आनन्दज्ञानविरचिता
पदच्छेदः पदार्थोक्तिर्विग्रहो वाक्ययोजना ।
आक्षेपोऽथ समाधानं व्याख्यानं षड्विधं मतम् ॥
ಆಥರ್ವಣೇ ಬ್ರಹ್ಮಾ ದೇವಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿಮಂತ್ರೈರೇವಾಽಽತ್ಮತತ್ತ್ವಸ್ಯ ನಿರ್ಣೀತತ್ವಾತ್ತತ್ರೈವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ತದಭಿಧಾನಂ ಪುನರುಕ್ತಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ತಸ್ಯೈವೇಹ ವಿಸ್ತರೇಣ ಪ್ರಾಣೋಪಾಸನಾದಿಸಾಧನಸಾಹಿತ್ಯೇನಾಭಿಧಾನಾನ್ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮಿತಿ ವದನ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮವತಾರಯತಿ –
ಮಂತ್ರೇತಿ ।
ವಿಸ್ತರೇತಿ ।
ಮಂತ್ರೇ ಹಿ ದ್ವೇ ವಿದ್ಯೇ ವೇದಿತವ್ಯೇ ಪರಾ ಚಿವಾಪರಾ ಚೇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ತತ್ರಾಪರರ್ಗ್ವೇದಾದ್ಯಭಿಧೇಯೇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಸಾ ಚ ವಿದ್ಯಾ ಕರ್ಮರೂಪೋಪಾಸನಾರೂಪಾ ಚ । ತತ್ರ ದ್ವಿತೀಯಾ ದ್ವಿತೀಯತೃತೀಯಪ್ರಶ್ನಾಭ್ಯಾಂ ವಿವ್ರೀಯತೇ । ಆದ್ಯಾ ಕರ್ಮಕಾಂಡೇ ವಿವೃತೇತಿ ನೇಹ ವಿವ್ರೀಯತೇ । ಉಭಯೋಃ ಫಲಂ ತು ತತೋ ವೈರಾಗ್ಯಾರ್ಥಂ ಪ್ರಥಮಪ್ರಶ್ನೇ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕ್ರಿಯತೇ । ಪರವಿದ್ಯಾ ಚಾಥ ಪರಾ ಯಯಾ ತದಕ್ಷರಮಧಿಗಮ್ಯತ ಇತ್ಯುಪಕ್ರಮ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನೇನ ಮುಂಡಕೇನ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾ । ತತ್ರಾಪಿ ಯಥಾ ಸುದೀಪ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿಮಂತ್ರದ್ವಯೋಕ್ತಾರ್ಥಸ್ಯ ವಿಸ್ತರಾರ್ಥಂ ಚತುರ್ಥಃ ಪ್ರಶ್ನಃ । ಪ್ರಣವೋ ಧನುರಿತ್ಯತ್ರೋಕ್ತಪ್ರಣವೋಪಾಸನವಿವರಣಾರ್ಥಂ ಪಂಚಮಃ ಪ್ರಶ್ನಃ । ಏತಸ್ಮಾಜ್ಜಾಯತೇ ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಶೇಷೇಣ ಮುಂಡಕೇನೋಕ್ತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣಾರ್ಥಃ ಷಷ್ಠಃ ಪ್ರಶ್ನ ಇತೀದಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ತದ್ವಿಸ್ತರಾನುವಾದೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ ಏವ ವಿಷಯಪ್ರಯೋಜನಾದಿಕಂ ತತ್ರೈವೋಕ್ತಮಿತಿ ನೇಹ ಪುನರುಚ್ಯತ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ ।
ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯತಪಆದಿಸಾಧನವಿಧಾನಂ ಪುರಾಕಲ್ಪಸ್ವರೂಪೇಣ ಪ್ರಯೋಜನಾಂತರಂ ಚಾಸ್ತೀತ್ಯಾಹ –
ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾದಿಸಾಧನೇತಿ ।
ಸೌರ್ಯಾಯಣೀತಿ ।
ಸೌರ್ಯಾಯಣಿರಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ದೈರ್ಘ್ಯಂ ಛಾಂದಸಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯುವಪ್ರತ್ಯಯ ಇತಿ ।
ಕತ್ಯ(ತ)ಸ್ಯ ಯುವಾಪತ್ಯೇ ವಿವಕ್ಷಿತೇ ಫಕ್ಪ್ರತ್ಯಯೇ ತಸ್ಯಾಽಽಯನ್ನಾದೇಶೇ ಚ ಕಾತ್ಯಾಯನ ಇತಿ ಸಿಧ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಬ್ರಹ್ಮಪರಾಣಾಂ ಪುನರ್ಬ್ರಹ್ಮಾನ್ವೇಷಣಮಯುಕ್ತಮಿತ್ಯತ ಆಹ –
ಅಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ।
ನನ್ವಪರಬ್ರಹ್ಮಾನ್ವೇಷಣೇನೈವ ಪುರುಷಾರ್ಥಸಿದ್ಧೇಃ ಕಿಂ ಪರಬ್ರಹ್ಮಾನ್ವೇಷಣೇನೇತ್ಯಾಶಂಕತೇ ।
ಕಿಂ ತದಿತಿ ।
ತಸ್ಯ ಕೋಽತಿಶಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತಸ್ಯಾನಿತ್ಯತ್ವೇನ ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರಪ್ಯನಿತ್ಯಹೇತುತ್ವೇನಾಪುರುಷಾರ್ಥತ್ವಾತ್ಪರಸ್ಯೈವ ನಿತ್ಯತ್ವಾತ್ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಸ್ತಜ್ಜ್ಞಾನಮಾತ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವೇನಾಪಿ ನಿತ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ತಸ್ಯೈವಾನ್ವೇಷಣೀಯತ್ವಮಿತಿ ಪರಸ್ವರೂಪಕಥನೇನಾಽಽಹ –
ಯದಿತಿ ।
ಪರಬ್ರಹ್ಮಾನ್ವೇಷಮಾಣಾನಾಂ ಕೋಽತಿಶಯ ಇತ್ಯತ ಆಹ –
ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ।
ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥೇ ತದಧಿಗಮಾಯ ತದನ್ವೇಷಣಂ ಕುರ್ವಂತೋ ಯಥಾಕಾಮಂ ಯತಿಷ್ಯಾಮ ಇತ್ಯೇವಮಭಿಪ್ರಾಯೇಣೇತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಸಮಿದಿತಿ ।
ಸಮಿದ್ಗ್ರಹಣಂ ಯಥಾಯೋಗ್ಯಂ ದಂತಕಾಷ್ಠಾದ್ಯುಪಹಾರೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್ ॥ ೧ ॥
ತಥಾಽಪೀತ್ಯಸ್ಯ ತಪಸೇತ್ಯತಃ ಪೂರ್ವಮನ್ವಯಃ । ವಿಶೇಷತ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವತ್ರಾಪ್ಯನ್ವಯಃ । ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟಮರ್ಥಮಾಹ –
ಯದ್ವಿಷಯ ಇತಿ ।
ಅಜ್ಞಾನಾದ್ಯರ್ಥತ್ವಾಭಾವೇ ಹೇತುಮಾಹ –
ಪ್ರಶ್ನೇತಿ ।
ಅತ್ರೇತಿಶಬ್ದೋಽಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಃ । ಸರ್ವಪ್ರಶ್ನಾನಾಂ ನಿರ್ಣಯಾದಜ್ಞಾನಾದ್ಯಸಂಭವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨ ॥
ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮಾನ್ವೇಷಮಾಣಾ ಇತ್ಯುಪಕ್ರಾಂತೇಽಸ್ಮಿನ್ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಕರಣೇ ಪ್ರಜಾಪತಿಕರ್ತೃಕಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿವಿಷಯಪ್ರಶ್ನಪ್ರತ್ಯುಕ್ತ್ಯೋರಸಂಗತಿಮಾಶಂಕ್ಯ ಪ್ರಶ್ನಪ್ರತ್ಯುಕ್ತಿರೂಪಾಯಾಃ ಶ್ರುತೇಸ್ತಾತ್ಪರ್ಯಮಾಹ –
ಅಪರವಿದ್ಯೇತಿ ।
ತೇಷಾಮಸೌ ವಿರಜೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಇತಿ ಸಮುಚ್ಚಿತಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಸ್ಯಾಥೋತ್ತರೇಣೇತಿ ತದ್ಗತೇರ್ದೇವಯಾನಮಾರ್ಗಸ್ಯ ಚೇಹ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಇದಮುಪಲಕ್ಷಣಂ ಕೇವಲಕರ್ಮಣಾಂ ಚೇತ್ಯಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ । ಕೇವಲಕರ್ಮಕಾರ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಚಂದ್ರಲೋಕಸ್ಯ ತದ್ಗತೇಃ ಪಿತೃಯಾಣಸ್ಯ ಚ ’ ತೇಷಾಮೇವೈಷ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಃ ’ ’ಪ್ರಜಾಕಾಮಾ ದಕ್ಷಿಣಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಂತೇ ’ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾದಿತಿ । ಯದ್ಯಪೀದಮಪಿ ಪರಬ್ರಹ್ಮಜಿಜ್ಞಾಸಾವಸರೇಽಸಂಗತಮೇವ ತಥಾಽಪಿ ಕೇವಲಕರ್ಮಕಾರ್ಯಾತ್ಸಮುಚ್ಚಿತಕರ್ಮಕಾರ್ಯಾಚ್ಚ ವಿರಕ್ತಸ್ಯೈವ ತತ್ರಾಧಿಕಾರ ಇತಿ ತತೋ ವೈರಾಗ್ಯಾರ್ಥಮಿದಮುಚ್ಯತೇ । ಯದ್ಯಪಿ ಮುಖತಃ ಸೃಷ್ಟಿಃ ಪ್ರತೀಯತೇ ತಥಾಽಪಿ ತದುಕ್ತೌ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಾವಾತ್ಸೃಷ್ಟ್ಯುಕ್ತಿವ್ಯಾಜೇನ ಪರವಿದ್ಯಾಫಲಮೇವಾತ್ರೋಚ್ಯತ ಇತಿ ಭಾವಃ । ಪ್ರಶ್ನ ಇತಿ ಪ್ರತಿವಚನಂ ಚೇತ್ಯಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಂ ತಾಭ್ಯಾಮೇವ ತದುಕ್ತೇರಿತಿ ॥ ೩ ॥
ತಸ್ಮೈ ಸ ಹೋವಾಚೇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಂ ವಿಶೇಷತೋ ದರ್ಶಯತಿ –
ತದಪಾಕರಣಾಯೇತಿ ।
ಆದ್ಯಸ್ಯ ಸನ್ನಿತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಕಾಮಃ ಸನ್ನಿತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಯಥೋಕ್ತಕಾರೀತಿ ।
ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಸಮುಚ್ಚಯಕಾರೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತದ್ಭಾವಭಾವಿತ ಇತಿ ।
ಪ್ರಜಾಪತಿರಹಂ ಸರ್ವಾತ್ಮೇತ್ಯುಪಾಸನಕಾಲೀನಪ್ರಜಾಪತಿಭಾವನಾಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಪೂರ್ವಕಲ್ಪೀಯತದ್ಭಾವಭಾವಿತ ಏತತ್ಕಲ್ಪಾದೌ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾತ್ಮನಾ ನಿರ್ವೃತಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಸನ್ಪಶ್ಚಾತ್ಪ್ರಜಾಕಾಮಃ ಸಂಸ್ತಪೋ ಜನ್ಮಾಂತರಭಾವಿತಂ ಜ್ಞಾನಂ ಶ್ರುತಿಪ್ರಕಾಶಿತಾರ್ಥವಿಷಯಮತಪ್ಯತಾನ್ವಾಲೋಚಯಚ್ಚಿಂತಾದಿನಾ ತತ್ಸಂಸ್ಕಾರಮುದ್ಬೋಧ್ಯ ಜ್ಞಾನಮುತ್ಪಾದಿತವಾನಿತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಮಾದಿತ್ಯಚಂದ್ರೋತ್ಪಾದನೇನ ತದ್ಭಾವಮಾಪದ್ಯ ಪಶ್ಚಾಚ್ಚಂದ್ರಾದಿತ್ಯಸಾಧ್ಯಸಂವತ್ಸರಭಾವಮಾಪದ್ಯೈವಮೇವ ತದವಯವಾಯನದ್ವಯಮಾಸಪಕ್ಷಾಹೋರಾತ್ರಭಾವಮಾಪದ್ಯ ತತಸ್ತತ್ಸಾಧ್ಯವ್ರೀಹ್ಯಾದ್ಯನ್ನಭಾವಂ ರೇತೋಭಾವಂ ಚಾಽಽಪದ್ಯ ತೇನ ರೇತಸಾ ಪ್ರಜಾಃ ಸೃಜೇಯಮಿತ್ಯೇವಂ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಪ್ರಥಮಂ ರಯಿಪ್ರಾಣಶಬ್ದಿತಚಂದ್ರಸೂರ್ಯದ್ವಂದ್ವಮುತ್ಪಾದಿತವಾನಿತ್ಯಾಹ –
ಸ ಏವಮಿತಿ ।
ರಯಿಶಬ್ದೇನ ಧನವಾಚಿನಾ ಭೋಜ್ಯಜಾತಂ ಲಕ್ಷಯಿತ್ವಾ ಭೋಜ್ಯಸ್ಯ ಸೋಮಕಿರಣಾಮೃತಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ತದ್ದ್ವಾರಾ ಸೋಮೋ ಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ರಯಿಂ ಚೇತಿ ।
ಏವಂ ಪ್ರಾಣಶಬ್ದೇನಾಪಿ । “ಅಹಂ ವೈಶ್ವಾನರೋ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ದೇಹಮಾಶ್ರಿತಃ । ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾಯುಕ್ತಃ ಪಚಾಮ್ಯನ್ನಂ ಚತುರ್ವಿಧಮ್॥”(ಭ. ಗೀ. ೧೫। ೧೪) ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇರಗ್ನೇಃ ಪ್ರಾಣಸಂಬಂಧಾದಗ್ನಿರ್ಭೋಕ್ತಾ ಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಪ್ರಾಣಂ ಚೇತಿ ।
ಅಗ್ನೀಷೋಮಯೋರಂಡಾಂತರ್ಗತತ್ವೇನಾಂಡೋತ್ಪತ್ತ್ಯನಂತರಮುತ್ಪತ್ತಿರಿತ್ಯಾಶಯೇನಾಽಽಹ –
ಅಂಡೋತ್ಪತ್ತೀತಿ ।
ಉದ್ಯಂತಂ ವಾವಾಽಽದಿತ್ಯಮಗ್ನಿರನುಸಮಾರೋಹತೀತಿ ಶ್ರುತೇಃ ಸೂರ್ಯಾಗ್ನ್ಯೋರೇಕತ್ವಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಗ್ನಿಂ ಸೂರ್ಯಪದೇನಾಽಽಹ –
ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರಮಸಾವಿತಿ॥ ೪ ॥
ರಯಿಪ್ರಾಣೌ ಶ್ರುತಿಃ ಸ್ವಯಮೇವ ವ್ಯಾಚಷ್ಟ ಇತ್ಯಾಹ –
ತತ್ರಾಽಽದಿತ್ಯ ಇತಿ ।
ಪ್ರಜಾಪತೇರೇವ ಸಂವತ್ಸರಾದಿಪ್ರಜಾಪರ್ಯಂತಸ್ರಷ್ಟೃತ್ವಂ ವಕ್ತುಂ ರಯಿಪ್ರಾಣಯೋಃ ಸಂವತ್ಸರಸ್ರಷ್ಟ್ರೋಃ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯುಪಾದಾನತ್ವಾತ್ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮತ್ವಮಾಹ –
ತದೇತದೇಕಮಿತಿ ।
ಕಥಮೇಕಸ್ಯಾತ್ತಾಽನ್ನಂ ಚೇತಿ ಭೇದ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ತಸ್ಯೈವ ಗುಣಭಾವವಿವಕ್ಷಯಾಽಽನ್ನತ್ವಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿವಕ್ಷಯಾ ಚಾತ್ತೃತ್ವಮಿತಿ ಭೇದ ಇತ್ಯಾಹ –
ಗುಣೇತಿ ।
ರಯಿಪ್ರಾಣಯೋಃ ಕಥಂ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮತ್ವಮಿತಿ ಶಂಕತೇ ।
ಕಥಮಿತಿ ।
ತತ್ರ ರಯೇಃ ಸರ್ವಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ಪ್ರಜಾಪತಿತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ –
ರಯಿರಿತಿ ।
ಅಮೂರ್ತಸ್ಯಾಪಿ ವಾಯ್ವಾದೇಃ ಕೇನಚಿದದ್ಯಮಾನತ್ವಾದ್ರಯಿತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ನನು ಮೂರ್ತಾಮೂರ್ತಯೋರತ್ರನ್ನಯೋರುಭಯೋರಪಿ ರಯಿತ್ವೇಽನ್ನಮೇವ ರಯಿರಿತಿ ಕಥಮುಕ್ತಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಮೂರ್ತಾಮೂರ್ತತ್ವವಿಭಾಗಮಕೃತ್ವಾ ಸರ್ವಸ್ಯ ಗುಣಭಾವಮಾತ್ರವಿವಕ್ಷಯಾ ಸರ್ವಂ ರಯಿರಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ ।
ಯದೋಭೇ ವಿಭಜ್ಯ ಗುಣಪ್ರಧಾನಭಾವೇನ ವಿವಕ್ಷ್ಯೇತೇ ತದಾಽಮೂರ್ತೇನ ಪ್ರಾಣೇನ ಮೂರ್ತಸ್ಯಾದ್ಯಮಾನತ್ವಾನ್ಮೂರ್ತಸ್ಯೈವ ರಯಿತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ –
ತಸ್ಮಾದಿತಿ ॥ ೫ ॥
ರಯಿಶಬ್ದಿತಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತಿತ್ವಾರ್ಥಂ ಸರ್ವಾತ್ಮತ್ವಮುಕ್ತ್ವಾ ಪ್ರಾಣಸ್ಯಾಪಿ ತದರ್ಥಮೇವ ಸರ್ವಾತ್ಮತ್ವಮುಚ್ಯತೇಽಥಾಽಽದಿತ್ಯ ಇತಿವಾಕ್ಯೇನೇತ್ಯಾಹ –
ತಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಯಚ್ಚಾಽದ್ಯಂ ತದಪಿ ಪ್ರಾಣೋಽತೋಽತ್ತಾ ಪ್ರಾಣೋಽಪಿ ಸರ್ವಮೇವೇತಿ ಸರ್ವಾತ್ಮಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸ್ವಪ್ರಕಾಶೇನೇತಿ ।
ಸ್ವಕೀಯಪ್ರಕಾಶೇನ ಸ್ವಪ್ರಭಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಂತರ್ಭೂತಾನಿತಿ ।
ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಾಣಸ್ಯಾತ್ತೃತ್ವಮುಕ್ತಂ ತಥಾಽಪಿ ರಯಿರ್ವಾ ಏತತ್ಸರ್ವಮಿತ್ಯತ್ರಾಮೂರ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಸ್ಯಾಪಿ ಗುಣಭಾವವಿವಕ್ಷಯಾಽನ್ನತ್ವಮುಕ್ತಮಿತಿ ತಥೋಕ್ತಮ್ ।
ಸ್ವಾತ್ಮಾಭಾವಭಾಸರೂಪೇಷ್ವಿತಿ ।
ಸ್ವಾತ್ಮಪ್ರಭಾರೂಪೇಷು ರಶ್ಮಿಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವ್ಯಾಪ್ತತ್ವಾದಿತಿ ।
ಸಂಬದ್ಧತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೬ ॥
ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಮಾಹ –
ಸ ಏಷ ಇತಿ ।
ವೈಶ್ವಾನರ ಇತಿ ।
ನರಾ ಜೀವಾ ವಿಶ್ವೇ ಚ ತೇ ನರಾಶ್ಚ ವಿಶ್ವಾನರಾಃ ಸ ಏವ ವೈಶ್ವಾನರಃ ಸರ್ವಜೀವಾತ್ಮಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ವಿಶ್ವರೂಪಃ ಸರ್ವಪ್ರಪಂಚಾತ್ಮಕ ಇತಿ ಭೇದಃ ।
ಉಕ್ತಂ ವಸ್ತ್ವಿತಿ ।
ಆದಿತ್ಯಸ್ಯೋಕ್ತಂ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೭ ॥
ವಿಶ್ವರೂಪಮಿತ್ಯಾದಿದ್ವಿತೀಯಾಂತಾನಾಂ ಸಹಸ್ರರಶ್ಮಿರಿತ್ಯಾದಿಪ್ರಥಮಾಂತಾನಾಂ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯೇನಾನ್ವಯಾಯೋಗಾದಧ್ಯಾಹಾರಂ ಕೃತ್ವಾ ವಾಕ್ಯಭೇದೇನ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಸ್ವಾತ್ಮಾನಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ॥ ೮ ॥
ಸ ಮಿಥುನಮುತ್ಪಾದಯತ ಇತ್ಯುಪಕ್ರಾಂತಂ ಮಿಥುನಮುಪಸಂಹರತಿ –
ಯಶ್ಚಾಸಾವಿತಿ ।
ಯಶ್ಚಾಸೌ ಚಂದ್ರಮಾ ಯಶ್ಚಾಮೂರ್ತಃ ಪ್ರಾಣಸ್ತದೇಕಂ ಮಿಥುನಂ ಸರ್ವಂ ಸರ್ವಾತ್ಮಕಮಿತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಏತೌ ಮೇ ಬಹುಧಾ ಪ್ರಜಾಃ ಕರಿಷ್ಯತ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ತತ್ಕೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣೇತಿ ಪೃಚ್ಛತಿ –
ಕಥಮಿತಿ ।
ರಯಿಪ್ರಾಣಯೋಃ ಸಂವತ್ಸರಾದಿದ್ವಾರಾ ಪ್ರಜಾಸ್ರಷ್ಟೃತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ –
ಉಚ್ಯತ ಇತಿ ।
ತದೇವ ಮಿಥುನಮೇವ ಸಂವತ್ಸರಃ ಕಾಲಃ ।
ಸ ಚ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮಕಮಿಥುನನಿರ್ವರ್ತ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹ –
ತನ್ನಿರ್ವರ್ತ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ।
ತದುಪಪಾದಯತಿ –
ಚಂದ್ರೇತಿ ।
ಚಂದ್ರನಿರ್ವರ್ತ್ಯಾಸ್ತಿಥಯ ಆದಿತ್ಯನಿರ್ವರ್ತ್ಯಾನ್ಯಹೋತ್ರಾಣೀತಿ ವಿಭಾಗಃ ।
ತನ್ನಿರ್ವರ್ತ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ಕಾಲಸ್ಯ ಕಥಂ ತದಾತ್ಮಕತೇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರಭೇದಾದಿತ್ಯಾಹ –
ತದನನ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ।
ನ ಕೇವಲಂ ತಿಥ್ಯಾದಿದ್ವಾರಾ ಚಂದ್ರಾದಿನಿರ್ವರ್ತ್ಯತ್ವಂ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಕಿಂ ತ್ವಯನದ್ವಯದ್ವಾರಾಽಪೀತಿ ವಕ್ತುಂ ತಸ್ಯಾಯನೇ ಇತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯಂ ತತ್ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ತತ್ಕಥಮಿತಿ ।
ಚಂದ್ರಾದಿತ್ಯನಿರ್ವರ್ತ್ಯತ್ವಂ ಕುತೋ ಹೇತ್ವಂತರಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಕೇವಲಕರ್ಮಿಣಾಂ ಲೋಕಾನ್ವಿದಧದ್ದಕ್ಷಿಣೇನ ಯಾತಿ । ಜ್ಞಾನಯುಕ್ತಕರ್ಮವತಾಂ ಲೋಕಾನ್ವಿದಧದುತ್ತರೇಣ ಯಾತೀತ್ಯನ್ವಯಃ । ಸವಿತೇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ ಚಂದ್ರಸ್ಯಾಪಿ । ಜ್ಯೇಷ್ಠಾದಿರ್ದಕ್ಷಿಣಾಯನಂ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷಾದಿರುತ್ತರಾಯಣಮಿತಿ ಶ್ರುತಿಷು ಪ್ರಸಿದ್ಧೇಃ ತತಶ್ಚ ಕರ್ಮಿಣಾಂ ಲೋಕಾನ್ವಿಧಾತುಂ ತಯೋರ್ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ಮಾರ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ಗಮನಾತ್ತನ್ನಿಮಿತ್ತತ್ವಾಚ್ಚಾಯನದ್ವಯಪ್ರಸಿದ್ಧೇಸ್ತನ್ನಿರ್ವರ್ತ್ಯತ್ವಂ ತಯೋರಯನಯೋರಿತಿ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯಾಪಿ ತನ್ನಿರ್ವರ್ತ್ಯತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಚಂದ್ರಾದಿತ್ಯಯೋಃ ಕಥಂ ಲೋಕವಿಧಾಯಕತ್ವಮಿತಿ ಪೃಚ್ಛತಿ –
ಕಥಮಿತಿ ।
ಚಂದ್ರಾದಿತ್ಯನಿರ್ವರ್ತ್ಯದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಾಯಣದ್ವಾರಾ ಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತೇಃ ಪ್ರಾಪ್ಯಸ್ಯ ಲೋಕಸ್ಯಾಪಿ ಚಂದ್ರಾದಿತ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಾಚ್ಚ ತಯೋಸ್ತದ್ವಿಧಾಯಕತ್ವಮಿತಿ ತದ್ಯೇ ಹ ವಾ ಇತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯೇನ ಪರಿಹರತಿ –
ತತ್ತತ್ರೇತಿ ।
ಇಷ್ಟಂ ಚೇತಿ ।
ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ತಪಃ ಸತ್ಯಂ ವೇದಾನಾಂ ಚಾನುಪಾಲನಮ್ । ಆತಿಥ್ಯಂ ವೈಶ್ವದೇವಶ್ಚ ಇಷ್ಟಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ॥ ವಾಪೀಕೂಪತಡಾಗಾದಿ ದೇವತಾಯತನಾನಿ ಚ । ಅನ್ನಪ್ರದಾನಮಾರಾಮಃ ಪೂರ್ತಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ॥ ಇತಿ ತಯೋರ್ಭೇದಃ ।
ಕೃತಮಿತ್ಯುಪಾಸತ ಇತಿ ಕೃತಶಬ್ದೋಪರಿತನಮಿತಿಶಬ್ದಮಿಷ್ಟಾಪೂರ್ತೇ ಇತಿ ಪೂರ್ತಶಬ್ದೋಪರ್ಯಾಕೃಷ್ಯಾಽಽದಿಶಬ್ದಪರ್ಯಾಯತಯಾ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಇತ್ಯಾದೀತಿ ।
ದತ್ತಮಾದಿಶಬ್ದಾರ್ಥಃ । ಕೃತಮೇವೋಪಾಸತೇ ಕಾರ್ಯಮೇವಾನುತಿಷ್ಠಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಇದಂ ಚ ವಿಶೇಷಣಂ ಪುನರಾವೃತ್ತೌ ಹೇತುತಯೋಕ್ತಮ್ ।
ಕೃತರೂಪೇಷ್ಟ್ಯಾದಿಜನ್ಯತ್ವಾಚ್ಚಂದ್ರಸ್ಯಾಪಿ ಕೃತತ್ವೇನಾನಿತ್ಯತ್ವಾತ್ಪುನರಾವೃತ್ತಿರಿತ್ಯಾಹ –
ಕೃತರೂಪತ್ವಾದಿತಿ ।
ಪುನರಾವೃತ್ತೌ ಮಂತ್ರವಾಕ್ಯಂ ಪ್ರಮಾಣಯತಿ –
ಇಮಂ ಲೋಕಮಿತಿ ॥ ೯ ॥
ಅಥೇತಿ ।
ಮಾರ್ಗಾಂತರಾರಂಭಾರ್ಥೋಽಥಶಬ್ದಃ ।
ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮವಿಷಯೇತಿ ।
ತತ್ತಾದಾತ್ಮ್ಯವಿಷಯಯೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಆದಿತ್ಯಮಭಿಜಯಂತ ಇತಿ ಪೂರ್ವಮನ್ವಯಾರ್ಥಮುಕ್ತಮಿದಾನೀಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾರ್ಥಮಿತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ।
ಸಾಮಾನ್ಯಮಿತಿ ।
ಸಮಷ್ಟಿರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವಿದ್ಯಾವತಾಮಿತಿ ।
ಕರ್ಮಾನಧಿಕಾರಿಣಾಮತ ಏವ ಕೇವಲೋಪಾಸನವತಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕರ್ಮಿಣಾಂ ಚ ಜ್ಞಾನವತಾಮಿತಿ ।
ಸಮುಚ್ಚಯವತಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನು ಕೇವಲಕರ್ಮಿಣಾಮಪ್ಯಾದಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಾವಪುನರಾವೃತ್ತಿರ್ಭವಷ್ಯತೀತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ತೇಷಾಮಾದಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿರೇವ ನಾಸ್ತೀತಿ ವಕ್ತುಮಿತ್ಯೇಷ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಇತಿ ಯಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ತಸ್ಮಾತ್ತೇಷಾಮಾದಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿರನಾಶಂಕ್ಯೇತಿ ಶೇಷಃ ।
ಯದ್ವಾ ತಸ್ಯಾಯನೇ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯೇತ್ಯೇಷ ನಿರೋಧ ಇತ್ಯಂತಂ ಶ್ರುತಿವಾಕ್ಯಮಯನಯೋ ರಯಿಪ್ರಾಣತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಪರತಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್ । ತಥಾ ಹಿ । ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ರಯಿಪ್ರಾಣಮಿಥುನನಿರ್ವರ್ತ್ಯತ್ವೇ ರಯಿಪ್ರಾಣರೂಪತ್ವಂ ಚ ವಕ್ತವ್ಯಂ ತತ್ಕಥಮಿತಿ ಪೃಚ್ಛತಿ –
ತತ್ಕಥಮಿತಿ ।
ತದವಯವಯೋರಯನಯೋಸ್ತದ್ರೂಪತ್ವಂ ವಕ್ತುಂ ತಯೋಃ ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮಾಹ –
ತಸ್ಯೇತಿ ।
ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಮೇವಾಽಽಹ –
ಯಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ।
ಏವಮಪಿ ಕಥಂ ತಯೋಸ್ತದಾತ್ಮಕತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ –
ಕಥಮಿತಿ ।
ದಕ್ಷಿಣಾಯನಸ್ಯ ರಯಿತ್ವಂ ವಕ್ತುಂ ಕರ್ಮಿಣಾಂ ರಯಿರೂಪಚಂದ್ರನಿರ್ವರ್ತಕತ್ವಮಾಹ –
ತತ್ತತ್ರೇತಿ ।
ಲೋಕಮಿತಿ ।
ಸೋಮರೂಪಂ ಶರೀರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಕೃತತ್ವಂ ಪುನರಾವೃತ್ತ್ಯಾ ಸಾಧಯತಿ –
ಕೃತರೂಪತ್ವಾದಿತಿ ।
ರಯಿರೂಪಚಂದ್ರಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ್ವಾರಾ ಪ್ರಾಪ್ಯತ್ವಾತ್ತಸ್ಯಾಯನಸ್ಯ ತದಂತರ್ಭಾವ ಇತಿ ವಕ್ತುಂ ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಭಿಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತ್ವಮಾಹ –
ಯಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ಏವಂ ಚ ತಸ್ಯ ರಯಿತ್ವಂ ಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯಾಹ –
ಏಷ ಇತಿ ।
ಪಿತೃಯಾಣೋಪಲಕ್ಷಿತ ಇತಿ ।
ತತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತತಶ್ಚ ತದ್ವಿಶೇಷಣಸ್ಯಾಯನಸ್ಯಾಪಿ ರಯಿತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಇದಾನೀಮುತ್ತರಾಯಣಸ್ಯ ಪ್ರಾಣತ್ವಮಾಹ –
ಅಥೇತಿ ।
ಪ್ರಾಣರೂಪಾದಿತ್ಯಪ್ರಾಪಕತ್ವಾದುತ್ತರಾಯಣಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಾಣತ್ವಮಿತಿ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ರಯಿಪ್ರಾಣಮಿಥುನಾತ್ಮಕತ್ವಮಿತಿ ತತ್ಕಾರ್ಯತ್ವಂ ಯುಕ್ತಮಿತಿ ಭಾವಃ ।
ಅಸ್ಯ ಕರ್ಮಸಾಧ್ಯಚಂದ್ರವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಮಾಹ –
ಏತದ್ವಾ ಇತಿ ।
ಇತರತ್ಸರ್ವಂ ಸಮಾನಮ್ ।
ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥ ಇತಿ ।
ಸಂವತ್ಸರಸ್ವರೂಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೦ ॥
ಇಯಂ ಕಲ್ಪನೇತಿ ।
ಪಂಚಧಾ ಕರ್ಮಸಾಧ್ಯಚಂದ್ರವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಕಲ್ಪನೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಜನಯಿತೃತ್ವಾದಿತಿ ।
ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮಕಕಾಲಸ್ಯ ಸರ್ವಜನಕತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಬಹುವ್ರೀಹಿತಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ವ್ಯಾಧಿಕರಣಬಹುವ್ರೀಹಿರ್ವೇತ್ಯಾಹ –
ಆಕರಣಂ ವೇತಿ ।
ಅವಯವಿಕರಣಮಿತಿ ।
ಅವಯವಿತ್ವೇನ ಕರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಪಕ್ಷದ್ವಯೇಽಪ್ಯೇಕ ಏವಾರ್ಥಃ ।
ದ್ಯುಲೋಕಾದಿತಿ ।
ಆಕಾಶರೂಪಾದಂತರಿಕ್ಷಲೋಕಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನ್ಯಥಾ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಾತ್ಪರಸ್ಯ ಚತುರ್ಥತ್ವೇನ ತೃತೀಯಸ್ಯಾಮಿತ್ಯನನ್ವಯಾಪತ್ತೇಃ ।
ಉದಕವಂತಮಿತಿ ।
ಆದಿತ್ಯಾಜ್ಜಾಯತೇ ವೃಷ್ಟಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನ್ಯ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾರ್ಧಗತೇನಾಽಽಹುರಿತ್ಯನೇನ ಸಂಬಂಧಃ । ಉ ಇತಿ ತುಶಬ್ದಸಮಾನಾರ್ಥೋ ನಿಪಾತಃ । ಪರೇ ತು ತಮೇವ ವಿಚಕ್ಷಣಮಾಹುರಿತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಕಿಮಾಹುರಿತ್ಯತ ಆಹ –
ಸಪ್ತಚಕ್ರ ಇತಿ ।
ತಸ್ಮಿನ್ವಿಚಕ್ಷಣೇ ಸಪ್ತಚಕ್ರಾದ್ಯಾತ್ಮಕೇ ಸರ್ವಮಿದಂ ಜಗದರ್ಪಿತಮಿತ್ಯಾಹುರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಮತದ್ವಯೇಽಪಿ ಕೀದೃಶೋಽರ್ಥಭೇದ ಇತ್ಯತ ಆಹ –
ಯದೀತಿ ।
ಪೂರ್ವಮತ ಋತೂನಾಂ ಪಾದತ್ವಕಲ್ಪನಯಾ ಮಾಸಾನಾಮವಯವತ್ವಕಲ್ಪನಯಾಽಽದಿತ್ಯಾತ್ಮನಾ ಸಂವತ್ಸರಃ ಕಾಲ ಏವೋಕ್ತಃ । ದ್ವಿತೀಯೇ ತು ಹೇಮಂತಶಿಶಿರೌ ಪೃಥಕ್ಕೃತ್ಯ ಷಣ್ಣಾಮೃತೂನಾಮರತ್ವಕಲ್ಪನಯಾ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಪರಿವರ್ತನಗುಣಯೋಗೇನ ಚಕ್ರತ್ವಕಲ್ಪನಯಾ ಕಾಲಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಸರ್ವಾಶ್ರಯತ್ವೇನ ಚ ಸ ಏವೋಕ್ತಃ । ಪಕ್ಷದ್ವಯೇಽಪಿ ಗುಣಭೇದೇನ ಕಲ್ಪನಾಭೇದೇನ ಚ ಭೇದೋ ನ ಧರ್ಮಿಭೇದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೧ ॥
ಕಾರಣತ್ವೇ ಶ್ಲೋಕೋಕ್ತಂ ಜಗದಾಶ್ರಯತ್ವಂ ಹೇತುಮಾಹ –
ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ।
ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯಾಪಿ ಮಾಸಾಹೋರಾತ್ರರೂಪವ್ಯತಿರೇಕೇಣೌಷಧ್ಯಾದಿಜನಕತ್ವಾಭಾವಾತ್ತಸ್ಯ ಮಾಸಾದ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಮಾಹ –
ಸ ಏವೇತಿ ।
ಯಥೋಕ್ತೇತಿ ।
ಸಂವತ್ಸರರೂಪೋ ರಯಿಪ್ರಾಣಮಿಥುನಾತ್ಮಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಯೋರುಭಯೋರಪಿ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಾದಿಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದರ್ಶನಾತ್ತಸ್ಮಾದೇತ ಋಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ ವಾಕ್ಯಮನುಪಪನ್ನಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಶುಕ್ಲಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾತ್ಮತ್ವಜ್ಞಾನಸ್ತುತಿಪರತಯಾ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಯಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ಯಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಾಣಂ ಸರ್ವಮೇವ ಸರ್ವಾತ್ಮಕಮೇವ ಪಶ್ಯಂತಿ ಯಸ್ಮಾಚ್ಚ ಪ್ರಾಣವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಸ್ತೈರ್ನ ದೃಶ್ಯತೇ ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯನ್ವಯಃ । ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಾದಿಸರ್ವಜಗತಃ ಪ್ರಾಣಾತ್ಮತ್ವಾತ್ಪ್ರಾಣದ್ವಾರಾ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಸ್ಯಾಪಿ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷತ್ವೇ ಸತಿ ಕೃಷ್ಣೇ ಕುರ್ವಂತೋಽಪಿ ಪ್ರಕಾಶಾತ್ಮಕೇ ಶುಕ್ಲ ಏವ ಕುರ್ವಂತೀತಿ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷೇ ಪ್ರಾಣತ್ವಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸ್ತುತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏತತ್ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಮೇವ ಜ್ಞಾನರಹಿತಾನ್ನಿಂದತಿ –
ಇತರೇ ತ್ವಿತಿ ।
ಯೇ ತು ಸರ್ವಾತ್ಮಾನಂ ಪ್ರಾಣಂ ನ ಪಶ್ಯಂತ್ಯಜ್ಞತ್ವಾತ್ತೇಷಾಂ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷಃ ಪ್ರಾಣತ್ವೇನಾಜ್ಞಾಯಮಾನತ್ವಾದಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕಃ ಸನ್ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷತ್ವಮಾಪದ್ಯತೇಽತಃ ಶುಕ್ಲೇ ಕುರ್ವಂತೋಽಪ್ಯದರ್ಶನಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ಪ್ರಕಾಶರಹಿತೇ ಕೃಷ್ಣ ಏವ ಕುರ್ವಂತೀತಿ ತೇ ನಿಂದ್ಯಂತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಉಕ್ತಮರ್ಥಂ ಶ್ರುತ್ಯಾರೂಢಂ ಕರೋತಿ –
ಇತರ ಇತಿ ॥ ೧೨ ॥
ರಯಿಃ ಪೂರ್ವವದಿತಿ ।
ರಯಿರನ್ನಂ ಚಂದ್ರಮಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಹ್ನಃ ಪ್ರಾಣತ್ವೋಕ್ತಿಪ್ರಸಂಗಾದಹ್ನಿ ಮೈಥುನಂ ನಿಷೇಧತಿ –
ಪ್ರಾಣಮಿತಿ ।
ಪ್ರಕೃತಮಿತಿ ।
ಕುತೋ ಹ ವಾ ಇಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಜಾಯಂತ ಇತಿ ಪೃಷ್ಟಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಸರ್ವಮೇತದುಪಯೋಗಿತಯೋಕ್ತಂ ನ ತು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಪ್ರಕೃತಮಿತಿ ಭಾವಃ ॥ ೧೩ ॥
ಏವಂ ಕ್ರಮೇಣೇತಿ ।
ರಯಿಪ್ರಾಣಸಂವತ್ಸರಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಪರಿಣಮ್ಯ ವ್ರೀಹ್ಯಾದ್ಯಾತ್ಮನಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ ಸನ್ನನ್ನಂ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತಿರನ್ನಾತ್ಮಕೋ ಜಾತಃ ಪ್ರಜಾಪತಿರಿತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಕಥಮಿತಿ ।
ಅನ್ನರೂಪತ್ವೇಽಪಿ ತಸ್ಯ ಕಥಂ ಪ್ರಜಾಜನಕತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತತ ಇತಿ ।
ಭಕ್ಷಿತಾದನ್ನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ರೇತ ಇತಿ ।
ಶೋಣಿತಸ್ಯಾಪ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ ತುಲ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ॥ ೧೪ ॥
ಪ್ರಜಾಪತಿವ್ರತಾಚರಣಮಾತ್ರೇಣ ನಾದೃಷ್ಟಫಲಂ ಚಂದ್ರಲೋಕಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಮೂರ್ಖಾಣಾಮಪಿ ಪ್ರಸಂಗಾದತ ಆಹ –
ಇಷ್ಟಾಪೂರ್ತೇತಿ ।
ಚಾಂದ್ರಮಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಇತ್ಯಪರಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಜಾಪತೇರಂಶತ್ವಾದ್ರಯಿರೂಪಸ್ಯ ಚಂದ್ರಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಇಷ್ಟಾದಿಕಾರಿಣಾಂ ತಪಆದಿಕಮಪಿ ಚಂದ್ರಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮಪೇಕ್ಷಿತಮಿತ್ಯತ ಆಹ –
ಯೇಷಾಂ ತಪ ಇತಿ ॥ ೧೫ ॥
ತೇಷಾಮಸೌ ವಿರಜ ಇತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಯಸ್ತ್ವಿತಿ ।
ಉತ್ತರಾಯಣ ಇತಿ ।
ತೇನ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಪ್ರಾಣಾತ್ಮಭಾವೋಽಪರಬ್ರಹ್ಮತಯಾಽವಸ್ಥಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಸೌ ಕೇಷಾಂ ತೇಷಾಮಿತಿ ।
ತೇಷಾಮಸೌ ವಿರಜ ಇತ್ಯತ್ರ ತೇಷಾಮಿತ್ಯನೇನ ಕೇಷಾಂ ನಿರ್ದೇಶ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥಃ ।
ನ ಯೇಷು ಜಿಹ್ಮಮಿತ್ಯತ್ರ ಜಿಹ್ಮಾದಿಶಬ್ದಂ ವ್ಯತಿರೇಕಪ್ರದರ್ಶನೇನ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಯಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಮಾಯಾಗ್ರಹಣಂ ತಾದೃಶಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಮುಪಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ವದನ್ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಂ ಸಂಗೃಹ್ಯ ದರ್ಶಯತಿ –
ಮಾಯೇತ್ಯೇವಮಿತಿ ।
ಭಿಕ್ಷುಷ್ವಿತಿ ಪರಮಹಂಸವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾನಾಂ ಕುಟೀಚಕಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್ । ತೇಷಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾದಪಿ ವಿರಕ್ತತ್ವೇನ ತತ್ರಾನರ್ಥಿತ್ವಾತ್ ।
ಇತಿಶಬ್ದಾರ್ಥಮಾಹ –
ಇತ್ಯೇಷೇತಿ ॥ ೧೬ ॥
ಪ್ರಶ್ನಾಂತರಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಪ್ರಶ್ನೇನ ಸಂಗತಿಮಾಹ –
ಪ್ರಾಣೋಽತ್ತೇತಿ ।
ಅವಧಾರಯಿತವ್ಯಮಿತಿ ।
ಅತ್ತಾ ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಸತ್ಪತಿರಿತ್ಯತ್ತೃತ್ವಸ್ಯೈಷೋಽಗ್ನಿಸ್ತಪತೀತ್ಯಾರಭ್ಯಾರಾ ಇವ ರಥನಾಭೌ ಪ್ರಾಣೇ ಸರ್ವಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ । ಪ್ರಜಾಪತಿಶ್ಚರಸಿ ಗರ್ಭೇ ತ್ವಮೇವ ಪ್ರತಿಜಾಯಸ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಚ ಪ್ರಜಾಪತಿತ್ವಸ್ಯೋತ್ತರತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಇದಮುಪಲಕ್ಷಣಂ ಪೂರ್ವಂ ಗತಿಶ್ರವಣೇನ ವಿರಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಚಿತ್ತೈಕಾಗ್ರ್ಯಂ ವಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾತ್ಮಜ್ಞಾನಾಸಿದ್ಧೇಸ್ತದರ್ಥೇ ಮಂದಾನಾಂ ಫಲವಿಶೇಷಾರ್ಥಂ ಚ ಪ್ರಾಣೋಪಾಸನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಶ್ನದ್ವಯಾರಂಭಃ । ತತ್ರಾಪಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಾತ್ತೃತ್ವಪ್ರಜಾಪತಿತ್ವಾದಿಗುಣನಿರ್ಧಾರಣಾರ್ಥಂ ದ್ವಿತೀಯಃ ಪ್ರಶ್ನಃ । ತದುತ್ಪತ್ತ್ಯಾದಿನಿರ್ಧಾರಣಪೂರ್ವಕಂ ತದುಪಾಸನವಿಧಾನಾರ್ಥಂ ತೃತೀಯಃ ಪ್ರಶ್ನಃ ಇತ್ಯಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ।
ಪ್ರಜಾಶಬ್ದೇನ ಶರೀರಮೇವ ಗೃಹ್ಯತೇ ನ ಜೀವಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಧಾರಕತ್ವೇನ ತದ್ಧಾರ್ಯತ್ವಾಭಾವಾದಿತ್ಯಾಹ –
ಶರೀರೇತಿ ।
ವಿಭಕ್ತಾನಾಮಿತಿ ನಿರ್ಧಾರಣೇ ಷಷ್ಠೀ ।
ಸ್ವಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಖ್ಯಾಪನಮಿತಿ ।
ಅವಕಾಶದಾನಾದಿಕಮಾಕಾಶಾದೀನಾಂ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಂ ತಸ್ಯ ಖ್ಯಾಪನಂ ತಸ್ಯ ಲೋಕಾನ್ಪ್ರತಿ ಪ್ರಕಟನಂ ತತ್ಪ್ರಕಾಶಯಂತೇ ಕುರ್ವಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಪಾಕಂ ಪಚತೀತಿವತ್ । ಅವಕಾಶದಾನಾದಿಕಂ ಸ್ವಸ್ವಕಾರ್ಯಂ ಸರ್ವಲೋಕಪ್ರಕಟನಂ ಯಥಾ ತಥಾ ಕತರೇ ಕುರ್ವಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧ ॥
ಏಷ ದೇವ ಇತಿ ।
ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಭಿವದನಾದಿವ್ಯವಹಾರಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಚೇತನತ್ವಂ ಸಂಭಾವಯಿತುಂ ದೇವ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಮ್ “ಅಭಿಮಾನಿವ್ಯಪದೇಶಸ್ತು ವಿಶೇಷಾನುಗತಿಭ್ಯಾಮ್”(ಬ್ರ.ಸೂ. ೨।೧।೫) ಇತಿ ನ್ಯಾಯೇನಾಽಽಕಾಶಾದ್ಯಭಿಮಾನಿದೇವತಾಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್ । ತಚ್ಚ ವಿಶೇಷಣಂ ವಾಯ್ವಾದಿಷ್ವಪಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸಂಬಧ್ಯತೇ ।
ವಾಗ್ಗ್ರಹಣಂ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚಕ್ಷುರಾದಿಗ್ರಹಣಂ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಿತಿ ಮತ್ವಾಽಽಹ –
ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೇತಿ ।
ಕಾರ್ಯಲಕ್ಷಣಾಃ ಶರೀರಾಕಾರೇಣ ಪರಿಣತಾ ಆಕಾಶಾದಯಃ । ಕರಣಲಕ್ಷಣಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ।
ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ।
ಆಕಾಶಾದೀನಾಮವಕಾಶದಾನಾದಿರೂಪಂ ಶರೀರಧಾರಣೈಕದೇಶಾತ್ಮಕಂ ಪ್ರಕಾಶ್ಯಂ ಸ್ವಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರಕಾಶ್ಯ ಸರ್ವಲೋಕಪ್ರಕಟಂ ಯಥಾ ತಥಾ ಕೃತ್ವಾಽಭಿವದಂತಿ, ಅಭಿತಃ ಸರ್ವತಃ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಶರೀರಧಾರಣಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಯಮೇವ ಕುರ್ಮ ಇತಿ ವದಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಬಾಣಮಿತಿ ।
ಬವಯೋರಭೇದದ್ವಾತಿ ಕುತ್ಸಿತಂ ಗಂಧಂ ವಹತೀತಿ ವಾ, ವಿನಾಶಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವಾ ದೇಶಾದ್ದೇಶಾಂತರಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವಾ ಬಣಂ ಬಣಮೇವ ಬಾಣಂ ಕಾರ್ಯಕರಣಸಂಘಾತಂ ಶರೀರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨ ॥
ಕಥಮೇತದಿತಿ ।
ಏತದಹಮೈವೈತದಿತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಏವಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಕಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩ ॥
ಉತ್ಕ್ರಾಂತವಾನಿವೇತಿ ।
ಅತ್ಯಂತೋತ್ಕ್ರಾಂತ್ಯಭಾವಾದಿವಶಬ್ದಃ ।
ನಿರಪೇಕ್ಷ ಇತಿ ।
ಸ್ವಯಮೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ದೃಷ್ಟಾಂತೇನೇತಿ ।
ತದ್ಯಥೇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೪ ॥
ಸೂರ್ಯಃ ಸನ್ನಿತಿ ।
ತಪತೀತ್ಯನುಷಂಗಃ ಸಂತಾಪಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಆವಹಪ್ರವಹಾದೀತಿ ।
ಆವಹಾದಯಃ ಸಪ್ತ ವಾಯುಗುಣಾಸ್ತಥಾಭೂತಃ ಸನ್ಮೇಘಾಂಜ್ಯೋತಿಶ್ಚಕ್ರಾದೀಂಶ್ಚ ವಹತೀತಿ ಶೇಷಃ । ಏಷ ದೇವಃ ಪೃಥಿವೀ ಸನ್ಸರ್ವಸ್ಯ ಜಗತೋ ಧಾರಯಿತಾ ರಯಿಶ್ಚಂದ್ರಃ ಸನ್ಸರ್ವಂ ಪುಷ್ಣಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೫ ॥
ಶ್ರದ್ಧಾದೀತಿ ।
ಪ್ರಾಣಾಚ್ಛ್ರದ್ಧಾಂ ಖಂ ವಾಯುರ್ಜ್ಯೋತಿರಾಪ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಷೋಡಶಕಲಾತ್ಮಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಬ್ರಹ್ಮ ಚೇತಿ ।
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಜಾತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಚಬ್ದಾರ್ಥಮಾಹ –
ಯಜ್ಞಾದೀತಿ ।
ಅಧಿಕೃತಂ ಸರ್ವಮೇವೇತ್ಯನ್ವಯಃ ॥ ೬ ॥
ಕಿಂಚೇತಿ ।
ಯಃ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವಿರಾಟ್ಸೋಽಪಿ ತ್ವಮೇವೇತ್ಯನ್ವಯಃ । ಪಿತುರ್ಗರ್ಭೇ ರೇತೋರೂಪೇಣ ಮಾತುರ್ಗರ್ಭೇ ಪುತ್ರರೂಪೇಣ ಯಶ್ಚರತಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಯೋರೇವ ಪ್ರತಿರೂಪಃ ಸನ್ಸದೃಶಃ ಸನ್ಯಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ ಸ ತ್ವಮೇವ ಪ್ರಜಾಯಸ ಇತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಪ್ರತಿಶಬ್ದಾರ್ಥ ಉಕ್ತಃ –
ಪ್ರತಿರೂಪಃ ಸನ್ನಿತಿ ।
ನನು ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಪುತ್ರರೂಪತ್ವಮೇವೋಕ್ತಂ ನ ತು ಪಿತೃಮಾತೃರೂಪತ್ವಂ ತತ್ಕಸ್ಮಾದತ ಆಹ –
ಪ್ರಜಾಪತಿತ್ವಾದೇವೇತಿ ।
ತಸ್ಯ ಸರ್ವಾತ್ಮತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟಾರ್ಥಮಾಹ –
ಸರ್ವದೇಹೇತಿ ।
ಅತ್ರಾಪಿ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟಾರ್ಥಮಾಹ –
ಭೋಕ್ತಾ ಹೀತಿ ।
ಅತಸ್ತವೈವೇತ್ಯತಃಶಬ್ದಾಧ್ಯಾಹಾರೇಣ ಯೋಜ್ಯಮ್ ॥ ೭ ॥
ಹವಿಷಾಂ ಪ್ರಾಪಯಿತೃತಮ ಇತಿ ।
ವಹ್ನಿಶಬ್ದೋ ವಹನಾದ್ವಹ್ನಿರಿತಿ ಯೌಗಿಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪ್ರಥಮಾ ಭವತೀತಿ ।
ಯಜ್ಞಾದಿದೈವೇ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಥಮಂ ನಾಂದೀಮುಖಶ್ರಾದ್ಧಸ್ಯಾವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತ್ವಾತ್ಸಾ ಪ್ರಥಮೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಋಷ ಗತಾವಿತಿ ಧಾತೋರ್ಜ್ಞಾನಾರ್ಥತ್ವಾದೃಷಿಶಬ್ದಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಜನಕಚಕ್ಷುರಾದ್ಯರ್ಥತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಂಗೀರಸಭೂತಾನಾಮಿತಿ ।
ಪ್ರಾಣಾಭಾವೇಽಂಗಾನಾಂ ಶೋಷದರ್ಶನಾತ್ತೇಷಾಮಂಗಿರಸತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಮುಖ್ಯಪ್ರಾಣಸ್ಯಾಥರ್ವತ್ತ್ವಂ ಶ್ರುತ್ಯಾಽಭಿಹಿತಂ ಯದ್ಯಪಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಮಪಿ ತದಂಶತ್ವಾದಥರ್ವಶಬ್ದಾರ್ಥತ್ವಮಿತಿ ಭಾವಃ ॥ ೮ ॥
ಇಹೇಂದ್ರಶಬ್ದೇನ ಪರಮೇಶ್ವರತ್ವಮುಚ್ಯತೇ ಮಘವಾನಿತ್ಯನೇನ ತ್ವಿಂದ್ರ ಉಕ್ತ ಇತಿ ಭೇದಮಾಹ –
ಇಂದ್ರಃ ಪರಮೇಶ್ವರ ಇತಿ ।
ವೀರ್ಯೇಣ ಸಂಹಾರಸಾಮರ್ಥ್ಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸೌಮ್ಯೇನೇತಿ ।
ವಿಷ್ಣ್ವಾದಿರೂಪೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೯ ॥
ಅಸಂಸ್ಕೃತ ಇತಿ ।
ಸಂಸ್ಕಾರಹೀನೋ ವ್ರಾತ್ಯ ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅನೇನ ಸ್ವತಃಶುದ್ಧತ್ವಂ ವಿವಕ್ಷಿತಮಿತ್ಯಾಹ –
ಸ್ವಭಾವತ ಏವೇತಿ ।
ಮಾತರಿಶ್ವೇತಿ ।
ಮಾತರಿಶ್ವ ನ ಇತ್ಯತ್ರ ನಲೋಪಶ್ಛಾಂದಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವಾಯೋಸ್ತ್ವಮಿತಿ ।
ಪಿತೇತ್ಯನುಷಂಗಃ ।
ಅಸ್ಮಿನ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ವಾಯುಮಾತ್ರಪಿತೃತ್ವಾದಸ್ಮದಾದಿಸರ್ವಪಿತೃತ್ವಮನುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾದತ ಆಹ –
ಅತಶ್ಚೇತಿ ।
ಅಸ್ಮದಾದಿಸರ್ವಜನಕತ್ವಾದ್ವಾಯೋಸ್ತಜ್ಜನಕಸ್ಯಾಽಽಕಾಶಾತ್ಮನಃ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಸರ್ವಜನಕತ್ವಂ ಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥೧೦-೧೧ ॥
ವಾಚಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತೇತಿ ।
ವಾಚ್ಯಮಾನರೂಪಾ ತನೂಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ । ಶ್ರೋತ್ರೇ ವ್ಯಾನರೂಪಾ । ಚಕ್ಷುಷಿ ಪ್ರಾಣರೂಪಾ । ಮನಸಿ ಸಮಾನರೂಪಾ । ಸ ಪ್ರಾಣಸ್ತಚ್ಚಕ್ಷುಃ ಸ ವ್ಯಾನಸ್ತಚ್ಛ್ರೋತ್ರಂ ಸೋಽಪಾನಃ ಸಾ ವಾಕ್ಸ ಸಮಾನಸ್ತನ್ಮನ ಇತಿ ಶ್ರುತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಉತ್ಕ್ರಮಣೇನೇತಿ ।
ಪ್ರಾಣೋತ್ಕ್ರಮಣೇ ಸತ್ಯಪಾನಾದ್ಯಾತ್ಮಿಕಾ ವಾಗಾದಿರೂಪಾ ತನೂರಶಿವಾ ಕಾರ್ಯಾಯೋಗ್ಯಾ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೨ ॥
ಬ್ರಾಹ್ಮ್ಯ ಇತಿ ।
ಋಗಾದಿಮಂತ್ರರೂಪಾ ಬ್ರಹ್ಮ್ಯಃ ಶ್ರಿಯಃ । ಋಚಃ ಸಾಮಾನಿ ಯಜೂಂಷಿ । ಸಾ ಹಿ ಶ್ರೀರಮೃತಾ ಸತಾಮಿತಿ ಶ್ರುತೇಃ । ಕ್ಷಾತ್ರ್ಯಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ಧನಾದ್ಯೈಶ್ವರ್ಯರೂಪಾಃ ।
ಅಸ್ಮಿನ್ಪ್ರಶ್ನೇ ನಿರ್ಧಾರಿತಂ ಗುಣಂ ಸಂಗೃಹ್ಯಾಽಽಹ –
ಇತ್ಯೇವಮಿತಿ ।
ಇದಂ ವರಿಷ್ಠತ್ವಾದೇರುಪಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧೩ ॥
ಏವಂ ಪ್ರಜಾಪತಿತ್ವಾತ್ತೃತ್ವಾದಿಗುಣಜಾತಂ ನಿರ್ಧಾರ್ಯ ಪ್ರಾಣಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತ್ಯಾದಿ ನಿರ್ಧಾರಯಂಸ್ತದುಪಾಸನಾಂ ವಿಧಾತುಂ ಪ್ರಶ್ನಾಂತರಮವತಾರಯತಿ –
ಅಥೇತಿ ।
ವೈದರ್ಭಿಪ್ರಶ್ನಾನಂತರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪ್ರಾಣೈರಿತಿ ।
ಯೈರ್ವಾಗಾದಿಪ್ರಾಣೈರಾಕಾಶಾದಿಭಿಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ತತ್ತ್ವಮುಪಲಬ್ಧಂ ತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮಹಿಮತ್ವಾದೇವೋತ್ಪತ್ತಿಶಂಕಾಭಾವಾತ್ಕುತ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಾನುಪಪತ್ತಿಮಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ಅಪಿ ಸಂಹತತ್ವಾದಿತಿ ।
ಅನೇಕಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ಸಾವಯವತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಶರೀರಗ್ರಹಣಮಿತಿ ।
ಶರೀರಪ್ರವೇಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪ್ರಾತಿಷ್ಠತ ಇತಿ ।
ಆಙ್ಪ್ರಶ್ಲೇಷಾದ್ದೀರ್ಘತ್ವಮ್ ॥ ೧ ॥
ವಿಷಮೇತಿ ।
ವಿಷಮಂ ದುರ್ಘಟಂ ಯಥಾ ತಥಾ ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಹ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅತಿಪ್ರಶ್ನಾನಿತಿ ।
ತ್ವದನ್ಯೇಷಾಂ ಪ್ರಶ್ನಾನತಿಕ್ರಾಂತಾನನ್ಯದೀಯಪ್ರಶ್ನಾಗೋಚರಾನ್ಸೂಕ್ಷ್ಮಪ್ರಶ್ನಾನ್ಪ್ರಷ್ಟವ್ಯಾರ್ಥಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅತಿಶಯೇನೇತಿ ।
ಅಪರಬ್ರಹ್ಮಾಪೇಕ್ಷಯಾಽತಿಶಯಿತಮುಖ್ಯಬ್ರಹ್ಮವಿದಸಿ ತ್ವಮಿತಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಾರ್ಥಂ ಸ್ತೌತೀತಿ ಭಾವಃ ॥ ೨ ॥
“ದಿವ್ಯೋ ಹ್ಯಮೂರ್ತಃ ಪುರುಷಃ, ಅಕ್ಷರಾತ್ಪರತಃ ಪರಃ” (ಮು. ಉ. ೨ । ೧ । ೨) “ಏತಸ್ಮಾಜ್ಜಾಯತೇ ಪ್ರಾಣಃ”(ಮು. ಉ. ೨ । ೧ । ೩) ಇತಿ ಮಂತ್ರಾವತ್ರ ಸಂವಾದಯಿತುಂ ತದ್ಗತವಿಶೇಷಣಾನ್ಯಾಹ –
ಪರಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಇತಿ ।
ತಸ್ಯಾನೃತತ್ವಾರ್ಥಂ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಉಚ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಛಾಯೇತಿ ।
ಪ್ರತಿಬಿಂಬಾದಿರೂಪೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏತಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ।
ಪ್ರಕೃತೇ ಜನಕ ಆತ್ಮನಿ ಬ್ರಹ್ಮಣೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕಥಮಾಯಾತೀತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮಾಹ –
ಮನೋಕೃತೇನೇತಿ ।
ಸಂಧಿರಾರ್ಷಃ ।
ತದೇವ ಸಕ್ತ ಇತಿ ।
ಅಸ್ಯ ಕರ್ಮಣೋ ಮನೋ ಯಸ್ಮಿನ್ಫಲೇ ನಿಷಕ್ತಂ ಸಂಸಕ್ತ ಆಸಕ್ತಃ ಸಂಸ್ತದೇವ ಫಲಂ ಕರ್ಮಣಾ ಸಹೈತೀತಿ ಶ್ರುತೌ ಚ ಶರೀರಗ್ರಹಣಂ ಕರ್ಮಸಾಧ್ಯಮುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩ ॥
ಆತ್ಮಾನಾಂ ವಾ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯೇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಂ ದೃಷ್ಟಾಂತೇನಾಽಽಹ –
ಯಥೇತಿ ।
ಇತರಾನಿತಿ ।
ಇತರಾಂಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೀನ್ಯಥಾಸ್ಥಾನಮಕ್ಷ್ಯಾದಿಗೋಲಕಸ್ಥಾನೇ ಸನ್ನಿಧತ್ತೇ ಸನ್ನಿಧಾಪಯತಿ । ಆತ್ಮಭೇದಾನ್ಮುಖ್ಯಪ್ರಾಣಸ್ಯ ವೃತ್ತಿಭೇದಾನ್ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾದೀನ್ಪಾಯ್ವಾದಿಷು ನಿಯುಂಕ್ತ ಇತಿ । ಅತ್ರ ಶ್ರುತ್ಯಾ ನೇತ್ರಾದೀನಾಂ ಚಕ್ಷುರಾದಿಸ್ಥಾನಾನಾಂ ಸ್ಪಷ್ಟತ್ವಾತ್ತಾನಿ ನೋಕ್ತಾನೀತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ॥ ೪ ॥
ಯಃ ಕುರ್ವಂಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ತಂ ಸನ್ನಿಧತ್ತೇ ವಿನಿಯುಂಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಮಧ್ಯ ಇತಿ ।
ಪ್ರಾಣಾಪಾನಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಯಾ ನಾಭಿಸ್ತಸ್ಯಾಂ ಸಮಾನಃ ಪ್ರತಿತಿಷ್ಠತೀತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಸಮಾನಶಬ್ದಾರ್ಥಮುಕ್ತಂ ಶ್ರುತ್ಯಾರೂಢಂ ಕರೋತಿ –
ಏಷ ಹೀತಿ ।
ಆತ್ಮಾಗ್ನಾವಿತಿ ।
ಅತ್ಮನಿ ಶರೀರೇಽಗ್ನಿರ್ಜಾಠರಾಗ್ನಿಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏವಂ ಹುತಪದಬಲಾದನ್ನಸ್ಯ ಹವಿಷ್ಟ್ವಂ ಜಾಠರಾಗ್ನೇರಾಹವನೀಯತ್ವಂ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಸ್ಯ ಹೋಮತ್ವಂ ಚೋಕ್ತ್ವಾ ಶೀರ್ಷಣ್ಯಸಪ್ತದ್ವಾರಾನ್ನಿರ್ಗತಾನಾಂ ಜ್ಞಾನಾನಾಮರ್ಚಿಷ್ಟ್ವಂ ವಕ್ತುಂ ತಸ್ಮಾದೇತಾ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ತಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ಪ್ರಾಪ್ತಾದಿತಿ ।
ಅಗ್ನೇರೌದರ್ಯಾದ್ಧೇತೋಃ ಪ್ರಾಪ್ತಪರಿಪಾಕಾದನ್ನರಸಾದನ್ನನಾಡೀದ್ವಾರಾ ದೇಹಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ನಾಡೀಸ್ಥಾನಂ ಹೃದಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾದನ್ನರಸಾದಿತಿ ಶೇಷಃ । ದರ್ಶನದ್ವಯಂ ಶ್ರವಣದ್ವಯಂ ಪ್ರಾಣದ್ವಯಂ ಮುಖಂ ಚೈಕಂ ರಸನಮಿತಿ ಸಪ್ತಾರ್ಚಿಷಃ । ಜಾಠರಾಗ್ನಿಪಾಕಜನ್ಯಾನ್ನರಸಬಲೇನ ದರ್ಶನಾದೀನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತೇಸ್ತೇಷು ತದರ್ಚಿಷ್ಟ್ವಾರೋಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೫ ॥
ವ್ಯಾನಸ್ಯ ನಾಡೀರೂಪಂ ಸ್ಥಾನಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ನಾಡೀನಾಮುತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನಂ ವಕ್ತುಮಾಹ –
ಹೃದೀತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಹೃದಯಸ್ಯ ಲಿಂಗಾತ್ಮಸ್ಥಾನತ್ವೋಕ್ತೇಃ ಪ್ರಯೋಜನಂ ತು ಕೇಚಿದ್ಯೋಗಿನೋ ನಾಭಿಕಂದಸ್ಯ ನಾಡ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನತ್ವಂ ವದಂತಿ ತನ್ನಿರಾಕರಣಂ, ತತ್ರೈವ ಲಿಂಗಾತ್ಮನಃ ಸಂಚರಣಾರ್ಥಾ ನಾಡ್ಯಃ । ನಾಡೀಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯವಸೃಪ್ಯೇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ । ತತಶ್ಚ ಲಿಂಗಾತ್ಮನೋ ಹೃದಯಸ್ಥಾನತ್ವೇ ತತ್ಸಂಚಾರಮಾರ್ಗಭೂತನಾಡೀನಾಮಪಿ ತದೇವೋತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನಮನ್ಯಥಾ ಪ್ರದೇಶಾಂತರಸ್ಥನಾಡೀನಾಂ ತನ್ಮಾರ್ಗತ್ವಾಯೋಗಾದ್ವಾಸಪ್ತತಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ಹೃದಯಾತ್ಪುರೀತತಮಭಿಪ್ರತಿಷ್ಠಂತ ಇತಿ ಶ್ರುತೇಶ್ಚೇತಿ ।
ಲಿಂಗಶರೀರಸ್ಯಾಽಽತ್ಮತ್ವಮಾತ್ಮೋಪಾಧಿತ್ವೇನ ತದ್ಯೋಗಾದಿತ್ಯಾಹ –
ಆತ್ಮನಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಇತಿ ।
ಯಸ್ಮಾಲ್ಲಿಂಗಾತ್ಮಾ ಹೃದಿ ವರ್ತತೇ ತತ್ಸಂಚಾರಮಾರ್ಗಭೂತನಾಡೀನಾಮಪಿ ತದೇವ ಸ್ಥಾನಮಿತ್ಯಾಹ –
ಅತ್ರೇತಿ ।
ನಾಡೀನಾಂ ಶರೀರವಿಧಾರಕತ್ವೇನ ಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಂ ವಕ್ತುಮೇತದಿತಿ ವಿಶೇಷಣಮ್ । ತಸ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟತ್ವಾದ್ಭಾಷ್ಯೇ ನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್ ।
ಏಕೈಕಸ್ಯಾ ನಾಡ್ಯಾಃ ಶಾಖಾನಾಡ್ಯಃ ಶತಂ ಶತಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ –
ತಾಸಾಮಿತಿ ।
ತತಶ್ಚ ಶತೋತ್ತರಮಯುತಂ ಶಾಖಾನಾಡ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಶಾಖಾನಾಡೀನಾಂ ಚ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದ್ವ್ಯಧಿಕಸಪ್ತತಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ಪ್ರತಿಶಾಖಾನಾಡ್ಯಃ ಸಂತೀತ್ಯಾಹ –
ಪುನರಪೀತಿ ।
ಸಪ್ತತಿರಿತಿಪದಸ್ಯ ಸಂಖ್ಯಾಪ್ರಧಾನತ್ವೇ ಸಹಸ್ರಾಣೀತ್ಯಸ್ಯ ತೇನ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಾಯೋಗಾತ್ಷಷ್ಠ್ಯಂತತಯಾ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಸಹಸ್ರಾಣಾಮಿತಿ ।
ಪ್ರತಿಶಾಖೇತಿ ।
ಪ್ರತಿಶಾಖಾಭ್ಯೋ ನಿರ್ಗತಾ ಅಲ್ಪಶಾಖಾಃ ಪ್ರತಿಶಾಖಾಃ ।
ದ್ವಾಸಪ್ತತಿರಿತ್ಯತ್ರ ವೀಪ್ಸಾರ್ಥಮಾಹ –
ಪ್ರತಿಪ್ರತೀತಿ ।
ಪ್ರತಿಪ್ರತಿನಾಡೀಶತಮಿತ್ಯನಂತರಮೇಕೈಕಸ್ಯಾ ಇತ್ಯನುಷಂಗಃ । ತಥಾ ಚ ಪ್ರತಿಪ್ರತಿನಾಡೀಶತಮೇಕೈಕಸ್ಯಾ ನಾಡ್ಯಾಃ ಪ್ರತಿಶಾಖಾನಾಡೀನಾಂ ದ್ವಾಸಪ್ತತಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ಭವಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥಾ ಚ ಮೂಲಶಾಖಾಪ್ರತಿಶಾಖಾನಾಡ್ಯೋ ಮಿಲಿತ್ವಾ ದ್ವಾಸಪ್ತತಿಕೋಟಯೋ ದ್ವಾಸಪ್ತತಿಲಕ್ಷಾಣಿ ದಶಸಹಸ್ರಂ ಚ ಶತದ್ವಯಮೇಕಾ ಚ ಭವಂತೀತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ।
ಏವಂ ನಾಡೀರುಕ್ತ್ವಾ ವ್ಯಾನಸ್ಯ ತತ್ಸ್ಥಾನತ್ವಮಾಹ –
ಅಸ್ತ್ವಿತಿ ।
ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಸು ನಾಡೀಷು ವಿದ್ಯಮಾನಸ್ಯ ವ್ಯಾನಸ್ಯ ಕಥಂ ವ್ಯಾಪಕತ್ವಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ನಾಡೀನಾಂ ಸರ್ವದೇಹವ್ಯಾಪ್ತೇಸ್ತತ್ಸ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ವ್ಯಾನಸ್ಯ ತದ್ವಾರಾ ವ್ಯಾಪ್ತಿರಿತ್ಯಾಹ –
ಆದಿತ್ಯಾದಿವೇತಿ ।
ಯಥಾಽಽದಿತ್ಯಾದ್ವಿನಿರ್ಗತ್ಯ ರಶ್ಮಯಃ ಸರ್ವತೋ ಗತಾಸ್ತಥಾ ಹೃದಯಾತ್ಸರ್ವತೋಗಾಮಿನ್ಯೋ ನಾಡ್ಯಸ್ತಾಭಿರಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್ ।
ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸರ್ವಶರೀರವ್ಯಾಪ್ತಾವಪಿ ವಿಶೇಷಸ್ಥಾನಮಾಹ –
ಸಂಧೀತಿ ।
ಪ್ರಾಣೇತಿ ।
ಉಚ್ಛ್ವಾಸನಿಶ್ವಾಸಯೋಃ ಪ್ರಾಣಾಪಾನವೃತ್ತ್ಯೋರಭಾವೇ ವ್ಯಾನವೃತ್ತಿರುದ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವೀರ್ಯವದಿತಿ ।
ಅಥ ಯಃ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಯೋಃ ಸಂಧಿಃ ಸ ವ್ಯಾನ ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಯಾನಿ ವೀರ್ಯವಂತಿ ಕರ್ಮಣಿ ಬಲವತಾ ಪುರುಷೇಣ ಸಾಧ್ಯಾನಿ ಧನುರಾಯಮನಾದೀನಿ ತಾನ್ಯಪ್ರಾಣನ್ನನಪಾನನ್ಕರೋತೀತಿ ಶ್ರುತ್ಯಂತರೋಕ್ತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೬ ॥
ಇದಾನೀಮುದಾನಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಂ ವದನ್ಕೇನೋತ್ಕ್ರಮತ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮಾಹ –
ಯಾ ತ್ವಿತಿ ।
ಉಭಾಭ್ಯಾಂ ಸಮಪ್ರಧಾನಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ।
ಅನೇನ ಪುಣ್ಯಾಧಿಕ್ಯೇ ದೇವಲೋಕಂ ಪಾಪಾಧಿಕ್ಯೇ ನರಕಲೋಕಂ ನಯತೀತಿ ಪೂರ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ಭವತಿ ॥ ೭ ॥
ಕಥಂ ಬಾಹ್ಯಮಭಿಧತ್ತೇ ಕಥಮಧ್ಯಾತ್ಮಮಿತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮಾಹ –
ಆದಿತ್ಯ ಇತಿ ।
ಯಾ ದೇವತಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧೇತಿ ।
ಅಗ್ನಿದೇವತಾ ಪೃಥಿವ್ಯೇವ ಯಸ್ಯಾಽಽಯತನಮಗ್ನಿರ್ಲೋಕ ಇತಿ ಶ್ರುತೇರಗ್ನಿಸಂಬದ್ಧಾವಗಮಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅವಷ್ಟಭ್ಯೇತ್ಯನಂತರಮಧ್ಯಾಹಾರೇಣ ವಾಕ್ಯಂ ಪೂರಯತಿ –
ಅಧ ಏವಾಪಕರ್ಷಣೇನೇತಿ ।
ವೃತ್ತಾರ್ಥಂ ಸ್ತಂಭಾದೇರೂರ್ಧ್ವಮುಖೇನ ನಿಖಾತಸ್ಯ ಪರಿತೋ ವಿದ್ಯಮಾನರಜ್ಜುಭಿರಧ ಏವಾಪಕರ್ಷಣೇನ ಪತನಾಭಾವವದಧ ಏವಾಪಕರ್ಷಣೇನ ಶರೀರಸ್ಯ ಪತನಾಭಾವಃ ಸಿಧ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅನುಗ್ರಹಮಿತಿ ।
ಶರೀರಧಾರಣಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅನ್ಯಥೇತಿ ।
ಪೃಥಿವೀದೇವತಾಯಾ ವಿಧಾರಣಾಕರಣೇ ಗುರುತ್ವಾದಪಾನೇನಾಧ ಆಕರ್ಷಣಾಚ್ಚ ಸಾವಕಾಶೇ ಭೂಮ್ಯಾದಿಪತನಪ್ರತಿಬಂಧಕಾಭಾವಸ್ಥಲೇ ಪತೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಂತರಾ ಯದಾಕಾಶ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಯದೇತದಿತಿ ।
ಯದಿತಿ ಕ್ಲೀಬತ್ವಂ ಛಾಂದಸಮಿತ್ಯಾಹ –
ಯ ಆಕಾಶ ಇತಿ ।
ಮಂಚಸ್ಥವದಿತಿ ।
ಮಂಚಾಃ ಕ್ರೋಶಂತೀತ್ಯತ್ರ ಮಂಚಶಬ್ದೇನ ಮಂಚಸ್ಥಾ ಯಥಾ ಲಕ್ಷ್ಯಂತೇ ತಥಾಽಽಕಾಶಶಬ್ದೇನ ತತ್ಸ್ಥೋ ವಾಯುರ್ಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸ ಸಮಾನ ಇತಿ ।
ಸಾಮಾನಾಢಿಕರ್ಣ್ಯಮನುಗ್ರಾಹ್ಯಾನುಗ್ರಾಹಕಯೋರಭೇದೋಪಚಾರಾದಿತ್ಯಾಹ –
ಸಮಾನಮನುಗೃಹ್ಣಾನ ಇತಿ ।
ಏವಮುತ್ತರತ್ರಾಪ್ಯನುಗ್ರಹೇ ಹೇತುಮಾಹ –
ಸಮಾನಸ್ಯೇತಿ ।
ಶರೀರಾಂತರಾಕಾಶಸ್ಥತ್ವಂ ಸಮಾನಸ್ಯ ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವಿವ್ಯಂತರಾಕಾಶಸ್ಥತ್ವಂ ಬಾಹ್ಯವಾಯೋರಿತ್ಯಂತರಾಕಾಶಸ್ಥತ್ವಂ ತಯೋಸ್ತುಲ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವಾಯುರ್ವ್ಯಾನ ಇತ್ಯತ್ರ ತ್ವಂತರಾಕಾಶಸ್ಥತ್ವಂ ವಿಶೇಷರಹಿತಂ ವಾಯುಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸಮುಚ್ಚೀಯತ ಇತಿ ನ ಪೂರ್ವಾಭೇದ ಇತ್ಯಾಹ –
ಸಾಮಾನ್ಯೇನೇತಿ ॥ ೮ ॥
ತೇಜೋ ಹ ವಾ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಯದ್ಬಾಹ್ಯಮಿತಿ ।
ಪೂರ್ವಮಾದಿತ್ಯಾತ್ಮಕಂ ವಿಶೇಷತೇಜ ಉಕ್ತಮತ್ರ ತೇಜಃಸಾಮಾನ್ಯಮುಚ್ಯತ ಇತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಸಾಮಾನ್ಯಂ ತೇಜ ಇತಿ ।
ಏವಮಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ರೂಪೇಣ ಮುಖ್ಯಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾನೋದಾನವ್ಯಾನಾನುಗ್ರಾಹಕತ್ವೋಕ್ತ್ಯಾಽಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಪ್ರಾಣಾದಿವೃತ್ತ್ಯನುಗ್ರಾಹಕತ್ವಮುಕ್ತಮ್ । ಆದಿತ್ಯಾಗ್ನ್ಯಾಕಾಶಸಾಮಾನ್ಯವಾಯುತೇಜೋರೂಪೀ ಸನ್ಬಾಹ್ಯಮಧಿದೈವಮಾದಿತ್ಯಾದಿಕಂ ಧಾರಯತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ತದ್ರೂಪೇಣಾವಸ್ಥಾನಮೇವ ತದ್ಧಾರಣಂ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾದ್ಯನುಗ್ರಹೇಣ ಚಕ್ಷುರಾದ್ಯನುಗ್ರಹೋಕ್ತೇಸ್ತದ್ವಾರಾ ತದ್ಗ್ರಾಹ್ಯಾಧಿಭೂತವಿಧಾರಕತ್ವಮುಕ್ತಮ್ । ಸ ಪ್ರಾಣಸ್ತಚ್ಚಕ್ಷುಃ ಸೋಽಪಾನಃ ಸಾ ವಾಕ್ಸ ವ್ಯಾನಸ್ತಚ್ಛ್ರೋತ್ರಂ ಸ ಸಮಾನಸ್ತನ್ಮನಃ ಸ ಉದಾನಃ ಸ ವಾಯುರಿತಿ ಶ್ರುತ್ಯಂತರೇ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ ಪ್ರಾಣಾದ್ಯಾತ್ಮತ್ವೋಕ್ತೇಶ್ಚಕ್ಷುರಾದ್ಯನುಗ್ರಾಹಕತ್ವೋಕ್ತ್ಯಾ ಚಕ್ಷುರಾದಿರೂಪಾಧ್ಯಾತ್ಮವಿಧಾರಕತ್ವಂ ಚೋಕ್ತಮಿತಿ ಕಥಂ ಬಾಹ್ಯಮಭಿಧತ್ತೇ ಕಥಮಧ್ಯಾತ್ಮಮಿತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮುಕ್ತಮಿತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ।
ತೇಜಸ ಉದಾನವಾಯ್ವನುಗ್ರಾಹಕತ್ವಂ ವ್ಯತಿರೇಕಪ್ರದರ್ಶನೇನ ಸಾಧಯತಿ –
ಯಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ತಸ್ಮಾತ್ತೇಜಃಸ್ವಭಾವ ಉತ್ಕ್ರಾಂತಿಕೃದಪ್ಯುದಾನವಾಯುರ್ಬಾಹ್ಯತೇಜೋನುಗೃಹೀತಃ ಸನ್ನೇವ ಶರೀರೇ ವರ್ತತೇ ತಸ್ಮಾಜ್ಜೀವಜೀವನಹೇತುಕರ್ಮೋಪರಮೇ ಬಾಹ್ಯತೇಜೋಽನುಗ್ರಹಾಭಾವೇನೋಪಶಾಂತತೇಜಾ ಮುಮೂರ್ಷುರ್ಭವತೀತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಸ್ವಾಭಾವಿಕಮಿತಿ ।
ಜಾಠರಾಗ್ನಿಕೃತಂ ಹಸ್ತಾದಿನಾ ಸ್ವಶರೀರಸ್ಪರ್ಶೇ ಸತ್ಯುಷ್ಣತ್ವೇನೋಪಲಭ್ಯಮಾನಂ ತೇಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಭವತ್ಯುತ್ಪದ್ಯತ ಇತಿ ಭವಃ ಶರೀರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಶರೀರಾಂತರಪ್ರತಿಪತ್ತಿರಾತ್ಮನೋಽಕ್ರಿಯಸ್ಯ ನ ಭವತೀತಿ ಶಂಕತೇ –
ಕಥಮಿತಿ ।
ಇಂದ್ರಿಯೋಪಾಧಿವಶಾದಿಯಾಹ –
ಸಹೇತಿ ।
ಮನಸಿ ಸಂಪದ್ಯಮಾನೈರಿಂದ್ರಿಯೈಃ ಸಹ ಶರೀರಾಂತರಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತ ಇತಿ ಪೂರ್ವೇಣಾನ್ವಯಃ ॥ ೯ ॥
ಉಕ್ತಶರೀರಾಂತರಪ್ರಾಪ್ತಿಮೇವೋತ್ಕ್ರಾಂತಿಕ್ರಮಪ್ರದರ್ಶನೇನ ಸಪಷ್ಟೀಕರ್ತುಂ ಯಚ್ಚಿತ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ ವಾಕ್ಯಂ ತದಪೇಕ್ಷಿತಾಧ್ಯಾಹಾರಂ ಕುರ್ವನ್ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಮರಣೇತಿ ।
ಯಚ್ಚಿತ್ತ ಇತಿ ।
ಯದೇವ ದೇವತಿರ್ಯಗಾದಿಶರೀರಂ ಸಮ್ಯಗಿತಿ ಚಿತ್ತೇ ಯಸ್ಯ ಸ ಯಚ್ಚಿತ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪ್ರಾಣಂ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನಂ ಲೋಕವ್ಯವಹಾರೇಣ ಪ್ರಥಯತಿ –
ತದೇತಿ ।
ತೇಜಸಾ ತೇಜೋಽನುಗೃಹೀತಯೋದಾನವೃತ್ತ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏವಂಭೂತೋ ಭೋಕ್ತೋದಾನಸಂಯುಕ್ತಃ ಪ್ರಾಣಃ ಕಂ ನಯತೀತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ತಮೇವ ಭೋಕ್ತಾರಂ ನಯತೀತಿ ವದನ್ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಮಾಹ –
ಸ ಏವಮಿತಿ ।
ಏವಕಾರಸ್ಯ ತಮೇವೇತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಯಥಾಸಂಕಲ್ಪಿತಮಿತಿ ।
ಕರ್ಮಜ್ಞಾನಾದಿಸಾಧನಾನುಷ್ಠಾನದಶಾಯಾಂ ಸಂಕಲ್ಪಿತಂ ಮರಣಕಾಲೇ ವಾಸನಾರೂಪೇಣ ಪುನರಭಿವ್ಯಕ್ತಂ ಲೋಕಂ ದೇವಾದಿಶರೀರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೦ ॥
ಏವಂ ಪ್ರಾಣಸ್ವರೂಪಂ ನಿರ್ಧಾರ್ಯ ತದುಪಾಸನಂ ವಿಧತ್ತೇ –
ಯಃ ಕಶ್ಚಿದಿತಿ ।
ಉತ್ಪತ್ತ್ಯಾದಿಭಿರ್ಯಥೋಕ್ತವಿಶೇಷಣೈರ್ವಿಶಿಷ್ಟಮ್ । ಆತ್ಮನಃ ಪ್ರಾಣೋ ಜಾಯತೇ, ಮನಃಕೃತಾಭ್ಯಾಂ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾಭ್ಯಾಂ ಶರೀರಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ । ಅಾತ್ಮಾನಂ ಚ ಪಂಚಧಾ ವಿಭಜ್ಯ ಪಾಯೂಪಸ್ಥಯೋರಪಾನಂ ಸ್ವಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರಾಣಂ ಚಕ್ಷುಃಶ್ರೋತ್ರಿಯೋಃ, ನಾಭೌ ಸಮಾನಮ್, ನಾಡೀಸಮೂಹೇ ವ್ಯಾನಮ್, ಉದಾನಂ ಚ ಸುಷುಮ್ನಾಯಾಂ ಸ್ಥಾಪಯತಿ । ಉದಾನೇನೋತ್ಕ್ರಾಮತಿ, ಬಾಹ್ಯೈಃ ಪ್ರಾಣಾಪಾನವ್ಯಾನಸಮಾನೋದಾನಾನುಗ್ರಾಹಕೈರಾದಿತ್ಯಪೃಥಿವೀದೇವತಾಕಾಶವಾಯುತೇಜೋರೂಪೈರಧಿದೈವಮಾದಿತ್ಯಾದಿಕಮಾದಿತ್ಯಾದಿಕೃತಾನುಗ್ರಹೈರಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಚಕ್ಷುರ್ವಾಕ್ಶ್ರೋತ್ರಮನಸ್ತ್ವಕ್ಚಕ್ಷುರಾದಿಗ್ರಾಹ್ಯಮಧಿಭೂತಂ ಚ ಧಾರಯತಿ । ಸ ಏವೋದಾನವೃತ್ತ್ಯಾ ಭೋಕ್ತ್ರಾ ಚ ಯುಕ್ತೋ ಭೋಕ್ತಾರಂ ಲೋಕಾಂತರಂ ನಯತಿ । ಸ ಏವ ಚ ವರಿಷ್ಠಃ ಪ್ರಜಾಪತಿರತ್ತಾ ಚೇತ್ಯೇವಂ ಪ್ರಾಣಂ ವೇದೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಐಹಿಕಫಲಮುಕ್ತ್ವಾಽಽಮುಷ್ಮಿಕಫಲಮಾಹ –
ಪತಿತ ಇತಿ ।
ಅಮೃತತ್ವಂ ಚ ನಾತ್ರ ಮುಖ್ಯಂ ಕಿಂತು ಪ್ರಾಣಸಾಯುಜ್ಯಮೇವೇತ್ಯಾಹ –
ಪ್ರಾಣೇತಿ ।
ಇದಂ ತು ಕಾಮಿನಃ, ನಿಷ್ಕಾಮಸ್ಯ ತು ಚಿತ್ತೈಕಾಗ್ರ್ಯಮ್ । ತಚ್ಛುದ್ಧಿದ್ವಾರಾ ಮುಖ್ಯಮೇವಾಮೃತತ್ವಂ ಭವತೀತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ॥ ೧೧ ॥
ಆಯತಿಮಿತಿ ।
ಆಯಾತಿಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಹ್ರಸ್ವತ್ವಂ ಛಾಂದಸಮ್ ॥ ೧೨ ॥
ಏವಂ ಕರ್ಮವಿದ್ಯಾಗತಿಶ್ರವಣೇನ ವಿರಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣವಿದ್ಯಯಾ ಚಿತ್ತೈಕಾಗ್ರ್ಯತಚ್ಛುದ್ಧಿಮತೋಽತ ಏವ ಸಾಧನಚತುಷ್ಟಯವತೋ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿಣಃ ಪರವಿದ್ಯೋಕ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಶ್ನತ್ರಯಮಾರಭತೇ –
ಅಥ ಹೈನಮಿತಿ ।
ಪೂರ್ವವಿದ್ಯಯೈವಾಮೃತತ್ವೋಕ್ತೇರುತ್ತರಪ್ರಶ್ನಾರಂಭೋ ವ್ಯರ್ಥ ಇತ್ಯತ ಆಹ –
ಪ್ರಶ್ನತ್ರಯೇಣೇತಿ ।
ಸಂಸಾರಮಿತಿ ।
ಅತೋ ನ ತನ್ಮುಖ್ಯಮಮೃತತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತಸ್ಯ ಸಂಸಾರತ್ವೇ ವ್ಯಾಕೃತತ್ವಂ ಹೇತುಮಾಹ –
ವ್ಯಾಕೃತವಿಷಯಮಿತಿ ।
ವ್ಯಾಕೃತಾಶ್ರಯಂ ತದಂತರ್ಗತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ।
ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಸಂಬಂಧೇನ ಲಕ್ಷ್ಯತೇಽಭಿವ್ಯಜತ ಉತ್ಪದ್ಯತ ಇತಿ ತಥಾ । ಯದ್ವಾಽಪರಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನೋಭಯಾತ್ಮಕತ್ವಾದ್ವಾ ತಥಾ । ತಸ್ಮಾದನಿತ್ಯಮಿತ್ಯತೋಽಪಿ ಸಂಸಾರತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣ ಆತ್ಮಾ ತು ನ ತಥೇತ್ಯಾಹ –
ಅಸಾಧ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಅತೀಂದ್ರಿಯವಿಷಯಮಿತಿ ।
ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯತ್ವಮತಿಕ್ರಾಂತಮಿತ್ಯವ್ಯಾಕೃತಮಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತತ್ರ ಹೇತುಃ –
ಅಪ್ರಾಣಮಿತಿ ।
ಪ್ರಾಣಾಗೋಚರತ್ವೇನ ತದಾತ್ಮಕಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಗೋಚರತ್ವಂ ಮನೋಗೋಚರತ್ವೇನ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಾಗೋಚರತ್ವಮುಕ್ತಮ್ ।
ಸುಖರೂಪತಾಮಾಹ –
ಶಿವಮಿತಿ ।
ನಿವೃತ್ತಾನರ್ಥತ್ವಮಾಹ –
ಶಾಂತಮಿತಿ ।
ತತ್ರ ಭಾವವಿಕಾರರಹಿತತ್ವಂ ಹೇತುಮಾಹ –
ಅವಿಕೃತಮಿತಿ ।
ಅನೇನೋತ್ಪತ್ತಿಪರಿಣಾಮವೃದ್ಧಯೋ ನಿಷಿದ್ಧಾಃ । ಅಕ್ಷರಮಿತ್ಯಪಕ್ಷಯವಿನಾಶೌ ನಿಷಿದ್ಧೌ । ಉತ್ಪತ್ತಿನಿಷೇಧೇನ ತದನಂತರಭಾವ್ಯಸ್ತಿತ್ವಂ ನಿಷಿದ್ಧಮ್ । ಅತ್ರ ಸರ್ವತ್ರ ಹೇತುಃ ।
ಸತ್ಯಮಿತಿ ।
ಕಾಲತ್ರಯೇಽಪ್ಯೇಕರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತತ್ರ “ಅಥ ಪರಾ ಯಯಾ ತದಕ್ಷರಮಧಿಗಮ್ಯತೇ”(ಮು. ಉ. ೧ । ೧ । ೫) ಇತ್ಯಾದಿ ವಾಕ್ಯಂ ಮಾನಮಾಹ –
ಪರವಿದ್ಯಾಗಮ್ಯಮಿತಿ ।
ದಿವ್ಯೋ ಹ್ಯಮೂರ್ತಃ ಪುರುಷ ಇತಿ ಮಂತ್ರಮಪ್ಯಾಹ –
ಪುರುಷಾಖ್ಯಮಿತಿ ।
ಕಥಂ ಪುರುಷಶಬ್ದೋದಿತಂ ಪೂರ್ಣತ್ವಂ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯಂತರವಸ್ತುಭೇದಾದತ ಆಹ –
ಸಬಾಹ್ಯೇತಿ ।
ಸ ಏವ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯಂತರಾತ್ಮಕಸ್ತದ್ವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ತದುಭಯಂ ನಾಸ್ತಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪ್ರಶ್ನತ್ರಯಮಿತಿ ।
ಯದ್ಯಪಿ ಪಂಚಮಃ ಪ್ರಶ್ನೋಽಪರವಿದ್ಯಾವಿಷಯ ಏವ ಪ್ರಣವೋಪಾಸನವಿಷಯತ್ವಾತ್ತಥಾಽಪಿ ತಸ್ಯ ಕ್ರಮಮುಕ್ತಿಫಲತ್ವೇನ ನಿರ್ವಿಶೇಷಾತ್ಮನ್ಯೇವ ಸವಿಶೇಷಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿದ್ವಾರಾ ಪರ್ಯವಸನಾತ್ಸೋಽಪಿ ಪರವಿಷಯ ಏವೇತಿ ಭಾವಃ ।
ಏವಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಪ್ರಶ್ನತ್ರಯಸ್ಯಾಪಿ ಸಂಬಂಧಮುಕ್ತ್ವಾ ಚತುರ್ಥಪ್ರಶ್ನಸ್ಯ ಪ್ರಾತಿಸ್ವಿಕಸಂಬಂಧಮಾಹ –
ತತ್ರೇತಿ ।
ಯಸ್ಮಾದಿತ್ಯಸ್ಯ ಕಿಂಲಕ್ಷಣಂ ವಾ ತದಕ್ಷರಮಿತಿ ತಚ್ಛಬ್ದೇನಾನ್ವಯಃ ।
ಉಕ್ತಮಿತಿ ।
ಯಥಾ ಸುದೀಪ್ತಾತ್ಪಾವಕಾದ್ವಿಸ್ಫುಲಿಂಗಾಃ ಸಹಸ್ರಶಃ ಪ್ರಭವಂತೇ ಸರೂಪಾಸ್ತಥಾಽಕ್ಷರಾದ್ವಿವಿಧಾಃ ಸೋಮ್ಯ ಭಾವಾಃ ಪ್ರಜಾಯಂತೇ ತತ್ರ ಚೈವಾಪಿಯಂತೀತಿ ಮಂತ್ರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏತದ್ವಿವಕ್ಷಯೇತಿ ।
ಮಂತ್ರೋಕ್ತಾರ್ಥವಿಸ್ತಾರಾನುವಾದಿತ್ವಾದಸ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯೇತಿ ಭಾವಃ । ಅತ್ರಾಕ್ಷರಸ್ವರೂಪಸ್ಯೈವ ವಿವಕ್ಷಿತತ್ವಾತ್ತನ್ನಿರ್ಣಯಾರ್ಥಂ ಕಾನಿ ಸ್ವಪಂತೀತ್ಯಾದಿಪ್ರಶ್ನೋ ಜಾಗರಿತಾದಿನಾ ಧರ್ಮಿವಿಶೇಷನಿರ್ಧಾರಣಾರ್ಥಃ, ಅನ್ಯಥಾ ತೇಷಾಮಾತ್ಮಧರ್ಮತ್ವಶಂಕಾಯಾಂ ತನ್ನಿರ್ವಿಶೇಷತ್ವನಿರ್ಣಯಾಸಿದ್ಧೇಃ । ಭಾವಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪವಿಭಾಗಾದಿವಿವಕ್ಷಾ ತು ತಾಃ ಪುನಃ ಪುನರುದಯತಃ ಪ್ರಚರಂತೀತಿ ದೃಷ್ಟಾಂತಬಲಾದ್ಯತ್ರೈಕೀಭಾವಸ್ತತೋ ವಿಭಾಗೇನ ನಿರ್ಗಮನಮಿತ್ಯಕ್ಷರ ಏಕೀಭೂತಾನಾಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಕಾರ್ಯಕರಣಾನಾಮಕ್ಷರಾದ್ವಿಭಾಗಪ್ರತೀತೇಸ್ತಾವನ್ಮಾತ್ರೇಣ ಭಾಷ್ಯ ಉಕ್ತೇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ । ತತ್ರಾಽಽದ್ಯಪ್ರಶ್ನೇನ ಜಾಗರಿತಸ್ಯ ಧರ್ಮೀ ಪೃಷ್ಟಃ । ಸ್ವಪ್ನೇ ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರೋಪರಮೇ ಜಾಗರಿತಂ ನಾಸ್ತಿ ಸ ತಸ್ಯ ಧರ್ಮ ಇತಿ ನಿಶ್ಚೇತುಂ ಶಕ್ಯತ್ವಾತ್ । ದ್ವಿತೀಯೇನಾವಸ್ಥಾತ್ರಯೇಽಪಿ ಶರೀರರಕ್ಷಣಂ ಕಸ್ಯ ಧರ್ಮ ಇತಿ ಪೃಷ್ಟಮ್ । ಜಾಗ್ರತೋಽನುಪರತವ್ಯಾಪಾರಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ದೇಹರಕ್ಷಕತ್ವೋಪಪತ್ತೇಃ । ತೃತೀಯೇನ ಸ್ವಪ್ನಸ್ಯ ಧರ್ಮೀ ಪೃಷ್ಟಃ । ಚತುರ್ಥೇನ ಸುಷುಪ್ತಿಧರ್ಮೀ, ಸುಖಮಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಮಿತಿ ಸುಪ್ತೋತ್ಥಿತಸ್ಯ ಪರಾಮರ್ಶೇ ಸುಖಸ್ಯ ಸುಷುಪ್ತಿಸಂಬಂಧಾವಗಮಾತ್ । ಪಂಚಮಪ್ರಶ್ನೇನಾವಸ್ಥಾತ್ರಯವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಮವಸ್ಥಾತ್ರಯಪರ್ಯವಸಾನಭೂಮಿರೂಪಂ ತುರೀಯಮಕ್ಷರಂ ಪೃಷ್ಟಮಿತಿ ವಿವೇಕಃ ।
ಕಾರ್ಯೇತಿ ।
ಕಾರ್ಯಂ ಶರೀರಂ ಪ್ರಾಣೋ ವಾ, ಕರಣಾನಿ ಮನಆದೀನಿ ।
ಪದಾರ್ಥಾನುಕ್ತ್ವಾ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಂ ಪಿಂಡೀಕೃತ್ಯಾಽಽಹ –
ತತ್ಕಿಮಿತಿ ।
ತತ್ಪದಂ ಪೂರ್ವಾಪರಯೋಃ ಸಂಬಧ್ಯತೇ ।
ಪ್ರಸನ್ನಮಿತಿ ।
ವಿಷಯಸಂಪರ್ಕಕಾಲುಷ್ಯರಾಹಿತ್ಯಮ್ ।
ನಿರಾಯಾಸೇತಿ ।
ನಿರಾಯಾಸೇನ ವಿಕ್ಷೇಪಾಭಾವಮಾತ್ರೇಣ ಲಕ್ಷ್ಯತೇಽಭಿವ್ಯಜ್ಯತೇ ನಿರ್ವಾತಸ್ಥಾಪಿತದೀಪಾಲೋಕವದನಾಬಾಧಂ ವಿನಾಶರಹಿತಂ ಸತ್ಯಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏತದಿತಿ ।
ಸುಷುಪ್ತೇ ಪ್ರಕಾಶಮಾನಂ ಸುಖಮಹಮಸ್ವಾಪ್ಸಮಿತಿಪರಾಮರ್ಶಮೂಲಭೂತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲ ಇತಿ ।
ಯದ್ಯಪಿ ಪಂಚಮೇನ ಪ್ರಶ್ನೇನ ತುರೀಯಂ ಪೃಚ್ಛ್ಯತೇ ನ ಸುಷುಪ್ತಿಸ್ತಥಾಽಪಿ ಸಂಸಾರದಶಾಯಾಂ ಸರ್ವೋಪಾಧಿರಹಿತತುರೀಯಾವಸ್ಥಾಭಾವೇನ ವಿವೇಕತ ಏವ ತಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನೀಯತ್ವಾತ್ತತ್ಸುಷುಪ್ತಾವಜ್ಞಾನೇ ಸತ್ಯಪೀತರೋಪಾಧಿರಾಹಿತ್ಯೇನ ತತ್ರೈವ ಸರ್ವೋಪಾಧಿವಿವೇಕಕರಣೇನ ತುರೀಯಪ್ರದರ್ಶನಸ್ಯ ಸುಕರತ್ವಾತ್ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ತುರೀಯಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಸರ್ವಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠೋಕ್ತೇತಿ –
ಸಮ್ಯಗೇಕೀಭೂತಾ ಇತಿ ।
ತದಾತ್ಮಭಾವಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ವಿಲಯಂ ಗತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಮಧುನಿ ರಸವದಿತಿ ।
ಯಥಾ ನಾನಾಪುಷ್ಪರಸಾ ಮಧುನ್ಯೇಕೀ ಭವಂತಿ ತದ್ವದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವಿವೇಕಾಭಾವಮಾತ್ರೇಣ ದೃಷ್ಟಾಂತಾವುಕ್ತೌ, ತತ್ರ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಲಯಾಭಾವಾದಿತ್ಯಾಹ –
ವಿವೇಕಾನರ್ಹಾ ಇತಿ ।
ಪೂರ್ವಂ ವಿವೇಕಾನರ್ಹಾಃ ಸಂತಃ ಪಂಚಾತ್ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ನ ಚಾನೇನಾಪಿ ಪ್ರಶ್ನೇನಾವಿದ್ಯಾವಾಸನಾಭಿರವಿವಿಕ್ತಃ ಸೌಷುಪ್ತ ಏವ ಪೃಷ್ಟ ಇತಿ ಶಂಕ್ಯಮ್ । ಪರ ಆತ್ಮನ್ಯಕ್ಷರೇ ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಾದೇಷ ಹಿ ದ್ರಷ್ಟೇತ್ಯಾದ್ಯಜ್ಞಾನಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತಸ್ಯ ಭೋಕ್ತುರಪಿ ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠಾಯಾ ಅಭಿಧಾಸ್ಯಮಾನತ್ವಾದಚ್ಛಾಯಮಿತ್ಯಜ್ಞಾನಾಭಾವೋಕ್ತೇಶ್ಚ ತುರೀಯಮೇವ ಪೃಷ್ಟಮಿತಿ ಭಾವಃ । ನನು ಕಾರ್ಯಕಾರಣವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇ ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಾಧಿಕರಣೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿದವಗತೇ ಕಸ್ಮಿನ್ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ಇತಿ ವಿಶೇಷಪ್ರಶ್ನೋ ಘಟತೇ । ನ ಚ ತಸ್ಯಾವಗತಿರಸ್ತಿ । ನ ಚ ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಸಾಧಿಕರಣತ್ವೇನ ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾಧಿಕರಣಾವಗತಿರಸ್ತೀತಿ ವಾಚ್ಯಮ್ । ತತ್ತದುಪಾದಾನಾನಾಮೇವಾಚೇತನಾನಾಂ ತದಧಿಕರಣತ್ವೇನ ತದತಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಚೇತನಸ್ಯಾಸಿದ್ಧಿರಿತಿ ಶಂಕತೇ ।
ನನ್ವಿತಿ ।
ದಾತ್ರಂ ನಾಮ ಸಸ್ಯಾದಿಲವಣಾರ್ಥಃ ಶಸ್ತ್ರವಿಶೇಷಃ ।
ಸ್ವಾತ್ಮನೀತಿ ।
ಸೋಪಾದಾನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸುಷುಪ್ತಪುರುಷಾಣಾಂ ಕರಣಾನಾಮಿತಿ ।
ಸುಷುಪ್ತಪುರುಷಾಣಾಂ ಯಾನಿ ಕರಣಾನಿ ತೇಷಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಏಷ ಹಿ ದ್ರಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪುರುಷಾಣಾಮಪ್ಯೇಕೀಭಾವಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾದ್ವಾ ಪುರುಷಾಣಾಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಅಸ್ಮಿನ್ಪಕ್ಷೇ ಕರಣಾನಾಂ ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ । ಪ್ರಷ್ಟುಃ ಶಂಕಾಯಾಃ ಕುತಃ ಪ್ರಾಪ್ತಿರಿತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಸಂಹತಾನಾಂ ಪರಾರ್ಥತ್ವೇನ ವ್ಯಾಪೃತತ್ವಾತ್ಸಂಹತತ್ವೇನ ಹೇತುನಾ ಪರಸ್ಮಿಂಶ್ಚೇತನೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾವಗತೇ ಪ್ರಷ್ಟುರ್ವಿಶೇಷಪ್ರಶ್ನೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಯುಕ್ತೈವ ತ್ವಿತಿ ।
ಸ್ವಾಮ್ಯರ್ಥಾನಿ ಸಂಘಾತಾಭಿಮಾನ್ಯರ್ಥಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಆಶಂಕಾನುರೂಪ ಇತಿ ।
ಮನಸಿ ವಿದ್ಯಮಾನಾಶಂಕಾನುರೂಪೋ ವಾಚಿಕಃ ಪ್ರಶ್ನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅತ್ರ ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠಾನವಿಶಿಷ್ಟ ಆತ್ಮಾ ನ ಪೃಷ್ಟಃ ಕಿಂತು ತದುಪಲಕ್ಷಿತಃ ಕೇವಲ ಆತ್ಮಾ ಪೃಷ್ಟ ಇತಿ ವ್ಯಾಕ್ಯತಾತ್ಪರ್ಯಮಾಹ –
ಅತ್ರ ತ್ವಿತಿ ।
ಭವಂತೀತ್ಯನಂತರಂ ಪೃಷ್ಟಮಿತಿ ಶೇಷಃ ॥ ೧ ॥
ಯತ್ತ್ವಯಾ ಪೃಷ್ಟಂ ತಚ್ಛೃಣ್ವಿತ್ಯನ್ವಯಃ । ತಸ್ಯೈವಾರ್ಕಸ್ಯ ತಾ ಮರೀಚಯ ಇತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ವಿಕೀರ್ಯಂತ ಇತಿ ।
ದಶದಿಕ್ಷು ಕ್ಷಿಪ್ಯಂತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸ್ವಪ್ನೇಽಪಿ ಚಕ್ಷುರಾದಿವ್ಯಾಪಾರೋಪಲಬ್ಧೇರೇಕೀಭಾವೋಽಸಿದ್ಧ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ವಾಸನಾಮಯೇಂದ್ರಿಯವ್ಯಾಪರೋಪಲಬ್ಧಾವಪಿ ಬಾಹ್ಯಶಬ್ದಾದಿಶ್ರವಣಾದಿವ್ಯಾಪಾರಾಭಾವೇನ ತಂ ಸಾಧಯಿತುಂ ತೇನೇತಿ ವಾಕ್ಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ –
ಯಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಾಮೇಕೀಭಾವೋ ನಾಮ ಸ್ವಸ್ವವ್ಯಾಪಾರಂ ವಿಹಾಯ ಮನಸ್ತಂತ್ರತಯಾಽವಸ್ಥಾನಮಾತ್ರಂ ನ ತು ಮುಖ್ಯಮೇಕತ್ವಂ ತೇಷಾಂ ಮನಃಪ್ರಕೃತಿಕತ್ವಾಭಾವೇನಾಪ್ರಕೃತೌ ತದನುಪಪತ್ತೇರಿತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯೇವಕಾರಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಃ ।
ನೇಯಾಯತ ।
ಇಣೋ ಗತ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಯಙಂತಸ್ಯ ರೂಪಮೇತನ್ನ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨ ॥
ಕಾನಿ ಸ್ವಪಂತೀತ್ಯಸ್ಯ ಸವಿಷಯಾಣಿ ಬಾಹ್ಯಕಾರಣಾನಿ ಸ್ವಪಂತ್ಯುಪರಮಂತೇಽತಸ್ತೇಷಾಮೇವ ಜಾಗರಣಂ ಧರ್ಮ ಇತ್ಯುತ್ತರಮುಕ್ತ್ವಾ ಕಾನಿ ಜಾಗ್ರತೀತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮಾಹ –
ಸುಪ್ತವತ್ಸ್ವಿತಿ ।
ಪ್ರಾಣಾನಾಮಗ್ನಿತ್ವಂ ಗೌಣಮಿತ್ಯಾಹ –
ಅಗ್ನಯ ಇವೇತಿ ।
ಅಪಾನಸ್ಯ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯತ್ವೇ ಯದ್ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾತ್ಪ್ರಣೀಯತೇ ಪ್ರಣಯನಾದಿತೀದಂ ವಾಕ್ಯಂ ವ್ಯವಹಿತಾಪಿ ಹೇತುತ್ವೇನ ಯೋಜಯತಿ –
ಯಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ಪ್ರಣಾಯನಾದಿತಿ ಪದಂ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯವಿಶೇಷಣಮಿತ್ಯಾಹ –
ಪ್ರಣಯನೋ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ ಇತಿ ।
ತತ್ಸದೃಶಮಾಹವನೀಯಃ ಪ್ರಾಣ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಂ ಸಾದೃಶ್ಯಾಭಿಧ್ಯಾನಪೂರ್ವಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ತಥೇತಿ ।
ಗಾರ್ಹಪತ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತೇಽಪಾನೇಽಂತರ್ಗಚ್ಛತಿ ಸತಿ ಬಹಿರ್ಗಚ್ಛನ್ಪ್ರಾಣಸ್ತತೋ ನಿರ್ಗಚ್ಛತ ಇವ ಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತಿ ಪ್ರಾಣ ಆವಹನೀಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪರಿತ್ಯಕ್ತಂ ವ್ಯಾನೋಽನ್ವಾಹಾರ್ಯಪಚನ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಮಿದಾನೀಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ವ್ಯಾನಸ್ತ್ವಿತಿ ।
ಛಾಂದೋಗ್ಯೇ ಗಾಯತ್ರೀವಿದ್ಯಾಯಾಂ ತಸ್ಯ ವಾ ಏತಸ್ಯ ಹೃದಯಸ್ಯ ಪಂಚ ದೇವಸುಷಯ ಇತ್ಯುಪಕ್ರಭ್ಯಾಥ ಯೋಽಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಃ ಸುಷಿಃ ಸ ವ್ಯಾನಸ್ತಚ್ಛ್ರೋತ್ರಮಿತ್ಯನೇನ ವ್ಯಾನಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಸುಷಿತೋ ನಿರ್ಗಮನಮುಕ್ತಮಿತ್ಯಸ್ಯಾನಾಹಾರ್ಯಪಚನಸಾದೃಶ್ಯಂ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಸಂಬಂಧಿತ್ವಂ ವ್ಯಾನಸ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾನೋಽನ್ವಾಹಾರ್ಯಪಚನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೩ ॥
ಅತ್ರ ಚೇತಿ ।
ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಸ್ಯ ಹೋತಾ ಹೋಮಸ್ಯ ಕರ್ತಾ, ಋತ್ವಿಗುಚ್ಯತೇ ಉತ್ತರವಾಕ್ಯೇನೇತಿ ಶೇಷಃ ।
ಅತ್ರೋಚ್ಛ್ವಾಸನಿಶ್ವಾಸಯೋರಾಹುತಿತ್ವಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮಸಿದ್ಧತ್ವೇನ ಸಿದ್ಧವನ್ನಿರ್ದೇಶಾಯೋಗಾತ್ಸ ಸಮಾನ ಇತಿ ತಚ್ಛಬ್ದಾನನ್ವಯಾಚ್ಚ ವಾಕ್ಯತ್ರಯಂ ಕೃತ್ವಾಽನ್ವಯತ್ರಯೇಣ ಯೋಜಯತಿ –
ಯದ್ಯಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ಉಚ್ಛ್ವಾಸನಿಶ್ವಾಸಾವಿತ್ಯನಂತರಮಾಹುತೀ ಇತಿ ಪದಂ ಭಾಷ್ಯೇಽಧ್ಯಾಹೃತ್ಯೈತಾವುಚ್ಛ್ವಾದನಿಶ್ವಾದಾವಾಹುತೀ ಆಹವನೀಯಾಧಿಕರಣಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಾಹುತೀವ ದ್ವಿತ್ವಸಾಮ್ಯಾದೇವೇತ್ಯೇಕೋಽನ್ವಯಃ । ಅನಂತರಂ ಭಾಷ್ಯೇ ತುಶಬ್ದಶ್ಚಾರ್ಥೇ । ಶ್ರುತಿಗತ ಇತಿಶಬ್ದಸ್ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯರ್ಥೇ । ಯಸ್ಮಾದೇತಾವಾಹುತೀ ಯಸ್ಮಾಚ್ಚೈತೌ ಸಮಂ ನಯತಿ ಶರೀರಸ್ಥಿತಿಭಾವಾಯ ಸಾಮ್ಯೇನ ನಯತಿ ಪ್ರವರ್ತಯತಿ ಯೋ ವಾಯುರ್ಯಥಾಽಗ್ನಿಹೋತ್ರೇ ಹೋಮಕರ್ತಾಽಽಹುತಿದ್ವಯಮಾಹವನೀಯಂ ಪ್ರತಿ ಸಮಂ ನಯತಿ ಪ್ರಾಪಯತಿ ತದ್ವತ್ತಸ್ಮಾದಾಹುತ್ಯೋರ್ನೇತೃತ್ವಾತ್ಸ ವಾಯುರ್ಹೋತೇತಿ ಯಚ್ಛಬ್ದಹೋತೃಶಬ್ದಾಧ್ಯಾಹಾರೇಣ ದ್ವಿತೀಯೋಽನ್ವಯಃ । ಕೋಽಸೌ ವಾಯುರಿತಿ ತದ್ವಿಶೇಷಪ್ರಶ್ನೇ ಸ ಹೋತಾ ವಾಯುಃ ಸ ಸಮಾನ ಇತಿ ತೃತೀಯೋಽನ್ವಯ ಇತಿ ವಿಭಾಗಃ ।
ನನು ಪ್ರಾಣಾಗ್ನಯ ಇತ್ಯತ್ರ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪ್ರಾಣಾನಾಮಗ್ನಿತ್ವೋಕ್ತೇಃ ಕಥಮಿಹ ಸಮಾನಸ್ಯ ಹೇತೃತ್ವಮುಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯೋಕ್ತಮ್ –
ಅಗ್ನಿಸ್ಥಾನೀಯೋಽಪೀತಿ ।
ಅಗ್ನಿತ್ವೇನೋಕ್ತೋಽಪೀತಿ ಭಾವಃ ।
ಹೋತಾ ಚೇತಿ ।
ಚಕಾರೋಽವಧಾರಣೇ, ಹೋತೈವೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಆಹುತಿನೇತೃತ್ವಾದ್ಧೋತೃತ್ವೇ ಸ್ಥಿತೇಽಗ್ನಿತ್ವೋಕ್ತಿಶ್ಛತ್ರಿನ್ಯಾಯೇನಾಗ್ನ್ಯನಗ್ನಿಸಮುದಾಯೇ ಲಾಕ್ಷಣಿಕೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅವಸ್ಥಾತ್ರಯವರ್ತಿನಾಮುಚ್ಛ್ವಾಸನಿಶ್ವಾಸಪ್ರಾಣಾನಾಂ ಚಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಾವಯವತ್ವಸಂಪಾದಾನಸ್ಯ ನೋಪಾಸನಂ ಪ್ರಯೋಜನಂ ನಿರ್ವಿಶೇಷಾತ್ಮಪ್ರಕರಣತ್ವಾತ್ತದ್ವಿಧ್ಯದರ್ಶನಾಚ್ಚ, ಕಿಂ ತ್ವಿಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯುಪರಮಂತೇ ಪ್ರಾಣಾ ಜಾಗ್ರತೀತ್ಯೇವಂ ತ್ವಂಪದಾರ್ಥಶೋಧನರೂಪಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸ್ತುತಿರೇವೇತ್ಯಾಹ –
ಅತಶ್ಚೇತಿ ।
ಸರ್ವದೇತಿ ।
ವಾಜಸನೇಯಕೇ ಹಿ ವಾಕ್ಚಿತಃ ಪ್ರಾಣಶ್ಚಿತಶ್ಚಕ್ಷುಶ್ಚಿತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸರ್ವಪ್ರಾಣವ್ಯಾಪಾರೇಷು ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಗ್ನಿಚಿತತ್ವದೃಷ್ಟಿಂ ವಿಧಾಯೈವಂದೃಷ್ಟಿಮತಃ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾಂತಸ್ಯ ಸ್ವಾಪಕಾಲೇಽಪಿ ಚಯನಂ ಕುರ್ವಂತೀತಿ ಸಾ ದೃಷ್ಟಿಃ ಸ್ತುತಾ ತದ್ವದಿಹಾಪೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅತ್ರ ಹೀತಿ ।
ಅತ್ರ ಮನೋ ಯಜಮಾನಃ ಕಲ್ಪ್ಯತ ಇತಿ ವ್ಯವಹಿತಾನ್ವಯಃ ।
ತತ್ಕಲ್ಪನಾಯಾಂ ಹೇತುದ್ವಯಮಾಹ –
ಯಜಮಾನವದಿತಿ ।
ಹೇತುದ್ವಯಂ ಸಾಧಯತಿ ।
ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಿತಿ ।
ಅತ್ರ ಸ್ವಪ್ನಕಾಲೇ ವಿಷಯಾನ್ಕರಣಾನಿ ಚೋಪಸಂಹೃತ್ಯ ಮನೋ ಜಾಗರ್ತಿ, ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಸ್ವವ್ಯಾಪಾರಂ ಕುರ್ವದ್ವರ್ತತೇ । ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಫಲಂ ಸ್ವರ್ಗಂ ಜಿಗಮಿಷುರ್ಯಜಮಾನ ಇವ ಸುಷುಪ್ತಿಕಾಲೇ ಸ್ವರ್ಗರೂಪಬ್ರಹ್ಮ ಜಿಗಮಿಷು ಚ ಮನ ಇತ್ಯನ್ವಯಃ । ಭಾಷ್ಯೇ ಯಜಮಾನ ಇತ್ಯನಂತರಮಿವಶಬ್ದೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ । ಹವಾವಶಬ್ದೇನ ತತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।
ಇಷ್ಟೇತಿ ।
ಉದಾನನಿಮಿತ್ತಕಮರಣಾಂತರಂ ಯಾಗಾದಿಫಲಪ್ರಾಪ್ತೇಸ್ತಸ್ಯ ತನ್ನಿಮಿತ್ತತ್ವಾತ್ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾದುದಾನ ಇಷ್ಟಫಲತ್ವೇನ ಕಲ್ಪ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ನ ಕೇವಲಂ ಮರಣದ್ವಾರಾ ಯಾಗಫಲಪ್ರಾಪಕತ್ವಮುದಾನಸ್ಯ ಕಿಂ ತ್ವೇತಸ್ಯೈವಾಽಽನಂದಸ್ಯಾನ್ಯಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಮಾತ್ರಾಮುಪಜೀವಂತೀತಿ ಶ್ರುತೇಃ ಸರ್ವಯಾಗಫಲಾನಾಮಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ತದ್ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪಕತ್ವಾದಪಿ ।
ಅಹರಹರಿಷ್ಟಫಲಪ್ರಾಪಕತ್ವಮುದಾನಸ್ಯೇತಿ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಮಾಹ –
ಕಥಮಿತಿ ।
ಸ್ವರ್ಗಮಿವೇತಿ ।
ಸ್ವರ್ಗಮೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸ್ವರ್ಗಯಾಗಫಲಾತ್ಮಕಸ್ವರೂಪಮೇವ ಬ್ರಹ್ಮಾಕ್ಷರಂ ಗಮಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದ್ಯಪ್ಯಹರಹರ್ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ನ ಯಾಗಸಾಧ್ಯಾ ಯಾಗರಹಿತಾನಾಮಪಿ ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಸ್ತಥಾಽಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಏವ ಸರ್ವಯಾಗಫಲತ್ವೇನ ತತ್ಪ್ರಾಪಕಸ್ಯೋದಾನಸ್ಯೇಷ್ಟಫಲಪ್ರಾಪಕತ್ವಮಸ್ತೀತಿ ಭಾವಃ । ನ ಚೋದಾನಸ್ಯ ಕಥಂ ತತ್ಪ್ರಾಪಕತ್ವಮಿತಿ ಶಂಕ್ಯಮ್ । ತಸ್ಯ ಸುಷುಮ್ನಾನಾಡೀಚಾರಿತ್ವೇನ ಸ ಮನಸ್ತನ್ನಾಡೀಂ ಪ್ರವೇಶಯಂಸ್ತದ್ಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರಾಪಯತೀತ್ಯುಪಪತ್ತೇಃ ॥ ೪ ॥
ನನು ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೋ ವಾ ಏಷೋಽಪಾನ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಮನೋ ಹ ವಾವ ಯಜಾಮಾನ ಇತ್ಯಂತೇನ ಗ್ರಂಥೇನ ವಿದ್ವಾನಕರ್ಮೀ ನ ಭವತೀತಿ ಸ್ತೂಯತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮಸ್ತ್ವೇವಂ ತತ್ರಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿಕರ್ಮಪ್ರತೀತೇರುದಾನಸ್ಯ ಯಾಗಫಲಸ್ಥಾನೀಯತ್ವೋಕ್ತೇಸ್ತು ನ ತತ್ಫಲತ್ವಂ ತತ್ರ ಕರ್ಮಾಪ್ರತೀತೇರತ ಆಹ –
ಏವಂ ವಿದುಷ ಇತಿ ।
ವಿದ್ವತ್ತೇತಿ ।
ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ ಸ್ವಪ್ನ ಉಪರಮಂತೇ ಪ್ರಾಣಾ ಏವ ಜಾಗ್ರತೀತ್ಯೇವಂರೂಪಾ ವಿದ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಸ್ಯಾಶ್ಚ ವಿದ್ಯಾಯಾ ಜಾಗರಣಂ ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಬಾಹ್ಯೇಂದ್ರಿಯಧರ್ಮಃ ಶರೀರರಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಾಣಧರ್ಮೋ ನಾಽಽತ್ಮಧರ್ಮ ಇತ್ಯೇವಂ ತ್ವಂಪದಾರ್ಥವಿವೇಕರೂಪತ್ವಾತ್ಸ್ತೋತವ್ಯತ್ವೋಪಪತ್ತಿಃ । ಅತ ಏವ ಪ್ರಾಣಜಗರಣಸ್ಯಾವಿದ್ವತ್ಸಾಧಾರಣತ್ವಾತ್ಕಥಂ ವಿದ್ವತ್ತಾಸ್ತುತಿರಿತ್ಯಪಿ ಶಂಕಾ ನಿರಸ್ತಾ ತಸ್ಯೈವಂಭೂತವಿವೇಕಾಭಾವಾದಿತಿ ।
ನನು ವಿದ್ಯಾಪ್ರಕರಣತ್ವಾದಸ್ಯ ವಿದುಷಃ ಶ್ರೋತ್ರಾದ್ಯುಪರಮಾದಿಕಂ ಸರ್ವಂ ಭವತೀತಿ ವಿಧೀಯತಾಂ ಕಿಂ ಸ್ತುತ್ಯೇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ವಿದ್ವದವಿದ್ವತ್ಸಾಧಾರಣ್ಯೇನ ಸ್ವಯಮೇವ ಭವತೋ ನ ವಿಧೇಯತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ –
ನ ಹೀತಿ ।
ವಿದ್ವತ್ತಾಸ್ತುತಿರೇವೇತಿ ।
ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಕಂ ಪರೇ ದೇವೇ ಮನಸ್ಯೇಕೀ ಭವತಿ ಪ್ರಾಣಾಗ್ನಯೋ ಜಾಗ್ರತೀತ್ಯತ್ರ ಪದಾರ್ಥವಿವೇಕರೂಪಂ ಜ್ಞಾನಂ ವಿವಕ್ಷಿತಂ ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೋ ವಾ ಏಷೋಽಪಾನ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ಯೂಯತ ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತೃತೀಯಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರತ್ವೇನ ಕತರ ಏಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವಃ ಪಶ್ಯಂತೀತ್ಯಂತಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಉಪರತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾಽಂತರಾಲ ಇತ್ಯಂತೇನ ।
ಅನೇಕೇತಿ ।
ವಿಷಯವಿಷಯಾದ್ಯನೇಕಭಾವಗಮನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಇದಂ ಚ ಮಹತ್ವವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್ ।
ಸ್ವಪ್ನದ್ರಷ್ಟುರ್ಜೀವಸ್ಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೇ ವಕ್ತವ್ಯೇ ದೇವಶಬ್ದಿತಮನಸಸ್ತದುಕ್ತಿಃ ಸ್ವಪ್ನೋ ಮನೋಧರ್ಮೋ ನಾಽಽತ್ಮಧರ್ಮ ಆತ್ಮನಿ ತು ತದಾರೋಪಮಾತ್ರಂ ಲೋಕಸ್ಯೇತಿ ಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥೇತಿ ಶಂಕಾಪರಿಹಾರಾಭ್ಯಾಮಾಹ –
ನನ್ವಿತಿ ।
ಮನಉಪಾಧಿಕೃತಮಿತಿ ।
ಬಾಹ್ಯೇಂದ್ರಿಯಯುಕ್ತಮನಉಪಾಧಿಕೃತಂ ಜಾಗರಣಂ ಕೇವಲಮನಉಪಾಧಿಕೃತಃ ಸ್ವಪ್ನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸ್ವಪ್ನಸ್ಯ ಧೀಶಬ್ದವಾಚ್ಯಮನಃಪರಿಣಾಮತ್ವಾತ್ । ಸ್ವಪ್ನೋ ಭೂತ್ವೇತಿಶ್ರುತೌ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯನಿರ್ದೇಶ ಇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ । ನನ್ವಿಯಂ ಶ್ರುತಿರ್ವಿಭೂತ್ಯನುಭವೇನ ಮನಃಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಂ ವಕ್ತುಂ ನ ಶಕ್ನೋತಿ ಶ್ರುತ್ಯಂತರವಿರೋಧಾಪತ್ತೇಃ । ಅತೋಽತ್ರ ದೇವಶಬ್ದೇನ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಏವೋಚ್ಯತೇ । ತಸ್ಯೈವ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಮಿತಿ ಶಂಕತೇ ।
ಮನ ಇತಿ ।
ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಮಿತಿ ।
ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಬೋಧಕಶ್ರುತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನ್ಯಥಾ ದ್ವಿತೀಯಸತ್ವೇಽಪಿ ದೀಪಾದೀನಾಮಿವ ವಾಸ್ತವಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಬಾಧಾಭಾವಾದಿತ್ಯತ್ರ ಕಿಂ ಮನಸಃ ಸತ್ತ್ವೇ ಜ್ಯೋತಿರಂತರಸ್ಯ ಮನಸೋ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾದಾತ್ಮನಃ ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಬೋಧನಂ ನ ಶಕ್ಯಮಿತಿ ಶ್ರುತೇಃ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಬೋಧನಸ್ಯ ಬಾಧೋಽಭಿಪ್ರತ ಉತ ತದ್ಬೋಧನರೂಪಕಾರ್ಯಸಿಧ್ಯರ್ಥಂ ಮನಸೋಽಭಾವೋಽಪಿ ವಿವಕ್ಷಿತಃ ಶ್ರುತೌ । ತತಶ್ಚ ತತ್ಸತ್ತ್ವೇ ಶ್ರುತ್ಯರ್ಥಬಾಧ ಇತಿ ವಾ । ನಾಽಽದ್ಯಃ ।
ಮನಸಿ ಸತ್ಯಪ್ಯೇವಂ ತರ್ಹೀತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣರೀತ್ಯಾ ಮನಸೋ ದೃಶ್ಯತ್ವೇನ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಾಯೋಗೇನಾಽಽತ್ಮನ ಏವ ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಸ್ಯ ಬೋಧಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹ –
ತನ್ನೇತಿ ।
ನ ದ್ವಿತೀಯಃ, ತದಾನೀಂ ಮನಸೋಽಭಾವಸ್ತು ಶ್ರುತ್ಯರ್ಥ ಏವ ನ ಭವತೀತ್ಯಾಹ –
ಶ್ರುತ್ಯರ್ಥೇತಿ ।
ಆತ್ಮನಿ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಬೋಧನಾತ್ಮಕವ್ಯವಹಾರಸ್ಯ ಪ್ರಾಕಾಶ್ಯಾದಿಸಾಪೇಕ್ಷತ್ವಾತ್ತಸ್ಮಿನ್ಸತ್ಯೇವ ತದ್ಬೋಧಸಾಧನೇ ಮನಆದೌ ಚ ಸತ್ಯೇವ ತದ್ಬೋಧಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ ನಾನ್ಯಥೇತಿ ಮನಆದ್ಯಭಾವೋ ನ ಶ್ರುತೌ ವಿವಕ್ಷಿತಃ, ತಥಾ ಸತಿ ತದ್ಬೋಧನಾಶಕ್ತೇರಿತ್ಯಾಹ –
ಯಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ತತ್ರ ಮಾನಮಾಹ –
ಯತ್ರ ವೇತಿ ।
ದ್ವಿತೀಯಾಭಾವೇ ವ್ಯವಹಾರೋ ನಾಸ್ತೀತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಮಾನಮಾಹ –
ಮಾತ್ರೇತಿ ।
ದೃಶ್ಯಂ ಮಾತ್ರಾಶಬ್ದಾರ್ಥಃ । ಅಸಂಸರ್ಗ ಇತಿ ಚ್ಛೇದಃ । ದೃಶ್ಯಾಸಂಸರ್ಗೇ ಸುಷುಪ್ತೌ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಾಭಾವೋಕ್ತ್ಯಾ ದ್ವಿತೀಯಾಭಾವೇ ವ್ಯವಹಾರೋ ನಾಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅತೋ ನ ದ್ವಿತೀಯಃ ಕಲ್ಪಃ ಸಂಭವತೀತ್ಯಾಹ –
ಅತ ಇತಿ ।
ನನು ಯದಿ ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಬೋಧನಾರ್ಥಂ ಮನಆದ್ಯಭಾವೋ ನಾಪೇಕ್ಷಿತೋ ಜಾಗರಿತೇಽಪಿ ತರ್ಹಿ ತದ್ಬೋಧನಸಂಭವಾದತ್ರೇತಿ ಸ್ವಪ್ನವಾಚಿವಿಶೇಷಣಮನರ್ಥಕಮಿತಿ ಶಂಕತೇ –
ನನ್ವಿತಿ ।
ಕಿಂ ವಿಶೇಷಣಬಲಾನ್ಮನಸೋಽಭಾವಃ ಸಿಷಾಧಯಿಷಿತ ಉತ ವಿಶೇಷಣಸ್ಯ ಗತಿಮಾತ್ರಂ ಪೃಚ್ಛ್ಯತೇ । ನಾಽಽದ್ಯಃ ।
ಮನಸೋಽಭಾವಾಂಗೀಕಾರೇಽಪ್ಯಂತರ್ಹೃದಯಾಕಾಶಸ್ಯ ತತ್ಕೃತಪರಿಚ್ಛೇದಸ್ಯ ಚ ಶ್ರುತಿಸಿದ್ಧತ್ವೇನ ತ್ವನ್ಮತೇಽಪಿ ತತ್ರ ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಬೋಧನಾಸಂಭವಾದ್ವಿಶೇಷಣಾನರ್ಥಕ್ಯಂ ತುಲ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಅತ್ರೋಚ್ಯತ ಇತಿ ।
ಪರಿಚ್ಛೇದೋಽಧಿಕೋನ್ನತ ಇತಿ ತರಪಃ ಪ್ರಯೋಗಃ ।
ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಮಿತಿ ।
ತದ್ಬೋಧನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯಥಾಶ್ರುತೇ ವಾಸ್ತವಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಬಾಧಸ್ಯಾನಾಶಂಕ್ಯತ್ವಾದಿತಿ । ಯದ್ಯಪಿ ಸ್ವಪ್ನೇಽಂತರ್ಹೃದಯಾಕಾಶಸತ್ತ್ವಾತ್ಸಮ್ಯಕ್ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಂ ಬೋಧಯಿತುಂ ನ ಶಕ್ಯಮಿತಿ ದೋಷಸ್ತುಲ್ಯಸ್ತಥಾಽಪಿ ಸ್ವಪ್ನೇ ಮನಸೋಽಭಾವೇನ ತದ್ಬೋಧನಪ್ರತಿಬಂಧಕಸ್ಯಾಭಾವಾದದೂರವಿಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಂ ಸ್ವಪ್ನೇ ಬೋಧಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಮಿತಿ ತದ್ವಿಶೇಷಣಮರ್ಥವದಿತಿ ಶಂಕತೇ –
ಸತ್ಯಮಿತಿ ।
ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಂತರಂ ತಥಾಽಪೀತಿ ಶೇಷಃ ।
ಕೇವಲತಯೇತಿ ।
ಮನಸೋಽಭಾವೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಭಾರಸ್ಯೇತಿ ।
ಪ್ರತಿಬಂಧಕಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಶೇಷಬೋಧನಂ ತು ಸುಷುಪ್ತೇ ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ । ಏವಂ ತರ್ಹಿ ಸುಷುಪ್ತೇ ಸರ್ವಸ್ಯಾಪ್ಯಭಾವಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಬೋಧನಂ ವಿವಕ್ಷಣೀಯಂ ನ ಚ ತತ್ಸಂಭವತಿ ।
ತತ್ರಾಪಿ ಬಹುಪ್ರತಿಬಂಧಕಸ್ಯ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹ –
ನ ತತ್ರಾಪೀತಿ ।
ಸುಷುಪ್ತೇಽಪೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತತ್ರಾಪೀತಿ ।
ಸ್ವಪ್ನೇಽಪೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸುಷುಪ್ತೇ ಚೇತ್ಸರ್ವಭಾರಾಪನಯಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಸ್ವಪ್ನೇಽರ್ಧಭಾರಾಪನಯಾಭಿಪ್ರಾಯೋ ವರ್ಣಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ ನ ಚ ತದಸ್ತಿ । ಅತೋಽತ್ರೇತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ತದಾಽಪ್ಯನರ್ಥಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತರ್ಹಿ ವಿಶೇಷಣಸ್ಯ ಗತಿರ್ವಕ್ತವ್ಯೇತಿ ದ್ವಿತೀಯಂ ಶಂಕತೇ –
ಕಥಂ ತರ್ಹೀತಿ ।
ಅತ್ರೈಷ ದೇವಃ ಸ್ವಪ್ನೇ ಮಹಿಮಾನಮನುಭವತೀತ್ಯಥರ್ವಶಾಖಾವಾಕ್ಯಾರ್ಥಕಥನಾವಸರೇ ಕಾಣ್ವಶ್ರುತಿಗತವಿಶೇಷಣಸ್ಯ ಗತಿರ್ನ ವಕ್ತವ್ಯಾ ಪ್ರಕೃತಾನುಪಯೋಗಾದಿತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ್ಯೇಕದೇಶೀ ಕಶ್ಚಿನ್ಮಂದಃ ಶಂಕತೇ –
ಅನ್ಯೇತಿ ।
ಸರ್ವವೇದಾಂತಪ್ರತ್ಯಯನ್ಯಾಯೇನಾಥರ್ವಶ್ರುತ್ಯವಿರೋಧೇನೈಕವಾಕ್ಯತಯಾ ಶ್ರುತ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ವರ್ಣನೀಯತ್ವಾತ್ತದವಿರೋಧೋಽಪಿ ವಕ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಪೂರ್ವವಾದ್ಯಾಹ –
ನಾರ್ಥೈಕತ್ವಸ್ಯೇತಿ ।
ತರ್ಹಿ ಕಾಣ್ವಶ್ರುತಿರರ್ಥಾಭಾವಾತ್ತ್ಯಜ್ಯತಾಮತ ಆಹ –
ಶ್ರುತೇರ್ಯಥಾರ್ಥೇತಿ ।
ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯೋಽಧ್ಯೇತವ್ಯ ಇತ್ಯಧ್ಯಯನವಿಧೇರರ್ಥಾವಬೋಧಫಲಕತ್ವಾತ್ತುಲ್ಯಂ ಚ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕಮಿತಿ ನ್ಯಾಯಾಚ್ಚಾಕ್ಷರಮಾತ್ರಸ್ಯಾಪ್ಯಾನರ್ಥಕ್ಯಾಯೋಗಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏವಮೇಕದೇಶಿನಿ ದೂಷಿತೇ ಸಿದ್ಧಾಂತ್ಯುತ್ತರಮಾಹ –
ಏವಂ ತರ್ಹೀತಿ ।
ತರ್ಹ್ಯಾದಾವೇವ ಮುಖ್ಯಶ್ರುತ್ಯರ್ಥ ಉಚ್ಯತಾಂ ಕಿಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತರೀತ್ಯಾ ಪಕ್ಷಾಂತರಾಶಂಕಾತನ್ನಿರಾಕರಣಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಪಾಂಡಿತ್ಯಾಭಿಮಾನವತೋ ಯಥಾವದರ್ಥಬೋಧೇಽನಧಿಕಾರಾತ್ತಸ್ಯ ತದಭಿಮಾನಾವತಾರಚಿಕೀರ್ಷಯಾ ತದೀಯನಾನಾಪಕ್ಷಾ ನಿರಾಕೃತಾ ಇತಿ ವಕ್ತುಂ ಸರ್ವಮಭಿಮಾನಂ ನಿರಸ್ಯೇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಶ್ರುತೇರನತಿಶಂಕ್ಯತ್ವಾತ್ತದ್ಬಲಾತ್ಸ್ವಪ್ನಾದೌ ಹೃದಯಾಕಾಶಾದಿಸತ್ವೇಽಪಿ ತತ್ಸಂಬಂಧಪ್ರತೀತ್ಯಭಾವಾದ್ವಿದ್ಯಮಾನಸ್ಯಾಪ್ಯವಿದ್ಯಮಾನತುಲ್ಯತ್ವೇನಾಽಽತ್ಮನಃ ಕೇವಲತ್ವಾತ್ಪ್ರಕಾಶದರ್ಶನಾಚ್ಚ ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಮಿತಿ ಬೋಧನೀಯಂ ಮನಸೋಽಭಾವವಾದಿನಾಽಪ್ಯೇವಂ ಮನಸಿ ಸತ್ಯಪಿ ತಸ್ಯ ವಾಸನಾಮಯಗಜತುರಗಾದಿವಿಷಯತಯಾ ಪರಿಣಾಮಾದ್ದೃಶ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ದ್ರಷ್ಟುಸ್ತತೋ ಭೇದೇನ ವಿವೇಕತಃ ಶ್ರುತ್ಯಾ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶತ್ವಂ ಬೋಧ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಯಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಮನಸೀತಿ ।
ಸತ್ಯಪೀತಿ ಶೇಷಃ ।
ನನು ಮನಶ್ಚೇದವಿದ್ಯಾದಿನಿಮಿತ್ತವಶಾದ್ಗಜತುರಗಾದಿರೂಪೇಣಾಭಿವ್ಯಕ್ತವಾಸನಾವತ್ತರ್ಹಿ ಜಾಗ್ರತೀವ ತಸ್ಯಾಹಂತಯೈವ ಪ್ರತೀತಿಃ ಸ್ಯಾನ್ನೇದಂತಯಾಽತ ಆಹ –
ಕರ್ಮನಿಮಿತ್ತೇತಿ ।
ತಥಾ ಪ್ರತೀತಿಂ ವಿನಾ ಸ್ವಪ್ನೇ ಭೋಗಾಸಿದ್ಧೇ ಸ್ವಪ್ನಭೋಗಪ್ರದಕರ್ಮನಿಮಿತ್ತವಶಾಜ್ಜಾಗ್ರತಿ ಗಜಾದೀನಾಮಿದಂತಯಾಽನುಭವೇನ ತದ್ವಾಸನಾನಾಮಪಿ ತಥೈವ ಅನುಭವಾರ್ಹತ್ವೇನ ತದ್ವಾಸನಾರೂಪಾವಿದ್ಯಾವಶಾಚ್ಚ ವಾಸನಾಶ್ರಯಸ್ಯ ಮನಸ ಇದಂತಯೈವ ವಸ್ತ್ವಂತರವತ್ಪ್ರತೀತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಇದಂ ಚ ವಿಶೇಷಣಂ ಮನಸೋ ವಿಷಯತ್ವೇನ ವಿಷಯಿತ್ವಾಸಂಭವಾದ್ವಿಷಯಿಣ ಆತ್ಮನ ಏವ ಪ್ರಕಾಶರೂಪತ್ವಮಿತಿ ವಕ್ತುಮ್ । ಜಾಗ್ರತ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿಕಾರ್ಯಜ್ಯೋತಿಷಾಂ ಚಕ್ಷುರಾದಿಕರಣಜ್ಯೋತಿಷಾಂ ಚ ಸತ್ತ್ವೇನ ತತ್ಸಂಕೀರ್ಣತ್ವೇನಾಽಽತ್ಮನಃ ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಂ ದುರ್ಬೋಧಂ ಸ್ವಪ್ನೇ ತು ತದಭಾವಾತ್ಸುಬೋಧಮಿತಿ ವಕ್ತುಂ ಸರ್ವಕಾರ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ವಿಶೇಷಣಮ್ । ಸ್ವಪ್ನ ಆದಿತ್ಯಾದಿಕಾರ್ಯಕರಣಜ್ಯೋತಿಷಾಂ ಭಾಸಮಾನತ್ವೇಽಪಿ ತೇಷಾಂ ವಾಸನಾಮಾತ್ರತ್ವಾದ್ದೃಶ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ವಿಷಯಪ್ರಕಾಶನಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮಿತಿ ವಕ್ತುಂ ವಾಸನಾಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಶೇಷಣಮ್ । ಏತೈಶ್ಚ ವಿಶೇಷಣೈಃ ಸ್ವಪ್ನ ಏವೈವಂಭೂತೇ ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಸ್ಯ ಬೋಧಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತ್ವಾದನ್ಯತ್ರಾಸಂಭವಾದತ್ರಾಯಮಿತಿಶ್ರುತೌ ಸ್ವಪ್ನವಿಶೇಷಣಗ್ರಹಣಮರ್ಥವದಿತ್ಯುಕ್ತಮಿತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ।
ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಮಿತಿ ।
ಸಿದ್ಧಮಿತಿ ಶೇಷಃ । ಅತಃ ಕಾಣ್ವಶ್ರುತೌ ಸ್ವಪ್ನೇ ಮನಸೋಽಭಾವವಿವಕ್ಷಾಕಾರಣಾಭಾವೇನ ತದ್ವಿರೋಧಾಭಾವಾದತ್ರ ದೇವಶಬ್ದೇನ ಪರೇ ದೇವೇ ಮನಸ್ಯೇಕೀಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।
ಮನ ಏವೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮುಪಸಂಹರತಿ –
ತಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ನನ್ವಿಂದ್ರಿಯಾಣಾಮುಪರತತ್ವಾದ್ವಿಷಯಸಂಬಂಧಾಭಾವಾತ್ಕಥಂ ಮನಸೋ ಮಹಿಮಾನುಭವ ಇತಿ ಶಂಕತೇ –
ಕಥಮಿತಿ ।
ಪೂರ್ವಂ ಜ್ಞಾತಸ್ಯೈವ ಸ್ವಪ್ನೇ ಜ್ಞಾನಾತ್ತಸ್ಯ ವಾಸನಾಮಾತ್ರತ್ವಮತೋ ನೇಂದ್ರಿಯಾಪೇಕ್ಷೇತ್ಯಾಹ –
ಉಚ್ಯತ ಇತಿ ।
ಯದಿತಿ ।
ಯನ್ಮಿತ್ರಂ ಪುತ್ರಂ ವಾ ಪೂರ್ವಂ ದೃಷ್ಟವಾಂಸ್ತದೇವ ದೃಷ್ಟಂ ಪುತ್ರಮಿತ್ರಾದಿವಿಷಯವಾಸನಾಸಮುದ್ಭೂತಂ ಮಿತ್ರಂ ಪುತ್ರಂ ವಾಽವಿದ್ಯಯಾ ಪಶ್ಯತೀತಿ ದೃಷ್ಟವಾನಿತ್ಯಾದಿಪದಾಧ್ಯಾಹಾರೇಣ ವಾಕ್ಯಂ ಯೋಜ್ಯಮ್ । ಅನ್ಯಥಾ ಪುತ್ರಮಿತಿ ದ್ವಿತೀಯಾಯಾ ಯಚ್ಛಬ್ದಸ್ಯ ಚಾನನ್ವಯಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ । ಚಕ್ಷುರಭಾವೇನ ದರ್ಶನಾಯೋಗಾನ್ಮನ್ಯತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।
ತಥೇತಿ ।
ಅತ್ರಾಪಿ ಯೋಽರ್ಥಃ ಶ್ರುತಸ್ತಮೇವ ಶ್ರುತಮರ್ಥಮಿತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರೇಣೈವ ಶ್ರುತಿರ್ಯೋಜ್ಯಾ । ದೇಶೋ ನದೀತೀರಾದಿಃ । ದಿಕ್ಪ್ರಾಚ್ಯಾದಿರಿತಿ ಭಾವಃ । ಪ್ರತ್ಯನುಭೂತಂ ಪ್ರತಿವಾರಮನುಭೂತಂ ಪುನಃ ಪುನರನೇಕದಿನೇಷ್ವನೇಕಸ್ವಪ್ನೇಷ್ವನುಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಜನ್ಮಾಂತರದೃಷ್ಟಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ಹೇತುಮಾಹ –
ಅತ್ಯಂತೇತಿ ।
ಅನುಭುತಂ ಚೇತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯನುಭೂತಮಿತ್ಯನೇನ ಪುನರುಕ್ತಿಮಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ಕೇವಲೇನೇತಿ ।
ಪೂರ್ವಮಿಂದ್ರಿಯದ್ವಾರಕಾನುಭವ ಉಕ್ತ ಇತ್ಯಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸರ್ವದರ್ಶನೇ ಹೇತುಮಾಹ –
ಸರ್ವ ಇತಿ ॥ ೫ ॥
ಕಸ್ಯೈತತ್ಸುಖಂ ಭವತೀತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಂ ತದಪೇಕ್ಷಿತಂ ವದನ್ನಾಹ –
ಸ ಯದೇತಿ ।
ಪಿತ್ತಾಖ್ಯೇನೇತಿ ।
ಇದಮುಪಲಕ್ಷಣಂ ಚಿದ್ರೂಪೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಚೇತ್ಯಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ । ತನ್ಮನಃ ಪ್ರಾಣಮೇವೋಪಶ್ರಯತ ಇತಿ ಶ್ರುತ್ಯಂತರೇಣ ಪ್ರಾಣಶಬ್ದಿತೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ತಸ್ಯ ಲಯಾಭಿಧಾನಾತ್ ।
ತಿರಸ್ಕೃತೇತಿ ।
ವಾಸನಾಭಿವ್ಯಕ್ತೌ ದ್ವಾರಂ ಸ್ವಪ್ನಭೋಗಪ್ರದಂ ಕರ್ಮ ಯತ್ತತ್ತಿರಸ್ಕೃತಂ ತತ್ರೋಪರತಂ ಭವತಿ ತೇಜಃಶಬ್ದಿತಬ್ರಹ್ಮಚೈತನ್ಯಸಂಬಂಧಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ರಶ್ಮಯ ಇತಿ ।
ವಾಸನಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನೇತಿ ।
ಸಾಮಾನ್ಯಚೈತನ್ಯರೂಪೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಚೇತನಾಶಬ್ದಿತಸಾಮಾನ್ಯವೃತ್ತಿರೂಪೇಣ ವಾ ।
ಅನೇನ ಸುಷುಪ್ತ ಉಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ –
ತದೇತಿ ।
ನನ್ವಥೈತತ್ಸುಖಂ ಭವತೀತ್ಯಯುಕ್ತಂ ಜನ್ಯಸುಖಸ್ಯ ತದಾನೀಮಸಂಭವಾತ್ಸ್ವರೂಪಸುಖಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮಪಿ ಸಮತ್ವೇನ ತದಾ ಭವತೀತ್ಯನುಪಪತ್ತೇರಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಸ್ವರೂಪಸುಖಮೇವ ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನರೂಪವಿಕ್ಷೇಪಾಭಾವೇ ನಿರ್ವಾತಸ್ಥದೀಪಪ್ರಭಾವತ್ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಕಾಶತೇ ತದಪೇಕ್ಷಮೇತದ್ವಚನಮಿತ್ಯಾಹ –
ಯದ್ವಿಜ್ಞಾನಮಿತಿ ।
ವಿಜ್ಞಾನರೂಪಂ ಸ್ವರೂಪಸುಖಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೬ ॥
ಅನೇನಾಽಽನಂದಮಯಕೋಶಶಬ್ದಿತಮನಭಿವ್ಯಕ್ತಮನಆದಿವಾಸನಾವದಜ್ಞಾನಂ ಸುಷುಪ್ತಧರ್ಮೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಪಂಚಮಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ ತುರೀಯಸ್ವರೂಪಂ ವಿವೇಕಸೌಕರ್ಯಾದ್ವಿವಿಚ್ಯಾತ್ರೈವೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಏತಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ।
ಅನ್ಯಥೇತಿ ।
ಪೂರ್ವಮನ್ಯಥಾ ವಿಭಾವ್ಯಮಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಮಾತ್ರಾನುಪ್ರವೇಶೇನೇತಿ ।
ಮಾತ್ರಾಣಾಂ ವಿವೇಕತೋಽಕ್ಷರೇಽನುಪ್ರವೇಶೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೭ ॥
ಆಪೋಮಾತ್ರಾ ಇತ್ಯತ್ರ ವಿಭಕ್ತ್ಯಲೋಪಶ್ಛಾಂದಸಃ ।
ಸ್ಥೂಲಾನಿ ಚೇತಿ ।
ಪಂಚೀಕೃತಾನಿ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ । ತತಶ್ಚ ಪಂಚೀಕರಣಮೇತತ್ಛ್ರುತಿಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯುಕ್ತಮನ್ಯಥಾಽಽಕಾಶಾಕಾಶಮಾತ್ರಯೋಃ ಪೃಥಗುಕ್ತ್ಯನುಪಪತ್ತೇರಿತಿ । ಯದ್ಯಪಿ ಮಂತವ್ಯಾದಯೋ ಮನಆದಿಚತುಷ್ಟಯವಿಷಯಾ ಅಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾದಿವಿಷಯಾ ಏವ ನ ಪೃಥಕ್ತಥಾಽಪಿ ಮಂತವ್ಯತ್ವಾದಿರೂಪೇಣ ಪೃಥಗಿತಿ ಪೃಥಙ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ।
ಪ್ರಕಾಶವಿಶಿಷ್ಟಾ ಯಾ ತ್ವಗಿತಿ ।
ತ್ವಗಾಶ್ರಯಂ ಚರ್ಮ ತತ್ಪ್ರಕಾಶನಿರ್ಭಾಸ್ಯಂ ಚ ತದೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪೃಥಿವೀ ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಧಾರಯಿತವ್ಯಂ ಚೇತ್ಯಂತೇನಾಽಽತ್ಮವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ತದುಪಾಧಿಭೂತಂ ಸರ್ವಂ ಚೋಕ್ತಮಿತ್ಯಾಹ –
ಸರ್ವಂ ಹೀತಿ ॥ ೮ ॥
ಏಷ ಹಿ ದ್ರಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿನೋಪಹಿತಸ್ವರೂಪಮುಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಅತಃ ಪರಮಿತಿ ।
ದ್ರಷ್ಟೇತಿ ।
ಉಪಾಧಿಕೃತಮಪಿ ದ್ರಷ್ಟೃತ್ವಾದಿಕಮುಪಾಧಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇಽನುಪಹಿತ ಆತ್ಮನ್ಯಾರೋಪಿತಂ ಸ್ಫಟಿಕೇ ಲೌಹಿತ್ಯವದಸ್ತೀತ್ಯುಪಾಧಿಭಿನ್ನೋಽಪ್ಯಾತ್ಮಾ ದ್ರಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಃ ।
ವಿಜ್ಞಾನಾತ್ಮೇತ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟೇತ್ಯಾದಾವಿವ ಕರ್ತೃವಾಚಕತೃಚೋಽಭಾವಾದ್ವಿಜ್ಞಾನಂ ಯಜ್ಞಂ ತನುತ ಇತ್ಯಾದಾವಿವ ಬುದ್ಧೇರಭಿಧಾನೇ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ವಿಜ್ಞಾನಮಿತಿ ।
ಕರಣಭೂತಮಿತಿ ।
ವಿಜ್ಞಾನಮಯ ಇತ್ಯಾದಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏಷ ಹೀತಿ ಹಿಶಬ್ದಶ್ಚಶಬ್ದಾರ್ಥಕಃ ಸ ಚ ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಇತಿ ಕ್ರಿಯನುಕರ್ಷಣಾರ್ಥ ಇತಿ ವದಂದ್ರಷ್ಟುರಾತ್ಮನಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿವತ್ಸ್ವರೂಪೇಣಾಕ್ಷರೇ ಲಯೋ ನ ಸಂಭವತೀತ್ಯಾಶಂಕ್ಯೋಪಾಧಿಲಯ ಉಪಹಿತರೂಪಾಭಾವಮೇವಾಸ್ಯ ಲಯ ಇತ್ಯಾಹ –
ಸ ಚೇತಿ ॥ ೯ ॥
ಏವಂ ಜಾಗ್ರದಾದೀನಾಮನ್ಯಧರ್ಮತ್ವೋಕ್ತ್ಯಾ ಶೋಧಿತತುರ್ಯಾತ್ಮಾನುವಾದೇನ ತಸ್ಯಾಕ್ಷರೈಕ್ಯಾಭಿಧಾನಪುರಃಸರಂ ತಜ್ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಫಲಮುಚ್ಯತ ಉತ್ತರವಾಕ್ಯೇನೇತ್ಯಾಹ –
ತದೇಕತ್ವೇತಿ ।
ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಮಕ್ಷರಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತ ಇತ್ಯೇವಂರೂಪಂ ಫಲಮಾಹೇತ್ಯನ್ವಯಃ । ಉತ್ತರವಾಕ್ಯಮಿತಿ ಶೇಷಃ ।
ಉಕ್ತಮರ್ಥಃ ಶ್ರುತ್ಯಕ್ಷರಾರೂಢಮಾಹ –
ಏತದುಚ್ಯತ ಇತಿ ।
ಸ ಇತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಮಾಹ –
ಸರ್ವೇತಿ ।
ಅತ್ರಾಧಿಕಾರಿಣೋ ದುರ್ಲಭತ್ವಂ ಸ ಯೋ ಹ ವಾ ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತಮ್ । ಸ ಯಃ ಕಶ್ಚಿದೇವಾಪೂರ್ವವತ್ತದಚ್ಛಾಯಾದಿವಿಶೇಷಣಮಕ್ಷರಂ ವೇದಯತ ಇತ್ಯೇಕಂ ವಾಕ್ಯಂ ಸಮಾಪನೀಯಮ್ । ಯಸ್ತು ವೇದಯತೇ ಸ ಸರ್ವಜ್ಞ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾಂತರಂ ಕಾರ್ಯಮನ್ಯಥಾ ಯಚ್ಛಬ್ದದ್ವಯಾನನ್ವಯಾತ್ । ಆದ್ಯವಾಕ್ಯೇಽಚ್ಛಾಯಾದಿವಿಶೇಷಣತ್ರಯೇಣ ಕಾರಣಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ಥೂಲಶರೀರತ್ರಯನಿರಾಕರಣೇನಾವಸ್ಥಾತ್ರಯನಿರಾಕರಣೇನಾವಸ್ಥಾತ್ರಯರಾಹಿತ್ಯಮನೂದ್ಯತೇ । ಲೋಹಿತಾದಿಗುಣವರ್ಜಿತಮಿತ್ಯನೇನ ತದ್ಗುಣಕಸ್ಥೂಲಶರೀರವರ್ಜಿತಮಿತಿ ಪ್ರತೀತೇಃ । ಶುಭ್ರಮಿತ್ಯನೇನ ತಮೇವ ತುರೀಯಮನೂದ್ಯ ತಸ್ಯಾಕ್ಷರಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯೇನೈಕ್ಯಮುಕ್ತಮಿತಿ ವಿವೇಕಃ ।
ಅತ್ರಾಕ್ಷರಮಿತ್ಯನೇನಾಕ್ಷರಂ ಪುರುಷಂ ವೇದ ಸತ್ಯಂ ಸ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯಂತರೋ ಹ್ಯಜೋಽಪ್ರಾಣೋ ಹ್ಯಮನಾಃ ಶುಭ್ರ ಇತಿ ಮಂತ್ರೋಕ್ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ವಿಶೇಷಣಾನ್ಯಾತ್ಮೋಪಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾತ್ಮೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಸಂಗೃಹೀತಾನೀತ್ಯಾಹ –
ಸತ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಯಸ್ತು ಸರ್ವತ್ಯಾಗೀತ್ಯತ್ರಾಪಿ ವಾಕ್ಯೇ ವೇದಯತ ಇತ್ಯಸ್ಯಾನುಷಂಗಃ । ಅತ್ರ ಸರ್ವಜ್ಞ ಇತ್ಯನೇನ ಕಸ್ಮಿನ್ನು ಭಗವೋ ವಿಜ್ಞಾತೇ ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿಜ್ಞಾತಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಂ ಸರ್ವವಿಜ್ಞಾನಮುಕ್ತಮ್ ।
ಸರ್ವಾತ್ಮತ್ವಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಜನ್ಯತ್ವೇಽನಿತ್ಯತ್ವಂ ಸ್ಯಾದತ ಆಹ –
ಪೂರ್ವಮಿತಿ ।
ಏವಂ ಚಾಽಽರೋಪನಿವೃತ್ತಿದ್ವಾರಾಽಭೂತತದ್ಭಾವೋ ವಿವಕ್ಷಿತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಸರ್ವೋ ಭವತೀತಿ ॥ ೧೦ ॥
ಅಗ್ನ್ಯಾದಿಭಿರಿತಿ ।
ತತಶ್ಚ ಚಕ್ಷುಶ್ಚ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಂ ಚೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಚಕ್ಷುರಾದಿಭಿರ್ದೇವಾ ಅಪ್ಯುಪಲಕ್ಷಿತಾಃ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್ ॥ ೧೧ ॥
ಏವಂ ಚತುರ್ಥಪ್ರಶ್ನೇನೋತ್ತಮಾಧಿಕಾರಿಣಃ ಪದಾರ್ಥಶೋಧನಪೂರ್ವಕವಾಕ್ಯಾರ್ಥಜ್ಞಾನೇನಾಕ್ಷರಪ್ರಾಪ್ತಿಮುಕ್ತ್ವಾಽತ್ರಾನಧಿಕಾರಿಣೋ ಮಂದವೈರಾಗ್ಯವತ ಓಮಿತ್ಯೇವಂ ಧ್ಯಾಯತ ಆತ್ಮಾನಂ ಪ್ರಣವೋ ಧನುದಿತ್ಯಾದಿಮಂತ್ರಸೂಚಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿದ್ವಾರಾ ಕ್ರಮೇಣಾಕ್ಷರಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮೋಂಕಾರೋಪಾಸನಂ ವಕ್ತುಂ ಪಂಚಮಪ್ರಶ್ನಮವತಾರಯತಿ –
ಅಥ ಹೈನಮಿತಿ ।
ಇದಾನೀಮಿತಿ ।
ಗಾರ್ಗ್ಯಪ್ರಶ್ನನಿರ್ಣಯಾನಂತರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪರೇತಿ ।
ಅಪರಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಕ್ರಮೇಣ ಪರಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನತ್ವೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತದದ್ಭುತಮಿವೇತಿ ।
ತದಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಂ ತಾದೃಶಮಭಿಧ್ಯಾನಮಿತಿ, ತೇನ ವಿಶೇಷಣೇನಾದ್ಭುತತ್ವಂ ದುಷ್ಕರತ್ವಂ ಭಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಭಿಧ್ಯಾನೇನ ತತ್ಪೂರ್ವಕಾಲೀನೇ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಧಾರಣೇ ಸೂಚಿತೇ ಇತ್ಯಾಹ –
ಬಾಹ್ಯೇತಿ ।
ಭಕ್ತ್ಯಾಽಽದರೇಣೋಪಚಾರೇಣೇವಾಽಽವೇಶಿತ ಆರೋಪಿತೋ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವೋ ಯಸ್ಮಿನ್ನೋಂಕಾರೇ ತಸ್ಮಿನ್ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತ ಇತ್ಯನ್ವಯಃ । ಅನೇನ ಧಾರಣೋಕ್ತಾ ।
ಧ್ಯಾನಶಬ್ದಾರ್ಥಮಾಹ –
ಆತ್ಮೇತಿ ।
ಸಂತಾನಾವಿಚ್ಛೇದ ಇತ್ಯವಿಚ್ಛಿನ್ನಸಂತಾನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತರೇಣ ವಿಜಾತೀಯಪ್ರತ್ಯಯೇನಾಖಿಲೀಕೃತೋಽನಂತರಿತಃ ।
ಚಿತ್ತಸ್ಯಾಽಽತ್ಮವಿಷಯಸ್ಯೈವ ಸತ ಏಕದೇಶೇನ ವಿಕ್ಷೇಪಂ ವಾರಯತಿ –
ನಿರ್ವಾತೇತಿ ।
ಧ್ಯಾನೇನೈವ ಯಮಾದಿಸಾಧನಜಾತಮಪಿ ಸೂಚಿತಮಿತ್ಯಾಹ –
ಸತ್ಯೇತಿ ।
ಕತಮಮಿತಿಡತಮಚೋಽರ್ಥಂ ಬಹುಷು ನಿರ್ಧಾರಣಂ ದರ್ಶಯತಿ –
ಅನೇಕೇ ಹೀತಿ ।
ಓಂಕಾರಾಭಿಧ್ಯಾನಂ ಧ್ಯಾನತ್ವಾದ್ದಹರಾದ್ಯುಪಾಸನವದಪರಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನಮೇವೋತ ಪರಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನಮಪೀತಿ ಪ್ರಷ್ಟುರಭಿಪ್ರಾಯಃ ॥ ೧ ॥
ತದಭಿಪ್ರಾಯಜ್ಞಃ ಪಿಪ್ಪಲಾದೋಽಪರಾಲಂಬನತಯಾ ಧ್ಯಾನಂ ಚೇದಪರಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾತ್ರಸಾಧನಂ ಪರಾಲಂಬನತ್ವೇನ ಚೇತ್ಕ್ರಮೇಣ ಪರಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನಮಿತ್ಯುತ್ತರಮಾಹ –
ಏತದ್ವಾ ಇತಿ ।
ಏತದ್ಯಚ್ಛಬ್ದಯೋರ್ನಪುಂಸಕಯೋರೋಂಕಾರವಿಶೇಷಣತ್ವಾಯೋಗಾದ್ಬ್ರಹ್ಮವಿಶೇಷಣತ್ವಮಾಹ –
ಏತದ್ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ।
ಕಿಂ ತದ್ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯತ ಆಹ –
ಪರಂ ಚೇತಿ ।
ಯದೇತತ್ಪರಂ ಚಾಪರಂ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತಿ ತದುಭಯಮೋಂಕಾರ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾನ್ವಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ನ ಚೈವಂ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ದೇಶೇನೋಂಕಾರತ್ವವಿಧಾನೇ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯೋಂಕಾರದೃಷ್ಟಿಃ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತೇತಿ ಶಂಕ್ಯಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮದೃಷ್ಟಿರುತ್ಕರ್ಷಾದಿತಿ ನ್ಯಾಯೇನ ಲೋಕೇಷು ಸಾಮೋಪಾಸೀತೇತ್ಯಾದಾವಿವ ನಿಕೃಷ್ಟ ಓಂಕಾರ ಏವ ಬ್ರಹ್ಮದೃಷ್ಟಿಃ ಸಿಧ್ಯತೀತಿ ಭಾವಃ ।
ತಯೋರ್ಭೇದಾತ್ಕಥಮೈಕ್ಯಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯೋಪಚಾರಾದಿತ್ಯಾಹ –
ಓಂಕಾರಪ್ರತೀಕತ್ವಾದಿತಿ ।
ಅನೇನ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯೇನೋಂಕಾರಸ್ಯ ಪ್ರತೀಕತ್ವಮುಪದಿಶ್ಯತ ಇತಿ ಭಾವಃ ।
ನನು ಕಿಂ ಪ್ರತೀಕೋಪದೇಶೇನ ಸಾಕ್ಷಾದೇವ ಬ್ರಹ್ಮಾಭಿಧೀಯತಾಮತ ಆಹ –
ಪರಂ ಹೀತಿ ।
ಶಬ್ದಾದೀತಿ ।
ಶಬ್ದಾದಿಭಿಃ ಸಾಕ್ಷಾದ್ಬೋಧನಾನರ್ಹಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಆದಿಶಬ್ದೇನಾನುಮಾನಾದಿ ಗೃಹ್ಯತೇ ।
ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಲಿಂಗಸ್ಯ ಚಾಭಾವಾದಿತಿ ತತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ –
ಸರ್ವೇತಿ ।
ನ ಶಕ್ಯಮಿತ್ಯವಗಾಹಿತುಮಿತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ತರ್ಹೀಂದ್ರಿಯೈರ್ಮನಸಾ ವಾ ತದ್ಗ್ರಹೋಽಸ್ತ್ವಿತ್ಯತ ಆಹ –
ಅತೀಂದ್ರಿಯೇತಿ ।
ಮನಸೇತೀಂದ್ರಿಯೈರ್ವೇತ್ಯಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ।
ತರ್ಹಿ ತಥಾವಿಧಸ್ಯೋಂಕಾರೇಽಪ್ಯಾವೇಶಾಸಂಭವಾತ್ಕಿಂಚಿದ್ವಿಶೇಷಮಾರೋಪ್ಯಾಽಽವೇಶೋ ವಕ್ತವ್ಯಃ । ಅತ ಏವ ಸೂರ್ಯಾಂತರ್ಗತತ್ವಂ ವಿಶೇಷಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಓಂಕಾರತಾದಾತ್ಮ್ಯಂ ಚ ತತ್ಕಥಂ ನಿರ್ವಿಶೇಷಲಾಭೋಽತ ಆಹ –
ಓಂಕಾರೇ ತ್ವಿತಿ ।
ಪ್ರಸೀದತೀತಿ ।
ತದುಪಾಸನೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯೇ ಸತಿ ನಿರ್ವಿಶೇಷಂ ಸ್ವಯಮೇವ ಪ್ರಕಾಶತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತತ್ರ ಮಾನಮಾಹ –
ಶಾಸ್ತ್ರೇತಿ ।
ಅನ್ಯಥಾ ಪರಬ್ರಹ್ಮಾರ್ಥಿನಸ್ತದುಕ್ತಿವೈಯರ್ಥ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತಥಾಽಪರಂ ಚೇತಿ ।
ಪ್ರಸೀದತೀತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ತಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ಪ್ರತೀಕತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತಸ್ಮಾದೇವಂ ವಿದ್ವಾನಿತಿ ।
ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಾದ್ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಾರ್ಹಮಿತಿ ವಿದ್ವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಏತೇನೈವೇತ್ಯನಂತರಮಾಯತೇನಾಲಂಬನೇನೇತಿ ಪದದ್ವಯಂ ಪ್ರಮಾದತೋ ಗಲಿತಮಿತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ।
ತಸ್ಯ ಪದಸ್ಯ ಪಿಂಡಿತಾರ್ಥಮಾಹ –
ಓಂಕಾರೇತಿ ।
ನ ತ್ವೇತಚ್ಛಬ್ದಾರ್ಥಕಥನಮೇತದಿತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ।
ಅಭಿಧ್ಯಾನಸ್ಯಾಽಽಯತನತ್ವಾಭಾವಾದಿತೀತರೋಪಾಸನಾವದಸ್ಯಾಪ್ಯುಪಾಸನತ್ವಾತ್ಪರಪ್ರಾಪಕತ್ವಂ ನ ಸಂಭವತೀತ್ಯತ ಆಹ –
ನೇದಿಷ್ಠಮಿತಿ ।
ಮನಆದ್ಯಪೇಕ್ಷಯೇದಂ ನೇದಿಷ್ಠಂ ಸಮೀಪವರ್ತ್ಯಂತರಂಗಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಾಲಂಬನಮೇತದಾಲಂಬನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮೇತದಾಲಂಬನಂ ಪರಮಿತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೨ ॥
ನೇದಿಷ್ಠತ್ವಮೇವ ಸಂಸ್ತುವನ್ನುತ್ತರವಾಕ್ಯೇಣ ಸಾಧಯತಿ –
ಸ ಯದೀತಿ ।
ವಿಕಲಸ್ಯಾಪಿ ಫಲಜನಕತ್ವಾನ್ನೇದಿಷ್ಠತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸಕಲೇತಿ ।
ಅಕಾರಾದಿಮಾತ್ರಾತ್ರಯಾತ್ಮಕ ಓಂಕಾರಃ ಸ ಚೋಪಾಸಿತವ್ಯ ಇತಿ ನ ಜಾನಾತಿ ಕಿಂ ತ್ವಕಾರಮಾತ್ರಮುಪಾಸಿತವ್ಯಂ ಜಾನಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥಾಽಪ್ಯೇಕದೇಶಜ್ಞಾನವೈಗುಣ್ಯತಯಾ ದುರ್ಗತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ ಕಿಂ ತರ್ಹ್ಯೋಂಕಾರಾಭಿಧ್ಯಾನಪ್ರಭಾವಾತ್ತದೇಕದೇಶಧ್ಯಾನಪ್ರಭಾವಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಾಮೇವ ಗತಿಂ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಮುಕ್ತ್ವೇದಾನೀಮಕ್ಷರಾರ್ಥಮಾಹ –
ಯದ್ಯಪ್ಯೇವಮಿತಿ ।
ಯದಿಶಬ್ದೋ ಯದ್ಯಪೀತ್ಯರ್ಥೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ । ಏವಂ ಚ ಸ ತೇನೈವೇತ್ಯತಃ ಪ್ರಾಕ್ತಥಾಽಪೀತಿ ಪದಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ।
ಏಕಮಾತ್ರಮಿತಿ ।
ಏಕಮಾತ್ರಾತ್ಮಜಮೋಂಕಾರಮಕಾರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಏಕಮಾತ್ರಾವಿಶಿಷ್ಟೇತ್ಯತ್ರಾಪ್ಯೇಕಮಾತ್ರಾತ್ವವಿಶಿಷ್ಟೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಓಂಕಾರೇತಿ ।
ತದವಯವೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಏಕಮಾತ್ರಾಪ್ರಧಾನಪ್ರಧಾನೀಭೂತಮಾತ್ರಾದ್ವಯಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮೋಂಕಾರಮಿತಿ ಕೇಚಿದ್ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ । ದೀಪಿಕಾಯಾಂ ವಾಚಸ್ಪತ್ಯೇ ಚಾಕಾರಮಾತ್ರಮಿತ್ಯೇವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್ ।
ಸಂಭೋಧಿತ ಇತಿ ।
ತನ್ಮಾತ್ರಾಧ್ಯಾನೇನ ತನ್ಮಾತ್ರಾಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಕಿಮಭಿಸಂಪದ್ಯತ ಇತಿ ಕರ್ಮಾಽಽಕಾಂಕ್ಷತೇ ।
ಕಿಮಿತಿ ।
ಮನುಷ್ಯಲೋಕಮಿತಿಪದಮಿಹಾಕೃಷ್ಯಽಽಕಾಂಕ್ಷಾಂ ಪೂರಯತಿ –
ಮನುಷ್ಯಲೋಕಮಿತಿ ।
ಮನುಷ್ಯಶರೀರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಮನುಷ್ಯಲೋಕಸ್ಯೈವ ನಿಯಮಾತ್ತದುಕ್ತಿವೈಯರ್ಥ್ಯಮತ ಆಹ –
ಅನೇಕಾನಿ ಹೀತಿ ।
ಪಶ್ವಾದೀನಿ ಹೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತರ್ಹಿ ತಸ್ಯ ನಿಯಮೇನ ಕಥಂ ಮನುಷ್ಯತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿರತ ಆಹ –
ತತ್ರ ತಮಿತಿ ।
ಋಗ್ವೇದರೂಪಾ ಹೀತಿ ।
ಪೃಥಿವ್ಯಕಾರಃ ಸ ಋಗ್ವೇದ ಇತಿ ಶ್ರುತೇರಕಾರಸ್ಯ ತದ್ರೂಪತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಭಿಧ್ಯಾತಾಽಕಾರರೂಪಾ ಮಾತ್ರಾ ಋಗ್ವೇದರೂಪೇತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ತೇನೇತಿ ।
ಯೇನರ್ಗ್ವೇದರೂಪತ್ವಂ ತಸ್ಯ ತೇನರ್ಚೋ ಮನುಷ್ಯಲೋಕಮುಪನಯಂತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವೀತಶ್ರದ್ಧ ಇತಿ ।
ಶ್ರದ್ಧಾವಿರಹಿತಃ ಸನ್ನಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಇತಿ ।
ಏಕದೇಶಜ್ಞಾನವಿಕಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನೇನ ನ ಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಕೃತ್ಕಶ್ಚಿದಿತಿ ಗೀತಾವಾಕ್ಯಸಂವಾದಃ ಸೂಚಿತಃ ॥ ೩ ॥
ದ್ವಿಮಾತ್ರೇಣ ವಿಶಿಷ್ಟಮಿತಿ ।
ದ್ವಿತೀಯಮಾತ್ರತ್ವೇನ ವಿಶಿಷ್ಟಮೋಂಕಾರಂ ತದ್ಗತಮುಕಾರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ನ ತು ಮಾತ್ರಾದ್ವಯಮಕಾರಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮೇವೋಕ್ತತ್ವಾದತ ಏವ ದ್ವಿತೀಯಮಾತ್ರಾರೂಪಮಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ । ಶ್ರುತೌ ತೃತೀಯಾ ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಥೇ, ಓಂಕಾರಮಭಿಧ್ಯಾಯೀತೇತ್ಯುಪಕ್ರಮಾದಿತಿ ಭಾವಃ । ಅತ್ರಾಭಿಧ್ಯಾನಂ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಾಭಿಮಾನಪರ್ಯಂತಮಿತಿ ವಕ್ತುಂ ಮನಸಿ ಸಂಪದ್ಯತ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಂ ತತ್ರ ಸಾಕ್ಷಾನ್ಮನಃಸಂಪತ್ತೇಃ ।
ಸಾಧನತ್ವೇನ ವಾ ಫಲತ್ವೇನ ವಾಽನನ್ವಯಾನ್ಮನಃಶಬ್ದೇನ ತತ್ಪರಿಣಾಮಸ್ವಪ್ನಾದಿಲಕ್ಷಣದ್ವಾರಾ ಸ್ವಪ್ನಯಜುರಾದ್ಯಾತ್ಮತ್ವೇನ ಶ್ರುತ್ಯಂತರೇ ಶ್ರುತೋಂಕಾರ ಏವ ಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಸ್ವಪ್ನಾತ್ಮಕ ಇತಿ ।
ಉಕಾರೇ ಸಂಪತ್ತಿಪರ್ಯಂತಮಭಿಧ್ಯಾನಂ ಯಃ ಕರೋತೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ಸ ಯದೀತ್ಯಾದಿರ್ಯಃ ಪುನರಿತ್ಯಂತಂ ನ ಸ್ತುತಿಃ । ಕಿಂ ತೂಕ್ತಫಲಾಯಾಕಾರೇ ವಿಶ್ವಾಭಿನ್ನವಿರಾಡುಪಾಸನಮುಕಾರೇ ತೈಜಸಾಭಿನ್ನಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೋಪಾಸನಂ ಚ ವಿವಕ್ಷಿತಮಿತ್ಯಾಹುಃ । ತನ್ಮತೇ ಮನಃಶಬ್ದೇನಾಂಡಪರಿಣಾಮಸ್ವಪ್ನಾಭಿಮಾನೀ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಉಚ್ಯತ ಇತಿ ವಕ್ತುಂ ಸ್ವಪ್ನಾತ್ಮಕ ಇತ್ಯಾದಿವಿಶೇಷಣಾನೀತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ದೀಪಿಕಾಯಾಂ ತು ಮಾತ್ರಾದ್ವಯಸ್ಯ ಮಿಲಿತಸ್ಯೋಪಾಸನಂ ಮನಸಿ ಸಂಪತ್ತಿಶ್ಚ ಮನಸ್ಯೈಕಾಗ್ರತಯಾ ಚಿಂತನಮಿತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್ ॥ ೪ ॥
ಏವಮೋಂಕಾರಂ ಸ್ತುತ್ವಾ ತದುಪಾಸನಂ ಪರಬ್ರಹ್ಮವಿಷಯಂ ವಿಧತ್ತೇ –
ಯಃ ಪುನರಿತಿ ।
ವಿಜ್ಞಾನವಿಶಿಷ್ಟೇನೇತಿ ।
ವಿಜ್ಞಾನವಿಷಯೀಕೃತೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಮಾತ್ರಾತ್ರಯಾತ್ಮಕಜ್ಞಾನೇನೇತಿ ಯಾವತ್ । ಪೂರ್ವವದತ್ರಾಪಿ ತ್ರಿಮಾತ್ರೇಣೇತ್ಯತ್ರ ತೃತೀಯಾ ಮಾತ್ರಾ ಮಕಾರ ಉಚ್ಯತ ಇತಿ ಭ್ರಮಂ ವಾರಯಿತುಮೋಮಿತ್ಯೇತೇನೈವಾಕ್ಷರೇಣೇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।
ಪೂರ್ವತ್ರ ತತ್ತನ್ಮಾತ್ರಾಪ್ರಧಾನ ಓಂಕಾರ ಏವೋಚ್ಯತ ಇತಿ ಮತ ಇಹೈವೇದಂ ವಿಶೇಷಣಮನುಪಪನ್ನಂ ಪೂರ್ವತ್ರಾಪ್ಯೋಂಕಾರಸ್ಯೈವೋಕ್ತತ್ವಾದಿತಿ ತನ್ಮತಮನುಪಪನ್ನಮಿವ ಭಾತೀತಿ ತ್ರಿಮಾತ್ರೇಣೇತಿ ತೃತೀಯಾಶ್ರವಣಾದೋಂಕಾರೋ ನ ಪ್ರತೀಕಂ ತಥಾ ಸತಿ ವಿಷಯತ್ವೇನ ಕರ್ಮತಯಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ಸ್ಯಾತ್ಕಿಂ ತ್ವಭಿಧ್ಯಾಯಕತ್ವೇನ ಕರಣತ್ವಮೇವ ತೃತೀಯಾಬಲಾದಿತಿ ಭ್ರಮಂ ವಾರಯತಿ –
ಪ್ರತೀಕೇನೇತಿ ।
ತಸ್ಯ ಕರ್ಮತ್ವೇಽಪಿ ಕಾರಕತ್ವೇನಾಭಿಧ್ಯಾನಕ್ರಿಯಾನಿರ್ವರ್ತಕತ್ವೇನ ಹೇತುತ್ವಾತ್ತನ್ಮಾತ್ರವಿವಕ್ಷಯಾ ತೃತೀಯೋಪಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ಹೇತುಮಾಹ –
ಪ್ರತೀಕತ್ವೇನೇತಿ ।
ಅಭೇದೇತಿ ।
ಪ್ರತೀಕತ್ವೇ ಹ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಾಧ್ಯಸ್ಯಮಾನಸ್ಯೋಸ್ತಾದಾತ್ಮ್ಯಾರೋಪಾದಭೇದಶ್ರವಣಮುಪಪದ್ಯತೇ ಕರಣತ್ವೇ ತು ನ ತದುಪಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅನೇಕಶ ಇತಿ ।
ಓಂಕಾರಮಭಿಧ್ಯಾಯೀತ ಸ ಯದ್ಯೇಕಮಾತ್ರಮಭಿಧ್ಯಾಯೀತೇತಿ ದ್ವಿವಾರಂ ಶ್ರುತೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನ್ಯಥೇತ್ಯಸ್ಯ ಬಾಧ್ಯೇತೇತ್ಯನೇನಾನ್ವಯಃ ।
ಅಥ ಯದಿ ದ್ವಿಮಾತ್ರೇಣ ಯಃ ಪುನರೇತಂ ತ್ರಿಮಾತ್ರೇಣೇತಿ ಚ ತೃತೀಯಾಽಪಿ ದ್ವಿವಾರಂ ಶ್ರುತಾ ಹೇತುತ್ವಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಕರಣತ್ವೇನ ಸ್ವರಸಾ ಚ ಕಾರಕವಿಭಕ್ತಿತ್ವಾತ್ತತಸ್ತಸ್ಯಾ ಅಪಿ ಬಾಧೋ ನ ಯುಕ್ತ ಇತಿ ಶಂಕತೇ –
ಯದ್ಯಪೀತಿ ।
ದ್ವಿತೀಯಾದ್ವಯಸ್ಯಾಪಿ ಕರ್ಮತ್ವೇ ಸ್ವಾರಸ್ಯಾದುಪಕ್ರಮಸ್ಥತ್ವಾಚ್ಚ ತಸ್ಯೈವ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ತಥಾಽಪೀತಿ ।
ಪ್ರಕೃತೇತಿ ।
ಪ್ರಕ್ರಮಾನುರೋಧಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಕಿಂಚ ದ್ವಿತೀಯಾದ್ವಯಮುಕ್ತಾ ಭೇದಶ್ರುತಿಃ । ಏತೇನೈವಾಽಽಯತನೇನೈಕತರಮನ್ವೇತಿ ।
ಆಯತನೇನೈವಾನ್ವೇತೀತ್ಯಾಲಂಬನವಾಚ್ಯಾಯತನಶ್ರುತಿದ್ವಯಂ ಚೇತಿ ಬಹುಶ್ರುತ್ಯನುರೋಧೇನ ತೃತೀಯಾದ್ವಯಂ ತ್ಯಾಜ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ತ್ಯಜೇದೇಕಮಿತಿ ।
ತೃತೀಯಮಾತ್ರಾರೂಪ ಇತಿ ।
ಯದ್ಯಪಿ ಮಾತ್ರಾತ್ರಯಧ್ಯಾನಾನ್ಮಾತ್ರಾತ್ರಯರೂಪಿತ್ವಮೇವ ತಸ್ಯ ತಥಾಽಪಿ ತೃತೀಯಮಾತ್ರಾಯಾ ಏವೇಹಾಸಾಧಾರಣ್ಯಾತ್ತತ್ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ನಿರ್ದೇಶ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ । ತೃತೀಯಮಾತ್ರರೂಪ ಇತಿ ಸಪ್ತಮ್ಯಂತಪಾಠೇ ತತ್ಸೂರ್ಯವಿಶೇಷಣಂ ಮಕಾರಸ್ಯಾಽಽದಿತ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಾದಿತಿ ।
ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಸ್ಯ ಜೀವಘನತ್ವಮನಾಗತಾವೇಕ್ಷಣನ್ಯಾಯೇನೋಪಪಾದಯತಿ –
ಸ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಇತಿ ।
ಲಿಂಗರೂಪೇಣೇತಿ ।
ಸಮಷ್ಟಿಲಿಂಗರೂಪೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತಸ್ಮಿನ್ಹೀತಿ ।
ಸಮಷ್ಟಿಲಿಂಗಾತ್ಮನಿ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೇ ವ್ಯಷ್ಟಿಲಿಂಗಾಭಿಮಾನಿನಃ ಸರ್ವೇ ಜೀವಾ ಗೋತ್ವಸಾಮಾನ್ಯೇ ಖಂಡಮುಂಡಾದಯ ಇವ ಸಂಹತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಇದಾನೀಂ ವಾಕ್ಯಂ ಯೋಜಯತಿ –
ಸ ವಿದ್ವಾನಿತಿ ।
ಸ ವಿದ್ವಾನಿದಾನೀಂ ಧ್ಯಾಯಮಾನಃ ಪಶ್ಚಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ । ತತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಸ್ಥಾವರಜಂಗಮೇಭ್ಯಃ ಪರಾಜ್ಜೀವಘನಾತ್ಪರಂ ಪುರುಷಂ ಪಶ್ಯತಿ ತತೋ ಮುಕ್ತೋ ಭವತೀತ್ಯನ್ವಯಃ ॥ ೫ ॥
ತತ್ರ ಯಃ ಪುನರೇತಮಿತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತೇಽರ್ಥೇ ಆದ್ಯಂ ಮಂತ್ರಂ ಯೋಜಯತಿ –
ತಿಸ್ರ ಇತಿ ।
ಮೃತ್ಯುಗೋಚರ ಇತಿ ।
ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಬ್ರಹ್ಮದೃಷ್ಟಿಂ ಚ ವಿನಾ ತದುಪಾಸಕಾನಾಂ ಮೃತ್ಯ್ವನತಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಬ್ರಹ್ಮದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟತ್ವೇನ ಚ ಸಂಭೂಯ ಚ ಪ್ರಯುಕ್ತಾಶ್ಚೇನ್ನಾಯಂ ದೋಷ ಇತ್ಯಾಹ –
ಕಿಂಚೇತಿ ।
ಜಾಗ್ರದಿತಿ ।
ಜಾಗ್ರತ್ಪುರುಷೋ ವೈಶ್ವಾನರಾಭಿನ್ನೋ ವಿಶ್ವಸ್ತಸ್ಥಾನಂ ಸ್ಥೂಲಶರೀರಂ ಜಾಗರಿತಂ ಚ । ಸ್ವಪ್ನಪುರುಷಸ್ತು ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾಭಿನ್ನಸ್ತೈಜಸಸ್ತತ್ಸ್ಥಾನಂ ಲಿಂಗಶರೀರಂ ಸ್ವಪ್ನಶ್ಚ । ಸುಷುಪ್ತಾವೀಶ್ವರಾತ್ಮಾ ಪ್ರಾಜ್ಞಸ್ತತ್ಸ್ಥಾನಮವ್ಯಾಕೃತಂ ಸುಷುಪ್ತಿಶ್ಚ । ತೇಷಾಮಕಾರಾದಿತಾದಾತ್ಮ್ಯೇನ ಯದಭಿಧ್ಯಾನಂ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಾಸು ಯೋಗಕ್ರಿಯಾಸು ಪ್ರಯುಕ್ತಾಸ್ವನ್ಯೋನ್ಯಸಕ್ತಾ ಅನವಿಪ್ರಯುಕ್ತಾಸ್ತಿಸ್ರೋ ಮಾತ್ರಾಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಾಶ್ಚೇನ್ನ ಕಂಪತ ಇತ್ಯನ್ವಯಃ । ಅನೇನ ಸರ್ವಾತ್ಮಕೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮಣೀಶ್ವರ ಓಂಕಾರಾಭೇದೇನ ಧ್ಯಾನಮುಕ್ತಮ್ ।
ಯಥೋಕ್ತೇತಿ ।
ತಿಸ್ರೋ ಮಾತ್ರಾ ಇತಿ ಶ್ಲೋಕೋಕ್ತವಿಭಾಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕುತೋ ವೇತಿ ।
ಚಲನಂ ವಿಕ್ಷೇಪಃ ಸ್ವಸ್ಯ ಸರ್ವಾತ್ಮತ್ವೇನ ಸ್ವವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾಭಾವಾಚ್ಚಲನಂ ನ ಸಂಭವತೀತಿ ಕುತೋ ಹೇತೋಃ ಕಸ್ಮಿನ್ವಾ ವಿಷಯೇ ಚಲೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೬ ॥
ಅಪರಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಯ ಓಂಕಾರಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಸ್ತೇನೈವ ನ ಪೃಥಕ್ಪ್ರಯುಕ್ತಃ ಪರಮಪಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಉತ್ಪನ್ನನಿರ್ವಿಶೇಷಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇಣೋಕ್ತಸ್ಯೋಂಕಾರಸ್ಯ ಕ್ರಮಮುಕ್ತಿಫಲತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹ –
ತೇನೈವೇತಿ ।
ಯೇನಾಪರಮನ್ವೇತಿ ತೇನೈವ ಪರಮಪ್ಯನ್ವೇತೀತ್ಯೇವಕಾರಾರ್ಥ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತದಪ್ಯೋಂಕಾರೇಣೇತ್ಯಾಯತನವಿಶೇಷಣಾರ್ಥಂ ಪುನರೋಂಕಾರಗ್ರ್ಹಣಮಿತಿ ನ ಪುನರುಕ್ತಿರಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ ॥ ೭ ॥
ಗತಾಃ ಕಾಲಾಃ ಪಂಚದಶ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಃ ಕರ್ಮಣಿ ವಿಜ್ಞಾನಮಯಶ್ಚೇತಿ ಮಂತ್ರೇ ಕರ್ಮಭಿಃ ಸಹ ಷೋಡಶಕಾಲಾನಾಂ ಪರಸ್ಮಿಂಲ್ಲಯಮುಕ್ತ್ವಾ ಯಥಾ ನದ್ಯಃ ಸ್ಯಂದಮಾನಾ ಇತಿ ಮಂತ್ರೇಣ ದೃಷ್ಟಾಂತೋಕ್ತಿದ್ವಾರಾ ಪರಪ್ರಾಪ್ತಿರುಕ್ತಾ ತನ್ಮಂತ್ರಯೋರ್ವಿಸ್ತರಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಂ ಷಷ್ಠಂ ಪ್ರಶ್ನಮಾರಭತೇ –
ಅಥ ಹೈನಮಿತಿ ।
ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಂಗತಿಮುಕ್ತಾರ್ಥಾನುವಾದಪೂರ್ವಕಮಾಹ –
ಸಮಸ್ತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಅಕ್ಷರಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥೇ ಪ್ರಲಯೇಽಪಿ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಲಯಮಾಹ –
ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದಿತಿ ।
ಲಯಾಧಾರತ್ವೇನ ಕಾರಣತ್ವಮಾಹ –
ತತ ಇತಿ ।
ತದುಕ್ತೇಃ ಪ್ರಯೋಜನಮಾಹ –
ಜಗತ ಇತಿ ।
ಯದ್ಯಪ್ಯದ್ವಿತೀಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನಾನ್ಮುಕ್ತಿರ್ನ ಕಾರಣಜ್ಞಾನಾತ್ತಥಾಽಪಿ ತಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವೇ ತದ್ವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಕಾರ್ಯಾಭಾವಾತ್ತದದ್ವಿತೀಯತ್ವಜ್ಞಾನಂ ಸಿಧ್ಯತೀತಿ ತಾದೃಶಾತ್ಮಜ್ಞಾನಾತ್ಪರಂ ಶ್ರೇಯ ಇತಿ । ಆತ್ಮಾ ವಾ ಇದಮೇಕ ಏವ । ಸ ಏತಮೇವ ಪುರುಷಂ ಬ್ರಹ್ಮ ತತಮಮಪಶ್ಯತ್ । ಪ್ರಜ್ಞಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮ । ಸ ಏತೇನ ಪ್ರಜ್ಞೇನಾಽಽತ್ಮನಾಽಮೃತಃ ಸಮಭವತ್ । ಸದೇವೈಕಮೇವಾದ್ವಿತೀಯಮಿತ್ಯುಪಕ್ರಮ್ಯಾಽಽಚಾರ್ಯವಾನ್ಪುರುಷೋ ವೇದ, ಅಥ ಸಂಪತ್ಸ್ಯೇ, ತಮೇವೈಕಂ ಜಾನಥ । ಅಮೃತಸ್ಯೈಷ ಸೇತುಃ, ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮೀತಿ । ತಸ್ಮಾತ್ತತ್ಸರ್ವಮಭವದಿತ್ಯಾದಿಷು ನಿಶ್ಚಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಇಹಾಪಿ ತಾದೃಗಾತ್ಮಜ್ಞಾನಾದೇವ ಸರ್ವಾತ್ಮಭಾವಃ ಶ್ರೇಯ ಉಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಅನಂತರಮಿತಿ ।
ವೃತ್ತಮನೂದ್ಯ ವರ್ತಿಷ್ಯಮಾಣಮಾಹ –
ವಕ್ತವ್ಯಮಿತಿ ।
ತದರ್ಥೋಽಯಮಿತಿ ।
ತಸ್ಯ ಶರೀರಾಂತಸ್ಥತ್ವೋಕ್ತಿದ್ವಾರಾ ತಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪ್ರಶ್ನಮಿತಿ ।
ಪ್ರಷ್ಟವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಜ್ಞಾನೇ ಕಾರಣಮಿತಿ ।
ಅಜ್ಞಾನಸಂಭಾವನಾಯಾಂ ಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಪ್ರತ್ಯಯಮಿತಿ ।
ಅವಿಶ್ವಾಸಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅನ್ಯಥಾ ಸಂತಮಿತಿ ।
ಜ್ಞಾನಿನಂ ಸಂತಮನ್ಯಥಾ ಕುರ್ವನ್ನಜ್ಞಾನಿನಂ ಕುರ್ವನ್ನಾರೋಪಯನ್ನಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕಥಂ ತೇ ನಾವಕ್ಷ್ಯಮಿತ್ಯನೇನ ಸೂಚಿತಮರ್ಥಮಾಹ –
ಅತ ಇತಿ ।
ಸಮೂಲೋ ವಾ ಇತ್ಯನೇನ ಸೂಚಿತಮಾಹ –
ಅನೃತಂ ಚೇತಿ ।
ಸ್ವರೂಪೇಣ ಶಲ್ಯತ್ವಾಭಾವಾದಾಹ –
ವಿಜ್ಞೇಯತ್ವೇನೇತಿ ।
ಯಾವಜ್ಜಿಜ್ಞಾಸಿತಂ ನ ಜ್ಞಾಯತೇ ತಾವತ್ತದ್ಧೃದಿ ಶಲ್ಯವದ್ಭಾಸತ ಇತಿ ಶಲ್ಯಮಿವೇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ॥ ೧ ॥
ಪುರುಷಸ್ಯ ಷೋಡಶಕಲತ್ವಂ ನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಸಾವಯವತ್ವೇನ ಕಿಂತು ಕಲಾಜನಕತ್ವೇ ತದುಪಾಧಿಮತ್ತ್ವಾದಿತಿ ವಕ್ತುಂ ಯಸ್ಮಿನ್ನೇತಾ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಮಿತಿ ತತ್ತಾತ್ಪರ್ಯಮಾಹ –
ಷೋಡಶಕಲಾಭಿರಿತಿ ।
ನನು ಕೇವಲ ಆತ್ಮಾ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯತಾಂ ಕಿಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಕಲೋಕ್ತ್ಯೇತ್ಯತ ಆಹ –
ತದುಪಾಧೀತಿ ।
ತಥೈವ ಸ ಪ್ರದರ್ಶನೀಯ ಇತ್ಯತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ –
ಅತ್ಯಂತೇತಿ ।
ಅವಿದ್ಯಾವಿಷಯಾ ಇತಿ ।
ಅವಿದ್ಯಾಧೀನಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕಾಲತ್ರಯೇಽಪಿ ತಾಸಾಂ ಚೈತನ್ಯರೂಪಾಧಿಷ್ಠಾನಾವ್ಯತಿರೇಕಾದ್ರಜ್ಜುಸರ್ಪವನ್ಮೃಷಾತ್ವಮಿತ್ಯವಿದ್ಯಾವಿಷಯತ್ವಂ ಸಾಧಯತಿ –
ಚೈತನ್ಯೇತಿ ।
ಚೈತನ್ಯಾವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಲಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಂ ಹೇತುಂ ವಿಜ್ಞಾನವಾದಿಭ್ರಾಂತ್ಯಾ ದೃಢೀಕರೋತಿ –
ಅತ ಏವೇತಿ ।
ಘೃತಂ ಯಥಾಽಗ್ನಿಸಂಯೋಗಾದ್ದ್ರವಾವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತ ಏವಮಹಮಾಕಾರಮಾಲಯವಿಜ್ಞಾನಮೇವ ವಾಸನಾವಶಾದ್ವಿಷಯಾಕಾರೇಣ ಜಾಯತ ಇತಿ ವದತಾಂ ತೇಷಾಂ ಭ್ರಮೋ ವಿಷಯಸ್ಯ ಚೈತನ್ಯಾವ್ಯತಿರೇಕೇ ಪ್ರತ್ಯಯಂ ಗಮಯತಿ, ಅನ್ಯಥಾ ತಥಾಭ್ರಮಾನುಪಪತ್ತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವಿಷಯಾಣಾಂ ಚೈತನ್ಯಾವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಪ್ರತೀತಿನಿಯಮಾದೇವ ವಿಷಯವಿಜ್ಞಾನರೂಪೇಣ ಚೈತನ್ಯಾಭಾವೇ ಸುಷುಪ್ತ್ಯಾದೌ ಶೂನ್ಯಭ್ರಮೋ ಜಾತಃ ಕೇಷಾಂಚಿದಿತಿ ತದೀಯಭ್ರಾಂತ್ಯಾಽಪಿ ಚೈತನ್ಯಾವ್ಯತಿರಿಕ್ತಪ್ರತೀತಿಂ ದೃಢೀ ಕರೋತಿ –
ತನ್ನಿರೋಧ ಇತಿ ।
ಚೈತನ್ಯಸ್ಯಾನಿತ್ಯಸ್ಯ ಕಲಾರೋಪಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಂ ನ ಸಂಭವತಿ ಕಲಾಕಾರ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ನೈಯಾಯಿಕಪಕ್ಷೋಕ್ತಿವ್ಯಾಜೇನ ಶಂಕತೇ –
ಘಟಾದೀತಿ ।
ಭೂತಧರ್ಮ ಇತಿ ।
ದೇಹಾಕಾರೇಣ ಸಂಹತಭೂತಧರ್ಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಚೈತನ್ಯಸ್ಯಾಽಽರೋಪಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ನಿತ್ಯತ್ವಮೇಕತ್ವಂ ಚ ವದಂಸ್ತಾನ್ನಿರಾಕರೋತಿ –
ಅನಪಾಯೇತಿ ।
ಪ್ರತ್ಯವಭಾಸತ ಇತಿ ।
ನಾನಾತ್ವೇನ ಕಾರ್ಯತ್ವೇನ ಚೇತಿ ಶೇಷಃ ।
ಸತ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಮಿತಿ ।
ತಥಾ ಚ ಶ್ರುತಿವಿರೋಧಾತ್ತೇ ಪಕ್ಷಾ ಹೇಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕಿಂಚ ಜ್ಞಾನಕಾಲೇ ವಿಷಯಾಣಾಂ ಸದ್ಭಾವನಿಯಮಾಭಾವಾದ್ವಿಷಯಕಾಲೇ ಚ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸದ್ಭಾವನಿಯಮಾತ್ತಯೋರ್ಭೇದಂ ಇತಿ ವಿಜ್ಞಾನವಾದಿಪಕ್ಷಂ ನಿರಾಕುರ್ವನ್ನವ್ಯಭಿಚಾರಾದೇವ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಸಾಧಯನ್ನೈಯಾಯಿಕಾದಿಪಕ್ಷಮಪಿ ನಿರಾಕರೋತಿ –
ಸ್ವರೂಪೇತಿ ।
ಘಟಜ್ಞಾನಕಾಲೇ ಘಟಾಭಾವಸಂಭವಾದ್ವಿಷಯಾಣಾಂ ಜ್ಞಾನವ್ಯಭಿಚಾರಿತ್ವಂ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ತು ವಿಷಯಕಾಲೇಽವಶ್ಯಂಭಾವನಿಯಮಾದವ್ಯಭಿಚಾರಿತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಪಟಕಾಲೇ ಘಟಜ್ಞಾನಮಪಿ ನಾಸ್ತೀತಿ ಘಟಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಪಿ ಪಟವಿಷಯವ್ಯಭಿಚಾರಿತ್ವಂ ತುಲ್ಯಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಸ್ವರೂಪೇತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ವಿಷಯವಿಶಿಷ್ಟತ್ವರೂಪೇಣೈವ ವ್ಯಭಿಚಾರಃ । ವಿಷಯಸ್ಯ ತು ಸ್ವರೂಪೇಣೈವೇತಿ ವಿಶೇಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಜ್ಞಾನಸ್ಯಾವ್ಯಭಿಚಾರಿತ್ವಮುಪಪಾದಯತಿ –
ಯಥಾ ಯಥೇತಿ ।
ನನೂತ್ಪನ್ನವಿನಷ್ಟಾದೇರ್ಮೇರುಗುಹಾಂತರ್ವರ್ತಿನಶ್ಚಾಜ್ಞಾಯಮಾನತ್ವಾಜ್ಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಪಿ ಜ್ಞೇಯಾವ್ಯಭಿಚಾರೋಽಸಿದ್ಧ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ತಸ್ಯಾಜ್ಞಾನೇ ತತ್ಸದ್ಭಾವಾಸಿದ್ಧೇಸ್ತಥಾಭೂತಪದಾರ್ಥೋಽಸಿದ್ಧ ಇತ್ಯಾಹ –
ವಸ್ತುತತ್ತ್ವೇತಿ ।
ಅನುಪಪತ್ತಿಮೇವ ದೃಷ್ಟಾಂತೇತಿ ಸ್ಫುಟೀ ಕರೋತಿ –
ರೂಪಂ ಚೇತಿ ।
ಜ್ಞೇಯಸ್ಯ ಜ್ಞಾನವ್ಯಭಿಚಾರಿತ್ವಂ ಜ್ಞಾನಕಾಲೇ ಸತ್ತ್ವನಿಯಮಾಭಾವರೂಪಂ ಸ್ಪಷ್ಟಮಿತ್ಯಾಹ –
ವ್ಯಭಿಚರತಿ ತ್ವಿತಿ ।
ಘಟಜ್ಞಾನಕಾಲೇ ಕದಾಚಿದ್ಘಾಟಾಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪಟಕಾಲೇ ಘಟಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಪಿ ವ್ಯಭಿಚಾರಸ್ತುಲ್ಯ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟರೂಪೇಣ ವ್ಯಭಿಚಾರೇಽಪಿ ಸ್ವರೂಪೇಣಾವ್ಯಭಿಚಾರಂ ಪೂರ್ವವತ್ಸೂಚಿತಮಾಹ –
ನ ವ್ಯಭಿಚರತೀತಿ ।
ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯಸ್ಯೇಹಾಪ್ಯನುಷಂಗಃ । ಪೂರ್ವವಾಕ್ಯೇ ದ್ವಿತೀಯಾಂತಮಿಹ ತು ಪ್ರಥಮಾಂತಮಿತಿ ವಿಶೇಷಃ ।
ಭಾವಾದಿತಿ ।
ಸ್ವರೂಪೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪೇಣ ಸತ್ತಾಮೇವ ಜ್ಞೇಯಾಂತರಸ್ಯ ಜ್ಞೇಯತ್ವಾದೇವ ಸಾಧಯತಿ –
ನ ಹೀತಿ ।
ಸ್ವರೂಪೇಣಾಪ್ಯಭಾವಂ ಶಂಕತೇ –
ಸುಷುಪ್ತ ಇತಿ ।
ಕಿಂ ತದಾನೀಂ ಜ್ಞೇಯಾಭಾವೇನ ಜ್ಞಾನಾಭಾವಃ ಸಾಧ್ಯತ ಉತ ಜ್ಞಾನಸ್ಯಾದರ್ಶನಾದ್ವಾಽಽದ್ಯೇಽಪಿ ಜ್ಞೇಯಸ್ಯ ವ್ಯಂಗ್ಯತ್ವಾತ್ತದಭಾವಾದ್ವ್ಯಂಜಕಾಭಾವ ಇತಿ ವೋತ ತಯೋರೈಕ್ಯಾದೇಕಾಭಾವ ಇತರಾಭಾವ ಇತಿ ।
ನಾಽಽದ್ಯೋ ವ್ಯಭಿಚಾರಾದಿತ್ಯಾಹ –
ನ ಜ್ಞೇಯೇತಿ ।
ವ್ಯಂಗ್ಯಜ್ಞಾನೈಕಕಲ್ಪಸ್ಯ ವ್ಯಂಗ್ಯಾಭಾವೇಽಭಾವ ಉಚ್ಯತ ಆಲೋಕಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಸಿದ್ಧತ್ವಾನ್ನೈವಮಿತಿ ಜ್ಞಾನಾನುಮೇಯತ್ವವಾದಿನಂ ಪ್ರತಿ ದೃಷ್ಟಾಂತಾಂತರಮಾಹ –
ನ ಹೀತಿ ।
ವೈನಾಶಿಕಮತೇ ವಿಜ್ಞಾನವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾಕಾಲೋಕಾದ್ಯಭಾವಾನ್ನ ತತ್ರ ವ್ಯಭಿಚಾರ ಇತಿ ಶಂಕತೇ –
ವೈನಾಶಿಕ ಇತಿ ।
ಕಲ್ಪಯತ್ಯೇವೇತಿ ।
ಉಕ್ತವ್ಯಭಿಚಾರಸ್ಥಲಾಭಾವೇನ ವ್ಯಭಿಚಾರಾಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏವಮಪಿ ಜ್ಞಾನಾಭಾವಕಲ್ಪಕಸ್ಯ ಜ್ಞೇಯಾಭಾವಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಮಂಗೀಕ್ರಿಯತೇ ನ ವಾ ।ಆದ್ಯೇ ನ ಜ್ಞಾನಾಭಾವಸಿದ್ಧಿಸ್ತಸ್ಯೈವಾಭಾವಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹ –
ಯೇನೇತಿ ।
ಯೇನ ಜ್ಞೇಯಾಭಾವಜ್ಞಾನೇನ ತದಭಾವಂ ಜ್ಞಾನಾಭಾವಂ ಕಲ್ಪಯೇತ್ತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಭಾವಃ ಕೇನ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ ನ ಕೇನಾಪಿ ಕಲ್ಪಯಿತುಂ ಶಕ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನ ದ್ವಿತೀಯ ಇತ್ಯಾಹ –
ತದಭಾವಸ್ಯಾಪೀತಿ ।
ಜ್ಞೇಯಾಭಾವಸ್ಯಾಪ್ಯಜ್ಞಾತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಾಭಾವಕಲ್ಪಕತ್ವಾಸಂಭವಾದವಶ್ಯಂ ಜ್ಞೇಯತ್ವಾತ್ತಜ್ಞಾನಾಭಾವೇ ತದನುಪಪತ್ತೇಃ ಕಲ್ಪನಾನುಪಪತ್ತೇರ್ಜ್ಞಾನಾನಂಗೀಕಾರಪಕ್ಷೋ ನ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಆದ್ಯಕೋಟೌ ದ್ವಿತೀಯಕಲ್ಪಂ ಶಂಕತೇ –
ಜ್ಞೇಯೇತಿ ।
ವೈನಾಶಿಕಮತೇಽಪ್ಯಭಾವಸ್ಯ ಜ್ಞೇಯತ್ವಾಭ್ಯುಪಗಮಾದ್ಬುದ್ಧಿಬೋಧ್ಯಂ ತ್ರಯಾದನ್ಯತ್ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಕ್ಷಣಿಕಂ ಚ ತದಿತಿ ಪ್ರತಿಸಂಖ್ಯಾಽಪ್ರತಿಸಂಖ್ಯಾ ನಿರೋಧಾಕಾಶರೂಪತ್ರಯವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಯೈವ ಕ್ಷಣಿಕತ್ವೇನ ನಿರೋಧಶಬ್ದಿತಸ್ಯಾಭಾವಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವಾಂಗೀಕಾರೇಣ ತದವಿಜ್ಞಾನಸಂತತೇರ್ನಿತ್ಯತ್ವಾಂಗೀಕಾರೇಣ ತ್ವಯಾ ತದಾಽಪಿ ತದಭಾವೋ ವಕ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ನ ಸುಷುಪ್ತ ಇತಿ ।
ಅಸ್ತಿತ್ವಮಿತಿ ।
ತಥಾ ಚ ಜ್ಞಾನಸ್ಯಾದರ್ಶನಮಸಿದ್ಧಂ ಸುಷುಪ್ತೇಽಪಿ ತದಂಗೀಕಾರಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನು ಜ್ಞೇಯಾಭಾವೇನ ತನ್ನಿರೂಪ್ಯಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಸ್ಯಾದರ್ಶನಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಮಯಾ ಸುಷುಪ್ತೇ ಚ ಸ್ವಸ್ಯೈವ ಸ್ವಜ್ಞೇಯತ್ವಾಜ್ಜ್ಞಾನದರ್ಶನಮುಪಪದ್ಯತೇಽಸ್ಮನ್ಮತೇ । ತ್ವನ್ಮತೇ ತು ಸ್ವಜ್ಞೇಯತ್ವಾನಂಗೀಕಾರಾತ್ಸುಷುಪ್ತೇ ಚಾನ್ಯಸ್ಯಾಭಾವಾನ್ನಿರೂಪಕಾಭಾವಾನ್ನ ಜ್ಞಾನದರ್ಶನಾಸ್ತಿತ್ವಮುಪಪದ್ಯತ ಇತಿ ಶಂಕತೇ –
ತತ್ರಾಪೀತಿ ।
ಅಭಾವಸ್ಥಲೇ ಜ್ಞಾನಜ್ಞೇಯಯೋರ್ಭೇದಸ್ಯ ಸಾಧಿತತ್ವಾತ್ತದ್ದೃಷ್ಟಾಂತೇನ ಸರ್ವತ್ರ ಜ್ಞಾನಜ್ಞೇಯಯೋರ್ಭೇದಸಾಧನಾನ್ನ ಸ್ವಜ್ಞೇಯತ್ವಂ ಜ್ಞಾನಸ್ಯೇತ್ಯಾಹ –
ನ ಭೇದಸ್ಯೇತಿ ।
ಅಭಾವರೂಪೋ ಜ್ಞೇಯೋ ವಿಷಯೋ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಭಾವರೂಪೋ ಯೋ ಜ್ಞೇಯಸ್ತದ್ವ್ಯತಿರೇಕಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಭಾವಸ್ಥಲೇ ಭೇದೇಽಪಿ ನ ಸರ್ವತ್ರೇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ನ್ಯಾಯಸ್ಯ ತುಲ್ಯತ್ವಾನ್ನ ತದನ್ಯಥಾ ಕರ್ತುಂ ಶಕ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ನ ಹೀತಿ ।
ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸ್ವವ್ಯತಿರಿಕ್ತಜ್ಞೇಯತ್ವನಿಯಮಪಕ್ಷೇಽನವಸ್ಥಾಂ ವೈನಾಶಿಕಃ ಶಂಕತೇ –
ಜ್ಞಾನಸ್ಯೇತಿ ।
ಜ್ಞೇಯಸ್ಯ ಸ್ವವ್ಯತಿರಿಕ್ತಜ್ಞೇಯತ್ವನಿಯಮಾಂಗೀಕಾರಾದಸ್ಮನ್ಮತೇ ಚ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಜ್ಞೇಯತ್ವಾನಂಗೀಕಾರಾನ್ನ ದೋಷ ಇತ್ಯಾಹ –
ನ ತದಿತಿ ।
ಸರ್ವಸ್ಯ ವಸ್ತುಜಾತಸ್ಯ ವಿಭಾಗೋಽಸಂಕರೋ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞಾನಮೇವ ನ ಜ್ಞೇಯಂ ಜ್ಞೇಯಮಪಿ ಜ್ಞೇಯಮೇವ ನ ಕದಾಚಿದಪಿ ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯೇವಂರೂಪಸ್ತಸ್ಯೋಪಪತ್ತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಥವಾ ದ್ವಿಭಾಗೋಪಪತ್ತೇರಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ । ಜ್ಞಾನಜ್ಞೇಯರೂಪಭಾಗದ್ವಯಮೇವ ರಾಶಿದ್ವಯಮೇವಾಂಗೀ ಕ್ರಿಯತೇ ನ ತೃತೀಯೋ ಜ್ಞಾನವಿಷಯಕಜ್ಞಾನರೂಪೋ ಭಾವರಾಶಿರಂಗೀ ಕ್ರಿಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತಾಮೇವಾಽಽಹ –
ಯದಾ ಹೀತಿ ।
ಯಸ್ಮಿನ್ಪಕ್ಷೇ ಜ್ಞೇಯಂ ಸರ್ವಂ ಸ್ವವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಕಸ್ಯಚಿಜ್ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಜ್ಞೇಯಮಿತ್ಯಂಗೀ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಪದಾವೃತ್ತ್ಯಾ ಸ್ವವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಯೇತಿಪದಾಧ್ಯಾಹಾರೇಣ ಚ ಯದಾ ಹೀತಿ ವಾಕ್ಯಂ ಯೋಜ್ಯಮ್ । ಅವೈನಾಶಿಕೈರಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ ।
ತದ್ವಿಷಯ ಇತಿ ।
ಜ್ಞಾನವಿಷಯಕಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತರ್ಹಿ ತ್ವತ್ಪಕ್ಷೇ ಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಂ ನ ಸ್ಯಾತ್ಸ್ವೇನ ಸ್ವಸ್ಯಾಜ್ಞಾನಾದಿತಿ ಶಂಕತೇ –
ಜ್ಞಾನಸ್ಯೇತಿ ।
ಜ್ಞಾತುಂ ಯೋಗ್ಯಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯಾಜ್ಞಾನೇ ಹಿ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಹಾನಿಃ, ಅನ್ಯಥಾ ಶಶವಿಷಾಣಾದೇರಜ್ಞಾನಾತ್ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಂ ಕಸ್ಯಾಪಿ ಮತೇ ನ ಸ್ಯಾದತೋ ನಾಸ್ಮನ್ಮತೇ ತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಕಿಂತು ವೈನಾಶಿಕಸ್ಯೈವ, ತೇನ ಜ್ಞಾನಸ್ಯಾವಶ್ಯಜ್ಞೇಯತ್ವಾಂಗೀಕಾರಾತ್ಸ್ವೇನ ಸ್ವಸ್ಯ ಜ್ಞೇಯತ್ವಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಂ ಹೀತಿ ಪೂರ್ವಗ್ರಂಥೇ ದೂಷಿತತ್ವಾದನ್ಯಜ್ಞೇಯತ್ವಸ್ಯ ಚಾನಂಗೀಕಾರಾತ್ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಾಯೋಗಾದಿತ್ಯಾಹ –
ಸೋಽಪೀತಿ ।
ತರ್ಹಿ ತವ ಮತೇ ಕಥಂ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವನಿರ್ವಾಹ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಸ್ಮನ್ಮತೇ ತಸ್ಯ ಮಾಯಿಕತ್ವೇನ ತದನಿರ್ವಾಹೇಽಪಿ ನ ದೋಷ ಇತ್ಯಾಹ –
ಕಿಂ ತದಿತಿ ।
ವಸ್ತುತಸ್ತು ಸರ್ವಸ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಹೇತುಜ್ಞಾನವತ್ವಂ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಂ ತತ್ತು ಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶತ್ವೇನ ಸ್ವವ್ಯವಹಾರಹೇತುತ್ವಾದಸ್ತಿ ಜ್ಞಾತುಂ ಯೋಗ್ಯಂ ಸರ್ವಜ್ಞಾನಾದ್ವಾ ತದಸ್ತೀತಿ ಭಾವಃ ।
ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನವಸ್ಥಾದೋಷೋಽಪಿ ತಸ್ಯೈವೇತ್ಯಾಹ –
ಅನವಸ್ಥೇತಿ ।
ನನು ತೇನ ಸ್ವೇನೈವ ಜ್ಞೇಯತ್ವಾಂಗೀಕಾರಾನ್ನಾನವಸ್ಥೇತ್ಯತ ಆಹ –
ಸ್ವಾತ್ಮನಾ ಚೇತಿ ।
ಸಿದ್ಧಂ ಹೀತ್ಯತ್ರ ಸ್ವಜ್ಞೇಯತ್ವಾಸಂಭವಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್ಪರಿಶೇಷಾದನ್ಯಜ್ಞೇಯತ್ವೇ ತಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಪ್ಯೇವಮಿತ್ಯನವಸ್ಥಾಽನಿವಾರ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಜ್ಞೇಯತ್ವೇ ತದ್ವ್ಯವಹಾರಾಸಿದ್ಧರ್ಜ್ಞಾನಾಂತರಜ್ಞೇಯತ್ವೇ ಚಾನವಸ್ಥಾ ತವಾಪಿ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಶಂಕತೇ –
ಸಮಾನ ಏವೇತಿ ।
ಸ್ವಪ್ರಕಾಶತ್ವೇನ ಸ್ವವ್ಯವಹಾರಸಿದ್ಧೇರ್ಜ್ಞಾನಭೇದಸ್ಯೈವಾಸ್ಮಾಭಿರನಂಗೀಕಾರಾದನವಸ್ಥಾಯಾಃ ಪ್ರಸಕ್ತಿರೇವ ನಾಸ್ತೀತಿ ಪರಿಹರತಿ –
ನ ಜ್ಞಾನಸ್ಯೇತಿ ।
ಏಕತ್ವಪಕ್ಷೇ ಭೇದಪ್ರತೀತಿಮುಪಪಾದಯತಿ –
ನಾಮರೂಪೇತಿ ।
ಏವಂ ಚ ಚೈತನ್ಯಸ್ಯೈಕತ್ವೇನ ನಿತ್ಯತ್ವಾಜ್ಜಗದ್ಭಿನ್ನತ್ವೇನ ತಸ್ಯ ಸತ್ಯತ್ವಾಚ್ಚಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೋಪಪತ್ತೇಸ್ತಸ್ಮಿನ್ಕಲಾನಾಮಧ್ಯಾರೋಪ ಆತ್ಮಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯರ್ಥಮಿಹೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ತಥಾ ಚೇಹೇತಿ ।
ಚೈತನ್ಯಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವೇನಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇ ಸತೀಹ ಶ್ರುತಾವಿದಂ ಕಲಾನಾಮಧ್ಯಾರೋಪಣಮುಚ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನು ಚೈತನ್ಯಸ್ಯ ನ ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಶ್ರುತೇಃ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಯ ಚ ಘಟಾದಿವದನಿತ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ಶಂಕತೇ –
ನನ್ವಿತಿ ।
ಶರೀರಾಂತಃಸ್ಥತ್ವಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ತ್ವವಿವಕ್ಷಯೋಚ್ಯತೇ ನ ಪರಿಚ್ಛೇದವಿವಕ್ಷಯಾ ತಥಾ ಸತ್ಯುತ್ತರವಾಕ್ಯವಿರೋಧಾದಿತ್ಯಾಹ –
ನೇತಿ ।
ಅಯೋಗ್ಯತ್ವಾದಪಿ ಸೋಽರ್ಥೋ ನ ವಿವಕ್ಷಿತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಕಲೇತಿ ।
ಸ್ವೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ವಸ್ಯಾಭಾವಾತ್ತತ್ಕಾಲೀನಪುರುಷಂ ಪರಿಚ್ಛೇತ್ತುಂ ನ ಶಕ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಬೀಜಕಾರ್ಯಸ್ಯ ವೃಕ್ಷಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ಫಲಂ ಸ್ವಕಾರಣವೃಕ್ಷಕಾರಣಂ ಬೀಜಮಭ್ಯಂತರೀಕರೋತೀತಿ ದೃಷ್ಟಮಿತಿ ನಾಯೋಗ್ಯತ್ವಮಿತಿ ಶಂಕತೇ –
ಬೀಜವೃಕ್ಷಾದಿವದಿತಿ ।
ತದ್ವಿವೃಣೋತಿ –
ಯಥೇತಿ ।
ದೃಷ್ಟಾನೇ ಬೀಜವ್ಯಕ್ತಿಭೇದಾದವಿರೋಧೇಽಪೀಹ ಪುರುಷವ್ಯಕ್ತ್ಯೈಕ್ಯಾತ್ಕಾರಣತ್ವಾಭ್ಯಂತರೀಭಾವಯೋರ್ವಿರೋಧ ಇತ್ಯಾಹ –
ನೇತಿ ।
ನನು ಕಾರಣೀಭೂತಬೀಜಸ್ಯೈವ ವೃಕ್ಷಫಲತದಂತರ್ಗತಬೀಜರೂಪೇಣ ಪರಿಣಾಮಾತ್ತಯೋಃ ಕಾರಣಕಾರ್ಯಯೋರ್ಬೀಜಯೋರೈಕ್ಯಮಾಶಂಕ್ಯೈವಮಪಿ ತಸ್ಯ ಸಾವಯವತ್ವಾದ್ವೃಕ್ಷವತ್ಫಲಾಕಾರೇಣ ಪರಿಣತಾವಯವೇಭ್ಯೋ ಭಿನ್ನಾವಯವಾನಾಮೇವ ತದಂತರ್ಗತಬೀಜರೂಪೇಣ ಪರಿಣಾಮಾತ್ತಯೋರ್ಭೇದೇನಾಽಽಧಾರಾಧೇಯಭಾವಃ ಸ್ಯಾದಿಹ ತು ನಿರವಯವತ್ವಾನ್ನ ತಥಾತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ –
ಸಾವಯವತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ ।
ಆದ್ಯಂ ಹೇತುಂ ವಿವೃಣೋತಿ –
ದೃಷ್ಟಾಂತ ಇತಿ ।
ಶ್ರೂಯತ ಇತಿ ।
ಯಸ್ಮಿನ್ನೇತಾಃ ಷೋಡಶ ಕಲಾ ಇತಿ ಯಚ್ಛಬ್ದೋಕ್ತಸ್ಯೈವ ಪುರುಷಸ್ಯಾಂತಃಶರೀರೇ ಸೋಮ್ಯ ಸ ಪುರುಷ ಇತಿ ತಚ್ಛಬ್ದೇನಾಭಿಧಾನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ದ್ವಿತೀಯಂ ಹೇತುಂ ವಿವೃಣೋತಿ –
ಬೀಜೇತಿ ।
ನಿರವಯವಶ್ಚೇತಿ ।
ತಥಾ ಚೈಕದೇಶೇನ ಕಲಾದಿರೂಪೇಣ ಪರಿಣಾಮ ಏಕದೇಶೇನ ತತ್ರಾವಸ್ಥಾನಂ ಬೀಜವನ್ನ ಸಂಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕಿಂಚ ಕಲಾನಾಂ ಸಾವಯವತ್ವೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದಾತ್ಪುರುಷಸ್ಯ ತದ್ವಿಪರೀತತ್ವಾದಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಯ ನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಧಾರಕತ್ವಂ ಸಂಭವತೀತ್ಯಾಹ –
ಸಾವಯವಾಶ್ಚೇತಿ ।
ಯದ್ವಾ ಸಾವಯವತ್ವೇನ ಕಾರ್ಯತಯಾ ಮೃಷಾತ್ವಾನ್ನಿರವಯವತಯಾ ಪರಮಾರ್ಥಸತ್ಯಪುರುಷಾಧಾರತ್ವಂ ನೋಪಪದ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಸಾವಯವಾಶ್ಚೇತಿ ।
ನನ್ವಾಕಾಶಕಾರ್ಯಶರೀರ ಆಕಾಶಸ್ಯಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಯಾಭ್ಯಂತರೀಭಾವೋ ದೃಷ್ಟ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ತಸ್ಯಾಪಿ ಶರೀರಾಕಾರೇಣಾವಸ್ಥಾನಮೇವ ಚ್ಛಿದ್ರಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯೈವ ಶರೀರತ್ವಾನ್ನ ತು ತದಂತಃಸ್ಥತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ –
ಏತೇನೇತಿ ।
ಯುಕ್ತ್ಯಸಹಮಪಿ ವಚನಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾದಂಗೀಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಶಂಕತೇ –
ಕಿಂ ದೃಷ್ಟಾಂತೇನೇತಿ ।
ವಚನಸ್ಯಾಪಿ ವಸ್ತುನೋಽನ್ಯಥಾಕರಣೇ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಭಾವಾದ್ವಸ್ತುಸ್ವರೂಪಾವಿರೋಧೇನೈವ ಬೋಧಕತ್ವಾದನ್ಯಥಾ ವಿಚಾರವೈಯರ್ಥ್ಯಾದ್ವಿರುದ್ಧಾರ್ಥೋ ನ ಬೋಧಾರ್ಹ ಇತ್ಯಾಹ –
ವಚನಸ್ಯೇತಿ ।
ತರ್ಹ್ಯಂತಃಶರೀರ ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ ಕಥಮುಪಪತ್ತಿರಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಶರೀರೋಪಾದಾನತ್ವೇನ ತದನುಸ್ಯೂತಸ್ಯ ತದಂತರ್ಗತವತ್ಪ್ರತೀತೇಸ್ತದಭಿಪ್ರಯೇಯಂ ಶ್ರುತಿರಿತಿ ಸದೃಷ್ಟಾಂತಮಾಹ –
ತಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ಅಂಡೇತಿ ।
ಅಂಡಕಾರಣಸ್ಯ ವ್ಯೋಮ್ನೋ ಯಥಾ ತದನುಸ್ಯೂತತ್ವೇನ ತದಂತರ್ಗತತ್ವಪ್ರತೀತಿಸ್ತದ್ವದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯದ್ವಾ ಲೋಕಭ್ರಮಸಿದ್ಧಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಮನೂದ್ಯತೇ ಶ್ರುತ್ಯೇತ್ಯಾಹ –
ಉಪಲಬ್ಧೀತಿ ।
ತತ್ರಾಭಿವ್ಯಕ್ತೇರ್ವಾ ತದಂತರ್ಗತತ್ವವ್ಯಪದೇಶ ಇತ್ಯಾಹ –
ಉಪಲಭ್ಯತೇ ಚೇತಿ ॥ ೨ ॥
ನನು ಯಸ್ಮಿನ್ನೇತಾಃ ಷೋಡಶ ಕಲಾಃ ಪ್ರಭವಂತೀತ್ಯನೇನಾಧ್ಯಾರೋಪಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್ಸ ಈಕ್ಷಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪುನಃ ಸೃಷ್ಟಿಕಥನಮಧಿಕಮಿತ್ಯತ ಆಹ –
ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ।
ಅತ ಇತಿ ।
ಕ್ರಮಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಸ ಈಕ್ಷಾಮಿತ್ಯಾದ್ಯುಚ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತತ್ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಶ್ಚ ಕಲೋತ್ಪತ್ತಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಸೌಕರ್ಯಾರ್ಥಂ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ತು ಕ್ರಮೋಽತ ಉಪಪದ್ಯತೇ ಚೇತಿ ನ್ಯಾಯೇನ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ವಕಾರಣಕ್ರಮೇಣಾಪವಾದಸೌಕರ್ಯಾರ್ಥಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಈಕ್ಷಣೋಕ್ತೇಃ ಪ್ರಯೋಜನಮಾಹ –
ಚೇತನೇತಿ ।
ಸೃಷ್ಟೀತಿ ।
ಸೃಷ್ಟಿಃ ಪ್ರಾಣಾದೇಃ ಸೃಷ್ಟಿಃ, ತಸ್ಯಾ ಉತ್ಕ್ರಾಂತ್ಯಾದಿ ಫಲಂ, ಕ್ರಮಃ ಪ್ರಾಣಾಚ್ಛ್ರದ್ಧಾಮಿತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಾನಂತರ್ಯಮ್ । ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಲೋಕೇಷು ನಾಮ ಚೇತ್ಯಾಧಾರಾಧೇಯವಿಶೇಷೋ ಗೃಹ್ಯತೇ ।
ನನ್ವೀಕ್ಷಣೋಕ್ತ್ಯಾ ನ ಚೇತನಪೂರ್ವಕತ್ವಸಿದ್ಧಿರ್ನ್ಯಾಯೇನ ಚೇತನಸ್ಯಾಕರ್ತೃತ್ವೇನಾಹೇತುತ್ವೇಽಚೇತನಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಾದೇರ್ವಿಕ್ರಿಯಾವತ್ವೇನ ಹೇತುತ್ವೇ ಚ ಸತೀಕ್ಷಣಸ್ಯಾನ್ಯಥಾ ನೇಯತ್ವಾದಿತಿ ಸಾಂಖ್ಯಾಃ ಶಂಕತೇ –
ನನ್ವಾತ್ಮೇತಿ ।
ಅಕರ್ತೇತ್ಯಸ್ಯ ತತ್ರೇದಮಿತ್ಯನೇನಾನ್ವಯಃ । ಆತ್ಮಾಽಕರ್ತಾ ತತ್ರ ತಥಾ ಸತೀದಂ ಕರ್ತೃತ್ವವಚನಮನುಪಪನ್ನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕಿಂಚ ತಸ್ಯ ಕರ್ತೃತ್ವಾಂಗೀಕಾರೇಽಪಿ ಕರ್ತುಃ ಕುಲಾಲಾದೇರಿವ ಸಹಕಾರಿಸಾಧನಾಂತರಾಭಾವಾದಾತ್ಮನೋ ದುಃಖಾದ್ಯನರ್ಥಹೇತುಪ್ರಾಣಾದಿಸಂಸಾರಕರ್ತೃತ್ವಾನುಪಪತ್ತೇಶ್ಚಾನುಪಪನ್ನಂ ಸ್ರಷ್ಟೃತ್ವವಚನಮಿತ್ಯಾಹ –
ಆತ್ಮನೋಽಪೀತಿ ।
ಕರ್ತೃತ್ವೇಽಪೀತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾನ್ವಯಃ ।
ತರ್ಹಿ ಕಿಂ ಕರ್ತ್ರತ ಆಹ –
ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ।
ಕರ್ತ್ರಿತಿ ।
ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಮದತಃ ಪ್ರವರ್ತತ ಇತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ನನು ಪ್ರಧಾನಸ್ಯಾಚೇತನಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಾಪೇಕ್ಷಾಭಾವಾತ್ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯನುಪಪತ್ತಿರಿತ್ಯತ ಆಹ –
ಪುರುಷಾರ್ಥಮಿತಿ ।
ಪುರುಷಸ್ಯ ಚೇತನಸ್ಯ ಭೋಗಾಪವರ್ಗರೂಪಮರ್ಥಂ ಪ್ರಯೋಜನಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಪ್ರವರ್ತತೇ ವತ್ಸವಿವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಮಚೇತನಸ್ಯ ಧೇನುದೇಹಗತಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಸಸ್ಯಾದಿವಿವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಮಂಬುನಶ್ಚಾಚೇತನಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿದರ್ಶನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನು ಪ್ರಧಾನಸ್ಯಾಪ್ಯೇಕತ್ವೇನ ಸಹಕಾರ್ಯಭಾವಾತ್ಕಾರಣತ್ವಾನುಪಪತ್ತಾವಗತ್ಯಾ ಚೇತನಸ್ಯೈವ ಕಥಂಚಿತ್ಕರ್ತೃತ್ವಂ ವಾಚ್ಯಮಿತ್ಯತ ಆಹ –
ಸತ್ತ್ವಾದಿತಿ ।
ಸತ್ತ್ವಾದಿಗುಣತ್ರಯಸ್ಯ ಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥಾ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ಸಾಂಖ್ಯಮತಮ್ । ತತ್ರ ಸತ್ತ್ವಾದಿಗುಣೈರನೇಕಾತ್ಮಕೇ ಪ್ರಧಾನೇ ಕಾರಣೇ ಸತಿ ಪುರುಷಸ್ಯ ಕರ್ತೃತ್ವವಚನಮಗತೇರಭಾವಾದನುಪಪನ್ನಮಿತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಯದಿ ಚೇತನಾನಧಿಷ್ಠಿತಸ್ಯಾಚೇತನಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ನ ದೃಷ್ಟೇತಿ ಮನ್ಯಸೇ ತರ್ಹಿ ಪರಮಾಣುಕಾರಣವಾದೋಽಸ್ತು ತತ್ರೇಶ್ವರಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾತುಃ ಸತ್ತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹ –
ಈಶ್ವರೇಚ್ಛೇತಿ ।
ಅತ್ರಾಪಿ ಸತ್ಸ್ವಿತ್ಯಸ್ಯಾನುಪಪನ್ನಮಿತಿ ಪೂರ್ವೇಣಾನ್ವಯಃ ।
ತರ್ಹೀಕ್ಷಣಶ್ರವಣಸ್ಯ ಕಾ ಗತಿರತ ಆಹ –
ತಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ಪುರುಷಾರ್ಥೇನೇತಿ ।
ಪುರುಷಸ್ಯ ಭೋಗಾಪವರ್ಗಾರ್ಥೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಮುಖ್ಯ ಈಕ್ಷಿತರಿ ವಿದ್ಯಮಾನೇನ ನಿಯತಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರವರ್ತಮಾನತ್ವೇನ ಗುಣೇನ ಯೋಗಾದೈಕ್ಷತೇತಿ ಗೌಣಃ ಪ್ರಯೋಗೋ ಮಾಣವಕೇ ಪೈಂಗಲ್ಯಗುಣಯೋಗೇನಾಗ್ನಿಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗವದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನ್ವೇವಮಪೀಕ್ಷಿತರಿ ಪ್ರಧಾನೇ ಪುರುಷಶಬ್ದಃ ಕಥಮತ ಆಹ –
ಯಥಾ ರಾಜ್ಞ ಇತಿ ।
ತದ್ವದಿತಿ ।
ಪುರುಷಸ್ಯ ಭೋಗಾಪವರ್ಗಕಾರಿಣಿ ಪ್ರಧಾನೇ ಪುರುಷಶಬ್ದ ಔಪಚಾರಿಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸ್ವತೋಽಕರ್ತುರಪ್ಯಾತ್ಮನೋ ಮಾಯೋಪಾಧಿಕಕರ್ತೃತ್ವಂ ಸಂಭವತೀತಿ ಹೃದಿ ನಿಧಾಯ ಪ್ರಥಮಮಾಪಾತತಃ ಪ್ರತಿಬಂದ್ಯಾ ಪರಿಹರತಿ –
ನೇತಿ ।
ಬುದ್ಧಿಃ ಕರ್ತ್ರೀ ಭೋಕ್ತಾ ಪುರುಷ ಇತಿ ವದದ್ಭಿಃ ಸಾಂಖ್ಯೈರಾತ್ಮನೋ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಮುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಶ್ರುತಿಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾದಿತಿ ।
ಶ್ರುತ್ಯುಕ್ತಜಗತ್ಕರ್ತೃತ್ವಮವಿಕಾರಿಣೋಽಪಿ ಕಥಂಚಿನ್ನಿರ್ವಾಹ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸಾಂಖ್ಯಃ ಪ್ರತಿಬಂದಿಪರಿಹಾರಂ ಶಂಕತೇ ।
ತತ್ತ್ವಾಂತರೇತಿ ।
ಭೋಗೋ ನಾಮ ಸುಖದುಃಖಾನುಭವಃ ಸ ಚ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಭೂತ ಇತಿ ನ ತತ್ತ್ವಾಂತರಾಪತ್ತಿಲಕ್ಷಣಪರಿಣಾಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಪರಿಣಾಮೋ ಹಿ ಪೂರ್ವರೂಪಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ರೂಪಾಂತರಾಪತ್ತಿಃ । ಸಾ ಚ ಸಜಾತೀಯರೂಪಾಂತರಾಪತ್ತೌ ವಿಜಾತೀಯರೂಪಾಂತರಾಪತ್ತೌ ವಾಽನಿತ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಾವಹೇದೇವೇತಿ ಭೋಜ್ಯಾವಿವೇಕೋಪಾಧಿಕಂ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಮಂಗೀಕರ್ತವ್ಯಮ್ ।
ತೇನ ತದಾತ್ಮಕಕರ್ತೃತ್ವೇಽಪಿ ತುಲ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಮುಖ್ಯಪರಿಹಾರಮಾಹ –
ನೇತಿ ।
ಏಕಸ್ಯ ವಸ್ತುತೋಽಸಹಾಯಸ್ಯಾಕರ್ತುರಾಪ್ತಕಾಮಸ್ಯಾಪೀತ್ಯಪರೇರ್ಥಃ । ಉಪಾಧಿಕೃತಕರ್ತೃತ್ವಸಂಭವಾದವಿದ್ಯಾರೂಪಸಹಾಯಸ್ಯ ಸಂಭವಾದ್ಭ್ರಾಂತ್ಯಾ ಸ್ವಸ್ಮಾದ್ಭಿನ್ನಜೀವಾನಾಮನಾಪ್ತಕಾಮಾನಾಂ ಸಂಭವಾತ್ತತ್ಪುರುಷಾರ್ಥಾರ್ಥಂ ಸ್ರಷ್ಟೃತ್ವಂ ತಥಾವಿಧಿಸ್ಯಾಪ್ಯುಪಪದ್ಯತ ಇತಿ ನಾಚೇತನಸ್ಯ ಚೇತನಾಧಿಷ್ಠಿತಸ್ಯ ತದ್ಯುಕ್ತಮಿತಿ ಭಾವಃ ।
ನಾಮರೂಪೇತಿ ।
ಅನಭಿವ್ಯಕ್ತನಾಮರೂಪೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಬಂಧಮೋಕ್ಷಾದೀತ್ಯಾದಿಶಬ್ದೇನ ತತ್ಸಾಧನಮುಚ್ಯತೇ । ಮೋಕ್ಷಸ್ಯಾಪಿ ಬಂಧಪ್ರತಿಯೋಗಿತ್ವೇನ ಸೋಪಾಧಿಕತ್ವಮುಕ್ತಮ್ ।
ಪರಮಾರ್ಥಸ್ಯ ಶ್ರುತ್ಯೇಕಗಮ್ಯತ್ವಮಾಹ –
ಸರ್ವೇತಿ ।
ಏವಂಭೂತಸ್ಯಾಽಽತ್ಮನೋ ನ ಸ್ರಷ್ಟ್ರುತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ –
ತತ್ರೇತಿ ।
ಕಲ್ಪಯಿತ್ವೇತಿ ।
ಕಲ್ಪಯಿತುಂ ಪ್ರವೃತ್ತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಪುರುಷಸ್ಯ ನಿರ್ವಿಶೇಷತ್ವೇನ ತಸ್ಮಿನ್ವಸ್ತುತಃ ಕರ್ತೃತ್ವಾದ್ಯಯೋಗಾತ್ತದಾರೋಪಿತಮೇವೇತಿ ಕಲ್ಪಯಿತುಂ ಪ್ರವೃತ್ತಾ ಅಪಿ ಸರ್ವವಿರೋಧನಿರಾಸಕಾಗಮಪ್ರಮಾಣೈಕಶರಣತ್ವಾಭಾವಾತ್ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿವಿರೋಧಾಪತ್ತ್ಯಾಽಽರೋಪಿತತ್ವಾಂಗೀಕಾರಾಚ್ಚ ತ್ರಸ್ಯಂತಃ ಸರ್ವೇ ಪರಮಾರ್ಥತ ಏವೇಚ್ಛಂತಿ । ತತ್ರಾಪ್ಯಚೇತನಸ್ಯ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಾಯೋಗಾತ್ತನ್ಮಾತ್ರಮಾತ್ಮನೋಽಂಗೀಕುರ್ವಂತಿ । ಕರ್ತೃತ್ವಾದಿಕಂ ತು ಪ್ರಧಾನಸ್ಯಾಂಗೀಕುರ್ವಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತರ್ಹಿ ಕಸ್ಯ ತಾರ್ಕಿಕಸ್ಯ ಮತಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ನ ಕಸ್ಯಾಪೀತ್ಯಾಹ –
ಇತ್ಯೇವಮಿತಿ ।
ತರ್ಹಿ ತಸ್ಯ ಕೋ ದೋಷ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಾಂಗೀಕಾರೇ ತಥೈವ ತಸ್ಯೈವ ಕರ್ತೃತ್ವಮಪಿ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯನ್ಯೈಃ ಶಿಕ್ಷಿತಾಃ ಸಂತಃ ಸ್ವಮತಾತ್ಪ್ರಚ್ಯವಂತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಅನ್ಯೇತಿ ।
ಕೃತಾಯಾಃ ಶಿಕ್ಷಿತಾಯಾ ಬುದ್ಧೇರ್ವಿಷಯಾ ಅಧೀನಾಃ ಶಿಕ್ಷಿತಬುದ್ಧಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತರ್ಹಿ ಸಾಂಖ್ಯಶಿಕ್ಷಕಸ್ಯ ತಾರ್ಕಿಕಸ್ಯ ಮತಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮತ ಆಹ –
ತಥೇತಿ ।
ತಸ್ಯಾಪಿ ಸಾಂಖ್ಯೇನ ಶಿಕ್ಷಿತತ್ವಾನ್ನ ತದಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತರ್ಹಿ ತ್ವಯಾ ತಾರ್ಕಿಕಮತಂ ಕಿಮರ್ಥಂ ದೂಷ್ಯತೇ ।
ಪರಸ್ಪರಮೇವ ತೈರ್ದೂಷಿತತ್ವಾತ್ತವ ತದ್ವದೇವ ದ್ವೇಷಾದಿಮತ್ತ್ವಪ್ರಸಂಗಾಚ್ಚೇತ್ಯತ ಆಹ –
ಅತ ಇತಿ ।
ವಿರೋಧೋದ್ಭವಕಾರಣಮಿತಿ ।
ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕತಯಾ ಭೇದದರ್ಶನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸಂರಕ್ಷಿತೇತಿ ।
ಭೇದದರ್ಶನಸ್ಯ ಪರಸ್ಪರೋಕ್ತದೋಷಗ್ರಸ್ತತ್ವಾದದ್ವೈತಮೇವ ನಿರ್ದುಷ್ಟಮಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಬುದ್ಧಿಃ ಸನ್ನಿರ್ವಾತಿ ಸರ್ವವಿಕಲ್ಪೇಭ್ಯಃ ಉಪಶಾಂತೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ದೋಷಪ್ರದರ್ಶನಂ ಕಿಂಚಿತ್ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದೇವ ಪ್ರಪಂಚಯನ್ಕರ್ತೃತ್ವಾದೇರಾರೋಪಿತತ್ವಮೇವ ಪರೇಣಾಪಿ ವಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಕಿಂಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ತತ್ರಾಽಽದೌ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಕರ್ತೃತ್ವಯೋರ್ವಿಶೇಷಸ್ಯ ವಕ್ತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾತ್ತಯೋರಾಶ್ರಯವ್ಯವಸ್ಥಾ ನ ಸಂಭವತೀತ್ಯಾಹ –
ಭೋಕ್ತೃತ್ವೇತಿ ।
ಆಶಯಮವಿದ್ವಾಞ್ಶಂಕಾವಸರೋಕ್ತಂ ವಿಶೇಷಂ ಶಂಕತೇ –
ನನ್ವಿತಿ ।
ಸ್ವಾತ್ಮಸ್ಥೀ ವಿಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ।
ಚಿದ್ರೂಪೇಣ ವಿಕ್ರಿಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತತ್ತ್ವಂತರೇತಿ ।
ಅನೇಕತ್ವಾಶುದ್ಧ್ಯಾದಿಯುಕ್ತಸ್ವವಿಲಕ್ಷಣಮಹದಾದಿರೂಪೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಪುರುಷಸ್ಯ ಚಿದ್ರೂಪೇಣೈವ ಪರಿಣಾಮಾನ್ನ ರೂಪಾಂತರಾಪತ್ತಿರಶುದ್ಧ್ಯಾದಿಕಂ ವಾ । ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ತ್ವಾಕಾರಾಂತರೇಣ ಪರಿಣಾಮಾತ್ಪೂರ್ವರೂಪತ್ಯಾಗಾದಶುದ್ಧ್ಯಾದಿಕಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಕಿಂಚಿದ್ರೂಪೇಣ ಪರಿಣಾಮ ಆಗಂತುಕೋ ವಾ ನ ವಾ । ಆದ್ಯ ಆಗಂತುಕವಿಶೇಷವತ್ತ್ವೇನಾನಿತ್ಯತ್ವಾದ್ಯಾಪತ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಧಾನಾದವಿಶೇಷಃ ।
ಭೋಗಾನಂತರಂ ಪುನಃ ಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾನಾನ್ನಾನಿತ್ಯತ್ವಾದಿದೋಷಶ್ಚೇತ್ಪ್ರಧಾನಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಲಯೇ ತಥಾತ್ವಾಂಗೀಕಾರಾನ್ನ ತಯೋರ್ವಿಶೇಷಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ದೂಷಯತಿ –
ನಾಸಾವಿತಿ ।
ಸಂಗ್ರಹವಾಕ್ಯಂ ವಿವೃಣೋತಿ –
ಪ್ರಾಗಿತಿ ।
ಅಸ್ಯಾಂ ಕಲ್ಪನಾಯಾಮಿತಿ ।
ಚಿದ್ರೂಪೇಣ ತತ್ತ್ವಾಂತರರೂಪೇಣ ವಿಕ್ರಿಯಾಕಲ್ಪನಾಯಾಮಪಿ ವಿಚಾರ್ಯಮಾಣೇಽರ್ಥತೋ ನ ಕಶ್ಚಿದಪಿ ವಿಶೇಷೋ ಲಭ್ಯತ ಇತಿ ತಯೋರ್ವಿಶಿಷ್ಟವಿಕ್ರಿಯೇತಿ ವಾಙ್ಮಾತ್ರೇಣೈವ ಕಲ್ಪ್ಯತ ಉಚ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ದ್ವಿತೀಯಂ ಶಂಕತೇ –
ಅಥೇತಿ ।
ಚಿನ್ಮಾತ್ರ ಏವೇತಿ ।
ನ ತ್ವಾಗಂತುಕಂ ರೂಪಾಂತರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತರ್ಹಿ ಕರ್ಮಜನ್ಯಃ ಕಾದಾಚಿತ್ಕೋ ಭೋಗೋ ನ ಸಿಧ್ಯೇದಿತ್ಯಾಹ –
ನ ತರ್ಹೀತಿ ।
ಏತದ್ದೋಷಪರಿಹಾರಾಯಾಽಽಗಂತುಕಂ ಪರಿಣಾಮಮಂಗೀಕೃತ್ಯ ಭೋಗಕಾಲೀನವಿಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರಂ ಭೋಗಃ ಸ ಚ ಪುರುಷಸ್ಯೈವ ನ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯೇತಿ ಭೋಗಸದಸತ್ತ್ವವಿಶೇಷಮಾತ್ರೇಣ ಶಂಕತೇ –
ಭೋಗಕಾಲ ಇತಿ ।
ತತ್ರಾಪಿ ಕಿಂ ಭೋಗಕಾಲೀನವಿಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರಂ ಭೋಗ ಉತ ತತ್ಕಾಲೀನಚಿನ್ಮಾತ್ರಗತವಿಕ್ರಿಯಾ ಭೋಗ ಇತಿ ವಿಕಲ್ಪ್ಯಾಽಽದ್ಯೇ ಭೋಗಕಾಲೇ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯಾಪಿ ಸುಖಾದ್ಯಾಕಾರೇಣ ವಿಕ್ರಿಯಾವತ್ತ್ವಾದ್ಭೋಗಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ –
ನೇತಿ ।
ದ್ವಿತೀಯಂ ಶಂಕತೇ –
ಚಿನ್ಮಾತ್ರಸ್ಯೈವೇತಿ ।
ಚಿನ್ಮಾತ್ರಸ್ಯೈವ ವಿಕ್ರಿಯೇತ್ಯೇವಕಾರೇಣ ಧರ್ಮ್ಯಂತರಗತವಿಕ್ರಿಯಾನಪೇಕ್ಷಾ ಚೈತನ್ಯವಿಕ್ರಿಯಾ ಭೋಗ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ವಾ ಚೈತನ್ಯಮಾತ್ರಗತಾ ತದಸಾಧಾರಣಾ ವಿಕ್ರಿಯಾ ಭೋಗ ಇತಿ ವಾ । ನಾಽಽದ್ಯಃ । ಸುಖಾದಿರೂಪಪ್ರಧಾನವಿಕ್ರಿಯಾಂ ವಿನಾ ಭೋಗಾಸಿದ್ಧೇಃ । ನ ದ್ವಿತೀಯಃ । ಚೈತನ್ಯಾಸಾಧಾರಣವಿಕ್ರಿಯೈವ ಭೋಗ ಇತ್ಯತ್ರ ಹೇತ್ವಭಾವಾತ್ಸ್ವಾಸಾಧಾರಣವಿಕ್ರಿಯಾ ಭೋಗ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯಮ್ । ತಥಾ ಚಾತಿಪ್ರಸಂಗಃ । ಸರ್ವಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ವಾಸಾಧಾರಣವಿಕ್ರಿಯಾವತ್ತ್ವಾತ್ । ಭೋಗಕಾಲೀನಾಸಾಧಾರಣವಿಕ್ರಿಯಾವತ್ತ್ವಂ ತು ಪ್ರಧಾನಸ್ಯಾಪ್ಯಸ್ತಿ ।
ತತ್ಕಾಲೀನಸುಖಾದಿವಿಕ್ರಿಯಾವತ್ತ್ವಾದಿತಿ ದೂಷಯತಿ –
ಔಷ್ಣ್ಯೇತಿ ।
ನನು ಭೋಗಕಾಲೀನ ಸಾಧಾರಣವಿಕ್ರಿಯೈವ ಭೋಗಃ । ನ ಚಾಗ್ನ್ಯಾದೇಸ್ತತ್ಕಾಲೇ ನಿಯಮೇನ ವಿಕ್ರಿಯಾಽಸ್ತಿ । ನ ಚ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಸಂಗ ಇಷ್ಟಾಪತ್ತಿರಿತಿ ಶಂಕತೇ –
ಪ್ರಧಾನೇತಿ ।
ಭೋಕ್ತಾ ಹಿ ಶೇಷೀ, ಉಭಯೋರಪಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವೇ ಶೇಷಶೇಷಿಭಾವೋ ನ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ –
ನೇತಿ ।
ನನು ಭೋಗಃ ಸತ್ತ್ವಗುಣಪ್ರಧಾನಚೇತೋರೂಪೇಣ ಪರಿಣತಪ್ರಕೃತೇರೇವ ಧರ್ಮಸ್ತಸ್ಯಾ ವಿಕ್ರಿಯೋಪಪತ್ತೇರ್ನ ಪುರುಷಸ್ಯ ತಸ್ಯಾವಿಕ್ರಿಯತ್ವಾತ್ । ನ ಚ ತಸ್ಯ ಭೋಗಾಭಾವಪ್ರಸಂಗಸ್ತಸ್ಯ ತಥಾವಿಧಚಿತ್ತಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತತ್ವಮಾತ್ರೇಣ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ ಶಂಕತೇ –
ಭೋಗಧರ್ಮವತೀತಿ ।
ಸತ್ತ್ವಾಂಗಿನೀತಿ ।
ಸತ್ವಗುಣೋಽಂಗೀ ಪ್ರಧಾನಂ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚೇತಸೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತರ್ಹಿ ಚಿತ್ತಗತಭೋಗೇನ ಚೈತನ್ಯೇ ವಿಶೇಷೋ ಜಾಯತೇ ವಾ ನ ವೇತಿ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ನ ದ್ವಿತೀಯ ಇತ್ಯಾಹ –
ನೇತಿ ।
ಕಿಂಚಾಸ್ಮಿನ್ಪಕ್ಷೇ ಸ್ವಕೀಯಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಣಯನಂ ಚ ವ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ –
ಭೋಗರೂಪಶ್ಚೇದಿತಿ ।
ಆದ್ಯೇ ಸ ವಿಶೇಷಃ ಸತ್ಯೋ ವಾಽಸತ್ಯೋ ವೇತಿ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ಸತ್ಯವಿಶೇಷವತ್ತ್ವೇ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿಕಾರಿತ್ವಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಮನಸಿ ಸನ್ನಿಧಾಯಾಸ್ಯಾಽಽರೋಪಿತವಿಶೇಷವತ್ತ್ವಮಸ್ತೀತ್ಯಾದ ಶಂಕತೇ –
ಅವಿದ್ಯೇತಿ ।
ಅನರ್ಥೇತಿ ।
ಭೋಗರೂಪೇತ್ಯರ್ಥಃ । ತರ್ಹಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವಿಶೇಷವತ್ಕರ್ತೃತ್ವಾದಿವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಾದೇಶ್ಚಾಽಽರೋಪತ್ವಮೇವಾಂಗೀಕರ್ತುಂ ಯುಕ್ತಂ ನಾರ್ಧವೈಶಸಮಸ್ಮದುಕ್ತರೀತ್ಯಾ ಬಂಧಮೋಕ್ಷವ್ಯವಹಾರಸಿಧ್ಯುಪಪತ್ತೇಃ ।
ತಥಾ ಕಲ್ಪನಾಯಾಂ ಪ್ರಯೋಜನಾಭಾವಾತ್ಪ್ರಮಾಣಾಭಾವಾತ್ಪ್ರತ್ಯುತ ಸರ್ವಶ್ರುತಿವಿರೋಧಾಪತ್ತೇಶ್ಚೇತ್ಯಾಹ –
ಪರಮಾರ್ಥತ ಇತಿ ।
ಪುರುಷಾದ್ವಸ್ತ್ವಂತರಂ ಚ ಪ್ರಧಾನಮಿತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಉಕ್ತದೋಷಜಾತಂ ಸಾಂಖ್ಯಸ್ಯ ಮತಂ ಮೋಕ್ಷಕಾಮಿಣಾ ನಾಽಽದರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮುಕ್ತಂ ನ ತು ದ್ವೇಷಪಕ್ಷಪಾತಾದಿತ್ಯಾಶಯೇನಾಽಽಹ –
ಇತಿ ನಾಽಽದರ್ತವ್ಯೇತಿ ।
ಆತ್ಮೈಕತ್ವಪಕ್ಷೇಽಪಿ ನಿರಸನೀಯಬಂಧಾಭಾವಾಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಪ್ರಣಯನಾನರ್ಥಕ್ಯಮಿತಿ ಶಂಕತೇ –
ಏಕತ್ವೇಽಪೀತಿ ।
ಕಿಮಾತ್ಮೈಕತ್ವನಿಶ್ಚಯವಂತಂ ಪ್ರತಿ ತಸ್ಯಾಽಽನರ್ಥಕ್ಯಮುಚ್ಯತೇ ತದ್ವಿಪರೀತಂ ಪ್ರತಿ ವೇತಿ ವಿಕಲ್ಪ್ಯಾಽಽದ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಣಯನಾಭಾವಾದಾನರ್ಥಕ್ಯದೋಷಾಭಾವಮಾಹ –
ನಾಭಾವಾದಿತಿ ।
ದೋಷಾಪಾದನಾಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸಂಗ್ರಹವಾಕ್ಯಂ ವಿವೃಣೋತಿ –
ನ ಹ್ಯಾತ್ಮೈಕತ್ವ ಇತಿ ।
ನಿಶ್ಚಿತ ಇತಿ ಶೇಷಃ । ತದಭಾವೇ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಣೇತ್ರಾದ್ಯಭಾವ ಇಯಂ ಕಲ್ಪನೈವಾರ್ಹವದನರ್ಥಕಂ ಚೇತಿ ವಿಕಲ್ಪನೈವಾನುಪಪನ್ನೇತ್ಯರ್ಥಃ । ನೈವಾನುಪಪನ್ನೇತಿ ಪಾಠೇ ತು ತದಭಾವ ಇತ್ಯನೇನೈಕತ್ವನಿಶ್ಚಯಾಭಾವೋಽಭಿಧೀಯತೇ ।
ತದಾನೀಂ ನಿರಸನೀಯಬಂಧಾದಿಸತ್ವಾದಿಯಂ ಕಲ್ಪನಾ ಬಂಧನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಣಯನಕಲ್ಪನಾ ನಾನುಪಪನ್ನೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್ । ಕಿಂಚ ಅಾತ್ಮೈಕತ್ವನಿಶ್ಚಯೇ ಜಾತೇ ತನ್ನಿಶ್ಚಯಜನಕತ್ವೇನ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥವತ್ತ್ವಸ್ಯ ಸ್ವಾನುಭವಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ತೇನೇಯಂ ಶಂಕಾ ಕರ್ತುಮಪಿ ನ ಶಕ್ಯೇತ್ಯಾಹ –
ಅಭ್ಯುಪಗತ ಇತಿ ।
ಪ್ರಮಾಣಾರ್ಥ ಇತಿ ।
ಪ್ರಮಾಣಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯಾರ್ಥಃ ಪ್ರಯೋಜನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏಕತ್ವನಿಶ್ಚಯವಂತಂ ಪ್ರತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನರ್ಥಕ್ಯಕಲ್ಪನಾಭಾವಃ ಶ್ರುತ್ಯಾಽಪ್ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ –
ತದಭ್ಯುಪಗಮೇ ಚೇತಿ ।
ಅತ್ರಾಭ್ಯುಪಗಮೋ ನಿಶ್ಚಯಃ ।
ಏಕತ್ವನಿಶ್ಚಯಾಭಾವದಶಾಯಾಂ ತು ನಿರಸನೀಯಾರೋಪಿತಬಂಧಸತ್ತ್ವಾನ್ನಾಽಽನರ್ಥಕ್ಯಂ ತದಪಿ ಶ್ರುತ್ಯೋಕ್ತಮಿತ್ಯಾಹ –
ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಣಯನೇತಿ ।
ಅನೇನ ದ್ವಿತೀಯಕಲ್ಪೋ ನಿರಸ್ತಃ ।
ಶ್ರುತಿಗತಂ ಯತ್ರಪದಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಅನ್ಯತ್ರೇತಿ ।
ಅಥರ್ವಣೀಯಮಂತ್ರೋಪನಿಷದಿ ದ್ವೇ ವಿದ್ಯೇ ವೇದಿತವ್ಯೇ ಇತ್ಯುಪಕ್ರಮ್ಯಾಪರವಿದ್ಯಾ ಋಗ್ವೇದಾದಿರೂಪಾ ಪರಾ ತ್ವದೃಶ್ಯತ್ವಾದಿಗುಣಕಪ್ರತ್ಯಸ್ತಮಿತಸರ್ವದ್ವೈತವಸ್ತುವಿಷಯೇತ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯಯೋರ್ವಿಷಯಭೇದಃ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯಾಽಽದಾವೇವ ಸೂಚಿತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಅತ್ರ ಚೇತಿ ।
ಅದ್ವೈತವಾದೇ ಸರ್ವಶಂಕಾನಾಂ ಶ್ರುತಿಪ್ರಾಮಾಣ್ಯೇನೈವ ನಿರಾಸಾತ್ತಾರ್ಕಿಕೋತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿತಶಂಕಾಶೂಕಸ್ಯಾಪಿ ನಾತ್ರ ಪ್ರವೇಶ ಇತ್ಯುಪಸಂಹರತಿ –
ಅತ ಇತಿ ।
ರಾಜಪ್ರಮಾಣೇತಿ ।
ಪ್ರಮಾಣರಾಜೇತ್ಯರ್ಥಃ । ರಾಜದಂತಾದಿತ್ವಾತ್ಪರನಿಪಾತಃ । ವೇದಾಂತಪ್ರಮಾಣಮೇವ ರಾಜೇವ ರಾಜಾ ತದ್ಬಾಹವಸ್ತದುಕ್ತನ್ಯಾಯಾಸ್ತೈರ್ಗುಪ್ತ ಆತ್ಮೈಕತ್ವಮೇವ ವಿಷಯ ಇವ ದೇಶ ಇವ ದೇಶೋ ರಕ್ಷಣೀಯತ್ವಾತ್ಸ ತಾರ್ಕಿಕಭಟೈರ್ಯೋಧೈರ್ನ ಪ್ರವೇಶ್ಯ ಇತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಪೂರ್ವವಾದ್ಯುಕ್ತಂ ದೋಷಂ ನಿರಾಕರೋತಿ –
ಏತೇನೇತಿ ।
ಉಪಾಧಿಕೃತಾ ಅನೇಕಾಃ ಶಕ್ತಯಃ ಸಾಧನಾನಿ ಚ ತತ್ಕೃತಸ್ಯ ಭೇದಸ್ಯಾನೇಕತ್ವಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಆತ್ಮೇತಿ ।
ಆತ್ಮನೋ ಯೋಽನರ್ಥಃ ಸಂಸಾರಸ್ತತ್ಕರ್ತೃತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಆದಿಶಬ್ದೇನಾಽಽಪ್ತಕಾಮತ್ವೇನ ಪ್ರಯೋಜನಾಪೇಕ್ಷಾನುಪಪತ್ತಿಃ ಸಂಗೃಹೀತಾ । ಕಲ್ಪನಯಾ ಸ್ವವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಜೀವಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಾತ್ತಸ್ಯ ಸಂಸಾರೋ ನಾಽಽತ್ಮನಃ । ತದೀಯಕರ್ಮಫಲದಾನಾರ್ಥಂ ಚಾಽಽಪ್ತಕಾಮಸ್ಯಾಪಿ ಸೃಷ್ಟ್ಯಾದಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸಂಭವತಿ । ಸರ್ವವ್ಯವಹಾರಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ವಪ್ನತುಲ್ಯತ್ವಾದ್ವಾ ಸ್ವಪ್ನ ಇವ ಸರ್ವಮಪ್ಯುಪಪದ್ಯತ ಇತಿ ಸೂತ್ರಭಾಷ್ಯಾದಾವೇವ ಪರಿಹೃತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸಾಂಖ್ಯೇನ ಸ್ವಪಕ್ಷೇ ಪುರುಷಶಬ್ದಸ್ಯೇಕ್ಷಣಸ್ಯ ಚೋಪಪತ್ತಿರುಕ್ತಾ ತಾಮನೂದ್ಯ ನಿರಾಕರೋತಿ –
ಯಸ್ತ್ವಿತಿ ।
ಯಜಮಾನಃ ಪ್ರಸ್ತರ ಇತ್ಯಾದಾವುಪಚಾರೋ ದೃಷ್ಟ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ತತ್ರ ಹಿ ಗೌಣೀತಿ ।
ಪ್ರಧಾನಪಕ್ಷೇ ನ ಕೇವಲಮೀಕ್ಷಣಶ್ರುತ್ಯನುಪಪತ್ತಿರ್ವಸ್ತುತಸ್ತಸ್ಯ ಸ್ರಷ್ಟೃತ್ವಮಪಿ ನ ಸಂಭವತೀತ್ಯಾಹ –
ಇಹ ತ್ವಿತಿ ।
ಮುಕ್ತಾನ್ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಬದ್ಧಾನ್ಪ್ರತ್ಯೇವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಕರ್ತೃಕರ್ಮಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಬಂಧಮೋಕ್ಷಾದಿಶಬ್ದಿತಭೋಗಾಪವರ್ಗಾರ್ಥಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ನೋಪಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನೇನ ಪುರುಷಾರ್ಥಂ ಪ್ರಯೋಜನಮುರರೀಕೃತ್ಯ ಪ್ರಧಾನಂ ಪ್ರವರ್ತತ ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ಶಂಕಾವಸರೇ ತನ್ನಿರಸ್ತಮ್ ।
ಈಶ್ವರಕಾರಣವಾದೇ ತು ನ ಕೋಽಪಿ ದೋಷ ಇತ್ಯಾಹ –
ಯಥೋಕ್ತೇತಿ ॥ ೩ ॥
ಏವಂ ಪರಪಕ್ಷಂ ನಿರಾಕೃತ್ಯ ಪ್ರಕೃತಶ್ರುತಿವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಕುರ್ವನ್ಸ ಪ್ರಾಣಮಸೃಜತೇತ್ಯಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಮಾಹ –
ಈಶ್ವರೇಣೇವೇತಿ ।
ರಾಜ್ಞೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಕ್ಷರಾರ್ಥಂ ಪ್ರಶ್ನಪೂರ್ವಕಮಾಹ –
ಕಥಮಿತಿ ।
ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾಖ್ಯಮಿತಿ ।
ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಇತ್ಯಾಖ್ಯಾ ಯೇನೋಪಾಧಿನಾಽಽತ್ಮನೋ ಭವತಿ ತಂ ಬುದ್ಧ್ಯಭಿನ್ನಂ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಂ ಸಮಷ್ಟಿಪ್ರಾಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಯಥಾಶ್ರುತೇ ಕಸ್ಮಿನ್ನಹಮುತ್ಕ್ರಾಂತ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಽತ್ಮನ ಉತ್ಕ್ರಾಂತ್ಯಾದ್ಯುಪಾಧಿಸೃಷ್ಟೇಃ ಪ್ರಸ್ತುತತ್ವಾದ್ಧಿರಣ್ಯಗರ್ಭಸ್ಯ ಜೀವಸ್ಯಾತಥಾತ್ವಾದುಪಕ್ರಮವಿರೋಧಾಪತ್ತೇಃ । ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾಖ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಿಸ್ತ್ವಾತ್ಮನೋ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದಿಸಂಸಾರಿಭಾವೋಽಪ್ಯೇತದುಪಾಧಿಕ ಇತಿ ಸೂಚಯಿತುಮಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ ।
ತಸ್ಯ ಸಮಷ್ಟಿತ್ವಮಾಹ –
ಸರ್ವೇತಿ ।
ಅಂತರಾತ್ಮಾನಮಿತಿ ।
ಸರ್ವಸ್ಥೂಲಶರೀರಾಂತರತ್ವಾದಾತ್ಮಬುದ್ಧಿಗೋಚರತ್ವಾಚ್ಚಾಂತರಾತ್ಮಾ ಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತತ ಇತ್ಯಾನಂತರ್ಯಾರ್ಥೇಯಂ ಪಂಚಮೀ । ಏವಮುತ್ತರತ್ರಾಪಿ । ನ ಚ ಭೂತಕಾರ್ಯತ್ವಾತ್ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಕಥಂ ತತಃ ಪೂರ್ವಕಾಲೀನತ್ವಮಿತಿ ವಾಚ್ಯಮ್ । ಸತ್ಯಮ್ । ಸೂಕ್ಷ್ಮಭೂತಸೃಷ್ಟ್ಯಂತರಂ ಪ್ರಾಣಮಸೃಜತೇತಿ ಕಲ್ಪನೀಯತ್ವಾತ್ । ನ ಚೈತದಂತರಂ ಭೂತಸೃಷ್ಟ್ಯುಕ್ತಿವಿರೋಧಶಂಕಾ । ತಸ್ಯಾಃ ಪಂಚೀಕೃತಸ್ಥಾಲಭೂತವಿಷಯತ್ವೋಪಪತ್ತೇಃ । ಅತ ಏವ ಭೋಗಸಾಧನಾಧಿಷ್ಠಾನಾನೀತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಾಂ ತಥಾತ್ವಾಯೋಗಾತ್ । ನ ಚೈವಮಪಿ ಸ್ಥೂಲಭೂತಸೃಷ್ಟ್ಯನಂತರಮಿಂದ್ರಿಯಮನಃಸೃಷ್ಟ್ಯುಕ್ತಿವಿರೋಧಃ । ಭೂತಾರಬ್ಧದೇಹಾಧಿಷ್ಠಿತಾನಾಮೇವ ತೇಷಾಂ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತ್ವೇನ ತೇಷಾಂ ತದನಂತರತ್ವೋಕ್ತಿರಿತಿ ಭಾವಃ ।
ಭೋಗಸಾಧನಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಂ ಭೂತಾನಾಂ ತತ್ಕಾರಣತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹ –
ಕಾರಣಭೂತಾನೀತಿ ।
ತೇಷಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣತಯಾ ಖಂ ಶಬ್ದಗುಣಮಿತ್ಯಾದಿನಾಽಸಾಧಾರಣಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ । ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಗುಣಾನುವೃತ್ತಿಸ್ತು ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಸ್ಯೋತ್ತರೋತ್ತರೋಪಾದಾನತ್ವಸೂಚನಾರ್ಥಂ ಸ್ಥೌಲ್ಯತಾರತಮ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಚೋಕ್ತೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್ ।
ವಾಯುಮಿತಿ ।
ಶ್ರುತೌ ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿಪ್ರಥಮಾ ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಥಾಃ । ಪ್ರಾಣಮಸೃಜತೇತಿ ದ್ವಿತೀಯಯೋಪಕ್ರಮಾತ್ ।
ತೈರೇವೇತಿ ।
ಅಪಂಚೀಕೃತಾವಸ್ಥಾಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತಸ್ಯ ಚೇಶ್ವರಮಿತಿ ।
ನಿಯಾಮಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸಂಕೀರ್ಯಮಾಣಾನಾಮಿತಿ ।
ಅವಿಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವತಯಾ ಪಾಪಾಚರಣೇನ ತೈಃ ಪಾಪೈಃ ಸಂಕೀರ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ಸಂಕರಪರಿಹಾರಾಯ ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿಸಾಧನಂ ತಪೋಽಸೃಜತೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಫಲಮಿತಿ ।
ಲೋಕ್ಯತೇ ಭುಜ್ಯತ ಇತಿ ಲೋಕಃ ಫಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನಾಮ ಚೇತಿ ।
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿನಾಮ್ನೋಕ್ತವ್ಯವಹಾರಾಸಂಕರಾರ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ನನ್ವೀಶ್ವರಸೃಷ್ಟತ್ವೋಕ್ತ್ಯಾ ಕಲಾನಾಂ ಸತ್ಯತ್ವಮಂಗೀಕರ್ತವ್ಯಮ್ । ಆರೋಪೇ ಶುಕ್ತಿರಜತಾದೌ ಸೃಷ್ಟತ್ವವ್ಯವಹಾರಭಾವಾದಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಂಕುಲ್ಯವಷ್ಟಂಭನೇತ್ರಮರ್ದನಾದಿನಾ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ದ್ವಿಚಂದ್ರಮಶಕಮಕ್ಷಿಕಾದೇರಾರೋಪತ್ವದರ್ಶನಾತ್ ।
ಅಥ ರಥಾನ್ರಥಯೋಗಾನ್ಪಥಃ ಸೃಜತ ಇತಿ ಸೃಷ್ಟತ್ವೇನೋಕ್ತಸ್ವಪ್ನಪದಾರ್ಥಸ್ಯ ಚ ಭ್ರಮತ್ವದರ್ಶನಾನ್ಮೈವಮಿತ್ಯಾಹ –
ಏವಮೇತಾ ಇತಿ ।
ಅವಿದ್ಯಾಕಾಮಕರ್ಮಾದಿದೋಷರೂಪಂ ಯದ್ಬೀಜಂ ತದಪೇಕ್ಷಯಾ ತತ್ಸಾಧನೀಕೃತ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ । ತೈಮಿರಿಕಶಬ್ದೋ ನೇತ್ರೇಽಂಗುಲ್ಯವಷ್ಟಂಭಾದ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಃ ।
ಏವಮಾತ್ಮಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯರ್ಥಮಪ್ಯಾರೋಪಮುಕ್ತ್ವಾ ತದಪವಾದಮವತಾರಯತಿ –
ಪುನಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನೇವೇತಿ ॥ ೪ ॥
ಗ್ರಾಮಾದಿವದ್ಭೇದೇನ ಗಂತವ್ಯತ್ವಭ್ರಮಂ ವಾರಯತಿ –
ಆತ್ಮಭಾವ ಇತಿ ।
ಅಸ್ತಶಬ್ದೇನ ನಾಶೋ ನಾಭಿಧೀಯತೇ ಭೇದಕೋಪಾಧಿನಾಮರೂಪಯೋರ್ನಾಶೇಽಪಿ ಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಸಮುದ್ರಾತ್ಮನಾ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹ –
ನಾಮರೂಪತಿರಸ್ಕಾರಮಿತಿ ।
ಪೂರ್ವರೂಪತಿರಸ್ಕಾರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತದ್ವಸ್ತ್ವಿತಿ ।
ನಾಮರೂಪನಾಶಾನಂತರಂ ಪರಿಶಿಷ್ಟಮುದಕಲಕ್ಷಣಂ ವಸ್ತು ಸಮುದ್ರ ಇತ್ಯೇವೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯನ್ವಯಃ । ಪುರುಷಸ್ಯೇತಿ ಕರ್ಮಣಿ ಷಷ್ಠೀ । ಪುರುಷಂ ಸ್ವಾತ್ಮರೂಪಮ್ । ಪರಿತಃ ಸರ್ವಂ ಸ್ವರೂಪತ್ವೇನ ಪಶ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ದ್ರಷ್ಟುರಿತ್ಯುಕ್ತ ಆಗಂತುಕಸ್ಯ ದರ್ಶನಸ್ಯ ಕರ್ತಾ ಪ್ರತೀಯತ ಇತ್ಯತ ಆಹ –
ದರ್ಶನಸ್ಯ ಕರ್ತುಃ ಸ್ವರೂಪಭೂತಸ್ಯೇತಿ ।
ಸ್ವರೂಪತ್ವೇ ದರ್ಶನಸ್ಯ ತತ್ರ ಕರ್ತೃತ್ವಾನುಪಪತ್ತೇಸ್ತದರ್ಥಕತೃಚ್ಪ್ರತ್ಯಯವಿರೋಧ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾರ್ಕಃ ಸರ್ವತಃ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶಕ ಇತ್ಯತ್ರ ಯಥಾ ಕರ್ತ್ರರ್ಥಕಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯೋಪಚರಿತತ್ವಂ ತದ್ವದಿಹಾಪೀತ್ಯಾಹ –
ಯಥಾಽರ್ಕ ಇತಿ ।
ನದೀನಾಮಿವೇತಿ ।
ಇವಶಬ್ದಸ್ತಥಾಶಬ್ದಾರ್ಥೇ । ಯಥಾ ನದೀನಾಂ ಸಮುದ್ರೋಽಯನಂ ತಥಾ ಪುರುಷೋಽಯನಮಿತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಅಸ್ತಗಮನಸ್ವರೂಪಮಾಹ –
ಭಿದ್ಯತೇ ಇತಿ ।
ನಾಮರೂಪಭೇದ ಏವಾಸ್ತಗಮನಮಿಹೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ।
ಯಸ್ಯ ಯತ್ಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರಾಣಾದ್ಯಾತ್ಮಕಂ ತದಪಿ ಭಿದ್ಯತ ಇತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಪುರುಷ ಇತ್ಯೇವಂ ಪ್ರೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಮಾಹ –
ಭೇದೇ ಚೇತಿ ।
ಯದನಷ್ಟಮಿತಿ ।
ಕಲಾನಾಂ ಹಿ ರೂಪಮಾರೋಪ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನೋಭಯಾತ್ಮಕಂ ಸತ್ಯಾನೃತಮಿಥುನರೂಪಂ, ತತ್ರಾಽಽರೋಪ್ಯಸ್ಯ ನಾಮರೂಪಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಭೇದೇಽಧಿಷ್ಠಾನಾತ್ಮಕಂ ರೂಪಂ ಪುರುಷಾತ್ಮನೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯಥಾ ಸಮುದ್ರಸ್ವರೂಪಭೂತಂ ಜಲಂ ಮೇಘೈರಾಕೃಷ್ಯಾಭಿವೃಷ್ಟಂ ಗಂಗಾದಿನಾಮರೂಪೋಪಾಧಿನಾ ಸಮುದ್ರಾದ್ಭಿನ್ನಮಿವ ವ್ಯವಹ್ರಿಯಮಾಣಂ ತದುಪಾಧಿವಿಗಮೇ ಸಮುದ್ರಸ್ವರೂಪಮೇವ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತ ಏವಮವಿದ್ಯಾಕೃತನಾಮರೂಪೋಪಾಧಿವಶಾದಾತ್ಮನೋ ಭಿನ್ನಮಿವ ಸ್ಥಿತಂ ಸರ್ವಂ ಜಗದ್ವಿದ್ಯಯಾಽವಿದ್ಯಾಕೃತನಾಮರೂಪವಿಗಮೇ ಬ್ರಹ್ಮಮಾತ್ರತಯಾಽವಶಿಷ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏವಂ ಪ್ರಾಣಾದಿಕಲೋಪಾಧಿಕ ಆತ್ಮನ ಉತ್ಕ್ರಮಣಾದಿಶಬ್ದಿತಮರಣಾದಿವ್ಯವಹಾರ ಇತ್ಯುಕ್ತೇಃ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರಾಣಾದಿನಿವೃತ್ತಾವುತ್ಕ್ರಮಣಾದಿಸರ್ವಸಂಸಾರಧರ್ಮರಹಿತಾತ್ಮಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾನರೂಪಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಸ ಏಷ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಯ ಏವಂ ವಿದ್ವಾನಿತ್ಯಾದಿನಾ ॥ ೫ ॥
ಪರಿವಾರಾ ಇತಿ ।
ನಾಭೇಃ ಪರಿತೋ ನಾಭೌ ನೇಮ್ಯಾಂ ಚ ಪ್ರೋತಾಸ್ತಿರ್ಯಕ್ಕಾಷ್ಠವಿಶೇಷಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯಥಾಪ್ರವೇಶಿತಾ ಇತಿ ।
ಯಥಾವತ್ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರವೇಶಿತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಮಾಙೋಽರ್ಥಂ ವ್ಯತಿರೇಕಪ್ರದರ್ಶನೇನ ಸ್ಪಷ್ಟಯತಿ –
ನ ಚೇದಿತಿ ॥ ೬ ॥
ಶಿಷ್ಯಾಣಾಂ ಕೃತಾರ್ಥತಾಬುದ್ಧಿಜನನಾರ್ಥಂ ತಾನಿತ್ಯದಿ ವಾಕ್ಯಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ತಾನೇವಮಿತಿ ॥ ೭ ॥
ಪ್ರಕಿರಣೇನೇತಿ ।
ಪ್ರಕ್ಷೇಪೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅತಃ ಪಿತೃತ್ವಂ ತವೇತಿ ।
“ಜನಕಶ್ಚೋಪನೇತಾ ಚ ಯಶ್ಚ ವಿದ್ಯಾಂ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ । ಅನ್ನದಾತಾ ಭಯತ್ರಾತಾ ಪಂಚೈತೇ ಪಿತರಃ ಸ್ಮೃತಾಃ” ॥ ಇತಿ ಸ್ಮೃತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯೋಽಸ್ಮಾಕಮಿತಿಹೇತೂಕ್ತೇಸ್ತಾತ್ಪರ್ಯಂ ವದನ್ಪಿತೃತ್ವೋಕ್ತಿಮಾತ್ರೇಣ ವಿದ್ಯಾನಿಷ್ಕ್ರಯಾರ್ಥಂ ಕಿಂ ದತ್ತಮಿತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ಸ್ವಶರೀರಮೇವ ಪರಿಚಾರಕತಯಾ ದಾಸಭಾವೇನ ಗುರವೇ ದತ್ತಮಿತ್ಯಾಹ –
ಇತರಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ಪಿತೃತ್ವಾದೇವ ಕಿಂ ಪೂಜ್ಯತರತ್ವಂ ಪರಿಚಾರ್ಯತ್ವಂ ಸ್ವಾಮಿತ್ವಂ ಕಿಮು ವಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ ಏವ ವಾಜಸನೇಯಕೇ ಮಾಂ ಚಾಪಿ ಸಹ ದಾಸ್ಯಾಯೇತೀತ್ಯುಕ್ತಮಿತಿ ಭಾವಃ ॥ ೮ ॥