్వ్య ఉపనిషదః సన్తి । తాసాం శారీరకేఽనుపయోగిత్వేనావ్యాచిఖ్యాసితత్వాదదృశ్యత్వాదిగుణకో ధర్మోక్తే (బ్ర౦ ౧।౨।౨౧) రిత్యాద్యధికరణోపయోగితయా ముణ్డకస్య వ్యాచిఖ్యాసితస్య ప్రతీకమాదత్తే –
బ్రహ్మాదేవానామిత్యాద్యాథర్వణోపనిషదితి ।
వ్యాచిఖ్యాసితేతి శేషః । నన్వియముపనిషన్మన్త్రరూపా మన్త్రాణాం చేషే త్వేత్యాదీనాం కర్మసంబన్ధేనైవ ప్రయోజనవత్త్వమ్ । ఎతేషాం చ మన్త్రాణాం కర్మసు వినియోజకప్రమాణానుపలమ్భేన తత్సంబన్ధాసంభవాన్నిష్ప్రయోజనత్వాద్వ్యాచిఖ్యాసితత్వం న సంభవతీతి శఙ్కమానస్యోత్తరమ్ । సత్యం కర్మసంబన్ధాభావేఽపి బ్రహ్మవిద్యాప్రకాశనసామర్థ్యాద్విద్యయా సంబన్ధో భవిష్యతి ।
నను విద్యాయాః పురుషకర్తృకత్వాత్తత్ప్రకాశకత్వేఽస్యా ఉపనిషదోఽపి పౌరుషేయత్వప్రసఙ్గాత్పాక్షికపురుషదోషజత్వశఙ్కయాఽప్రామాణ్యాద్వ్యాచిఖ్యాసితత్వం నోపపద్యత ఇత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
అస్యాశ్చేతి ।
విద్యాయాః సమ్ప్రదాయప్రవర్తకా ఎవ పురుషా న తూత్ప్రేక్షయా నిర్మాతారః। సమ్ప్రదాయకర్తృత్వమపి నాధునాతనం యేనానాశ్వాసః స్యాత్ కిన్త్వనాదిపారమ్పర్యాగతమ్। తతోఽనాదిప్రసిద్ధబ్రహ్మవిద్యాప్రకాశనసమర్థోపనిషదః పురుషసమ్బన్ధః సమ్ప్రదాయకర్తృత్వపారమ్పర్యలక్షణ ఎవ తమాదావేవాఽఽహేత్యర్థః ।
విద్యాసమ్ప్రదాయకర్తృత్వమేవ పురుషాణామ్ । యథా విద్యాయాః పురుషసమ్బన్ధస్తథైవోపనిషదోఽపి యది పురుషసమ్బన్ధో వివక్షితః పౌరుషేయత్వపరిహారాయ తర్హి తథాభూతసమ్బన్ధాభిధాయకేనాన్యేన భవితవ్యం స్వయమేవ స్వసమ్బన్ధాభిధాయకత్వే స్వవృత్తిప్రసఙ్గాదిత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
స్వయమేవ స్తుత్యర్థమితి ।
విద్యాస్తుతౌ తాత్పర్యాన్న స్వవృత్తిర్దోష ఇత్యర్థః స్తుతిర్వా కిమర్థత్యత ఆహ –
శ్రోతృబుద్ధీతి ।
ప్రవర్తేరన్నితి పాఠో యుక్తః । వృతుధాతోరాత్మనేపదిత్వాత్ ।
విద్యాయా యత్ప్రయోజనం తదేవాస్యా ఉపనిషదోఽపి ప్రయోజనం భవిష్యతీత్యభిప్రేత్య విద్యాయాః ప్రయోజనసంబన్ధమాహ –
ప్రయోజనేన త్వితి ।
సంసారకారణనివృత్తిర్బ్రహ్మవిద్యాఫలం చేత్తర్హ్యపరవిద్యయైవ తన్నివృత్తేః సంభవాన్న తదర్థం బ్రహ్మవిద్యాప్రకాశకోపీనషద్వ్యాఖ్యాతవ్యేత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
అత్ర చేతి ।
సంసారకారణమవిద్యాదిదోషస్తన్నివర్తకత్వమపరవిద్యాయాః కర్మాత్మికాయాః న సంభవత్యవిరోధాత్ । న హి శతశోఽపి ప్రాణాయామం కుర్వతః శుక్తిదర్శనం వినా తదవిద్యానివృత్తిర్దృశ్యతే । తతోఽపరవిద్యాయాః సంసారకారణావిద్యానివర్తకత్వం నాస్తీతి స్వయమేవోక్త్వా బ్రహ్మవిద్యామాహేతి సంబన్ధః ।
కిఞ్చ పరమపురుషార్థసాధనత్వేన బ్రహ్మవిద్యాయాః పరవిద్యాత్వం నికృష్టసంసారఫలత్వేన చ కర్మవిద్యాయా అపరవిద్యాత్వమ్ । తతః సమాఖ్యాబలాదపరవిద్యాయామోక్షసాధనత్వాభావోఽవగమ్యత ఇత్యభిప్రేత్యాఽఽహ –
పరాపరేతి ।
యచ్చాఽఽహుః కర్మజడాః కేవలబ్రహ్మవిద్యాయాః కర్తృసంస్కారత్వేన కర్మాఙ్గత్వాత్స్వాతన్త్రేణ పృరుషార్థసాధనత్వం నాస్తీతి తదనన్తరశ్రుత్యైవ నిరాకృతమిత్యాహ –
తథా పరప్రాప్తిసాధనమితి ।
బ్రహ్మవిద్యాయాః కర్మాఙ్గత్వే కర్మణో నిన్దా న స్యాత్ । న ఖల్వఙ్గవిధానాయ ప్రధానం వినిన్ద్యతే । అత్ర తు సర్వసాధ్యసాధననిన్దయా తద్విషయవైరాగ్యాభిధానపూర్వకం పరప్రాప్తిసాధనం బ్రహ్మవిద్యామాహ – అతో బ్రహ్మవిద్యాయాః స్వప్రధానత్వాత్తత్ప్రకాశకోపనిషదాం న కర్తుః స్త్వావకత్వమిత్యర్థః।
యద్యుపనిషదాం స్వతన్త్రబ్రహ్మవిద్యాప్రకాశకాత్వం స్యాత్తార్హి తదధ్యేతౄణాం సర్వేషామేవ కిమితి బ్రహ్మవిద్యా న స్యాదిత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
గురుప్రసాదలభ్యామితి ।
గర్వనుగ్రహాదిసంస్కారాభావాత్సర్వేషాం యద్యపి న భవిష్యతి తథాఽపి విశిష్టాధికారిణాం భవిష్యతీతి భావః ।
నను స్వతన్త్రా చేద్బ్రహ్మవిద్యా తర్హి ప్రయోజనసాధనం న స్యాత్ సుఖదుఃఖప్రాప్తిపరిహారయోః ప్రవృత్తినివృత్తిసాధ్యతావగమాత్తత్రాఽఽహ –
ప్రయోజనం చేతి ।
స్మరణమాత్రేణ విస్మృతసువర్ణలాభే సుఖప్రాప్తిప్రసిద్ధేః రజ్జుతత్త్వజ్ఞానమాత్రాచ్చ సర్పజన్యభయకమ్పాదిదుఃఖనివృత్తిప్రసిద్ధేశ్చ న ప్రవృత్తినివృత్తిసాధ్యత్వం ప్రయోజనస్యైకాన్తికమ్ । అతో విశ్రబ్ధం శ్రుతిః ప్రయోజనసంబన్ధం విద్యాయా అసకృద్బ్రవీతి । తస్మాత్తత్ప్రకాశకోపనిషదో వ్యాఖ్యేయత్వం సంభవతీత్యర్థః ।
యచ్చాఽఽహురేకదేశినః స్వాధ్యాయాధ్యయనవిధేరర్థావబోధఫలస్య త్రైవర్ణికాధికారత్వాదధీతోపనిషజ్జన్యే బ్రహ్మజ్ఞానేఽస్త్యేవ సర్వేషామధికారః । తతః సర్వాశ్రమకర్మసముచ్చితైవ బ్రహ్మవిద్యా మోక్షసాధనమితి తత్రాఽఽహ –
జ్ఞానమాత్ర ఇతి।
సర్వస్వత్యాగాత్మకసంన్యాసనిష్ఠైవ పరబ్రహ్మవిద్యా మోక్షసాధనమితి వేదో దర్శయతి। తాదృశసంన్యాసినాం చ కర్మసాధనస్య స్వస్యాభావాన్న కర్మసమ్భవః। ఆశ్రమధర్మోఽపి శమదమాద్యుపబృంహితవిద్యాభ్యాసనిష్ఠత్వమేవ । తేషాం శౌచాచమనాదిరపి తత్త్వతో నాఽఽశ్రమధర్మో లోకసంగ్రహార్థత్వాత్ । జ్ఞానాభ్యాసేనైవాపావనత్వనివృత్తేః । “న హి జ్ఞానేన సదృశం పవిత్రమిహ విద్యతే”(భ. గీ. ౪। ౩౮) ఇతి స్మరణాత్। త్రిషవణస్నానవిధ్యాదేరజ్ఞసంన్యాసివిషయత్వాత్। అతః కర్మనివృత్త్యైవ సాహిత్యం జ్ఞానస్య న కర్మణేత్యర్థః ।
ఇతశ్చ న కర్మసముచ్చితా విద్యా మోక్షసాధనమిత్యాహ –
విద్యాకర్మవిరోధాచ్చేతి ।
అకర్తృం బ్రహ్మైవాస్మీతి కరోమి చేతి స్ఫుటో వ్యాఘాత ఇత్యర్థః ।
యదా బ్రహ్మాత్మైకత్వం విస్మరతి తదోత్పన్నవిద్యోఽపి కరిష్యతి తతః సముచ్చయః సంభావ్యత ఇతి న వాచ్యమిత్యాహ –
విద్యాయా ఇతి ।
నను గృహస్థానామఙ్గిరఃప్రభృతీనాం విద్యాసంప్రదాయప్రవర్తకత్వదర్శనాద్గృహస్థాశ్రమకర్మభిః సముచ్చయో లిఙ్గాదవగమ్యత ఇత్యాశఙ్క్యాఽహ –
యత్త్వితి ।
లిఙ్గస్య న్యాయోపబృంహితస్యైవ గమకత్వాఙ్గీకారాత్సముచ్చయే చ న్యాయాభావాత్ప్రత్యుత విరోధదర్శనాన్న లిఙ్గేన సముచ్చయసిద్ధిః । సంప్రదాయప్రవర్తకానాం చ గార్హస్థ్యస్యాఽఽభాసమాత్రత్వాత్తత్త్వానుసంధానేన ముహుర్ముహుర్బాధాత్ । “యస్య మే చాస్తి సర్వత్ర యస్య మే నాస్తి కఞ్చన। మిథిలాయాం ప్రదీప్తాయాం న మే కఞ్చన దహ్యతే॥” ఇత్యుద్గారదర్శనాత్కర్మాభాసేన న సముచ్చయః స్యాత్తత్ర చ విధిర్న దృశ్యత ఇతి భావః ।
సాధితం వ్యాఖ్యేయత్వముపసంహరతి –
ఎవమితి ।
గ్రన్థే కథముపనిషచ్ఛబ్దప్రయోగ ఇతి శఙ్క్యాయాముపనిషచ్ఛబ్దవాచ్యవిద్యార్థత్వాల్లాక్షణిక ఇతి దర్శయితుం విద్యాయా ఉపనిషచ్ఛబ్దార్థత్వమాహ –
య ఇమామితి ।
ఆత్మభావేనేతి । ప్రేమాస్పదతయేత్యర్థః । అనర్థంపూగం క్లేశసమూహం నిశాతయతి శిథిలీకరోత్యపరిపక్వజ్ఞానాద్ద్విత్రైర్జన్మభిర్మోక్షసంభవాదిత్యర్థః।
“జ్ఞానమప్రతిమం యస్య వైరాగ్యం చ జగత్పతేః ।
ఐశ్వర్యం చైవ ధర్మశ్చ సహ సిద్ధం చతుష్టయమ్ ॥”వాయుపురాణమ్(వాయుపురాణమ్ ౧।౧।౩)
ఇతి స్మరణాద్ధర్మజ్ఞానవైరాగ్యైశ్వర్యైః సర్వానన్యానతిక్రమ్య వర్తత ఇతి పరివృఢత్వం సిద్ధమిత్యర్థః।
“యోఽసావతీన్ద్రియోఽగ్రాహ్యః సూక్ష్మోఽవ్యక్తః సనాతనః ।
సర్వభూతమయోఽచిన్త్యః స ఎష స్వయముబ్దభౌ ॥”(మను. ౧-౭)
“స్వయముద్భూతః శుక్రశోణితసంయోగమన్తరేణాఽఽదిర్భూతః” ఇతి స్మృతేః। స్వాతన్త్ర్యం గమ్యతే ఇత్యర్థః। వాక్యోత్థబుద్ధివృత్త్యభివ్యక్తం బ్రహ్మైవ బ్రహ్మవిద్యా ।
తచ్చ బ్రహ్మ సర్వాభివ్యఞ్జకమ్। తతః సర్వవిద్యానాం వ్యఞ్జకతయాఽఽశ్రీయత ఇతి సర్వవిద్యాశ్రయాఽథవా సర్వవిద్యానాం ప్రతిష్ఠా పరిసమాప్తిర్భవతి యస్యామముత్పన్నాయాం జ్ఞాతవ్యాభావాత్సా సర్వవిద్యాప్రతిష్ఠేత్యాహ –
సర్వవిద్యావేద్యం వేతి ॥౧.౧.౧॥౧.౧.౨॥
ప్రశ్నబీజమాహ –
ఎకస్మిన్నితి ।
ఉపాదానాత్కార్యస్య పృథక్సత్త్వాభావాదుపాదానే జ్ఞాతే తత్కార్యం తతః పృథఙనాస్తీతి జ్ఞాతం భవతీతి సామాన్యవ్యాప్తిస్తద్బలాద్వా పప్రచ్ఛేత్యాహ –
అథవేతి ।
ప్రశ్నాక్షరాఞ్జస్యమాక్షిప్య సమాధత్తే –
నన్వవిదితే హీత్యాదినా ।
కిమస్తి తదితి ప్రయోగేఽక్షరబాహుల్యేనాఽఽయాసః స్యాత్తద్భీరుతయా కస్మిన్నిత్యక్షరాఞ్జస్యే లాఘవాత్ప్రశ్న ఇత్యర్థః ॥౧.౧.౩॥౧.౧.౪॥
కల్పః సూత్రగ్రన్థః । అనుష్ఠేయక్రమః కల్ప ఇత్యర్థః । అవిద్యాయా అపగమ ఎవ పరప్రాప్తిరుపచర్యతే । అవిద్యాపగమశ్చ బ్రహ్మావగతిరేవేతి వ్యాఖ్యాతమస్మాభిర్జ్ఞాతోఽర్థస్తజ్జ్ఞప్తిర్వాఽవిద్యానివృత్తిరిత్యేతద్వ్యాఖ్యానావసరే । అతోఽధిగమశబ్దోఽత్ర ప్రాప్తిపర్యాయ ఎవేత్యాహ —
న చ పరప్రాప్తేరితి ।
సాఙ్గానాం వేదానామపరవిద్యాత్వేనోపన్యాసాత్తతః పృథక్కరణాద్వేదబాహ్యతయా బ్రహ్మవిద్యాయాః పరత్వం న సంభవతీత్యాక్షిపతి –
నన్వితి ।
“యా వేదబాహ్యాః స్మృతయో యాశ్చ కాశ్చ కుదృష్టయః । సర్వాస్తా నిష్ఫలాః ప్రేత్య తమోనిష్ఠా హి తాః స్మృతాః”(మను. ౧౨-౯౫) ఇతి స్మృతేః కుదృష్టిత్వాదనుపాదేయా స్యాదిత్యర్థః । విద్యాయా వేదబాహ్యత్వే తదర్థానాముపనిషదామప్యృగ్వేదాదిబాహ్యత్వం ప్రసజ్యేతేత్యర్థః । వేదబాహ్యత్వేన పృథక్కరణం న భవతి ।
కింతు వైదికస్యాపి జ్ఞానస్య వస్తువిషయస్య శబ్దరాశ్యతిరేకాభిప్రాయేణేత్యాహ –
న వేద్యవిషయేతి ॥౧.౧.౫॥
కర్మజ్ఞానాద్విలక్షణత్వాభిప్రాయేణ చ పృథవకరణమిత్యాహ –
యథా విధివిషయ ఇతి ।
అప్రాప్తప్రతిషేధప్రసఙ్గాన్న ప్రధానపరత్వమపి శఙ్కనీయమితి మత్వాఽఽహ –
యః సర్వజ్ఞ ఇపి ।
అగుణత్వాదితి ।
ఉపసర్జనరహితత్వాదిత్యర్థః । సర్వాత్మకత్వాచ్చేతి । హేయస్యాతిరిక్తస్యాభావాచ్చేత్యర్థః ॥౧.౧.౬॥
బ్రహ్మ న కారణం సహాయశూన్యత్వాత్కులాలమాత్రవదిత్యస్యానైకాన్తికత్వముక్తమూరర్ణనాభిదృష్టాన్తేన । బ్రహ్మ జగతో నోపాదానం తదాభిన్నత్వాత్స్వరూపస్యేవేత్యనుమానాన్తరస్యానైకాన్తికత్వమాహ –
యథా చ పృథివ్యామితి ।
జగన్న బ్రహ్మోపాదానం తద్విలక్షణత్వాత్ । యద్యద్విలక్షణం తత్తదుపాదనకం న భవతి । యథా ఘటో న తన్తూపాదనక ఇతి ।
అస్య వ్యభిచారార్థమాహ –
యథా చ సత ఇతి ।
ఎకస్మిన్నపి దృష్టాన్తే సర్వానుమానానామనైకన్తికత్వం యోజయితుం శక్యమితి శఙ్కమానం ప్రత్యాహ –
అనేకదృష్టాన్తేతి ॥౧.౧.౭॥
ఇర్శ్వరత్వోపాధిభూతం మాయాతత్వం మహాభూతాదిరూపేణ సర్వజీవైరుపలభ్యత ఇతి సర్వసాధారణ్యేఽపి కథం జాయతేఽనాదిసిద్ధత్వాదిత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
వ్యాచికీర్షితేతి ।
కర్మాపూర్వసమవాయిభూత సూక్ష్మమవ్యాకృతమితి కేచిత్ । తన్న తస్య ప్రతిజీవం భిన్నత్వాదీశ్వరత్వోపాధిత్వాసంభవాత్ । సామాన్యరూపేణ సంభవేఽపి పృథివ్యాదిసామాన్యానాం బహుత్వాత్ । ప్రకృతావేకత్వశ్రుతివ్యాకోపాపాతాజ్జాడ్యమహామాయారూపేణైవ సంభవేఽపి న కర్మాపూర్వసమవాయిత్వమ్ । తస్యాకారకత్వాద్బుద్ధ్యాదీనామేవ కారకత్వాభిధానాత్ । కారకావయవేష్వేవ క్రియాసమవాయాభ్యుపగమాత్ ।
కించ న కార్యస్య స్వకారణప్రకృతిత్వం దృష్టమితి భూతసూక్ష్మస్యాపఞ్చీకృతభూతప్రకృతిత్వం న స్యాత్ । తస్మాన్మహాభూతసర్గాదిసంస్కారాస్పదం గుణత్రయసామ్యం మాయాతత్త్వమవ్యాకృతాదిశబ్దవాచ్యమిహాభ్యుపగన్తవ్యమ్ । పూర్వస్మిన్కల్పే హిరణ్యగర్భప్రాప్తినిమిత్తం ప్రకృష్టం జ్ఞానం కర్మ చ యేనానుష్ఠితం తదనుగ్రహాయ మాయోపాధిక బ్రహ్మ్ హిరణ్యగర్భావస్థాకారేణ వివర్తతే । స చ జీవస్తదవథాభిమానీ హిరణ్యగర్భ ఉచ్యత ఇత్యభిప్రేత్యాఽఽహ –
బ్రహ్మణ ఇతి ।
జ్ఞానశక్తిభిః క్రియాశక్తిభిశ్చాధిష్ఠితం విశిష్టం జగద్వ్యష్టిరూపం తస్య సాధారణః సమష్టిరూపః సూత్రసంజ్ఞక ఇత్యర్థః । మనఆఖ్యమితి సమష్టిరూపం వివక్షితమ్ । వ్యష్టిరూపస్య లోకసృష్ట్యుత్తరకాలత్వాత్ ॥౧.౧.౮॥
వక్ష్యమాణార్థమితి ।
వక్ష్యమాణస్యావిద్యా వివరణప్రకరణస్యాఽరమ్భార్థముక్తపరవిద్యాసూత్రార్థోపసంహార ఇత్యర్థః ।
సామాన్యేనేతి ।
సమష్టిరూపేణ మాయాఖ్యేనోపాధినేత్యర్థః ।
విశేషేణేతి ।
వ్యష్టిరూపేణావిద్యాఖ్యేనోపాధినాఽనన్తజీవభావమాపన్నః స ఎవ సర్వం స్వోపాధితత్సంసృష్టం చ వేత్తీత్యధిదైవమధ్యాత్మం చ తత్త్వాభేదః సూత్రితః । స్రష్టృత్వం ప్రజాపతీనాం తపసా ప్రసిద్ధమ్ । తద్వద్బ్రహ్మణోఽపి స్రష్ట్రత్వే తపోనుష్ఠానం వక్తవ్యమ్ ।
తతః సంసారిత్వం ప్రసజ్యేతేత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
యస్యజ్ఞానమయమితి ।
సత్త్వప్రధానమాయాయా జ్ఞానాఖ్యో వికారస్తదుపాధికం జ్ఞానవికారం సృజ్యమానసర్వపదార్థాభిజ్ఞత్వలక్షణం తపో న తు క్లేశరూపం ప్రజాపతీనామిత్యర్థః ॥౧.౧.౯॥
అనాదిరుపాదానరూపేణానన్తో బ్రహ్మజ్ఞానాత్ప్రాగన్తాసంభవాత్ప్రత్యేకం శరీరరిభిర్హాతవ్యో దుఃరవరూపత్వాదిత్యనేన యదాహురేకజీవవాదిన ఎకం చైతన్యమేకయైవావిద్యయా బద్ధం సంసరతి । తదేవ కదాచిన్ముచ్యతే నాస్మదాదీనాం బన్ధమాక్షౌ స్త ఇతి తదపాస్తం భవతి । శ్రుతిబహిష్కృతత్వాత్ । సుషుప్తేఽపి క్రియాకారకఫలభేదస్య ప్రహాణం భవతి । బుద్ధిపూర్వకప్రహాణస్య తతో విశేషమాహ –
సామస్త్యేనేతి ।
స్వోపాధ్యవిద్యాకార్యస్యావిద్యాప్రహాణేఽఽత్యన్తికప్రహాణం విద్యాఫలమిత్యర్థః । అమరోఽపక్షయరహితః । అమృతో నాశరహిత ఇత్యర్థః ।
అపరవిద్యాయాః పరవిద్యాయాశ్చ విషయౌ ప్రదర్శ్య పూర్వమపరవిద్యాయా విషయప్రదర్శనే శ్రుతేరభిప్రాయమాహ –
పూర్వం తావదితి ।
యదిష్టసాధనతయాఽనిష్టసాధనతయా వా వేదేన బోధ్యతే కర్మ తస్యాసతి ప్రతిబన్ధే తత్సాధనత్వావ్యభిచారః సత్యత్వం న స్వరూపాబాధ్యత్వం ప్లవా హ్యేత ఇత్యాదినా నిన్దితత్వాత్స్వరూపబాధ్యత్వేఽపి చార్థక్రియాసామర్థ్యం స్వప్నకామిన్యామివ ఘటత ఇత్యభిప్రేత్యాఽఽహ –
తదేతత్సత్యమితి ।
ఋగ్వేదవిహితః పదార్థో హౌత్రమ్ । యజుర్వేదవిహిత ఆధ్వర్యవమ్ । సామవేదవిహిత ఔద్గాత్రమ్ । తద్రూపాయాం త్రేతాయామిత్యర్థః । సత్యకామా మోక్షకామా ఇతి సముచ్చయాభిప్రాయేణ వ్యాఖ్యానమయుక్తమ్ । ’ఎష వః పన్థాః సుకృతస్య లోకే’ ఇతి స్వర్గ్యఫలసాధనత్వవిషయవాక్యశేషవిరోధాదితి ॥౧.౨.౧॥
ఆహవనీయస్య దాక్షణోత్తరపార్శ్వయోరాజ్యభాగావిజ్యేతే అగ్నయే స్వాహా సోమాయ (స్యాహేతి)స్వాహేతి దర్శపూర్ణరమాసే । తయోర్మధ్యేఽన్యే యాగా అనుష్ఠీయన్తే । తన్మధ్యమావాపస్థానముచ్యతే । అగీగ్నహోత్రాహుత్యోర్ద్విత్వం ప్రాసిద్ధమ్ । సూర్యాయ స్వాహా ప్రజాపతయే స్వాహేతి ప్రాతః । అగ్నయే స్వాహా ప్రజాపతయే స్వాహేతి సాయమ్ । తత్కథమగ్నిహోత్రం ప్రక్రమ్యాఽఽహుతీరితి బహువచనం తత్రాఽఽహ –
అనేకాహేతి ।
అనేకేష్వహఃసు ప్రయోగానుష్ఠానాని తదపేక్షయేత్యర్థః ॥౧.౨.౨॥
దర్శస్యాగ్నిహోత్రాఙ్గత్వే ప్రమాణాభావాత్కథం తదకరణమగ్నిహోత్రస్య విపత్తిరిత్యాశఙ్క్య యావజ్జీవచోదనావశాదగ్నిహోత్రిణోఽవశ్యకర్తవ్యత్వాత్తదకరణం భవేద్విపత్తిరిత్యభిప్రేత్య విశేషణమ్ । శరదాదిషు నుతనాన్నేన కర్తవ్యమాగ్రయణం కర్మ । అదర్శాదివదవైశ్వదేవమితి విశేషణమ్ । వైశ్వదేవస్యాగ్నిహోత్రానఙ్గత్వేఽప్యావశ్యకత్వాదిత్యర్థః । పిణ్డోదకదానేన పిత్రాదీనాం త్రయాణాముపకరోతి యజమానః పుత్రాదీనాం చ త్రయాణాం గ్రాసాదిదానేన। తతో మధ్యవర్తినా యజమానేన సంబధ్యమానాః పూర్వే త్రయ ఉత్తరే చ త్రయో గృహ్యన్త ఇత్యాహ –
పిణ్డదానాదీతి ॥౧.౨.౩॥ ॥౧.౨.౪॥౧.౨.౫॥
ఆహుతయో యజమానం వహన్తీతి సంబన్ధః ॥౧.౨.౬॥
రూప్యతే నిరూప్యతే యదాశ్రయతయా యజ్ఞస్తే యజ్ఞరూపాః ॥౧.౨.౭॥
స్వయమేవేతి తత్త్వదర్శ్యుపదేశానపేక్షతయా స్వమనోరథేనైవేత్యర్థః ॥౧.౨.౮॥౧.౨.౯॥
కం సుఖ న భవతీత్యకం దుఃఖం తన్న విద్యతే యస్మిన్నసౌ నాకః ॥౧.౨.౧౦॥
కేవలకర్మిణాం ఫలముక్త్వా సగుణబ్రహ్మజ్ఞానసహితాశ్రమకర్మిణాం ఫలం సంసారగోచరమేవ దర్శయతి –
యే పునస్తద్విపరీతా జ్ఞానయుక్తా ఇత్యాదినా ।
అరణ్యే స్త్రీజనాసంకీర్ణే దేశే ।
ముక్తానామిహైవ సర్వకామప్రవిలయం సర్వాత్మభావం చదర్శయన్తి శ్రుతయః । బ్రహ్మలోకప్రాప్తిస్తు దేశపరిచ్ఛిన్నం ఫలం తతో న మోక్ష ఇత్యాహ –
ఇహైవతి ।
బ్రహ్మా చతుర్ముఖః । విశ్వసృజః ప్రజాపతయో మరీచిప్రభృతయః । ధర్మో యమః । మహాన్సూత్రాత్మా । అవ్యక్తం త్రిగుణాత్మికా ప్రకృతిః । సాత్త్వికీం సత్త్వపరిణామజ్ఞానసహితకర్మఫలభూతామిత్యర్థః ॥౧.౨.౧౧॥
ఐహికకర్మఫలస్య పుత్రాదేర్నాశవిషయం ప్రత్యక్షం విమతమనిత్యం కృతకత్వాద్ఘటవదిత్యనుమానమాముష్మికనాశవిషయమ్ । తద్యథేహ కర్మచితో లోకః క్షీయత ఇత్యాద్యాగమాస్తైరనిత్యత్వేన సర్వాత్మనాఽవధార్యేత్యర్థః ।
“నైతాదృశం బ్రాహ్మణస్యాస్తి విత్తం యథైకతా సమతా సత్యతా చ ।
శీలం స్థితిర్దణ్డనిధానమార్జవం తతస్తతశ్చోపరమః క్రియాభ్యః ॥”(పుత్రగీతా-౩౭)
ఇతిస్మృతేర్బ్రాహ్మణస్యైవాధికార ఇత్యర్థః । కూటస్థేన పరిణామరహితేనాచలేన స్పన్దరహితేన ధ్రువేణ ప్రయత్నరహితేనాహమర్థీ । సమిత్పాణిరితి వినయోపలక్షణమ్ ॥ ౧.౨.౧౨ ॥
అక్షరణాదితి।
అవయవాన్యథాభావలక్షణపరిణామశూన్యత్వాత్ ।
అక్షతత్వాదితి ।
అక్షయత్వాచ్చేతి। అశరీరత్వాద్వికారశూన్యత్వాదిత్యర్థః ॥౧౩॥
ద్వే విద్యే వేదితవ్యే ఇత్యుపన్యస్యాపరవిద్యామాద్యముణ్డకేన ప్రపఞ్చ్య పరవిద్యాం సూత్రితాం ప్రపఞ్చాయితం ద్వితీయముణ్డకారమ్భ ఇత్యాహ –
అపరవిద్యాయా ఇత్యాదినా।
కర్మణోఽపి ప్రాక్సత్యత్వముక్తం తద్వదిదం సత్యత్వం న మన్తవ్యమిత్యాహ –
యదపరవిద్యావిషయమితి ।
విషీయతే విశేష్యతే విద్యాఽనేనేతి వ్యుత్పత్త్యా విషయశబ్దస్యవస్తుపరత్వాన్నపుంసకలిఙ్గత్వం పరమార్థతః సల్లక్షణత్వాదత్యన్తాబాధ్యత్వాదిత్యర్థః ।
అత్యన్తపరోక్షత్వాదితి ।
శాస్త్రైకగమ్యత్వాత్।
అపూర్వవద్బ్రహ్మణః ప్రత్యక్షత్వం న సమ్భవతి సాక్షాత్కారాధీనం చ కైవల్యం తతః కథం నామ సత్యమక్షరం ప్రత్యక్షవత్ప్రతిపద్యేరన్ముముక్షవ ఇత్యభిప్రేత్య జీవబ్రహ్మణోరేకత్వే దృష్టాన్తమాహ –
యథా సుదీప్తాదితి ।
ఎకత్వే సతి ప్రత్యగ్రూపస్యాపరోక్షత్వాద్బ్రహ్మణోఽపి ప్రత్యక్షత్వం భవిష్యతి ఘటైకదేశప్రత్యక్షత్వే ఘటప్రత్యక్షవదిత్యర్థః । యథా విభక్తదేశావచ్ఛిన్నత్వేన విస్ఫులిఙ్గేష్వవయవత్వాదివ్యవహారః స్వతః పునరగ్న్యాత్మత్వమేవోష్ణప్రకాశత్వావిశేషాత్తథా చిద్రూపత్వావిశేషాజ్జీవానాం స్వతో బ్రహ్మత్వమేవేత్యర్థః ॥౨.౧.౧॥
అక్షరస్యాపి జీవోత్పత్తిప్రలయనమిత్తత్వమౌపాధికముక్తమేకత్వసిద్ధ్యర్థమ్ । తత్త్వతస్తు నిమిత్తనైమత్తికభావోఽపి నాస్తీత్యాహ –
నామరూపబీజభూతాదితి ।
దేహాపేక్షయా యద్బాహ్యమాన్తరం చ ప్రసిద్ధం తేన సహ తత్తాదాత్మ్యేన తదధిష్ఠానతయా వా వర్తత ఇతి సబాహ్యాభ్యన్తరః । అత ఎవ సర్వాత్మత్వాద్వ్యతిరిక్తనిమిత్తభావాదజ ఇత్యర్థః ।
జాయతేఽస్తి వర్ధతే విపరిణమతేఽపక్షీయతే వినశ్యతీత్యేవమాదిభావవికరణాం నిషేధే తాత్పర్యమజశబ్దస్యాఽఽహ –
సర్వభావవికారాణామితి ।
జీవానాం ప్రాణాదిమత్త్వాత్తదాత్మత్వే బ్రహ్మణోఽపి ప్రాణాదిమత్త్వం ప్రాప్తం తన్నివర్తయతి –
యద్యపీత్యాదినా ।
స్మృతిసంశయాద్యనేకజ్ఞానేషు శక్తివిశేషోఽస్యాస్తీతి తథోక్తం నామరూపయోర్బీజం బ్రహ్మ తస్యోపాధితయా లక్షితం శుద్ధస్య కారణత్వానుపపత్త్యా గమితం స్వరూపమస్యేతి తథోక్తమ్ ।
తస్మాదుపాధిరూపాత్తద్విశిష్టరూపాచ్చ పరతోఽక్షరాత్పర ఇతి సమ్బన్ధః కథం మాయాతత్త్వస్యాక్షరస్య పరత్వమిత్యాశఙ్కామాహ –
సర్వకార్యేతి ।
కార్యం హ్యపరం ప్రసిద్ధమ్ తత్కారణత్వేన గమ్యమానత్వాన్మాయాతత్త్వం పరమ్ । యౌక్తికబాధాదనిర్వాచ్యత్వేఽపి స్వరూపోచ్ఛేదాభావాదక్షరమ్ । తదుక్తం గీతాయామ్ –
“క్షరః సర్వాణి భూతాని కూటస్థోఽక్షర ఉచ్యతే ।
ఉత్తమః పురుషస్త్వన్యః పరమాత్మేత్యుదాహృతః”(భ. గీ. ౧౫ । ౧౬) ఇతి ॥౨.౧.౨॥
యదేవ చైతన్యం నిరుపాధికం శుద్ధమవికల్పం బ్రహ్మ యత్తత్త్వజ్ఞానాజ్జీవానాం కైవల్యం తదేవ మాయాప్రతిబిమ్బతరూపేణ కారణం భవతీత్యాహ –
యస్మాదేతస్మాదేవేతి ।
ప్రాణోత్పత్తేరూర్ధ్వం తర్హి సప్రాణత్త్వం పరమాత్మనో భవిష్యతీతిశఙ్కానివృత్త్యర్థం శ్రుత్యన్తరప్రసిద్ధం ప్రాణస్య విశేషణమాహ –
అవిద్యావిషయ ఇతి ।
నామధేయ ఇతి ।
వాఙ్మాత్రో న వస్తువృత్త ఇత్యర్థః । ప్రాణాదీనాం పాఠక్రమోఽయమర్థక్రమేణ బాధ్యతే । “గతాః కలాః పఞ్చదశ ప్రతిష్ఠాః”(ము. ఉ. ౩ । ౨ । ౭) ఇతి భూతేషు లయశ్రవణేన ప్రాణానాం భౌతికత్వావగమాద్భూతోత్పత్యనన్తరం ప్రాణోత్పత్తిర్ద్రష్టవ్యేతి । అభిముఖమాగచ్ఛన్వాయురావహః పురతో గచ్ఛన్ప్రవహ ఇత్యాదిభేదః । శబ్దస్పర్శరూపరసగన్ధా ఉత్తరోత్తరస్య గుణా యేషాం తాని తథోక్తాని । యథా శుక్లతన్త్వవస్థాపన్నాదన్వయికారణాజ్జాయమానః (పటం)పటః శుక్లగుణో జాయతే తథాఽఽకాశావస్థాపన్నాద్బ్రహ్మణో జాయమానో వాయురాకాశగుణేన శబ్దేనాన్వితో జాయతే । తథైవ వాయుభావాపన్నాద్బ్రహ్మణోఽగ్నిస్తద్గుణేనాన్వితో జాయత ఇతి ద్రష్టవ్యమ్ । నను సూక్ష్మాణి భూతాని ప్రథమముత్పద్యన్తే । అనన్తరం తాసాం త్రివృతం త్రివృతమేకైకామకరోదితి పఞ్చీకరణోపలక్షణార్థం త్రివృత్కరణశ్రుతేః పఞ్చాత్మకత్వమవగమ్యతే । తత ఎకైకస్య భూతస్య పఞ్చగుణవత్త్వం వర్ణితమన్యత్ర కథమిహ పఞ్చీకరణమనాదృత్య ప్రథమసర్గ ఎవాఽఽకాశస్యైకగుణత్వం వాయోర్హి ద్విగుణ్త్వం తేజసస్త్రిగుణత్వమిత్యాద్యుచ్యతే । సత్యమ్ । భూతసర్గే తాత్పర్యాభావద్యోతనాయ ప్రక్రియాన్తరం న విరుధ్యతే । న హ్యేతత్ప్రతిబద్ధం కిఞ్చిత్ఫలం శ్రూయతే । అత ఎవ గుణగుణిభావోఽపి న వైశేషికపక్షవదిహ వివక్షితః । కింతు రాహోః శిర ఇతివద్వ్యపదేశమాత్రమ్ । విస్తరేణ త్వనత్యకార్యపర్యన్తం తేన తేనాఽఽకారేణ బ్రహ్మైవ వివర్తత ఇతి ప్రపఞ్చ్యతే తతోఽతిరిక్తస్యాణుమాత్రస్యాసంభవాత్తస్మిన్విజ్ఞాతే సర్వమిదం విజ్ఞాతం భవతీతి ప్రదర్శనార్థమిత్యర్థః ॥౨.౧.౩॥
సర్వేషాం భూతానామితి ।
పఞ్చమహాభూతానామ్ । అన్తరాత్మా స్థూలపఞ్చభూతశరీరో హి విరాడిత్యర్థః। పఞ్చాగ్నిద్వారేణ । ద్యుపర్జన్యపృథివీపురుషయోషిత్సు పఞ్చస్వగ్నిదృష్టేః శ్రుత్యన్తరచోదితత్వాత్తద్ద్వారేణేత్యర్థః ॥౨.౧.౪॥౨.౧.౫॥
పాఞ్చభక్తికమితి ।
హిఙ్కారప్రస్తావోద్గీథప్రతిహారనిధనాఖ్యాః పఞ్చ భక్తయోఽవయవా యస్య తత్తథోక్తమ్ । సాప్తభక్తికమితి । హిఙ్కారప్రస్తావాద్యుద్గీథప్రతిహారోపద్రవనిధనాఖ్యాః సప్త భక్తయో యస్య తత్తథోక్తమ్ । స్తోభోఽర్థశూన్యో వర్ణః । విశ్వజిత్సర్వమేధయోః సర్వస్వదక్షిణా । అత ఎకాం గామారభ్య సర్వస్వాన్తా దక్షిణా భవన్తీత్యర్థః ॥౨.౧.౬॥
తపశ్చ కర్మాఙ్గమితి ।
పయోవ్రతం బ్రాహ్మణస్య యవాగూ రాజన్యస్యాఽఽమిక్షా వైశ్యస్యేత్యాదివిహితం స్వతన్త్రం కృచ్ఛ్ర చాన్ద్రాయణాదీత్యర్థః ॥౨.౧.౭॥
ఆత్మయాజినామతి ।
సకలమిదమహం చ పరమాత్మైవేతిభావనాపూర్వకం పరమేశ్వరారాధనబుద్ధ్యా యే యజన్తి తేషామిత్యర్థః ॥౨.౧.౮॥
యత్పృష్టం కస్మిన్ను భగవో విజ్ఞాతే సర్వమిదం విజ్ఞాతం భవతీతి తన్నిరూపితమ్ । సర్వమిదం పరమాత్మనో జాయతే । అతస్తావన్మాత్రం సర్వం తస్మిన్విజ్ఞాతే విజ్ఞాతం భవతీత్యవిద్యాక్షయఫలాభిధానేనోపసంహృతమితి ॥౨.౧.౯॥౨.౧.౧౦॥
అధునా యస్య సకృదుపదేశమాత్రేణాద్వితీయం బ్రహ్మాస్మీతివాక్యార్థజ్ఞానం న భవతీతి తస్యోపాయానుష్ఠానేన భవితవ్యమిత్యభిప్రేత్యాఽఽహ –
అరూపం సదక్షరమితి ।
వాక్యార్థస్యైవ పునః పునర్భావనా యుక్త్యనుసంధానం చోపాయ ఇత్యాహ –
ఉచ్యత ఇతి ।
ఆవిఃశబ్దో నిపాతః ప్రకాశవాచీ । బ్రహ్మ విశ్వోపలబ్ధ్యాత్మనా ప్రకాశమానమేవ సదేతి భావయేదిత్యర్థః । అన్యైరప్యుక్తమ్ –
“యదస్తి యద్భాతి తదాత్మరూపం నాన్యత్తతో భాతి న చాన్యదస్తి ।
స్వభావసంవిత్ప్రతిభాతి కేవలం గ్రాహ్యం గ్రహీతేతి మృషైవ కల్పనా ॥” ఇతి ।
సంనిహితమితి ।
సర్వేషాం ప్రాణినాం హృదయే స్థితం వాగాద్యుపాధిభిః శబ్దాదీన్యుపలభమానవద్బ్రహ్మైవ జీవభావమాపన్నమవభాసతే । తతః స్వతోఽపరోక్షం చేతి సదా స్మరేదిత్యర్థః ।
సర్వమిదం కార్యం పరిఛిన్నం చ సాస్పదం కార్యత్వాత్పరిచ్ఛిన్నత్వాచ్చ ఘటాదివత్తతః సర్వాస్పదం యత్తదేవ మాయాస్పదమాత్మభూతమితి యుక్త్యనుసన్ధానమాహ –
మహత్పదమితి ॥౨.౨.౧॥
ఘటాదివదాదిత్యాదేర్జడత్వేపి యద్దీప్తిమత్త్వం వైచిత్ర్యం తదనుపపత్త్యాఽపి తత్కారణం సంభావనీయమిత్యాహ –
కిఞ్చ యదర్చిమదితి ।
అర్చిమత్త్వాదాదిత్యాదివదిన్ద్రియగ్రాహ్యత్వం ప్రాప్తం నిషేధయతి –
యదణుభ్య ఇతి ।
పరమాణుపరిమాణత్వం తర్హి స్యాదతి నాఽఽశఙ్కనీయమిత్యాహ –
చశబ్దాదితి ।
స్థూలత్వాత్తర్హ్యన్యాధారం స్యాదితి నాఽఽశఙ్కనీయమిత్యాహ –
యస్మిల్ఀలోకా ఇతి ।
ప్రాణాదిప్రవృత్తిశ్చేతనాధిష్ఠాననిబన్ధనా జడప్రవృత్తిత్వాద్రథాదిప్రవృత్తివచ్చిద్భేదే చ ప్రమాణాభావాదేకచైతన్యమాత్రమస్మీతి విచారయేదత్యాహ –
తదేతత్సర్వాశ్రయమితి ।
ప్రాణాద్యధిష్ఠానత్వాత్ప్రాణాదిలక్ష్య ఆత్మా ద్రష్టవ్యః ॥౨.౨.౨॥
విచారాసమర్థస్య ప్రణవమవలమ్బ్య బ్రహ్మాత్మైకత్వే చిత్తసమాధానం క్రమముక్తిఫలం దర్శయితుముపక్రమతే –
కథం వేద్ధవ్యమిత్యాదినా ।
ప్రణవో బ్రహ్మేత్యభిధ్యాయత ఉపసంహృతకరణగ్రామస్య ప్రణవోపరక్తం యచ్చైతన్యప్రతిబిమ్బం స్ఫురతి స ఆత్మేత్యనుసన్ధానం ప్రణవే శరసన్ధానం తస్య చిత్ప్రతిబిమ్బస్య బిమ్బైక్యానుసన్ధానం లక్ష్యవేధః ॥౨.౨.౩॥౨.౨.౪॥
ఉత్తరగ్రన్థస్య పౌనరుక్త్యం పరిహరతి –
అక్షరస్యైవ దుర్లక్ష్యత్వాదితి ।
ససాధనం సర్వం కర్మ పరిత్యజ్యాఽఽత్మైవ జ్ఞాతవ్య ఇత్యత్రైవ హేతుమాహ –
అమృతస్యేతి।
ధనుషాఽఽయుధేన లక్ష్యత ఇతి తల్లక్షణ ఆత్మైకత్వసాక్షాత్కార ఇత్యర్థః ॥౨.౨.౫॥
కర్మసఙ్గిజనసఙ్గత్యా కర్మశ్రద్ధా విషయశ్రద్ధా చ వాక్యార్థజ్ఞానస్యావగమాయ గత్యన్తతాయాః ప్రతిబన్ధకో విఘ్నః స మా భూదిత్యాశంసనమ్ । న తు వాక్యార్థావగతౌ నిష్పన్నాయాం ఫలప్రాప్తేర్విఘ్నశఙ్కాఽస్తీత్యభిప్రేత్యాఽఽహ –
పరస్తాదితి ।
మదుపదేశాదూర్ధ్వమిత్యర్థః ॥౨.౨.౬॥
సర్వేశ్వరత్వమనోమయత్వాదిగుణవిశిష్టబ్రహ్మణో హృదయపుణ్డరీకే ధ్యానం చ క్రమముక్తిఫలం మన్దబహ్మవిదో విధీయత ఇతి దర్శయితుమాహ –
యోఽసౌ తమసః పరస్తాదిత్యాదినా ॥౨.౨.౭॥
అస్య పరమాత్మజ్ఞానస్యేతి ।
జీవన్ముక్తిఫలస్యాద్వైతవాక్యార్థావగమస్య క్రమముక్తిఫలస్య చోపాసనస్యేత్యర్థ: । అవిద్యావాసనాప్రచయో భిద్యత ఇతి కోఽర్థ: । కిం బుద్ధౌ విద్యమానాయామవిద్యాదిభేదో జ్ఞానఫలం కింవా తన్నివృత్తౌ । నాఽఽద్యః । సత్యుపాదానే కార్యస్యాత్యన్తోచ్ఛేదాసంభవాత్ । న ద్వితీయః । జ్ఞానస్యాజ్ఞానేనైవసాక్షాద్విరోధప్రసిద్ధేః । కిఞ్చ । బుద్ధిరప్యనాదిః సాదిర్వా । నాఽద్యః । “ఎతస్మాజ్జాయతే ప్రాణో మనః సర్వేన్ద్రియాణి చ”(ము. ఉ. ౨ । ౧ । ౩) ఇతిశ్రుతివిరోధాత్ । నాన్త్యః । ప్రలయే బ్రహ్మజ్ఞానం వినైవ బుద్ధేర్నాశసంభవాత్తదానర్థక్యప్రసఙ్గాత్ । సాదిత్వే చ బుద్వేరుపాదానం సాక్షాద్బ్రహ్మ చేత్తన్నాశం వినాఽత్యన్తోచ్ఛేదో న స్యాత్ । మాయా చేత్సా దృష్టగతజ్ఞానేన నోచ్ఛేదమర్హతి । లౌకికమాయావిగతమాయాయా ద్రష్టృగతజ్ఞానేనోచ్ఛేదాదర్శనాత్ । కిఞ్చ । బుద్ధేరుచ్ఛేదో న తస్యాః ఫలం స్వనాశస్యాఫలత్వాత్ । నఽఽత్మనః । తస్య బుద్విప్రసఙ్గాభావేన తదుచ్ఛేదస్యాఫలత్వాత్ । కిఞ్చాఽఽత్మనోఽవిద్యాద్యనాశ్రయత్వాభిధానం శ్రుతివిరుద్ధం ప్రక్రమే– అవిద్యాయామన్తరే వర్తమానా ఇతి శ్రవణాదుపసంహారే చ – “అనీశయా శోచతి ముహ్యమానః”(ము. ఉ. ౩ । ౧ । ౨) ఇతి శ్రవణాత్ । బుద్ధిగతమేవావిద్యాద్యాత్మన్యధ్యస్యత ఇతి చేదధ్యస్యత ఇతి కోఽర్థః । నిక్షిప్యతే భ్రాన్త్యా దృశ్యతే వా । నాఽఽద్యః । అన్యధర్మస్యాన్యత్ర నిక్షేపాసమ్భవాత్ । భ్రాన్త్యా చేత్కేన దృశ్యతే । న తావదాత్మనా తస్యావిద్యాశ్రయత్వానఙ్గీకారాత్ । న బుద్ధ్యా । బుద్ధేరాత్మవిషయత్వాసమ్భవేన తద్గతదర్శనాసమ్భవాత్ । తద్భ్రాన్తేశ్చ స్వాశ్రయగతేన తత్త్వానుభవేన నివర్త్యత్వప్రసిద్ధేర్బుద్ధేరనుభవాశ్రయత్వప్రసఙ్గాత్ । తస్మాన్నాస్య భాష్యస్య సమ్యగర్థం పశ్యామ ఇతి చేదుచ్యతే। చిత్తన్త్రాఽనాదిరనిర్వాచ్యాఽవిద్యా చైతన్యమవచ్ఛిద్య స్వావచ్ఛిన్నచైతన్యస్య బుధ్ద్యాదితాదాత్మ్యరూపేణ వివర్తతే । తస్యాశ్చ బ్రహ్మాత్మతాసాక్షాత్కారనివర్త్యరూపాఙ్గీకారాత్తన్నివృత్తౌ తదుత్థహృదయగ్రన్థిభేదః శ్రుత్యోచ్యతే । భాష్యకారీయం చ బుద్ధ్యాశ్రయత్వాభిధానమహఙ్కారవిశేషణత్వేనావిద్యాదేర్వ్యాహారికాభిప్రాయేణాఽఽత్మానాశ్రయత్వాభిధానం చాఽఽత్మనో నిర్వికారత్వాభిప్రాయమ్ । బాధితానువృత్తిశ్చ ప్రకటార్థే ప్రాదర్శీతి జీవన్ముక్తిర్న విరుధ్యతే ॥౨.౨.౮॥౨.౨.౯॥
భాతీతి ణిజర్థాధ్యాహారేణ వ్యాఖ్యాతమ్ । తస్య భాసా సర్వమిదం విభాతీత్యస్య బ్రహ్మణః స్వతో భారూపత్వే తాత్పర్యం కథయతి –
యత ఎవ తదేవ బ్రహ్మ భాతి చేతి ॥ ౨.౨.౧౦॥
ఉపసంహారమన్త్రస్య తాత్పర్యమాహ –యత్తజ్జ్యోతిషాం జ్యోతిరితి తేన బ్రహ్మణా వివిధం క్రియత ఇతి తద్వికారం సర్వం జగత్సర్వం బ్రహ్మైవేతి బాధాయాం సామానాధికరణ్యం యోఽయం స్థాణుః పుమానసావితివదన్వయవ్యతిరేకాభావపరిహారేణ తావన్మాత్రత్వం బోధ్యతే ॥౨.౨.౧౧॥
ప్రాధాన్యేనేతి ।
అపూర్వత్వేన తాత్పర్యవిషయతయేత్యర్థః । ద్వా సుపర్ణేత్యాదౌ ద్వివచనస్యాఽఽకారశ్ఛాన్దసః । జీవస్యాజ్ఞత్వేన నియమ్యత్వేన యోగ్యత్వాదీశ్వరస్య సర్వజ్ఞత్వేన నియామకత్వశక్తియోగాచ్ఛోభనముచితం పతనం నియమ్యనియామకభావగమనం యయోస్తౌ శోభనపతనౌ ।
పక్షిసామాన్యాద్వేతి ।
వృక్షాశ్రయణాదిశ్రవణాదిత్యర్థః। ఊర్ధ్వముత్కృష్టం బ్రహ్మ మూలమధిష్ఠానమస్యేత్యూర్ధ్వమూలోఽవాఞ్చః ప్రాణాదయః శాఖా ఇవాస్యేత్యవాక్శాఖః । శ్వః స్థానం నియన్తుమస్య న శక్యమిత్యశ్వత్థః । అవ్యక్తమవ్యాకృతం మూలముపాదానమన్వయి తస్మాత్ప్రభవతీతి తథోక్తో యావదజ్ఞానభావీత్యర్థః । అవిద్యాకామకర్మవాసనానామాశ్రయో లిఙ్గముపాధిర్యస్యాఽఽత్మనః స జీవస్తథోక్తః స చేశ్వరశ్చ తావిత్యర్థః । సత్త్వం మాయాఖ్యముపాధిరస్యేతి సత్త్వోపాధిః। జ్ఞానాత్మకస్యామలసత్త్వరాశేరితిహ్యుక్తమ్ ॥ ౩.౧.౧ ॥
ఆవరణం విక్షేపశ్చ ద్వయమవిద్యాయాః కార్యమ్ । తత్రేశ్వరభావాప్రతిపత్తిరనీశావరణం శోచతీతి విక్షేపస్తదుభయహేతురనిర్వాచ్యమజ్ఞానం మోహః తేన విశిష్టోఽనేకైరనర్థప్రకారైరహం కరోమీత్యాదిభిరవివేకతయా తాదాత్మ్యాపన్నతయేత్యర్థః । ఆజవమనవరతం జవీభావం నికృష్టభావం లక్షణయా లఘుభావం కర్మవాయుప్రేరితతయా జవీభావం క్షైప్ర్యమాపన్నః పూర్వవదిత్యభేదేనేత్యర్థః ॥౩.౧.౨॥౩.౧.౩॥
ఆత్మని రతిరాత్మరతిస్తత్పురుషః సైవ క్రిర్యాఽస్యాస్తీత్యాత్మరతిక్రియావానితి మతుబేవైకః ప్రతీయతే కథముక్తం బహువ్రీహిమతుబర్థయోరన్యతరోఽతిరిచ్యత ఇతి । సత్యమసమాసపాఠే ద్వయోరర్థవత్త్వమాసీత్సమాసపాఠే త్వన్యతరో మతుబతిరిచ్యతే విశిష్యతే బాహ్యక్రియానివృత్తిలాభాదిత్యర్థః । ఎకదేశివ్యాఖ్యాముద్భావ్య నిరాచష్టే –
కేచిత్త్విత్యాదినా ।
అనేన వచనేన జ్ఞానకర్మసముచ్చయప్రతిపాదనం క్రియత ఇత్యేతదసత్ప్రలపితమేవేతి యోజనా ॥౩.౧.౪॥
సమ్యగ్జ్ఞానసహకారీణీతి ।
అత్ర సమ్యగ్జ్ఞానశబ్దేన వస్తువిషయావగతిఫలావసానం వాక్యార్థజ్ఞానముచ్యతే అవగతిఫలస్య స్వకార్యేఽవిద్యానివృత్తౌ సహకార్యపేక్షాసమ్భవాత్ । అతోఽపరిపక్వజ్ఞానస్య సత్యాదీనాం చ పరిపక్వవిద్యాలాభాయ సముచ్చయ ఇష్యత ఎవ । నైతావతా భాస్కరాభిమతసిద్ధిః । పరిపక్వవిద్యాయాః సహకార్యపేక్షాయాం మానాభావాత్ । తతః కర్మాసంశ్లేషశ్రవణాద్దేవాదీనాం కర్మవిహీనానాం ముక్తిశ్రవణాచ్చేతి ॥౩.౧.౫॥
కుహకం పరవఞ్చనమ్ । అన్తరన్యథా గృహీత్వా బహిరన్యథా ప్రకాశనం మాయా । శాఠ్యం విభవానుసారేణాప్రదానమ్ । అహఙ్కారో మిథ్యాభిమానః । దమ్భో ధర్మధ్వజిత్వమ్ । అనృతమయథాదృష్టభాషణమ్ । ఎతైర్దోషవర్జితా ఇత్యర్థః ॥౩.౧.౬॥
సత్యస్య నిధానం యదుక్తం తత్పునర్విశేష్యత ఇత్యాహ –
కిం తత్కింధర్మకం చ తదితి ॥౩.౧.౭॥
జ్ఞానప్రసాదేనేతి ।
అత్ర జ్ఞాయతేఽర్థోఽనేనేతి వ్యుత్పత్త్యా బుద్ధిరుచ్యతే । ధ్యాయమానో జ్ఞానప్రసాదం లభతే । జ్ఞానప్రసాదేనాఽఽత్మానం పశ్యతీతి క్రమో ద్రష్టవ్యః। సంశయాదిమలరహితస్య ప్రమాణ్జ్ఞానస్యైవ తత్త్వసాక్షాత్కారహేతుత్వాద్ధ్యానక్రియాయాః ప్రమితిసాధనత్వాప్రసిద్ధేరిత్యర్థః ॥౩.౧.౮॥
బౌద్ధాదేశ్చిత్తాదౌ చేతనత్వభ్రమదర్శనాచ్చిత్తం స్వస్మిన్స్వసంసర్గిణి చ చైతన్యాభివ్యఞ్జకత్వే స్వభావత ఎవ యోగ్యమ్ । తతశ్చిత్తే పరమాత్మనోఽభివ్యక్తిసమ్భవాచ్చేతసా జ్ఞేయత్వముచ్యత ఇతి సంభావనార్థమాహ –
ప్రాణైః సహేన్ద్రియైశ్చిత్తమేతి ।
ఓతం చైతన్యేన సర్వస్వ తర్హి చిత్తే కిమితి బ్రహ్మ స్వత ఎవాపరోక్షం న భవతీత్యత ఆహ –
యస్మింశ్చ చిత్త ఇతి ॥౩.౧.౯॥
సగుణవిద్యాఫలమపి నిర్గుణవిద్యాస్తుతయే ప్రరోచనార్థముచ్యతే –
యం యమితి ॥౩.౧.౧౦॥
పరమార్థతత్త్వవిజ్ఞానాదితి ।
విషయేషు యథాస్థితదోషదర్శనాత్పర్యాప్తకామః క్షీణరాగో విరుద్ధలక్షణయాఽఽత్మకామస్యాఽఽత్మబుభుత్సయైవ వశీకృతచిత్తస్య విషయేభ్యః కామా నివృత్తా ఎవ భవన్తీత్యర్థః । సామర్థ్యాదవగమ్యతే స్వహేతువినాశాత్పునః కామా న జాయన్త ఇతి । జాతానాం జ్ఞానం వినాఽపి క్షయసంమవాదిత్యర్థః ॥౩.౨.౨॥
న బహునా శ్రతేనేతి ।
ఉపనిషద్విచారవ్యతిరిక్తేనేత్యర్థః । తేన వరణేనేతి కథం వ్యాఖ్యాతం యత్తదోర్భిన్నార్థత్వం సాధనవివక్షాయాః ప్రస్తుతత్వాదిత్యర్థం బ్రూమః । పరమాత్మాఽస్మీత్యభేదానుసంధానం వరణమ్ । తేన వరణేనైష ఆత్మా లభ్యో భవతి । బహిర్ముఖేన తు శతశోఽపి శ్రవణాదౌ క్రియమాణే న లభ్యతే । అతః పరమాత్మాఽస్మీత్యభేదానుసంధానం పరమాత్మభజనం పురస్కృత్యైవ శ్రవణాది సమ్పాదనీయమితి భావః । అథవాఽయమేవ పరమాత్మానం వృణుతే తేన పరమాత్మనా ముముక్షురూపవ్యవస్థితేన వరణేనాభేదానుసంధానలక్షణేన ప్రార్థనేన కృత్వా లభ్యః పరమాత్మైవ ముముక్షురూపవ్యవస్థిత ఇత్యభేదానుసంధానేనైవ లభ్యో న కర్మణేత్యర్థ ॥౩.౨.౩॥
వీర్యమితిమత్ర మిథ్యాజ్ఞానానభిభావ్యతాలక్షణోఽతిశయః । ఆలిఙ్గాదితి కథమ్ । ఇన్ద్రజనకగార్గీప్రభృతీనామప్యాత్మలాభశ్రవణాత్ । సత్యమ్ । సంన్యాసో నామ సర్వత్యాగాత్మకస్తేషామపి స్వత్వాభిమానాభావాదస్త్యేవాఽఽన్తరః సంన్యాసో బాహ్యం తు లిఙ్గమవివక్షితమ్ ॥ “న లిఙ్గం ధర్మకారణమ్”(మను. ౬-౬౬) ఇతి స్మరణాత్ నైష్కర్మ్యసాహిత్యం తు వివక్షితమ్ ॥౩.౨.౪॥౩.౨.౫॥
ప్రదీపస్య వర్తికృతావచ్ఛేదధ్వంసే యథా తేజఃసామాన్యతాపత్తిస్తద్వదిత్యాహ –
ప్రదీపనిర్వాణవదితి ।
పదం పాదన్యాసప్రతిబిమ్బం చ । న దృశ్యేతాభావాదేవేత్యర్థః ।
అధ్వస్వితి ।
సంసారాధ్వనాం పారయిష్ణవఃపారయితుం సమాపయితుమిచ్ఛన్తీతి సమాప్తికామా అనధ్వగా భవన్తీత్యర్థః ।
తర్కతోఽపీహైవ మోక్షో వక్తవ్య ఇత్యాహ –
దేశపరిచ్ఛిన్నః హీత్యాదినా ॥౩.౨.౬॥
స్వాః ప్రతిష్ఠాః ప్రతి గతా భవన్తీతి భూతాంశానాం భౌతికానాం చ మహాభూతేషు లయో దర్శితః ।
అన్త్యప్రశ్నేతి ।
బ్రాహ్మణగ్రన్థే షష్ఠప్రశ్నే ప్రాణాద్యా యాః కలాః పఠితా ఇత్యర్థః । మాయామయమహాభూతానామంశావష్టబ్ధైర్జీవావిద్యామయభూతసూక్ష్మైః ప్రాతిస్వికైరదృష్టసహకృతైః ప్రాతిస్వికాః ప్రాణాదయ ఆరభ్యన్తే । తే చ కర్మాక్షిప్తైర్దేవైః సూర్యాదిభిరధిష్ఠీయన్తే । కర్మణో భోగేనావసానే తే దేవాః । స్వస్థానం గచ్ఛన్తి ।
యచ్చ ప్రాతిస్వికం స్వావిద్యాకార్యం తచ్చ సర్వం బ్రహ్మైవ సంపద్యత ఇత్యాహ –
యాని చేత్యాదినా ॥౩.౨.౭॥ ॥౩.౨.౮॥౩.౨.౯॥
ఐతద్గ్రన్థద్వోరకవిద్యాప్రదానేఽయం విధిరాథర్వణికానామితి ప్రకృతపరామర్శకాదేతచ్ధబ్దాదవగమ్యతే గ్రన్థద్వారేణ విద్యాయాః ప్రకృతత్వసంభవాన్న సర్వత్ర బ్రహ్మవిద్యాసంప్రదానమితి సూచయన్నాహ –
ఎతాం బ్రహ్మవిద్యాం వదేతేతి ॥౩.౨.౧౦॥ ॥౩.౨.౧౧॥