आनन्दज्ञानविरचिता
पदच्छेदः पदार्थोक्तिर्विग्रहो वाक्ययोजना ।
आक्षेपोऽथ समाधानं व्याख्यानं षड्विधं मतम् ॥
ఆథర్వణే బ్రహ్మా దేవానామిత్యాదిమన్త్రైరేవాఽఽత్మతత్త్వస్య నిర్ణీతత్వాత్తత్రైవ బ్రాహ్మణేన తదభిధానం పునరుక్తమిత్యాశఙ్క్య తస్యైవేహ విస్తరేణ ప్రాణోపాసనాదిసాధనసాహిత్యేనాభిధానాన్న పౌనరుక్త్యమితి వదన్బ్రాహ్మణమవతారయతి –
మన్త్రేతి ।
విస్తరేతి ।
మన్త్రే హి ద్వే విద్యే వేదితవ్యే పరా చివాపరా చేత్యుక్త్వా తత్రాపరర్గ్వేదాద్యభిధేయేత్యుక్తమ్ । సా చ విద్యా కర్మరూపోపాసనారూపా చ । తత్ర ద్వితీయా ద్వితీయతృతీయప్రశ్నాభ్యాం వివ్రీయతే । ఆద్యా కర్మకాణ్డే వివృతేతి నేహ వివ్రీయతే । ఉభయోః ఫలం తు తతో వైరాగ్యార్థం ప్రథమప్రశ్నే స్పష్టీక్రియతే । పరవిద్యా చాథ పరా యయా తదక్షరమధిగమ్యత ఇత్యుపక్రమ్య కృత్స్నేన ముణ్డకేన ప్రతిపాదితా । తత్రాపి యథా సుదీప్తాదిత్యాదిమన్త్రద్వయోక్తార్థస్య విస్తరార్థం చతుర్థః ప్రశ్నః । ప్రణవో ధనురిత్యత్రోక్తప్రణవోపాసనవివరణార్థం పఞ్చమః ప్రశ్నః । ఎతస్మాజ్జాయతే ప్రాణ ఇత్యాదినా శేషేణ ముణ్డకేనోక్తస్యార్థస్య స్పష్టీకరణార్థః షష్ఠః ప్రశ్న ఇతీదం బ్రాహ్మణం తద్విస్తరానువాదీత్యర్థః । అత ఎవ విషయప్రయోజనాదికం తత్రైవోక్తమితి నేహ పునరుచ్యత ఇతి బోధ్యమ్ ।
ఆఖ్యాయికాయా బ్రహ్మచర్యతపఆదిసాధనవిధానం పురాకల్పస్వరూపేణ ప్రయోజనాన్తరం చాస్తీత్యాహ –
బ్రహ్మచర్యాదిసాధనేతి ।
సౌర్యాయణీతి ।
సౌర్యాయణిరితి వక్తవ్యే దైర్ఘ్యం ఛాన్దసమిత్యర్థః ।
యువప్రత్యయ ఇతి ।
కత్య(త)స్య యువాపత్యే వివక్షితే ఫక్ప్రత్యయే తస్యాఽఽయన్నాదేశే చ కాత్యాయన ఇతి సిధ్యతీత్యర్థః ।
బ్రహ్మపరాణాం పునర్బ్రహ్మాన్వేషణమయుక్తమిత్యత ఆహ –
అపరం బ్రహ్మేతి ।
నన్వపరబ్రహ్మాన్వేషణేనైవ పురుషార్థసిద్ధేః కిం పరబ్రహ్మాన్వేషణేనేత్యాశఙ్కతే ।
కిం తదితి ।
తస్య కోఽతిశయ ఇత్యర్థః ।
తస్యానిత్యత్వేన తత్ప్రాప్తేరప్యనిత్యహేతుత్వేనాపురుషార్థత్వాత్పరస్యైవ నిత్యత్వాత్తత్ప్రాప్తేస్తజ్జ్ఞానమాత్రసాధ్యత్వేనాపి నిత్యత్వాచ్చ తస్యైవాన్వేషణీయత్వమితి పరస్వరూపకథనేనాఽఽహ –
యదితి ।
పరబ్రహ్మాన్వేషమాణానాం కోఽతిశయ ఇత్యత ఆహ –
తత్ప్రాప్త్యర్థమితి ।
తత్ప్రాప్త్యర్థే తదధిగమాయ తదన్వేషణం కుర్వన్తో యథాకామం యతిష్యామ ఇత్యేవమభిప్రాయేణేత్యన్వయః ।
సమిదితి ।
సమిద్గ్రహణం యథాయోగ్యం దన్తకాష్ఠాద్యుపహారోపలక్షణార్థమ్ ॥ ౧ ॥
తథాఽపీత్యస్య తపసేత్యతః పూర్వమన్వయః । విశేషత ఇత్యస్య పూర్వత్రాప్యన్వయః । నిష్కృష్టమర్థమాహ –
యద్విషయ ఇతి ।
అజ్ఞానాద్యర్థత్వాభావే హేతుమాహ –
ప్రశ్నేతి ।
అత్రేతిశబ్దోఽధ్యాహార్యః । సర్వప్రశ్నానాం నిర్ణయాదజ్ఞానాద్యసమ్భవాదిత్యర్థః ॥ ౨ ॥
పరం బ్రహ్మాన్వేషమాణా ఇత్యుపక్రాన్తేఽస్మిన్బ్రహ్మప్రకరణే ప్రజాపతికర్తృకప్రజాసృష్టివిషయప్రశ్నప్రత్యుక్త్యోరసఙ్గతిమాశఙ్క్య ప్రశ్నప్రత్యుక్తిరూపాయాః శ్రుతేస్తాత్పర్యమాహ –
అపరవిద్యేతి ।
తేషామసౌ విరజో బ్రహ్మలోక ఇతి సముచ్చితకార్యస్య బ్రహ్మలోకస్యాథోత్తరేణేతి తద్గతేర్దేవయానమార్గస్య చేహ వక్ష్యమాణత్వాదిత్యర్థః । ఇదముపలక్షణం కేవలకర్మణాం చేత్యపి ద్రష్టవ్యమ్ । కేవలకర్మకార్యస్యాపి చన్ద్రలోకస్య తద్గతేః పితృయాణస్య చ ’ తేషామేవైష బ్రహ్మలోకః ’ ’ప్రజాకామా దక్షిణం ప్రతిపద్యన్తే ’ ఇతి వక్ష్యమాణత్వాదితి । యద్యపీదమపి పరబ్రహ్మజిజ్ఞాసావసరేఽసఙ్గతమేవ తథాఽపి కేవలకర్మకార్యాత్సముచ్చితకర్మకార్యాచ్చ విరక్తస్యైవ తత్రాధికార ఇతి తతో వైరాగ్యార్థమిదముచ్యతే । యద్యపి ముఖతః సృష్టిః ప్రతీయతే తథాఽపి తదుక్తౌ ప్రయోజనాభావాత్సృష్ట్యుక్తివ్యాజేన పరవిద్యాఫలమేవాత్రోచ్యత ఇతి భావః । ప్రశ్న ఇతి ప్రతివచనం చేత్యపి ద్రష్టవ్యం తాభ్యామేవ తదుక్తేరితి ॥ ౩ ॥
తస్మై స హోవాచేతి ప్రతిజ్ఞాతం విశేషతో దర్శయతి –
తదపాకరణాయేతి ।
ఆద్యస్య సన్నిత్యస్య ప్రజాకామః సన్నిత్యన్వయః ।
యథోక్తకారీతి ।
జ్ఞానకర్మసముచ్చయకారీత్యర్థః ।
తద్భావభావిత ఇతి ।
ప్రజాపతిరహం సర్వాత్మేత్యుపాసనకాలీనప్రజాపతిభావనాయుక్త ఇత్యర్థః । పూర్వకల్పీయతద్భావభావిత ఎతత్కల్పాదౌ హిరణ్యగర్భాత్మనా నిర్వృతః ప్రజాపతిః సన్పశ్చాత్ప్రజాకామః సంస్తపో జన్మాన్తరభావితం జ్ఞానం శ్రుతిప్రకాశితార్థవిషయమతప్యతాన్వాలోచయచ్చిన్తాదినా తత్సంస్కారముద్బోధ్య జ్ఞానముత్పాదితవానిత్యన్వయః ।
తత్ర ప్రథమమాదిత్యచన్ద్రోత్పాదనేన తద్భావమాపద్య పశ్చాచ్చన్ద్రాదిత్యసాధ్యసంవత్సరభావమాపద్యైవమేవ తదవయవాయనద్వయమాసపక్షాహోరాత్రభావమాపద్య తతస్తత్సాధ్యవ్రీహ్యాద్యన్నభావం రేతోభావం చాఽఽపద్య తేన రేతసా ప్రజాః సృజేయమిత్యేవం నిశ్చిత్య ప్రథమం రయిప్రాణశబ్దితచన్ద్రసూర్యద్వన్ద్వముత్పాదితవానిత్యాహ –
స ఎవమితి ।
రయిశబ్దేన ధనవాచినా భోజ్యజాతం లక్షయిత్వా భోజ్యస్య సోమకిరణామృతయుక్తత్వాత్తద్ద్వారా సోమో లక్ష్యత ఇత్యాహ –
రయిం చేతి ।
ఎవం ప్రాణశబ్దేనాపి । “అహం వైశ్వానరో భూత్వా ప్రాణినాం దేహమాశ్రితః । ప్రాణాపానసమాయుక్తః పచామ్యన్నం చతుర్విధమ్॥”(భ. గీ. ౧౫। ౧౪) ఇతి స్మృతేరగ్నేః ప్రాణసమ్బన్ధాదగ్నిర్భోక్తా లక్ష్యత ఇత్యాహ –
ప్రాణం చేతి ।
అగ్నీషోమయోరణ్డాన్తర్గతత్వేనాణ్డోత్పత్త్యనన్తరముత్పత్తిరిత్యాశయేనాఽఽహ –
అణ్డోత్పత్తీతి ।
ఉద్యన్తం వావాఽఽదిత్యమగ్నిరనుసమారోహతీతి శ్రుతేః సూర్యాగ్న్యోరేకత్వమభిప్రేత్యాగ్నిం సూర్యపదేనాఽఽహ –
సూర్యచన్ద్రమసావితి॥ ౪ ॥
రయిప్రాణౌ శ్రుతిః స్వయమేవ వ్యాచష్ట ఇత్యాహ –
తత్రాఽఽదిత్య ఇతి ।
ప్రజాపతేరేవ సంవత్సరాదిప్రజాపర్యన్తస్రష్టృత్వం వక్తుం రయిప్రాణయోః సంవత్సరస్రష్ట్రోః ప్రజాపత్యుపాదానత్వాత్ప్రజాపత్యాత్మత్వమాహ –
తదేతదేకమితి ।
కథమేకస్యాత్తాఽన్నం చేతి భేద ఇత్యాశఙ్క్య తస్యైవ గుణభావవివక్షయాఽఽన్నత్వం ప్రాధాన్యవివక్షయా చాత్తృత్వమితి భేద ఇత్యాహ –
గుణేతి ।
రయిప్రాణయోః కథం ప్రజాపత్యాత్మత్వమితి శఙ్కతే ।
కథమితి ।
తత్ర రయేః సర్వాత్మకత్వాత్ప్రజాపతిత్వమిత్యాహ –
రయిరితి ।
అమూర్తస్యాపి వాయ్వాదేః కేనచిదద్యమానత్వాద్రయిత్వమిత్యర్థః । నను మూర్తామూర్తయోరత్రన్నయోరుభయోరపి రయిత్వేఽన్నమేవ రయిరితి కథముక్తమిత్యాశఙ్క్య మూర్తామూర్తత్వవిభాగమకృత్వా సర్వస్య గుణభావమాత్రవివక్షయా సర్వం రయిరిత్యుచ్యతే ।
యదోభే విభజ్య గుణప్రధానభావేన వివక్ష్యేతే తదాఽమూర్తేన ప్రాణేన మూర్తస్యాద్యమానత్వాన్మూర్తస్యైవ రయిత్వమిత్యాహ –
తస్మాదితి ॥ ౫ ॥
రయిశబ్దితస్యాన్నస్య ప్రజాపతిత్వార్థం సర్వాత్మత్వముక్త్వా ప్రాణస్యాపి తదర్థమేవ సర్వాత్మత్వముచ్యతేఽథాఽఽదిత్య ఇతివాక్యేనేత్యాహ –
తథేత్యాదినా ।
యచ్చాఽద్యం తదపి ప్రాణోఽతోఽత్తా ప్రాణోఽపి సర్వమేవేతి సర్వాత్మక ఇత్యర్థః ।
స్వప్రకాశేనేతి ।
స్వకీయప్రకాశేన స్వప్రభయేత్యర్థః ।
అన్తర్భూతానితి ।
యద్యపి ప్రాణస్యాత్తృత్వముక్తం తథాఽపి రయిర్వా ఎతత్సర్వమిత్యత్రామూర్తస్య ప్రాణస్యాపి గుణభావవివక్షయాఽన్నత్వముక్తమితి తథోక్తమ్ ।
స్వాత్మాభావభాసరూపేష్వితి ।
స్వాత్మప్రభారూపేషు రశ్మిష్విత్యర్థః ।
వ్యాప్తత్వాదితి ।
సమ్బద్ధత్వాదిత్యర్థః ॥ ౬ ॥
తస్య ప్రత్యక్షత్వమాహ –
స ఎష ఇతి ।
వైశ్వానర ఇతి ।
నరా జీవా విశ్వే చ తే నరాశ్చ విశ్వానరాః స ఎవ వైశ్వానరః సర్వజీవాత్మక ఇత్యర్థః । విశ్వరూపః సర్వప్రపఞ్చాత్మక ఇతి భేదః ।
ఉక్తం వస్త్వితి ।
ఆదిత్యస్యోక్తం మాహాత్మ్యమిత్యర్థః ॥ ౭ ॥
విశ్వరూపమిత్యాదిద్వితీయాన్తానాం సహస్రరశ్మిరిత్యాదిప్రథమాన్తానాం సామానాధికరణ్యేనాన్వయాయోగాదధ్యాహారం కృత్వా వాక్యభేదేన వ్యాచష్టే –
స్వాత్మానమిత్యాదినా ॥ ౮ ॥
స మిథునముత్పాదయత ఇత్యుపక్రాన్తం మిథునముపసంహరతి –
యశ్చాసావితి ।
యశ్చాసౌ చన్ద్రమా యశ్చామూర్తః ప్రాణస్తదేకం మిథునం సర్వం సర్వాత్మకమిత్యన్వయః ।
ఎతౌ మే బహుధా ప్రజాః కరిష్యత ఇత్యుక్తం తత్కేన ప్రకారేణేతి పృచ్ఛతి –
కథమితి ।
రయిప్రాణయోః సంవత్సరాదిద్వారా ప్రజాస్రష్టృత్వమిత్యాహ –
ఉచ్యత ఇతి ।
తదేవ మిథునమేవ సంవత్సరః కాలః ।
స చ ప్రజాపతిః ప్రజాపత్యాత్మకమిథుననిర్వర్త్యత్వాదిత్యాహ –
తన్నిర్వర్త్యత్వాదితి ।
తదుపపాదయతి –
చన్ద్రేతి ।
చన్ద్రనిర్వర్త్యాస్తిథయ ఆదిత్యనిర్వర్త్యాన్యహోత్రాణీతి విభాగః ।
తన్నిర్వర్త్యత్వేఽపి కాలస్య కథం తదాత్మకతేత్యాశఙ్క్య కార్యకారణయోరభేదాదిత్యాహ –
తదనన్యత్వాదితి ।
న కేవలం తిథ్యాదిద్వారా చన్ద్రాదినిర్వర్త్యత్వం సంవత్సరస్య కిం త్వయనద్వయద్వారాఽపీతి వక్తుం తస్యాయనే ఇత్యాదివాక్యం తత్ప్రశ్నపూర్వకం వ్యాచష్టే –
తత్కథమితి ।
చన్ద్రాదిత్యనిర్వర్త్యత్వం కుతో హేత్వన్తరాదిత్యర్థః । కేవలకర్మిణాం లోకాన్విదధద్దక్షిణేన యాతి । జ్ఞానయుక్తకర్మవతాం లోకాన్విదధదుత్తరేణ యాతీత్యన్వయః । సవితేత్యుపలక్షణం చన్ద్రస్యాపి । జ్యేష్ఠాదిర్దక్షిణాయనం మార్గశీర్షాదిరుత్తరాయణమితి శ్రుతిషు ప్రసిద్ధేః తతశ్చ కర్మిణాం లోకాన్విధాతుం తయోర్దక్షిణోత్తరాభ్యాం మార్గాభ్యాం గమనాత్తన్నిమిత్తత్వాచ్చాయనద్వయప్రసిద్ధేస్తన్నిర్వర్త్యత్వం తయోరయనయోరితి తద్ద్వారా సంవత్సరస్యాపి తన్నిర్వర్త్యత్వమిత్యర్థః ।
చన్ద్రాదిత్యయోః కథం లోకవిధాయకత్వమితి పృచ్ఛతి –
కథమితి ।
చన్ద్రాదిత్యనిర్వర్త్యదక్షిణోత్తరాయణద్వారా లోకప్రాప్తేః ప్రాప్యస్య లోకస్యాపి చన్ద్రాదిత్యాత్మకత్వాచ్చ తయోస్తద్విధాయకత్వమితి తద్యే హ వా ఇత్యాదివాక్యేన పరిహరతి –
తత్తత్రేతి ।
ఇష్టం చేతి ।
అగ్నిహోత్రం తపః సత్యం వేదానాం చానుపాలనమ్ । ఆతిథ్యం వైశ్వదేవశ్చ ఇష్టమిత్యభిధీయతే ॥ వాపీకూపతడాగాది దేవతాయతనాని చ । అన్నప్రదానమారామః పూర్తమిత్యభిధీయతే ॥ ఇతి తయోర్భేదః ।
కృతమిత్యుపాసత ఇతి కృతశబ్దోపరితనమితిశబ్దమిష్టాపూర్తే ఇతి పూర్తశబ్దోపర్యాకృష్యాఽఽదిశబ్దపర్యాయతయా వ్యాచష్టే –
ఇత్యాదీతి ।
దత్తమాదిశబ్దార్థః । కృతమేవోపాసతే కార్యమేవానుతిష్ఠన్తీత్యర్థః । ఇదం చ విశేషణం పునరావృత్తౌ హేతుతయోక్తమ్ ।
కృతరూపేష్ట్యాదిజన్యత్వాచ్చన్ద్రస్యాపి కృతత్వేనానిత్యత్వాత్పునరావృత్తిరిత్యాహ –
కృతరూపత్వాదితి ।
పునరావృత్తౌ మన్త్రవాక్యం ప్రమాణయతి –
ఇమం లోకమితి ॥ ౯ ॥
అథేతి ।
మార్గాన్తరారమ్భార్థోఽథశబ్దః ।
ప్రజాపత్యాత్మవిషయేతి ।
తత్తాదాత్మ్యవిషయయేత్యర్థః । ఆదిత్యమభిజయన్త ఇతి పూర్వమన్వయార్థముక్తమిదానీం వ్యాఖ్యానార్థమితి ద్రష్టవ్యమ్ ।
సామాన్యమితి ।
సమష్టిరూపమిత్యర్థః ।
విద్యావతామితి ।
కర్మానధికారిణామత ఎవ కేవలోపాసనవతామిత్యర్థః ।
కర్మిణాం చ జ్ఞానవతామితి ।
సముచ్చయవతామిత్యర్థః ।
నను కేవలకర్మిణామప్యాదిత్యప్రాప్తావపునరావృత్తిర్భవష్యతీత్యాశఙ్క్య తేషామాదిత్యప్రాప్తిరేవ నాస్తీతి వక్తుమిత్యేష ఇతి వాక్యం వ్యాచష్టే –
ఇతి యస్మాదితి ।
తస్మాత్తేషామాదిత్యప్రాప్తిరనాశఙ్క్యేతి శేషః ।
యద్వా తస్యాయనే ఇత్యారభ్యేత్యేష నిరోధ ఇత్యన్తం శ్రుతివాక్యమయనయో రయిప్రాణత్వప్రతిపాదనపరతయా వ్యాఖ్యేయమ్ । తథా హి । సంవత్సరస్య రయిప్రాణమిథుననిర్వర్త్యత్వే రయిప్రాణరూపత్వం చ వక్తవ్యం తత్కథమితి పృచ్ఛతి –
తత్కథమితి ।
తదవయవయోరయనయోస్తద్రూపత్వం వక్తుం తయోః ప్రథమం ప్రసిద్ధమాహ –
తస్యేతి ।
ప్రసిద్ధిమేవాఽఽహ –
యాభ్యామితి ।
ఎవమపి కథం తయోస్తదాత్మకత్వమిత్యాహ –
కథమితి ।
దక్షిణాయనస్య రయిత్వం వక్తుం కర్మిణాం రయిరూపచన్ద్రనిర్వర్తకత్వమాహ –
తత్తత్రేతి ।
లోకమితి ।
సోమరూపం శరీరమిత్యర్థః ।
తస్య కర్మకృతత్వం పునరావృత్త్యా సాధయతి –
కృతరూపత్వాదితి ।
రయిరూపచన్ద్రస్య దక్షిణాయనద్వారా ప్రాప్యత్వాత్తస్యాయనస్య తదన్తర్భావ ఇతి వక్తుం తస్య కర్మభిః ప్రాప్యత్వమాహ –
యస్మాదితి ।
ఎవం చ తస్య రయిత్వం సిద్ధమిత్యాహ –
ఎష ఇతి ।
పితృయాణోపలక్షిత ఇతి ।
తత్ప్రాప్య ఇత్యర్థః । తతశ్చ తద్విశేషణస్యాయనస్యాపి రయిత్వమిత్యర్థః ।
ఇదానీముత్తరాయణస్య ప్రాణత్వమాహ –
అథేతి ।
ప్రాణరూపాదిత్యప్రాపకత్వాదుత్తరాయణస్య తస్యాపి ప్రాణత్వమితి సంవత్సరస్య రయిప్రాణమిథునాత్మకత్వమితి తత్కార్యత్వం యుక్తమితి భావః ।
అస్య కర్మసాధ్యచన్ద్రవైలక్షణ్యమాహ –
ఎతద్వా ఇతి ।
ఇతరత్సర్వం సమానమ్ ।
అస్మిన్నర్థ ఇతి ।
సంవత్సరస్వరూప ఇత్యర్థః ॥ ౧౦ ॥
ఇయం కల్పనేతి ।
పఞ్చధా కర్మసాధ్యచన్ద్రవైలక్షణ్యకల్పనేత్యర్థః ।
జనయితృత్వాదితి ।
సంవత్సరాత్మకకాలస్య సర్వజనకత్వాదిత్యర్థః ।
సమానాధికరణబహువ్రీహితయా వ్యాఖ్యాయ వ్యాధికరణబహువ్రీహిర్వేత్యాహ –
ఆకరణం వేతి ।
అవయవికరణమితి ।
అవయవిత్వేన కరణమిత్యర్థః । పక్షద్వయేఽప్యేక ఎవార్థః ।
ద్యులోకాదితి ।
ఆకాశరూపాదన్తరిక్షలోకాదిత్యర్థః । అన్యథా స్వర్గలోకాత్పరస్య చతుర్థత్వేన తృతీయస్యామిత్యనన్వయాపత్తేః ।
ఉదకవన్తమితి ।
ఆదిత్యాజ్జాయతే వృష్టిరితి స్మృతేరిత్యర్థః । అన్య ఇత్యస్య పూర్వార్ధగతేనాఽఽహురిత్యనేన సంబన్ధః । ఉ ఇతి తుశబ్దసమానార్థో నిపాతః । పరే తు తమేవ విచక్షణమాహురిత్యన్వయః ।
కిమాహురిత్యత ఆహ –
సప్తచక్ర ఇతి ।
తస్మిన్విచక్షణే సప్తచక్రాద్యాత్మకే సర్వమిదం జగదర్పితమిత్యాహురిత్యర్థః ।
మతద్వయేఽపి కీదృశోఽర్థభేద ఇత్యత ఆహ –
యదీతి ।
పూర్వమత ఋతూనాం పాదత్వకల్పనయా మాసానామవయవత్వకల్పనయాఽఽదిత్యాత్మనా సంవత్సరః కాల ఎవోక్తః । ద్వితీయే తు హేమన్తశిశిరౌ పృథక్కృత్య షణ్ణామృతూనామరత్వకల్పనయా సంవత్సరస్య పరివర్తనగుణయోగేన చక్రత్వకల్పనయా కాలప్రాధాన్యేన సర్వాశ్రయత్వేన చ స ఎవోక్తః । పక్షద్వయేఽపి గుణభేదేన కల్పనాభేదేన చ భేదో న ధర్మిభేద ఇత్యర్థః ॥ ౧౧ ॥
కారణత్వే శ్లోకోక్తం జగదాశ్రయత్వం హేతుమాహ –
యస్మిన్నితి ।
సంవత్సరస్యాపి మాసాహోరాత్రరూపవ్యతిరేకేణౌషధ్యాదిజనకత్వాభావాత్తస్య మాసాద్యాత్మకత్వమాహ –
స ఎవేతి ।
యథోక్తేతి ।
సంవత్సరరూపో రయిప్రాణమిథునాత్మక ఇత్యర్థః ।
శుక్లకృష్ణయోరుభయోరపి దర్శపూర్ణమాసాదికర్మానుష్ఠానదర్శనాత్తస్మాదేత ఋషయ ఇత్యాది వాక్యమనుపపన్నమిత్యాశఙ్క్య శుక్లస్య ప్రాణాత్మత్వజ్ఞానస్తుతిపరతయా వ్యాచష్టే –
యస్మాదితి ।
యస్మాత్ప్రాణం సర్వమేవ సర్వాత్మకమేవ పశ్యన్తి యస్మాచ్చ ప్రాణవ్యతిరేకేణ కృష్ణపక్షస్తైర్న దృశ్యతే తస్మాదిత్యన్వయః । ప్రాణస్య శుక్లపక్షాత్మకత్వాత్కృష్ణపక్షాదిసర్వజగతః ప్రాణాత్మత్వాత్ప్రాణద్వారా కృష్ణపక్షస్యాపి శుక్లపక్షత్వే సతి కృష్ణే కుర్వన్తోఽపి ప్రకాశాత్మకే శుక్ల ఎవ కుర్వన్తీతి శుక్లపక్షే ప్రాణత్వజ్ఞానస్య స్తుతిరిత్యర్థః ।
ఎతత్స్తుత్యర్థమేవ జ్ఞానరహితాన్నిన్దతి –
ఇతరే త్వితి ।
యే తు సర్వాత్మానం ప్రాణం న పశ్యన్త్యజ్ఞత్వాత్తేషాం శుక్లపక్షః ప్రాణత్వేనాజ్ఞాయమానత్వాదజ్ఞానాత్మకః సన్కృష్ణపక్షత్వమాపద్యతేఽతః శుక్లే కుర్వన్తోఽప్యదర్శనాత్మకత్వాత్ప్రకాశరహితే కృష్ణ ఎవ కుర్వన్తీతి తే నిన్ద్యన్త ఇత్యర్థః ।
ఉక్తమర్థం శ్రుత్యారూఢం కరోతి –
ఇతర ఇతి ॥ ౧౨ ॥
రయిః పూర్వవదితి ।
రయిరన్నం చన్ద్రమా ఇత్యర్థః ।
అహ్నః ప్రాణత్వోక్తిప్రసఙ్గాదహ్ని మైథునం నిషేధతి –
ప్రాణమితి ।
ప్రకృతమితి ।
కుతో హ వా ఇమాః ప్రజాః ప్రజాయన్త ఇతి పృష్టమిత్యర్థః । పూర్వోక్తం సర్వమేతదుపయోగితయోక్తం న తు సాక్షాత్ప్రకృతమితి భావః ॥ ౧౩ ॥
ఎవం క్రమేణేతి ।
రయిప్రాణసంవత్సరాదిక్రమేణ పరిణమ్య వ్రీహ్యాద్యాత్మనా వ్యవస్థితః సన్నన్నం వై ప్రజాపతిరన్నాత్మకో జాతః ప్రజాపతిరిత్యన్వయః ।
కథమితి ।
అన్నరూపత్వేఽపి తస్య కథం ప్రజాజనకత్వమిత్యర్థః ।
తత ఇతి ।
భక్షితాదన్నాదిత్యర్థః ।
రేత ఇతి ।
శోణితస్యాప్యుపలక్షణం తుల్యత్వాదితి ॥ ౧౪ ॥
ప్రజాపతివ్రతాచరణమాత్రేణ నాదృష్టఫలం చన్ద్రలోకః ప్రాప్యతే మూర్ఖాణామపి ప్రసఙ్గాదత ఆహ –
ఇష్టాపూర్తేతి ।
చాన్ద్రమసో బ్రహ్మలోక ఇత్యపరబ్రహ్మణః ప్రజాపతేరంశత్వాద్రయిరూపస్య చన్ద్రస్య బ్రహ్మలోకత్వమిత్యర్థః ।
ఇష్టాదికారిణాం తపఆదికమపి చన్ద్రలోకప్రాప్త్యర్థమపేక్షితమిత్యత ఆహ –
యేషాం తప ఇతి ॥ ౧౫ ॥
తేషామసౌ విరజ ఇత్యాదివాక్యం వ్యాచష్టే –
యస్త్వితి ।
ఉత్తరాయణ ఇతి ।
తేన ప్రాప్య ఇత్యర్థః । ప్రాణాత్మభావోఽపరబ్రహ్మతయాఽవస్థానమిత్యర్థః ।
అసౌ కేషాం తేషామితి ।
తేషామసౌ విరజ ఇత్యత్ర తేషామిత్యనేన కేషాం నిర్దేశ ఇతి ప్రశ్నార్థః ।
న యేషు జిహ్మమిత్యత్ర జిహ్మాదిశబ్దం వ్యతిరేకప్రదర్శనేన వ్యాచష్టే –
యథేత్యాదినా ।
మాయాగ్రహణం తాదృశానాం దోషాణాముపలక్షణమితి వదన్వాక్యార్థం సఙ్గృహ్య దర్శయతి –
మాయేత్యేవమితి ।
భిక్షుష్వితి పరమహంసవ్యతిరిక్తానాం కుటీచకాదీనాం గ్రహణమ్ । తేషాం బ్రహ్మలోకాదపి విరక్తత్వేన తత్రానర్థిత్వాత్ ।
ఇతిశబ్దార్థమాహ –
ఇత్యేషేతి ॥ ౧౬ ॥
ప్రశ్నాన్తరస్య ప్రథమప్రశ్నేన సఙ్గతిమాహ –
ప్రాణోఽత్తేతి ।
అవధారయితవ్యమితి ।
అత్తా విశ్వస్య సత్పతిరిత్యత్తృత్వస్యైషోఽగ్నిస్తపతీత్యారభ్యారా ఇవ రథనాభౌ ప్రాణే సర్వం ప్రతిష్ఠితమ్ । ప్రజాపతిశ్చరసి గర్భే త్వమేవ ప్రతిజాయస ఇత్యాదినా చ ప్రజాపతిత్వస్యోత్తరత్ర వక్ష్యమాణత్వాదిత్యర్థః । ఇదముపలక్షణం పూర్వం గతిశ్రవణేన విరక్తస్యాపి చిత్తైకాగ్ర్యం వినా వక్ష్యమాణాత్మజ్ఞానాసిద్ధేస్తదర్థే మన్దానాం ఫలవిశేషార్థం చ ప్రాణోపాసనార్థం ప్రశ్నద్వయారమ్భః । తత్రాపి శ్రేష్ఠత్వాత్తృత్వప్రజాపతిత్వాదిగుణనిర్ధారణార్థం ద్వితీయః ప్రశ్నః । తదుత్పత్త్యాదినిర్ధారణపూర్వకం తదుపాసనవిధానార్థం తృతీయః ప్రశ్నః ఇత్యపి ద్రష్టవ్యమ్ ।
ప్రజాశబ్దేన శరీరమేవ గృహ్యతే న జీవస్తస్య ప్రాణధారకత్వేన తద్ధార్యత్వాభావాదిత్యాహ –
శరీరేతి ।
విభక్తానామితి నిర్ధారణే షష్ఠీ ।
స్వమాహాత్మ్యఖ్యాపనమితి ।
అవకాశదానాదికమాకాశాదీనాం మాహాత్మ్యం తస్య ఖ్యాపనం తస్య లోకాన్ప్రతి ప్రకటనం తత్ప్రకాశయన్తే కుర్వన్తీత్యర్థః । పాకం పచతీతివత్ । అవకాశదానాదికం స్వస్వకార్యం సర్వలోకప్రకటనం యథా తథా కతరే కుర్వన్తీత్యర్థః ॥ ౧ ॥
ఎష దేవ ఇతి ।
వక్ష్యమాణాభివదనాదివ్యవహారసిద్ధ్యర్థం చేతనత్వం సమ్భావయితుం దేవ ఇతి విశేషణమ్ “అభిమానివ్యపదేశస్తు విశేషానుగతిభ్యామ్”(బ్ర.సూ. ౨।౧।౫) ఇతి న్యాయేనాఽఽకాశాద్యభిమానిదేవతాగ్రహణార్థమ్ । తచ్చ విశేషణం వాయ్వాదిష్వపి సర్వత్ర సమ్బధ్యతే ।
వాగ్గ్రహణం కర్మేన్ద్రియోపలక్షణార్థం చక్షురాదిగ్రహణం జ్ఞానేన్ద్రియోపలక్షణార్థమితి మత్వాఽఽహ –
కర్మేన్ద్రియేతి ।
కార్యలక్షణాః శరీరాకారేణ పరిణతా ఆకాశాదయః । కరణలక్షణానీన్ద్రియాణి ।
మాహాత్మ్యమితి ।
ఆకాశాదీనామవకాశదానాదిరూపం శరీరధారణైకదేశాత్మకం ప్రకాశ్యం స్వకార్యం ప్రకాశ్య సర్వలోకప్రకటం యథా తథా కృత్వాఽభివదన్తి, అభితః సర్వతః కృత్స్నం శరీరధారణం ప్రత్యేకం వయమేవ కుర్మ ఇతి వదన్తీత్యర్థః ।
బాణమితి ।
బవయోరభేదద్వాతి కుత్సితం గన్ధం వహతీతి వా, వినాశం గచ్ఛతీతి వా దేశాద్దేశాన్తరం గచ్ఛతీతి వా బణం బణమేవ బాణం కార్యకరణసంఘాతం శరీరమిత్యర్థః ॥ ౨ ॥
కథమేతదితి ।
ఎతదహమైవైతదిత్యాద్యుక్తమ్ । ఎవం యథాభూతం కథమిత్యర్థః ॥ ౩ ॥
ఉత్క్రాన్తవానివేతి ।
అత్యన్తోత్క్రాన్త్యభావాదివశబ్దః ।
నిరపేక్ష ఇతి ।
స్వయమేవేత్యర్థః ।
దృష్టాన్తేనేతి ।
తద్యథేతి వక్ష్యమాణేనేత్యర్థః ॥ ౪ ॥
సూర్యః సన్నితి ।
తపతీత్యనుషఙ్గః సన్తాపయతీత్యర్థః ।
ఆవహప్రవహాదీతి ।
ఆవహాదయః సప్త వాయుగుణాస్తథాభూతః సన్మేఘాఞ్జ్యోతిశ్చక్రాదీంశ్చ వహతీతి శేషః । ఎష దేవః పృథివీ సన్సర్వస్య జగతో ధారయితా రయిశ్చన్ద్రః సన్సర్వం పుష్ణాతీత్యర్థః ॥ ౫ ॥
శ్రద్ధాదీతి ।
ప్రాణాచ్ఛ్రద్ధాం ఖం వాయుర్జ్యోతిరాప ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణషోడశకలాత్మక ఇత్యర్థః ।
బ్రహ్మ చేతి ।
బ్రాహ్మణజాతిరిత్యర్థః ।
చబ్దార్థమాహ –
యజ్ఞాదీతి ।
అధికృతం సర్వమేవేత్యన్వయః ॥ ౬ ॥
కిఞ్చేతి ।
యః ప్రజాపతిర్విరాట్సోఽపి త్వమేవేత్యన్వయః । పితుర్గర్భే రేతోరూపేణ మాతుర్గర్భే పుత్రరూపేణ యశ్చరతి పశ్చాత్తయోరేవ ప్రతిరూపః సన్సదృశః సన్యః ప్రజాయతే స త్వమేవ ప్రజాయస ఇత్యన్వయః ।
ప్రతిశబ్దార్థ ఉక్తః –
ప్రతిరూపః సన్నితి ।
నను ప్రాణస్య పుత్రరూపత్వమేవోక్తం న తు పితృమాతృరూపత్వం తత్కస్మాదత ఆహ –
ప్రజాపతిత్వాదేవేతి ।
తస్య సర్వాత్మత్వాదిత్యర్థః ।
నిష్కృష్టార్థమాహ –
సర్వదేహేతి ।
అత్రాపి నిష్కృష్టార్థమాహ –
భోక్తా హీతి ।
అతస్తవైవేత్యతఃశబ్దాధ్యాహారేణ యోజ్యమ్ ॥ ౭ ॥
హవిషాం ప్రాపయితృతమ ఇతి ।
వహ్నిశబ్దో వహనాద్వహ్నిరితి యౌగిక ఇత్యర్థః ।
ప్రథమా భవతీతి ।
యజ్ఞాదిదైవే కర్మణి ప్రథమం నాన్దీముఖశ్రాద్ధస్యావశ్యకర్తవ్యత్వాత్సా ప్రథమేత్యర్థః । ఋష గతావితి ధాతోర్జ్ఞానార్థత్వాదృషిశబ్దస్య జ్ఞానజనకచక్షురాద్యర్థత్వమిత్యర్థః ।
అఙ్గీరసభూతానామితి ।
ప్రాణాభావేఽఙ్గానాం శోషదర్శనాత్తేషామఙ్గిరసత్వమిత్యర్థః । ముఖ్యప్రాణస్యాథర్వత్త్వం శ్రుత్యాఽభిహితం యద్యపి చక్షురాదీనామపి తదంశత్వాదథర్వశబ్దార్థత్వమితి భావః ॥ ౮ ॥
ఇహేన్ద్రశబ్దేన పరమేశ్వరత్వముచ్యతే మఘవానిత్యనేన త్విన్ద్ర ఉక్త ఇతి భేదమాహ –
ఇన్ద్రః పరమేశ్వర ఇతి ।
వీర్యేణ సంహారసామర్థ్యేనేత్యర్థః ।
సౌమ్యేనేతి ।
విష్ణ్వాదిరూపేణేత్యర్థః ॥ ౯ ॥
అసంస్కృత ఇతి ।
సంస్కారహీనో వ్రాత్య ఇతి స్మృతేరిత్యర్థః ।
అనేన స్వతఃశుద్ధత్వం వివక్షితమిత్యాహ –
స్వభావత ఎవేతి ।
మాతరిశ్వేతి ।
మాతరిశ్వ న ఇత్యత్ర నలోపశ్ఛాన్దస ఇత్యర్థః ।
వాయోస్త్వమితి ।
పితేత్యనుషఙ్గః ।
అస్మిన్వ్యాఖ్యానే వాయుమాత్రపితృత్వాదస్మదాదిసర్వపితృత్వమనుక్తం స్యాదత ఆహ –
అతశ్చేతి ।
అస్మదాదిసర్వజనకత్వాద్వాయోస్తజ్జనకస్యాఽఽకాశాత్మనః ప్రాణస్య సర్వజనకత్వం సిద్ధమిత్యర్థః ॥౧౦-౧౧ ॥
వాచి ప్రతిష్ఠితేతి ।
వాచ్యమానరూపా తనూః ప్రతిష్ఠితా । శ్రోత్రే వ్యానరూపా । చక్షుషి ప్రాణరూపా । మనసి సమానరూపా । స ప్రాణస్తచ్చక్షుః స వ్యానస్తచ్ఛ్రోత్రం సోఽపానః సా వాక్స సమానస్తన్మన ఇతి శ్రుతేరిత్యర్థః ।
ఉత్క్రమణేనేతి ।
ప్రాణోత్క్రమణే సత్యపానాద్యాత్మికా వాగాదిరూపా తనూరశివా కార్యాయోగ్యా స్యాదిత్యర్థః ॥ ౧౨ ॥
బ్రాహ్మ్య ఇతి ।
ఋగాదిమన్త్రరూపా బ్రహ్మ్యః శ్రియః । ఋచః సామాని యజూంషి । సా హి శ్రీరమృతా సతామితి శ్రుతేః । క్షాత్ర్యః ప్రసిద్ధా ధనాద్యైశ్వర్యరూపాః ।
అస్మిన్ప్రశ్నే నిర్ధారితం గుణం సఙ్గృహ్యాఽఽహ –
ఇత్యేవమితి ।
ఇదం వరిష్ఠత్వాదేరుపలక్షణమ్ ॥ ౧౩ ॥
ఎవం ప్రజాపతిత్వాత్తృత్వాదిగుణజాతం నిర్ధార్య ప్రాణస్యోత్పత్త్యాది నిర్ధారయంస్తదుపాసనాం విధాతుం ప్రశ్నాన్తరమవతారయతి –
అథేతి ।
వైదర్భిప్రశ్నానన్తరమిత్యర్థః ।
ప్రాణైరితి ।
యైర్వాగాదిప్రాణైరాకాశాదిభిశ్చ ప్రాణస్య తత్త్వముపలబ్ధం తైరిత్యర్థః ।
ప్రాణస్య పూర్వోక్తమహిమత్వాదేవోత్పత్తిశఙ్కాభావాత్కుత ఇతి ప్రశ్నానుపపత్తిమాశఙ్క్యాఽఽహ –
అపి సంహతత్వాదితి ।
అనేకాత్మకత్వాత్సావయవత్వాదిత్యర్థః ।
శరీరగ్రహణమితి ।
శరీరప్రవేశ ఇత్యర్థః ।
ప్రాతిష్ఠత ఇతి ।
ఆఙ్ప్రశ్లేషాద్దీర్ఘత్వమ్ ॥ ౧ ॥
విషమేతి ।
విషమం దుర్ఘటం యథా తథా ప్రశ్నార్హ ఇత్యర్థః ।
అతిప్రశ్నానితి ।
త్వదన్యేషాం ప్రశ్నానతిక్రాన్తానన్యదీయప్రశ్నాగోచరాన్సూక్ష్మప్రశ్నాన్ప్రష్టవ్యార్థానిత్యర్థః ।
అతిశయేనేతి ।
అపరబ్రహ్మాపేక్షయాఽతిశయితముఖ్యబ్రహ్మవిదసి త్వమితి ప్రోత్సాహార్థం స్తౌతీతి భావః ॥ ౨ ॥
“దివ్యో హ్యమూర్తః పురుషః, అక్షరాత్పరతః పరః” (ము. ఉ. ౨ । ౧ । ౨) “ఎతస్మాజ్జాయతే ప్రాణః”(ము. ఉ. ౨ । ౧ । ౩) ఇతి మన్త్రావత్ర సంవాదయితుం తద్గతవిశేషణాన్యాహ –
పరస్మాదితి ।
అత్ర దృష్టాన్త ఇతి ।
తస్యానృతత్వార్థం దృష్టాన్త ఉచ్యత ఇత్యర్థః ।
ఛాయేతి ।
ప్రతిబిమ్బాదిరూపేత్యర్థః ।
ఎతస్మిన్నితి ।
ప్రకృతే జనక ఆత్మని బ్రహ్మణీత్యర్థః ।
కథమాయాతీత్యస్యోత్తరమాహ –
మనోకృతేనేతి ।
సంధిరార్షః ।
తదేవ సక్త ఇతి ।
అస్య కర్మణో మనో యస్మిన్ఫలే నిషక్తం సంసక్త ఆసక్తః సంస్తదేవ ఫలం కర్మణా సహైతీతి శ్రుతౌ చ శరీరగ్రహణం కర్మసాధ్యముక్తమిత్యర్థః ॥ ౩ ॥
ఆత్మానాం వా ప్రవిభజ్యేత్యస్యోత్తరం దృష్టాన్తేనాఽఽహ –
యథేతి ।
ఇతరానితి ।
ఇతరాంశ్చక్షురాదీన్యథాస్థానమక్ష్యాదిగోలకస్థానే సన్నిధత్తే సన్నిధాపయతి । ఆత్మభేదాన్ముఖ్యప్రాణస్య వృత్తిభేదాన్ప్రాణాపానాదీన్పాయ్వాదిషు నియుఙ్క్త ఇతి । అత్ర శ్రుత్యా నేత్రాదీనాం చక్షురాదిస్థానానాం స్పష్టత్వాత్తాని నోక్తానీతి ద్రష్టవ్యమ్ ॥ ౪ ॥
యః కుర్వంస్తిష్ఠతి తం సన్నిధత్తే వినియుఙ్క్త ఇత్యర్థః ।
మధ్య ఇతి ।
ప్రాణాపానయోర్మధ్యే యా నాభిస్తస్యాం సమానః ప్రతితిష్ఠతీత్యన్వయః ।
సమానశబ్దార్థముక్తం శ్రుత్యారూఢం కరోతి –
ఎష హీతి ।
ఆత్మాగ్నావితి ।
అత్మని శరీరేఽగ్నిర్జాఠరాగ్నిస్తస్మిన్నిత్యర్థః ।
ఎవం హుతపదబలాదన్నస్య హవిష్ట్వం జాఠరాగ్నేరాహవనీయత్వం ప్రక్షేపస్య హోమత్వం చోక్త్వా శీర్షణ్యసప్తద్వారాన్నిర్గతానాం జ్ఞానానామర్చిష్ట్వం వక్తుం తస్మాదేతా ఇతి వాక్యం వ్యాచష్టే –
తస్మాదితి ।
ప్రాప్తాదితి ।
అగ్నేరౌదర్యాద్ధేతోః ప్రాప్తపరిపాకాదన్నరసాదన్ననాడీద్వారా దేహం ప్రాప్తం నాడీస్థానం హృదయం ప్రాప్తాదన్నరసాదితి శేషః । దర్శనద్వయం శ్రవణద్వయం ప్రాణద్వయం ముఖం చైకం రసనమితి సప్తార్చిషః । జాఠరాగ్నిపాకజన్యాన్నరసబలేన దర్శనాదీనాం ప్రవృత్తేస్తేషు తదర్చిష్ట్వారోప ఇత్యర్థః ॥ ౫ ॥
వ్యానస్య నాడీరూపం స్థానం దర్శయితుం నాడీనాముత్పత్తిస్థానం వక్తుమాహ –
హృదీత్యాదినా ।
హృదయస్య లిఙ్గాత్మస్థానత్వోక్తేః ప్రయోజనం తు కేచిద్యోగినో నాభికన్దస్య నాడ్యుత్పత్తిస్థానత్వం వదన్తి తన్నిరాకరణం, తత్రైవ లిఙ్గాత్మనః సఞ్చరణార్థా నాడ్యః । నాడీభిః ప్రత్యవసృప్యేత్యాదిశ్రుతేః । తతశ్చ లిఙ్గాత్మనో హృదయస్థానత్వే తత్సఞ్చారమార్గభూతనాడీనామపి తదేవోత్పత్తిస్థానమన్యథా ప్రదేశాన్తరస్థనాడీనాం తన్మార్గత్వాయోగాద్వాసప్తతిసహస్రాణి హృదయాత్పురీతతమభిప్రతిష్ఠన్త ఇతి శ్రుతేశ్చేతి ।
లిఙ్గశరీరస్యాఽఽత్మత్వమాత్మోపాధిత్వేన తద్యోగాదిత్యాహ –
ఆత్మనా సంయుక్త ఇతి ।
యస్మాల్లిఙ్గాత్మా హృది వర్తతే తత్సఞ్చారమార్గభూతనాడీనామపి తదేవ స్థానమిత్యాహ –
అత్రేతి ।
నాడీనాం శరీరవిధారకత్వేన ప్రసిద్ధత్వం వక్తుమేతదితి విశేషణమ్ । తస్య స్పష్టత్వాద్భాష్యే న వ్యాఖ్యాతమ్ ।
ఎకైకస్యా నాడ్యాః శాఖానాడ్యః శతం శతం భవతీత్యాహ –
తాసామితి ।
తతశ్చ శతోత్తరమయుతం శాఖానాడ్య ఇత్యర్థః ।
శాఖానాడీనాం చ ప్రత్యేకం ద్వ్యధికసప్తతిసహస్రాణి ప్రతిశాఖానాడ్యః సన్తీత్యాహ –
పునరపీతి ।
సప్తతిరితిపదస్య సఙ్ఖ్యాప్రధానత్వే సహస్రాణీత్యస్య తేన సామానాధికరణ్యాయోగాత్షష్ఠ్యన్తతయా వ్యాచష్టే –
సహస్రాణామితి ।
ప్రతిశాఖేతి ।
ప్రతిశాఖాభ్యో నిర్గతా అల్పశాఖాః ప్రతిశాఖాః ।
ద్వాసప్తతిరిత్యత్ర వీప్సార్థమాహ –
ప్రతిప్రతీతి ।
ప్రతిప్రతినాడీశతమిత్యనన్తరమేకైకస్యా ఇత్యనుషఙ్గః । తథా చ ప్రతిప్రతినాడీశతమేకైకస్యా నాడ్యాః ప్రతిశాఖానాడీనాం ద్వాసప్తతిసహస్రాణి భవన్తీత్యర్థః । తథా చ మూలశాఖాప్రతిశాఖానాడ్యో మిలిత్వా ద్వాసప్తతికోటయో ద్వాసప్తతిలక్షాణి దశసహస్రం చ శతద్వయమేకా చ భవన్తీతి ద్రష్టవ్యమ్ ।
ఎవం నాడీరుక్త్వా వ్యానస్య తత్స్థానత్వమాహ –
అస్త్వితి ।
సూక్ష్మాసు నాడీషు విద్యమానస్య వ్యానస్య కథం వ్యాపకత్వమిత్యాశఙ్క్య నాడీనాం సర్వదేహవ్యాప్తేస్తత్స్థస్యాపి వ్యానస్య తద్వారా వ్యాప్తిరిత్యాహ –
ఆదిత్యాదివేతి ।
యథాఽఽదిత్యాద్వినిర్గత్య రశ్మయః సర్వతో గతాస్తథా హృదయాత్సర్వతోగామిన్యో నాడ్యస్తాభిరితి యోజ్యమ్ ।
సామాన్యేన సర్వశరీరవ్యాప్తావపి విశేషస్థానమాహ –
సన్ధీతి ।
ప్రాణేతి ।
ఉచ్ఛ్వాసనిశ్వాసయోః ప్రాణాపానవృత్త్యోరభావే వ్యానవృత్తిరుద్భవతీత్యర్థః ।
వీర్యవదితి ।
అథ యః ప్రాణాపానయోః సన్ధిః స వ్యాన ఇత్యుక్త్వా యాని వీర్యవన్తి కర్మణి బలవతా పురుషేణ సాధ్యాని ధనురాయమనాదీని తాన్యప్రాణన్ననపానన్కరోతీతి శ్రుత్యన్తరోక్తేరిత్యర్థః ॥ ౬ ॥
ఇదానీముదానస్య స్థానం వదన్కేనోత్క్రమత ఇత్యస్యోత్తరమాహ –
యా త్వితి ।
ఉభాభ్యాం సమప్రధానాభ్యామితి ।
అనేన పుణ్యాధిక్యే దేవలోకం పాపాధిక్యే నరకలోకం నయతీతి పూర్వం వ్యాఖ్యాతం భవతి ॥ ౭ ॥
కథం బాహ్యమభిధత్తే కథమధ్యాత్మమిత్యస్యోత్తరమాహ –
ఆదిత్య ఇతి ।
యా దేవతా ప్రసిద్ధేతి ।
అగ్నిదేవతా పృథివ్యేవ యస్యాఽఽయతనమగ్నిర్లోక ఇతి శ్రుతేరగ్నిసమ్బద్ధావగమాదిత్యర్థః ।
అవష్టభ్యేత్యనన్తరమధ్యాహారేణ వాక్యం పూరయతి –
అధ ఎవాపకర్షణేనేతి ।
వృత్తార్థం స్తమ్భాదేరూర్ధ్వముఖేన నిఖాతస్య పరితో విద్యమానరజ్జుభిరధ ఎవాపకర్షణేన పతనాభావవదధ ఎవాపకర్షణేన శరీరస్య పతనాభావః సిధ్యతీత్యర్థః ।
అనుగ్రహమితి ।
శరీరధారణలక్షణమిత్యర్థః ।
అన్యథేతి ।
పృథివీదేవతాయా విధారణాకరణే గురుత్వాదపానేనాధ ఆకర్షణాచ్చ సావకాశే భూమ్యాదిపతనప్రతిబన్ధకాభావస్థలే పతేదిత్యర్థః ।
అన్తరా యదాకాశ ఇతి వాక్యం వ్యాచష్టే –
యదేతదితి ।
యదితి క్లీబత్వం ఛాన్దసమిత్యాహ –
య ఆకాశ ఇతి ।
మఞ్చస్థవదితి ।
మఞ్చాః క్రోశన్తీత్యత్ర మఞ్చశబ్దేన మఞ్చస్థా యథా లక్ష్యన్తే తథాఽఽకాశశబ్దేన తత్స్థో వాయుర్లక్ష్యత ఇత్యర్థః ।
స సమాన ఇతి ।
సామానాఢికర్ణ్యమనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకయోరభేదోపచారాదిత్యాహ –
సమానమనుగృహ్ణాన ఇతి ।
ఎవముత్తరత్రాప్యనుగ్రహే హేతుమాహ –
సమానస్యేతి ।
శరీరాన్తరాకాశస్థత్వం సమానస్య ద్యావాపృథివివ్యన్తరాకాశస్థత్వం బాహ్యవాయోరిత్యన్తరాకాశస్థత్వం తయోస్తుల్యమిత్యర్థః ।
వాయుర్వ్యాన ఇత్యత్ర త్వన్తరాకాశస్థత్వం విశేషరహితం వాయుసామాన్యేన సముచ్చీయత ఇతి న పూర్వాభేద ఇత్యాహ –
సామాన్యేనేతి ॥ ౮ ॥
తేజో హ వా ఇతి వాక్యం వ్యాచష్టే –
యద్బాహ్యమితి ।
పూర్వమాదిత్యాత్మకం విశేషతేజ ఉక్తమత్ర తేజఃసామాన్యముచ్యత ఇతి న పౌనరుక్త్యమిత్యాహ –
సామాన్యం తేజ ఇతి ।
ఎవమాదిత్యాదినా రూపేణ ముఖ్యప్రాణస్య ప్రాణాపానసమానోదానవ్యానానుగ్రాహకత్వోక్త్యాఽధ్యాత్మం ప్రాణాదివృత్త్యనుగ్రాహకత్వముక్తమ్ । ఆదిత్యాగ్న్యాకాశసామాన్యవాయుతేజోరూపీ సన్బాహ్యమధిదైవమాదిత్యాదికం ధారయతీత్యుక్తమ్ । తద్రూపేణావస్థానమేవ తద్ధారణం ప్రాణాపానాద్యనుగ్రహేణ చక్షురాద్యనుగ్రహోక్తేస్తద్వారా తద్గ్రాహ్యాధిభూతవిధారకత్వముక్తమ్ । స ప్రాణస్తచ్చక్షుః సోఽపానః సా వాక్స వ్యానస్తచ్ఛ్రోత్రం స సమానస్తన్మనః స ఉదానః స వాయురితి శ్రుత్యన్తరే చక్షురాదీనాం ప్రాణాద్యాత్మత్వోక్తేశ్చక్షురాద్యనుగ్రాహకత్వోక్త్యా చక్షురాదిరూపాధ్యాత్మవిధారకత్వం చోక్తమితి కథం బాహ్యమభిధత్తే కథమధ్యాత్మమిత్యస్యోత్తరముక్తమితి ద్రష్టవ్యమ్ ।
తేజస ఉదానవాయ్వనుగ్రాహకత్వం వ్యతిరేకప్రదర్శనేన సాధయతి –
యస్మాదితి ।
తస్మాత్తేజఃస్వభావ ఉత్క్రాన్తికృదప్యుదానవాయుర్బాహ్యతేజోనుగృహీతః సన్నేవ శరీరే వర్తతే తస్మాజ్జీవజీవనహేతుకర్మోపరమే బాహ్యతేజోఽనుగ్రహాభావేనోపశాన్తతేజా ముమూర్షుర్భవతీత్యన్వయః ।
స్వాభావికమితి ।
జాఠరాగ్నికృతం హస్తాదినా స్వశరీరస్పర్శే సత్యుష్ణత్వేనోపలభ్యమానం తేజ ఇత్యర్థః । భవత్యుత్పద్యత ఇతి భవః శరీరమిత్యర్థః ।
శరీరాన్తరప్రతిపత్తిరాత్మనోఽక్రియస్య న భవతీతి శఙ్కతే –
కథమితి ।
ఇన్ద్రియోపాధివశాదియాహ –
సహేతి ।
మనసి సమ్పద్యమానైరిన్ద్రియైః సహ శరీరాన్తరం ప్రతిపద్యత ఇతి పూర్వేణాన్వయః ॥ ౯ ॥
ఉక్తశరీరాన్తరప్రాప్తిమేవోత్క్రాన్తిక్రమప్రదర్శనేన సపష్టీకర్తుం యచ్చిత్త ఇత్యాది వాక్యం తదపేక్షితాధ్యాహారం కుర్వన్వ్యాచష్టే –
మరణేతి ।
యచ్చిత్త ఇతి ।
యదేవ దేవతిర్యగాదిశరీరం సమ్యగితి చిత్తే యస్య స యచ్చిత్త ఇత్యర్థః ।
ప్రాణం ప్రత్యాగమనం లోకవ్యవహారేణ ప్రథయతి –
తదేతి ।
తేజసా తేజోఽనుగృహీతయోదానవృత్త్యేత్యర్థః ।
ఎవమ్భూతో భోక్తోదానసంయుక్తః ప్రాణః కం నయతీత్యపేక్షాయాం తమేవ భోక్తారం నయతీతి వదన్వాక్యార్థమాహ –
స ఎవమితి ।
ఎవకారస్య తమేవేత్యన్వయః ।
యథాసఙ్కల్పితమితి ।
కర్మజ్ఞానాదిసాధనానుష్ఠానదశాయాం సఙ్కల్పితం మరణకాలే వాసనారూపేణ పునరభివ్యక్తం లోకం దేవాదిశరీరమిత్యర్థః ॥ ౧౦ ॥
ఎవం ప్రాణస్వరూపం నిర్ధార్య తదుపాసనం విధత్తే –
యః కశ్చిదితి ।
ఉత్పత్త్యాదిభిర్యథోక్తవిశేషణైర్విశిష్టమ్ । ఆత్మనః ప్రాణో జాయతే, మనఃకృతాభ్యాం ధర్మాధర్మాభ్యాం శరీరం గృహ్ణాతి । అాత్మానం చ పఞ్చధా విభజ్య పాయూపస్థయోరపానం స్వస్వరూపం ప్రాణం చక్షుఃశ్రోత్రియోః, నాభౌ సమానమ్, నాడీసమూహే వ్యానమ్, ఉదానం చ సుషుమ్నాయాం స్థాపయతి । ఉదానేనోత్క్రామతి, బాహ్యైః ప్రాణాపానవ్యానసమానోదానానుగ్రాహకైరాదిత్యపృథివీదేవతాకాశవాయుతేజోరూపైరధిదైవమాదిత్యాదికమాదిత్యాదికృతానుగ్రహైరధ్యాత్మం చక్షుర్వాక్శ్రోత్రమనస్త్వక్చక్షురాదిగ్రాహ్యమధిభూతం చ ధారయతి । స ఎవోదానవృత్త్యా భోక్త్రా చ యుక్తో భోక్తారం లోకాన్తరం నయతి । స ఎవ చ వరిష్ఠః ప్రజాపతిరత్తా చేత్యేవం ప్రాణం వేదేత్యర్థః ।
ఐహికఫలముక్త్వాఽఽముష్మికఫలమాహ –
పతిత ఇతి ।
అమృతత్వం చ నాత్ర ముఖ్యం కిన్తు ప్రాణసాయుజ్యమేవేత్యాహ –
ప్రాణేతి ।
ఇదం తు కామినః, నిష్కామస్య తు చిత్తైకాగ్ర్యమ్ । తచ్ఛుద్ధిద్వారా ముఖ్యమేవామృతత్వం భవతీతి ద్రష్టవ్యమ్ ॥ ౧౧ ॥
ఆయతిమితి ।
ఆయాతిమిత్యర్థః । హ్రస్వత్వం ఛాన్దసమ్ ॥ ౧౨ ॥
ఎవం కర్మవిద్యాగతిశ్రవణేన విరక్తస్య ప్రాణవిద్యయా చిత్తైకాగ్ర్యతచ్ఛుద్ధిమతోఽత ఎవ సాధనచతుష్టయవతో ముఖ్యాధికారిణః పరవిద్యోక్త్యర్థం ప్రశ్నత్రయమారభతే –
అథ హైనమితి ।
పూర్వవిద్యయైవామృతత్వోక్తేరుత్తరప్రశ్నారమ్భో వ్యర్థ ఇత్యత ఆహ –
ప్రశ్నత్రయేణేతి ।
సంసారమితి ।
అతో న తన్ముఖ్యమమృతత్వమిత్యర్థః ।
తస్య సంసారత్వే వ్యాకృతత్వం హేతుమాహ –
వ్యాకృతవిషయమితి ।
వ్యాకృతాశ్రయం తదన్తర్గతమిత్యర్థః ।
సాధ్యసాధనలక్షణమితి ।
సాధ్యసాధనసమ్బన్ధేన లక్ష్యతేఽభివ్యజత ఉత్పద్యత ఇతి తథా । యద్వాఽపరబ్రహ్మణః ప్రాణస్య సాధ్యసాధనోభయాత్మకత్వాద్వా తథా । తస్మాదనిత్యమిత్యతోఽపి సంసారత్వమిత్యర్థః ।
వక్ష్యమాణ ఆత్మా తు న తథేత్యాహ –
అసాధ్యేత్యాదినా ।
అతీన్ద్రియవిషయమితి ।
ఇన్ద్రియవిషయత్వమతిక్రాన్తమిత్యవ్యాకృతమకార్యమిత్యర్థః ।
తత్ర హేతుః –
అప్రాణమితి ।
ప్రాణాగోచరత్వేన తదాత్మకకర్మేన్ద్రియాగోచరత్వం మనోగోచరత్వేన జ్ఞానేన్ద్రియాగోచరత్వముక్తమ్ ।
సుఖరూపతామాహ –
శివమితి ।
నివృత్తానర్థత్వమాహ –
శాన్తమితి ।
తత్ర భావవికారరహితత్వం హేతుమాహ –
అవికృతమితి ।
అనేనోత్పత్తిపరిణామవృద్ధయో నిషిద్ధాః । అక్షరమిత్యపక్షయవినాశౌ నిషిద్ధౌ । ఉత్పత్తినిషేధేన తదనన్తరభావ్యస్తిత్వం నిషిద్ధమ్ । అత్ర సర్వత్ర హేతుః ।
సత్యమితి ।
కాలత్రయేఽప్యేకరూపమిత్యర్థః ।
తత్ర “అథ పరా యయా తదక్షరమధిగమ్యతే”(ము. ఉ. ౧ । ౧ । ౫) ఇత్యాది వాక్యం మానమాహ –
పరవిద్యాగమ్యమితి ।
దివ్యో హ్యమూర్తః పురుష ఇతి మన్త్రమప్యాహ –
పురుషాఖ్యమితి ।
కథం పురుషశబ్దోదితం పూర్ణత్వం బాహ్యాభ్యన్తరవస్తుభేదాదత ఆహ –
సబాహ్యేతి ।
స ఎవ బాహ్యాభ్యన్తరాత్మకస్తద్వ్యతిరేకేణ తదుభయం నాస్తిత్యర్థః ।
ప్రశ్నత్రయమితి ।
యద్యపి పఞ్చమః ప్రశ్నోఽపరవిద్యావిషయ ఎవ ప్రణవోపాసనవిషయత్వాత్తథాఽపి తస్య క్రమముక్తిఫలత్వేన నిర్విశేషాత్మన్యేవ సవిశేషబ్రహ్మప్రాప్తిద్వారా పర్యవసనాత్సోఽపి పరవిషయ ఎవేతి భావః ।
ఎవం సామాన్యేన ప్రశ్నత్రయస్యాపి సమ్బన్ధముక్త్వా చతుర్థప్రశ్నస్య ప్రాతిస్వికసమ్బన్ధమాహ –
తత్రేతి ।
యస్మాదిత్యస్య కింలక్షణం వా తదక్షరమితి తచ్ఛబ్దేనాన్వయః ।
ఉక్తమితి ।
యథా సుదీప్తాత్పావకాద్విస్ఫులిఙ్గాః సహస్రశః ప్రభవన్తే సరూపాస్తథాఽక్షరాద్వివిధాః సోమ్య భావాః ప్రజాయన్తే తత్ర చైవాపియన్తీతి మన్త్రేణేత్యర్థః ।
ఎతద్వివక్షయేతి ।
మన్త్రోక్తార్థవిస్తారానువాదిత్వాదస్య బ్రాహ్మణస్యేతి భావః । అత్రాక్షరస్వరూపస్యైవ వివక్షితత్వాత్తన్నిర్ణయార్థం కాని స్వపన్తీత్యాదిప్రశ్నో జాగరితాదినా ధర్మివిశేషనిర్ధారణార్థః, అన్యథా తేషామాత్మధర్మత్వశఙ్కాయాం తన్నిర్విశేషత్వనిర్ణయాసిద్ధేః । భావానాం స్వరూపవిభాగాదివివక్షా తు తాః పునః పునరుదయతః ప్రచరన్తీతి దృష్టాన్తబలాద్యత్రైకీభావస్తతో విభాగేన నిర్గమనమిత్యక్షర ఎకీభూతానాం పృథివ్యాదికార్యకరణానామక్షరాద్విభాగప్రతీతేస్తావన్మాత్రేణ భాష్య ఉక్తేతి ద్రష్టవ్యమ్ । తత్రాఽఽద్యప్రశ్నేన జాగరితస్య ధర్మీ పృష్టః । స్వప్నే యస్య వ్యాపారోపరమే జాగరితం నాస్తి స తస్య ధర్మ ఇతి నిశ్చేతుం శక్యత్వాత్ । ద్వితీయేనావస్థాత్రయేఽపి శరీరరక్షణం కస్య ధర్మ ఇతి పృష్టమ్ । జాగ్రతోఽనుపరతవ్యాపారస్య ప్రాణస్య దేహరక్షకత్వోపపత్తేః । తృతీయేన స్వప్నస్య ధర్మీ పృష్టః । చతుర్థేన సుషుప్తిధర్మీ, సుఖమహమస్వాప్సమితి సుప్తోత్థితస్య పరామర్శే సుఖస్య సుషుప్తిసమ్బన్ధావగమాత్ । పఞ్చమప్రశ్నేనావస్థాత్రయవినిర్ముక్తమవస్థాత్రయపర్యవసానభూమిరూపం తురీయమక్షరం పృష్టమితి వివేకః ।
కార్యేతి ।
కార్యం శరీరం ప్రాణో వా, కరణాని మనఆదీని ।
పదార్థానుక్త్వా వాక్యార్థం పిణ్డీకృత్యాఽఽహ –
తత్కిమితి ।
తత్పదం పూర్వాపరయోః సమ్బధ్యతే ।
ప్రసన్నమితి ।
విషయసమ్పర్కకాలుష్యరాహిత్యమ్ ।
నిరాయాసేతి ।
నిరాయాసేన విక్షేపాభావమాత్రేణ లక్ష్యతేఽభివ్యజ్యతే నిర్వాతస్థాపితదీపాలోకవదనాబాధం వినాశరహితం సత్యమాత్మస్వరూపమిత్యర్థః ।
ఎతదితి ।
సుషుప్తే ప్రకాశమానం సుఖమహమస్వాప్సమితిపరామర్శమూలభూతమిత్యర్థః ।
తస్మిన్కాల ఇతి ।
యద్యపి పఞ్చమేన ప్రశ్నేన తురీయం పృచ్ఛ్యతే న సుషుప్తిస్తథాఽపి సంసారదశాయాం సర్వోపాధిరహితతురీయావస్థాభావేన వివేకత ఎవ తస్య ప్రదర్శనీయత్వాత్తత్సుషుప్తావజ్ఞానే సత్యపీతరోపాధిరాహిత్యేన తత్రైవ సర్వోపాధివివేకకరణేన తురీయప్రదర్శనస్య సుకరత్వాత్తస్మిన్కాలే తురీయప్రదర్శనార్థం సర్వసమ్ప్రతిష్ఠోక్తేతి –
సమ్యగేకీభూతా ఇతి ।
తదాత్మభావప్రాప్త్యా విలయం గతా ఇత్యర్థః ।
మధుని రసవదితి ।
యథా నానాపుష్పరసా మధున్యేకీ భవన్తి తద్వదిత్యర్థః ।
వివేకాభావమాత్రేణ దృష్టాన్తావుక్తౌ, తత్ర సర్వాత్మనా లయాభావాదిత్యాహ –
వివేకానర్హా ఇతి ।
పూర్వం వివేకానర్హాః సన్తః పఞ్చాత్సమ్ప్రతిష్ఠితా ఇత్యర్థః । న చానేనాపి ప్రశ్నేనావిద్యావాసనాభిరవివిక్తః సౌషుప్త ఎవ పృష్ట ఇతి శఙ్క్యమ్ । పర ఆత్మన్యక్షరే సమ్ప్రతిష్ఠానాదేష హి ద్రష్టేత్యాద్యజ్ఞానప్రతిబిమ్బితస్య భోక్తురపి సమ్ప్రతిష్ఠాయా అభిధాస్యమానత్వాదచ్ఛాయమిత్యజ్ఞానాభావోక్తేశ్చ తురీయమేవ పృష్టమితి భావః । నను కార్యకారణవ్యతిరిక్తే సమ్ప్రతిష్ఠానాధికరణే సామాన్యేన కస్మింశ్చిదవగతే కస్మిన్సమ్ప్రతిష్ఠితా ఇతి విశేషప్రశ్నో ఘటతే । న చ తస్యావగతిరస్తి । న చ సమ్ప్రతిష్ఠానస్య సాధికరణత్వేన సామాన్యేనాధికరణావగతిరస్తీతి వాచ్యమ్ । తత్తదుపాదానానామేవాచేతనానాం తదధికరణత్వేన తదతిరిక్తస్య చేతనస్యాసిద్ధిరితి శఙ్కతే ।
నన్వితి ।
దాత్రం నామ సస్యాదిలవణార్థః శస్త్రవిశేషః ।
స్వాత్మనీతి ।
సోపాదాన ఇత్యర్థః ।
సుషుప్తపురుషాణాం కరణానామితి ।
సుషుప్తపురుషాణాం యాని కరణాని తేషామిత్యర్థః । ఎష హి ద్రష్టేత్యాదినా పురుషాణామప్యేకీభావస్య వక్ష్యమాణత్వాద్వా పురుషాణామిత్యుక్తమ్ । అస్మిన్పక్షే కరణానాం చేతి చకారో ద్రష్టవ్యః । ప్రష్టుః శఙ్కాయాః కుతః ప్రాప్తిరిత్యన్వయః ।
సంహతానాం పరార్థత్వేన వ్యాపృతత్వాత్సంహతత్వేన హేతునా పరస్మింశ్చేతనే సామాన్యేనావగతే ప్రష్టుర్విశేషప్రశ్నో యుక్త ఇత్యాహ –
యుక్తైవ త్వితి ।
స్వామ్యర్థాని సఙ్ఘాతాభిమాన్యర్థానీత్యర్థః ।
ఆశఙ్కానురూప ఇతి ।
మనసి విద్యమానాశఙ్కానురూపో వాచికః ప్రశ్న ఇత్యర్థః ।
అత్ర సమ్ప్రతిష్ఠానవిశిష్ట ఆత్మా న పృష్టః కిన్తు తదుపలక్షితః కేవల ఆత్మా పృష్ట ఇతి వ్యాక్యతాత్పర్యమాహ –
అత్ర త్వితి ।
భవన్తీత్యనన్తరం పృష్టమితి శేషః ॥ ౧ ॥
యత్త్వయా పృష్టం తచ్ఛృణ్విత్యన్వయః । తస్యైవార్కస్య తా మరీచయ ఇత్యన్వయః ।
వికీర్యన్త ఇతి ।
దశదిక్షు క్షిప్యన్త ఇత్యర్థః ।
స్వప్నేఽపి చక్షురాదివ్యాపారోపలబ్ధేరేకీభావోఽసిద్ధ ఇత్యాశఙ్క్య వాసనామయేన్ద్రియవ్యాపరోపలబ్ధావపి బాహ్యశబ్దాదిశ్రవణాదివ్యాపారాభావేన తం సాధయితుం తేనేతి వాక్యం వ్యాఖ్యాతి –
యస్మాదితి ।
శ్రోత్రాదీనామేకీభావో నామ స్వస్వవ్యాపారం విహాయ మనస్తన్త్రతయాఽవస్థానమాత్రం న తు ముఖ్యమేకత్వం తేషాం మనఃప్రకృతికత్వాభావేనాప్రకృతౌ తదనుపపత్తేరిత్యభిప్రేత్యేవకారః ప్రయుక్తః ।
నేయాయత ।
ఇణో గత్యర్థస్య యఙన్తస్య రూపమేతన్న గచ్ఛతీత్యర్థః ॥ ౨ ॥
కాని స్వపన్తీత్యస్య సవిషయాణి బాహ్యకారణాని స్వపన్త్యుపరమన్తేఽతస్తేషామేవ జాగరణం ధర్మ ఇత్యుత్తరముక్త్వా కాని జాగ్రతీత్యస్యోత్తరమాహ –
సుప్తవత్స్వితి ।
ప్రాణానామగ్నిత్వం గౌణమిత్యాహ –
అగ్నయ ఇవేతి ।
అపానస్య గార్హపత్యత్వే యద్గార్హపత్యాత్ప్రణీయతే ప్రణయనాదితీదం వాక్యం వ్యవహితాపి హేతుత్వేన యోజయతి –
యస్మాదితి ।
ప్రణాయనాదితి పదం గార్హపత్యవిశేషణమిత్యాహ –
ప్రణయనో గార్హపత్య ఇతి ।
తత్సదృశమాహవనీయః ప్రాణ ఇతి వాక్యం సాదృశ్యాభిధ్యానపూర్వం వ్యాచష్టే –
తథేతి ।
గార్హపత్యత్వేనోక్తేఽపానేఽన్తర్గచ్ఛతి సతి బహిర్గచ్ఛన్ప్రాణస్తతో నిర్గచ్ఛత ఇవ లక్ష్యత ఇతి ప్రాణ ఆవహనీయ ఇత్యర్థః ।
పరిత్యక్తం వ్యానోఽన్వాహార్యపచన ఇతి వాక్యమిదానీం వ్యాచష్టే –
వ్యానస్త్వితి ।
ఛాన్దోగ్యే గాయత్రీవిద్యాయాం తస్య వా ఎతస్య హృదయస్య పఞ్చ దేవసుషయ ఇత్యుపక్రభ్యాథ యోఽస్య దక్షిణః సుషిః స వ్యానస్తచ్ఛ్రోత్రమిత్యనేన వ్యానస్య దక్షిణసుషితో నిర్గమనముక్తమిత్యస్యానాహార్యపచనసాదృశ్యం దక్షిణదిక్సమ్బన్ధిత్వం వ్యానస్యేతి వ్యానోఽన్వాహార్యపచన ఇత్యర్థః ॥ ౩ ॥
అత్ర చేతి ।
అగ్నిహోత్రస్య హోతా హోమస్య కర్తా, ఋత్విగుచ్యతే ఉత్తరవాక్యేనేతి శేషః ।
అత్రోచ్ఛ్వాసనిశ్వాసయోరాహుతిత్వస్య పూర్వమసిద్ధత్వేన సిద్ధవన్నిర్దేశాయోగాత్స సమాన ఇతి తచ్ఛబ్దానన్వయాచ్చ వాక్యత్రయం కృత్వాఽన్వయత్రయేణ యోజయతి –
యద్యస్మాదితి ।
ఉచ్ఛ్వాసనిశ్వాసావిత్యనన్తరమాహుతీ ఇతి పదం భాష్యేఽధ్యాహృత్యైతావుచ్ఛ్వాదనిశ్వాదావాహుతీ ఆహవనీయాధికరణాగ్నిహోత్రాహుతీవ ద్విత్వసామ్యాదేవేత్యేకోఽన్వయః । అనన్తరం భాష్యే తుశబ్దశ్చార్థే । శ్రుతిగత ఇతిశబ్దస్తస్మాదిత్యర్థే । యస్మాదేతావాహుతీ యస్మాచ్చైతౌ సమం నయతి శరీరస్థితిభావాయ సామ్యేన నయతి ప్రవర్తయతి యో వాయుర్యథాఽగ్నిహోత్రే హోమకర్తాఽఽహుతిద్వయమాహవనీయం ప్రతి సమం నయతి ప్రాపయతి తద్వత్తస్మాదాహుత్యోర్నేతృత్వాత్స వాయుర్హోతేతి యచ్ఛబ్దహోతృశబ్దాధ్యాహారేణ ద్వితీయోఽన్వయః । కోఽసౌ వాయురితి తద్విశేషప్రశ్నే స హోతా వాయుః స సమాన ఇతి తృతీయోఽన్వయ ఇతి విభాగః ।
నను ప్రాణాగ్నయ ఇత్యత్ర సర్వేషాం ప్రాణానామగ్నిత్వోక్తేః కథమిహ సమానస్య హేతృత్వముచ్యత ఇత్యాశఙ్క్యోక్తమ్ –
అగ్నిస్థానీయోఽపీతి ।
అగ్నిత్వేనోక్తోఽపీతి భావః ।
హోతా చేతి ।
చకారోఽవధారణే, హోతైవేత్యర్థః । ఆహుతినేతృత్వాద్ధోతృత్వే స్థితేఽగ్నిత్వోక్తిశ్ఛత్రిన్యాయేనాగ్న్యనగ్నిసముదాయే లాక్షణికీత్యర్థః ।
అవస్థాత్రయవర్తినాముచ్ఛ్వాసనిశ్వాసప్రాణానాం చాగ్నిహోత్రావయవత్వసమ్పాదానస్య నోపాసనం ప్రయోజనం నిర్విశేషాత్మప్రకరణత్వాత్తద్విధ్యదర్శనాచ్చ, కిం త్విన్ద్రియాణ్యుపరమన్తే ప్రాణా జాగ్రతీత్యేవం త్వమ్పదార్థశోధనరూపస్య జ్ఞానస్య స్తుతిరేవేత్యాహ –
అతశ్చేతి ।
సర్వదేతి ।
వాజసనేయకే హి వాక్చితః ప్రాణశ్చితశ్చక్షుశ్చిత ఇత్యాదినా సర్వప్రాణవ్యాపారేషు ప్రత్యేకమగ్నిచితత్వదృష్టిం విధాయైవన్దృష్టిమతః సర్వాణి భూతాన్తస్య స్వాపకాలేఽపి చయనం కుర్వన్తీతి సా దృష్టిః స్తుతా తద్వదిహాపీత్యర్థః ।
అత్ర హీతి ।
అత్ర మనో యజమానః కల్ప్యత ఇతి వ్యవహితాన్వయః ।
తత్కల్పనాయాం హేతుద్వయమాహ –
యజమానవదితి ।
హేతుద్వయం సాధయతి ।
జాగ్రత్స్వితి ।
అత్ర స్వప్నకాలే విషయాన్కరణాని చోపసంహృత్య మనో జాగర్తి, ప్రాధాన్యేన స్వవ్యాపారం కుర్వద్వర్తతే । అగ్నిహోత్రఫలం స్వర్గం జిగమిషుర్యజమాన ఇవ సుషుప్తికాలే స్వర్గరూపబ్రహ్మ జిగమిషు చ మన ఇత్యన్వయః । భాష్యే యజమాన ఇత్యనన్తరమివశబ్దో ద్రష్టవ్యః । హవావశబ్దేన తత్ప్రసిద్ధమిత్యుక్తమ్ ।
ఇష్టేతి ।
ఉదాననిమిత్తకమరణాన్తరం యాగాదిఫలప్రాప్తేస్తస్య తన్నిమిత్తత్వాత్కారణే కార్యోపచారాదుదాన ఇష్టఫలత్వేన కల్ప్యత ఇత్యర్థః । న కేవలం మరణద్వారా యాగఫలప్రాపకత్వముదానస్య కిం త్వేతస్యైవాఽఽనన్దస్యాన్యాని భూతాని మాత్రాముపజీవన్తీతి శ్రుతేః సర్వయాగఫలానామపి బ్రహ్మాత్మకత్వాత్తద్బ్రహ్మప్రాపకత్వాదపి ।
అహరహరిష్టఫలప్రాపకత్వముదానస్యేతి ప్రశ్నపూర్వకమాహ –
కథమితి ।
స్వర్గమివేతి ।
స్వర్గమేవేత్యర్థః । స్వర్గయాగఫలాత్మకస్వరూపమేవ బ్రహ్మాక్షరం గమయతీత్యర్థః । యద్యప్యహరహర్బ్రహ్మప్రాప్తిర్న యాగసాధ్యా యాగరహితానామపి తత్ప్రాప్తేస్తథాఽపి బ్రహ్మణ ఎవ సర్వయాగఫలత్వేన తత్ప్రాపకస్యోదానస్యేష్టఫలప్రాపకత్వమస్తీతి భావః । న చోదానస్య కథం తత్ప్రాపకత్వమితి శఙ్క్యమ్ । తస్య సుషుమ్నానాడీచారిత్వేన స మనస్తన్నాడీం ప్రవేశయంస్తద్గతం బ్రహ్మ ప్రాపయతీత్యుపపత్తేః ॥ ౪ ॥
నను గార్హపత్యో వా ఎషోఽపాన ఇత్యారభ్య మనో హ వావ యజామాన ఇత్యన్తేన గ్రన్థేన విద్వానకర్మీ న భవతీతి స్తూయత ఇత్యుక్తమస్త్వేవం తత్రాగ్నిహోత్రాదికర్మప్రతీతేరుదానస్య యాగఫలస్థానీయత్వోక్తేస్తు న తత్ఫలత్వం తత్ర కర్మాప్రతీతేరత ఆహ –
ఎవం విదుష ఇతి ।
విద్వత్తేతి ।
శ్రోత్రాదీని స్వప్న ఉపరమన్తే ప్రాణా ఎవ జాగ్రతీత్యేవంరూపా విద్యేత్యర్థః । అస్యాశ్చ విద్యాయా జాగరణం శ్రోత్రాదిబాహ్యేన్ద్రియధర్మః శరీరరక్షణం ప్రాణధర్మో నాఽఽత్మధర్మ ఇత్యేవం త్వమ్పదార్థవివేకరూపత్వాత్స్తోతవ్యత్వోపపత్తిః । అత ఎవ ప్రాణజగరణస్యావిద్వత్సాధారణత్వాత్కథం విద్వత్తాస్తుతిరిత్యపి శఙ్కా నిరస్తా తస్యైవమ్భూతవివేకాభావాదితి ।
నను విద్యాప్రకరణత్వాదస్య విదుషః శ్రోత్రాద్యుపరమాదికం సర్వం భవతీతి విధీయతాం కిం స్తుత్యేత్యాశఙ్క్య విద్వదవిద్వత్సాధారణ్యేన స్వయమేవ భవతో న విధేయత్వమిత్యాహ –
న హీతి ।
విద్వత్తాస్తుతిరేవేతి ।
శ్రోత్రాదికం పరే దేవే మనస్యేకీ భవతి ప్రాణాగ్నయో జాగ్రతీత్యత్ర పదార్థవివేకరూపం జ్ఞానం వివక్షితం తజ్జ్ఞానం గార్హపత్యో వా ఎషోఽపాన ఇత్యాదినా స్యూయత ఉక్తప్రకారేణేత్యర్థః ।
తృతీయప్రశ్నోత్తరత్వేన కతర ఎష ఇత్యాది సర్వః పశ్యన్తీత్యన్తం వ్యాచష్టే –
ఉపరతేష్విత్యాదినాఽన్తరాల ఇత్యన్తేన ।
అనేకేతి ।
విషయవిషయాద్యనేకభావగమనమిత్యర్థః । ఇదం చ మహత్వవ్యాఖ్యానమ్ ।
స్వప్నద్రష్టుర్జీవస్య స్వాతన్త్ర్యే వక్తవ్యే దేవశబ్దితమనసస్తదుక్తిః స్వప్నో మనోధర్మో నాఽఽత్మధర్మ ఆత్మని తు తదారోపమాత్రం లోకస్యేతి ఖ్యాపనార్థేతి శఙ్కాపరిహారాభ్యామాహ –
నన్వితి ।
మనఉపాధికృతమితి ।
బాహ్యేన్ద్రియయుక్తమనఉపాధికృతం జాగరణం కేవలమనఉపాధికృతః స్వప్న ఇత్యర్థః । స్వప్నస్య ధీశబ్దవాచ్యమనఃపరిణామత్వాత్ । స్వప్నో భూత్వేతిశ్రుతౌ సామానాధికరణ్యనిర్దేశ ఇతి ద్రష్టవ్యమ్ । నన్వియం శ్రుతిర్విభూత్యనుభవేన మనఃస్వాతన్త్ర్యం వక్తుం న శక్నోతి శ్రుత్యన్తరవిరోధాపత్తేః । అతోఽత్ర దేవశబ్దేన క్షేత్రజ్ఞ ఎవోచ్యతే । తస్యైవ స్వతః స్వాతన్త్ర్యమితి శఙ్కతే ।
మన ఇతి ।
స్వయఞ్జ్యోతిష్ట్వమితి ।
స్వయఞ్జ్యోతిష్ట్వబోధకశ్రుతిరిత్యర్థః । అన్యథా ద్వితీయసత్వేఽపి దీపాదీనామివ వాస్తవస్య తస్య బాధాభావాదిత్యత్ర కిం మనసః సత్త్వే జ్యోతిరన్తరస్య మనసో విద్యమానత్వాదాత్మనః స్వయంజ్యోతిష్ట్వబోధనం న శక్యమితి శ్రుతేః కార్యస్య బోధనస్య బాధోఽభిప్రత ఉత తద్బోధనరూపకార్యసిధ్యర్థం మనసోఽభావోఽపి వివక్షితః శ్రుతౌ । తతశ్చ తత్సత్త్వే శ్రుత్యర్థబాధ ఇతి వా । నాఽఽద్యః ।
మనసి సత్యప్యేవం తర్హీతి వక్ష్యమాణరీత్యా మనసో దృశ్యత్వేన జ్యోతిష్ట్వాయోగేనాఽఽత్మన ఎవ స్వయంజ్యోతిష్ట్వస్య బోధయితుం శక్యత్వాదిత్యాహ –
తన్నేతి ।
న ద్వితీయః, తదానీం మనసోఽభావస్తు శ్రుత్యర్థ ఎవ న భవతీత్యాహ –
శ్రుత్యర్థేతి ।
ఆత్మని జ్యోతిష్ట్వబోధనాత్మకవ్యవహారస్య ప్రాకాశ్యాదిసాపేక్షత్వాత్తస్మిన్సత్యేవ తద్బోధసాధనే మనఆదౌ చ సత్యేవ తద్బోధయితుం శక్యతే నాన్యథేతి మనఆద్యభావో న శ్రుతౌ వివక్షితః, తథా సతి తద్బోధనాశక్తేరిత్యాహ –
యస్మాదితి ।
తత్ర మానమాహ –
యత్ర వేతి ।
ద్వితీయాభావే వ్యవహారో నాస్తీత్యత్రాపి మానమాహ –
మాత్రేతి ।
దృశ్యం మాత్రాశబ్దార్థః । అసంసర్గ ఇతి చ్ఛేదః । దృశ్యాసంసర్గే సుషుప్తౌ విశేషవిజ్ఞానాభావోక్త్యా ద్వితీయాభావే వ్యవహారో నాస్తీత్యర్థః ।
అతో న ద్వితీయః కల్పః సమ్భవతీత్యాహ –
అత ఇతి ।
నను యది స్వయంజ్యోతిష్ట్వబోధనార్థం మనఆద్యభావో నాపేక్షితో జాగరితేఽపి తర్హి తద్బోధనసమ్భవాదత్రేతి స్వప్నవాచివిశేషణమనర్థకమితి శఙ్కతే –
నన్వితి ।
కిం విశేషణబలాన్మనసోఽభావః సిషాధయిషిత ఉత విశేషణస్య గతిమాత్రం పృచ్ఛ్యతే । నాఽఽద్యః ।
మనసోఽభావాఙ్గీకారేఽప్యన్తర్హృదయాకాశస్య తత్కృతపరిచ్ఛేదస్య చ శ్రుతిసిద్ధత్వేన త్వన్మతేఽపి తత్ర స్వయంజ్యోతిష్ట్వబోధనాసమ్భవాద్విశేషణానర్థక్యం తుల్యమిత్యాహ –
అత్రోచ్యత ఇతి ।
పరిచ్ఛేదోఽధికోన్నత ఇతి తరపః ప్రయోగః ।
స్వయంజ్యోతిష్ట్వమితి ।
తద్బోధనమిత్యర్థః ।
యథాశ్రుతే వాస్తవస్య తస్య బాధస్యానాశఙ్క్యత్వాదితి । యద్యపి స్వప్నేఽన్తర్హృదయాకాశసత్త్వాత్సమ్యక్స్వయంజ్యోతిష్ట్వం బోధయితుం న శక్యమితి దోషస్తుల్యస్తథాఽపి స్వప్నే మనసోఽభావేన తద్బోధనప్రతిబన్ధకస్యాభావాదదూరవిప్రకర్షేణ స్వయంజ్యోతిష్ట్వం స్వప్నే బోధయితుం శక్యమితి తద్విశేషణమర్థవదితి శఙ్కతే –
సత్యమితి ।
స్యాదిత్యన్తరం తథాఽపీతి శేషః ।
కేవలతయేతి ।
మనసోఽభావేనేత్యర్థః ।
భారస్యేతి ।
ప్రతిబన్ధకస్యేత్యర్థః । శేషబోధనం తు సుషుప్తే భవిష్యతీత్యభిప్రాయః । ఎవం తర్హి సుషుప్తే సర్వస్యాప్యభావమాశ్రిత్య సమ్యగ్బోధనం వివక్షణీయం న చ తత్సమ్భవతి ।
తత్రాపి బహుప్రతిబన్ధకస్య విద్యమానత్వాదిత్యాహ –
న తత్రాపీతి ।
సుషుప్తేఽపీత్యర్థః ।
తత్రాపీతి ।
స్వప్నేఽపీత్యర్థః ।
సుషుప్తే చేత్సర్వభారాపనయః స్యాత్తదా స్వప్నేఽర్ధభారాపనయాభిప్రాయో వర్ణయితుం శక్యతే న చ తదస్తి । అతోఽత్రేతి విశేషణం తదాఽప్యనర్థకమిత్యర్థః । తర్హి విశేషణస్య గతిర్వక్తవ్యేతి ద్వితీయం శఙ్కతే –
కథం తర్హీతి ।
అత్రైష దేవః స్వప్నే మహిమానమనుభవతీత్యథర్వశాఖావాక్యార్థకథనావసరే కాణ్వశ్రుతిగతవిశేషణస్య గతిర్న వక్తవ్యా ప్రకృతానుపయోగాదితి సిద్ధాన్త్యేకదేశీ కశ్చిన్మన్దః శఙ్కతే –
అన్యేతి ।
సర్వవేదాన్తప్రత్యయన్యాయేనాథర్వశ్రుత్యవిరోధేనైకవాక్యతయా శ్రుత్యర్థస్య వర్ణనీయత్వాత్తదవిరోధోఽపి వక్తవ్య ఇతి పూర్వవాద్యాహ –
నార్థైకత్వస్యేతి ।
తర్హి కాణ్వశ్రుతిరర్థాభావాత్త్యజ్యతామత ఆహ –
శ్రుతేర్యథార్థేతి ।
స్వాధ్యాయోఽధ్యేతవ్య ఇత్యధ్యయనవిధేరర్థావబోధఫలకత్వాత్తుల్యం చ సామ్ప్రదాయికమితి న్యాయాచ్చాక్షరమాత్రస్యాప్యానర్థక్యాయోగాదిత్యర్థః ।
ఎవమేకదేశిని దూషితే సిద్ధాన్త్యుత్తరమాహ –
ఎవం తర్హీతి ।
తర్హ్యాదావేవ ముఖ్యశ్రుత్యర్థ ఉచ్యతాం కిం పూర్వోక్తరీత్యా పక్షాన్తరాశఙ్కాతన్నిరాకరణాభ్యామిత్యాశఙ్క్య పాణ్డిత్యాభిమానవతో యథావదర్థబోధేఽనధికారాత్తస్య తదభిమానావతారచికీర్షయా తదీయనానాపక్షా నిరాకృతా ఇతి వక్తుం సర్వమభిమానం నిరస్యేత్యాద్యుక్తమ్ । స్వయంజ్యోతిష్ట్వశ్రుతేరనతిశఙ్క్యత్వాత్తద్బలాత్స్వప్నాదౌ హృదయాకాశాదిసత్వేఽపి తత్సమ్బన్ధప్రతీత్యభావాద్విద్యమానస్యాప్యవిద్యమానతుల్యత్వేనాఽఽత్మనః కేవలత్వాత్ప్రకాశదర్శనాచ్చ స్వయఞ్జ్యోతిష్ట్వమితి బోధనీయం మనసోఽభావవాదినాఽప్యేవం మనసి సత్యపి తస్య వాసనామయగజతురగాదివిషయతయా పరిణామాద్దృశ్యత్వాచ్చ ద్రష్టుస్తతో భేదేన వివేకతః శ్రుత్యా స్వప్రకాశత్వం బోధ్యత ఇత్యాహ –
యథేత్యాదినా ।
మనసీతి ।
సత్యపీతి శేషః ।
నను మనశ్చేదవిద్యాదినిమిత్తవశాద్గజతురగాదిరూపేణాభివ్యక్తవాసనావత్తర్హి జాగ్రతీవ తస్యాహన్తయైవ ప్రతీతిః స్యాన్నేదన్తయాఽత ఆహ –
కర్మనిమిత్తేతి ।
తథా ప్రతీతిం వినా స్వప్నే భోగాసిద్ధే స్వప్నభోగప్రదకర్మనిమిత్తవశాజ్జాగ్రతి గజాదీనామిదన్తయాఽనుభవేన తద్వాసనానామపి తథైవ అనుభవార్హత్వేన తద్వాసనారూపావిద్యావశాచ్చ వాసనాశ్రయస్య మనస ఇదన్తయైవ వస్త్వన్తరవత్ప్రతీతిరిత్యర్థః । ఇదం చ విశేషణం మనసో విషయత్వేన విషయిత్వాసమ్భవాద్విషయిణ ఆత్మన ఎవ ప్రకాశరూపత్వమితి వక్తుమ్ । జాగ్రత్యాదిత్యాదికార్యజ్యోతిషాం చక్షురాదికరణజ్యోతిషాం చ సత్త్వేన తత్సఙ్కీర్ణత్వేనాఽఽత్మనః స్వయఞ్జ్యోతిష్ట్వం దుర్బోధం స్వప్నే తు తదభావాత్సుబోధమితి వక్తుం సర్వకార్యేత్యాది విశేషణమ్ । స్వప్న ఆదిత్యాదికార్యకరణజ్యోతిషాం భాసమానత్వేఽపి తేషాం వాసనామాత్రత్వాద్దృశ్యత్వాచ్చ విషయప్రకాశనాసామర్థ్యమితి వక్తుం వాసనాభ్య ఇత్యాది విశేషణమ్ । ఎతైశ్చ విశేషణైః స్వప్న ఎవైవమ్భూతే స్వయంజ్యోతిష్ట్వస్య బోధయితుం శక్యత్వాదన్యత్రాసమ్భవాదత్రాయమితిశ్రుతౌ స్వప్నవిశేషణగ్రహణమర్థవదిత్యుక్తమితి ద్రష్టవ్యమ్ ।
స్వయంజ్యోతిష్ట్వమితి ।
సిద్ధమితి శేషః । అతః కాణ్వశ్రుతౌ స్వప్నే మనసోఽభావవివక్షాకారణాభావేన తద్విరోధాభావాదత్ర దేవశబ్దేన పరే దేవే మనస్యేకీభవతీత్యుక్తమ్ ।
మన ఎవోచ్యత ఇత్యుక్తముపసంహరతి –
తస్మాదితి ।
నన్విన్ద్రియాణాముపరతత్వాద్విషయసంబన్ధాభావాత్కథం మనసో మహిమానుభవ ఇతి శఙ్కతే –
కథమితి ।
పూర్వం జ్ఞాతస్యైవ స్వప్నే జ్ఞానాత్తస్య వాసనామాత్రత్వమతో నేన్ద్రియాపేక్షేత్యాహ –
ఉచ్యత ఇతి ।
యదితి ।
యన్మిత్రం పుత్రం వా పూర్వం దృష్టవాంస్తదేవ దృష్టం పుత్రమిత్రాదివిషయవాసనాసముద్భూతం మిత్రం పుత్రం వాఽవిద్యయా పశ్యతీతి దృష్టవానిత్యాదిపదాధ్యాహారేణ వాక్యం యోజ్యమ్ । అన్యథా పుత్రమితి ద్వితీయాయా యచ్ఛబ్దస్య చానన్వయః స్యాదితి । చక్షురభావేన దర్శనాయోగాన్మన్యత ఇత్యుక్తమ్ ।
తథేతి ।
అత్రాపి యోఽర్థః శ్రుతస్తమేవ శ్రుతమర్థమిత్యధ్యాహారేణైవ శ్రుతిర్యోజ్యా । దేశో నదీతీరాదిః । దిక్ప్రాచ్యాదిరితి భావః । ప్రత్యనుభూతం ప్రతివారమనుభూతం పునః పునరనేకదినేష్వనేకస్వప్నేష్వనుభవతీత్యర్థః ।
జన్మాన్తరదృష్టమితి వ్యాఖ్యానే హేతుమాహ –
అత్యన్తేతి ।
అనుభుతం చేత్యస్య ప్రత్యనుభూతమిత్యనేన పునరుక్తిమాశఙ్క్యాఽఽహ –
కేవలేనేతి ।
పూర్వమిన్ద్రియద్వారకానుభవ ఉక్త ఇత్యపౌనరుక్త్యమిత్యర్థః ।
సర్వదర్శనే హేతుమాహ –
సర్వ ఇతి ॥ ౫ ॥
కస్యైతత్సుఖం భవతీత్యస్యోత్తరం తదపేక్షితం వదన్నాహ –
స యదేతి ।
పిత్తాఖ్యేనేతి ।
ఇదముపలక్షణం చిద్రూపేణ బ్రహ్మణ చేత్యపి ద్రష్టవ్యమ్ । తన్మనః ప్రాణమేవోపశ్రయత ఇతి శ్రుత్యన్తరేణ ప్రాణశబ్దితే బ్రహ్మణి తస్య లయాభిధానాత్ ।
తిరస్కృతేతి ।
వాసనాభివ్యక్తౌ ద్వారం స్వప్నభోగప్రదం కర్మ యత్తత్తిరస్కృతం తత్రోపరతం భవతి తేజఃశబ్దితబ్రహ్మచైతన్యసమ్బన్ధాదిత్యర్థః ।
రశ్మయ ఇతి ।
వాసనా ఇత్యర్థః ।
అవిశేషవిజ్ఞానేతి ।
సామాన్యచైతన్యరూపేణేత్యర్థః । చేతనాశబ్దితసామాన్యవృత్తిరూపేణ వా ।
అనేన సుషుప్త ఉక్త ఇత్యాహ –
తదేతి ।
నన్వథైతత్సుఖం భవతీత్యయుక్తం జన్యసుఖస్య తదానీమసమ్భవాత్స్వరూపసుఖస్య పూర్వమపి సమత్వేన తదా భవతీత్యనుపపత్తేరిత్యాశఙ్క్య స్వరూపసుఖమేవ విశేషవిజ్ఞానరూపవిక్షేపాభావే నిర్వాతస్థదీపప్రభావత్సమ్యక్ప్రకాశతే తదపేక్షమేతద్వచనమిత్యాహ –
యద్విజ్ఞానమితి ।
విజ్ఞానరూపం స్వరూపసుఖమిత్యర్థః ॥ ౬ ॥
అనేనాఽఽనన్దమయకోశశబ్దితమనభివ్యక్తమనఆదివాసనావదజ్ఞానం సుషుప్తధర్మీత్యుక్తం పఞ్చమప్రశ్నస్యోత్తరం తురీయస్వరూపం వివేకసౌకర్యాద్వివిచ్యాత్రైవోచ్యత ఇత్యాహ –
ఎతస్మిన్నితి ।
అన్యథేతి ।
పూర్వమన్యథా విభావ్యమానమిత్యర్థః ।
మాత్రానుప్రవేశేనేతి ।
మాత్రాణాం వివేకతోఽక్షరేఽనుప్రవేశేనేత్యర్థః ॥ ౭ ॥
ఆపోమాత్రా ఇత్యత్ర విభక్త్యలోపశ్ఛాన్దసః ।
స్థూలాని చేతి ।
పఞ్చీకృతాని చేత్యర్థః । తతశ్చ పఞ్చీకరణమేతత్ఛ్రుతిసిద్ధమిత్యుక్తమన్యథాఽఽకాశాకాశమాత్రయోః పృథగుక్త్యనుపపత్తేరితి । యద్యపి మన్తవ్యాదయో మనఆదిచతుష్టయవిషయా అపి ద్రష్టవ్యాదివిషయా ఎవ న పృథక్తథాఽపి మన్తవ్యత్వాదిరూపేణ పృథగితి పృథఙ్నిర్దిష్టా ఇతి ద్రష్టవ్యమ్ ।
ప్రకాశవిశిష్టా యా త్వగితి ।
త్వగాశ్రయం చర్మ తత్ప్రకాశనిర్భాస్యం చ తదేవేత్యర్థః ।
పృథివీ చేత్యాదినా విధారయితవ్యం చేత్యన్తేనాఽఽత్మవ్యతిరిక్తం తదుపాధిభూతం సర్వం చోక్తమిత్యాహ –
సర్వం హీతి ॥ ౮ ॥
ఎష హి ద్రష్టేత్యాదినోపహితస్వరూపముచ్యత ఇత్యాహ –
అతః పరమితి ।
ద్రష్టేతి ।
ఉపాధికృతమపి ద్రష్టృత్వాదికముపాధివ్యతిరిక్తేఽనుపహిత ఆత్మన్యారోపితం స్ఫటికే లౌహిత్యవదస్తీత్యుపాధిభిన్నోఽప్యాత్మా ద్రష్టేత్యాదినోక్తః ।
విజ్ఞానాత్మేత్యత్ర ద్రష్టేత్యాదావివ కర్తృవాచకతృచోఽభావాద్విజ్ఞానం యజ్ఞం తనుత ఇత్యాదావివ బుద్ధేరభిధానే పౌనరుక్త్యమాశఙ్క్యాఽఽహ –
విజ్ఞానమితి ।
కరణభూతమితి ।
విజ్ఞానమయ ఇత్యాదావిత్యర్థః ।
ఎష హీతి హిశబ్దశ్చశబ్దార్థకః స చ సమ్ప్రతిష్ఠిత ఇతి క్రియనుకర్షణార్థ ఇతి వదన్ద్రష్టురాత్మనః పృథివ్యాదివత్స్వరూపేణాక్షరే లయో న సమ్భవతీత్యాశఙ్క్యోపాధిలయ ఉపహితరూపాభావమేవాస్య లయ ఇత్యాహ –
స చేతి ॥ ౯ ॥
ఎవం జాగ్రదాదీనామన్యధర్మత్వోక్త్యా శోధితతుర్యాత్మానువాదేన తస్యాక్షరైక్యాభిధానపురఃసరం తజ్జ్ఞానస్య ఫలముచ్యత ఉత్తరవాక్యేనేత్యాహ –
తదేకత్వేతి ।
వక్ష్యమాణలక్షణమక్షరం ప్రతిపద్యత ఇత్యేవంరూపం ఫలమాహేత్యన్వయః । ఉత్తరవాక్యమితి శేషః ।
ఉక్తమర్థః శ్రుత్యక్షరారూఢమాహ –
ఎతదుచ్యత ఇతి ।
స ఇత్యస్యార్థమాహ –
సర్వేతి ।
అత్రాధికారిణో దుర్లభత్వం స యో హ వా ఇత్యనేనోక్తమ్ । స యః కశ్చిదేవాపూర్వవత్తదచ్ఛాయాదివిశేషణమక్షరం వేదయత ఇత్యేకం వాక్యం సమాపనీయమ్ । యస్తు వేదయతే స సర్వజ్ఞ ఇతి వాక్యాన్తరం కార్యమన్యథా యచ్ఛబ్దద్వయానన్వయాత్ । ఆద్యవాక్యేఽచ్ఛాయాదివిశేషణత్రయేణ కారణసూక్ష్మస్థూలశరీరత్రయనిరాకరణేనావస్థాత్రయనిరాకరణేనావస్థాత్రయరాహిత్యమనూద్యతే । లోహితాదిగుణవర్జితమిత్యనేన తద్గుణకస్థూలశరీరవర్జితమితి ప్రతీతేః । శుభ్రమిత్యనేన తమేవ తురీయమనూద్య తస్యాక్షరసామానాధికరణ్యేనైక్యముక్తమితి వివేకః ।
అత్రాక్షరమిత్యనేనాక్షరం పురుషం వేద సత్యం స బాహ్యాభ్యన్తరో హ్యజోఽప్రాణో హ్యమనాః శుభ్ర ఇతి మన్త్రోక్తాని సర్వాణి విశేషణాన్యాత్మోపలక్షణాన్యాత్మోపలక్షణార్థం సఙ్గృహీతానీత్యాహ –
సత్యమిత్యాదినా ।
యస్తు సర్వత్యాగీత్యత్రాపి వాక్యే వేదయత ఇత్యస్యానుషఙ్గః । అత్ర సర్వజ్ఞ ఇత్యనేన కస్మిన్ను భగవో విజ్ఞాతే సర్వమిదం విజ్ఞాతం భవతీతి ప్రతిజ్ఞాతం సర్వవిజ్ఞానముక్తమ్ ।
సర్వాత్మత్వస్య జ్ఞానజన్యత్వేఽనిత్యత్వం స్యాదత ఆహ –
పూర్వమితి ।
ఎవం చాఽఽరోపనివృత్తిద్వారాఽభూతతద్భావో వివక్షిత ఇత్యాహ –
సర్వో భవతీతి ॥ ౧౦ ॥
అగ్న్యాదిభిరితి ।
తతశ్చ చక్షుశ్చ ద్రష్టవ్యం చేత్యత్రాపి చక్షురాదిభిర్దేవా అప్యుపలక్షితాః ఇతి వ్యాఖ్యాతమ్ ॥ ౧౧ ॥
ఎవం చతుర్థప్రశ్నేనోత్తమాధికారిణః పదార్థశోధనపూర్వకవాక్యార్థజ్ఞానేనాక్షరప్రాప్తిముక్త్వాఽత్రానధికారిణో మన్దవైరాగ్యవత ఓమిత్యేవం ధ్యాయత ఆత్మానం ప్రణవో ధనుదిత్యాదిమన్త్రసూచితం బ్రహ్మలోకప్రాప్తిద్వారా క్రమేణాక్షరప్రాప్త్యర్థమోఙ్కారోపాసనం వక్తుం పఞ్చమప్రశ్నమవతారయతి –
అథ హైనమితి ।
ఇదానీమితి ।
గార్గ్యప్రశ్ననిర్ణయానన్తరమిత్యర్థః ।
పరేతి ।
అపరబ్రహ్మలోకప్రాప్తిక్రమేణ పరబ్రహ్మలోకప్రాప్తిసాధనత్వేనేత్యర్థః ।
తదద్భుతమివేతి ।
తదితి క్రియావిశేషణం తాదృశమభిధ్యానమితి, తేన విశేషణేనాద్భుతత్వం దుష్కరత్వం భాతీత్యర్థః ।
అభిధ్యానేన తత్పూర్వకాలీనే ప్రత్యాహారధారణే సూచితే ఇత్యాహ –
బాహ్యేతి ।
భక్త్యాఽఽదరేణోపచారేణేవాఽఽవేశిత ఆరోపితో బ్రహ్మభావో యస్మిన్నోఙ్కారే తస్మిన్సమాహితచిత్త ఇత్యన్వయః । అనేన ధారణోక్తా ।
ధ్యానశబ్దార్థమాహ –
ఆత్మేతి ।
సన్తానావిచ్ఛేద ఇత్యవిచ్ఛిన్నసన్తాన ఇత్యర్థః । ప్రత్యయాన్తరేణ విజాతీయప్రత్యయేనాఖిలీకృతోఽనన్తరితః ।
చిత్తస్యాఽఽత్మవిషయస్యైవ సత ఎకదేశేన విక్షేపం వారయతి –
నిర్వాతేతి ।
ధ్యానేనైవ యమాదిసాధనజాతమపి సూచితమిత్యాహ –
సత్యేతి ।
కతమమితిడతమచోఽర్థం బహుషు నిర్ధారణం దర్శయతి –
అనేకే హీతి ।
ఓఙ్కారాభిధ్యానం ధ్యానత్వాద్దహరాద్యుపాసనవదపరప్రాప్తిసాధనమేవోత పరప్రాప్తిసాధనమపీతి ప్రష్టురభిప్రాయః ॥ ౧ ॥
తదభిప్రాయజ్ఞః పిప్పలాదోఽపరాలమ్బనతయా ధ్యానం చేదపరప్రాప్తిమాత్రసాధనం పరాలమ్బనత్వేన చేత్క్రమేణ పరప్రాప్తిసాధనమిత్యుత్తరమాహ –
ఎతద్వా ఇతి ।
ఎతద్యచ్ఛబ్దయోర్నపుంసకయోరోఙ్కారవిశేషణత్వాయోగాద్బ్రహ్మవిశేషణత్వమాహ –
ఎతద్బ్రహ్మేతి ।
కిం తద్బ్రహ్మేత్యత ఆహ –
పరం చేతి ।
యదేతత్పరం చాపరం చ బ్రహ్మాస్తి తదుభయమోఙ్కార ఇతి వాక్యాన్వయ ఇత్యర్థః । న చైవం బ్రహ్మోద్దేశేనోఙ్కారత్వవిధానే బ్రహ్మణ్యోఙ్కారదృష్టిః ప్రసజ్యేతేతి శఙ్క్యమ్ । బ్రహ్మదృష్టిరుత్కర్షాదితి న్యాయేన లోకేషు సామోపాసీతేత్యాదావివ నికృష్ట ఓఙ్కార ఎవ బ్రహ్మదృష్టిః సిధ్యతీతి భావః ।
తయోర్భేదాత్కథమైక్యమిత్యాశఙ్క్యోపచారాదిత్యాహ –
ఓఙ్కారప్రతీకత్వాదితి ।
అనేన సామానాధికరణ్యేనోఙ్కారస్య ప్రతీకత్వముపదిశ్యత ఇతి భావః ।
నను కిం ప్రతీకోపదేశేన సాక్షాదేవ బ్రహ్మాభిధీయతామత ఆహ –
పరం హీతి ।
శబ్దాదీతి ।
శబ్దాదిభిః సాక్షాద్బోధనానర్హమిత్యర్థః । ఆదిశబ్దేనానుమానాది గృహ్యతే ।
ప్రవృత్తినిమిత్తస్య ధర్మస్య లిఙ్గస్య చాభావాదితి తత్ర హేతుమాహ –
సర్వేతి ।
న శక్యమిత్యవగాహితుమిత్యన్వయః ।
తర్హీన్ద్రియైర్మనసా వా తద్గ్రహోఽస్త్విత్యత ఆహ –
అతీన్ద్రియేతి ।
మనసేతీన్ద్రియైర్వేత్యపి ద్రష్టవ్యమ్ ।
తర్హి తథావిధస్యోఙ్కారేఽప్యావేశాసమ్భవాత్కిఞ్చిద్విశేషమారోప్యాఽఽవేశో వక్తవ్యః । అత ఎవ సూర్యాన్తర్గతత్వం విశేషం వక్ష్యతి ఓఙ్కారతాదాత్మ్యం చ తత్కథం నిర్విశేషలాభోఽత ఆహ –
ఓఙ్కారే త్వితి ।
ప్రసీదతీతి ।
తదుపాసనేన చిత్తస్య నైర్మల్యే సతి నిర్విశేషం స్వయమేవ ప్రకాశత ఇత్యర్థః ।
తత్ర మానమాహ –
శాస్త్రేతి ।
అన్యథా పరబ్రహ్మార్థినస్తదుక్తివైయర్థ్యాదిత్యర్థః ।
తథాఽపరం చేతి ।
ప్రసీదతీత్యన్వయః ।
తస్మాదితి ।
ప్రతీకత్వాదిత్యర్థః ।
తస్మాదేవం విద్వానితి ।
బ్రహ్మత్వాద్బ్రహ్మత్వార్హమితి విద్వానిత్యర్థః । ఎతేనైవేత్యనన్తరమాయతేనాలమ్బనేనేతి పదద్వయం ప్రమాదతో గలితమితి ద్రష్టవ్యమ్ ।
తస్య పదస్య పిణ్డితార్థమాహ –
ఓఙ్కారేతి ।
న త్వేతచ్ఛబ్దార్థకథనమేతదితి ద్రష్టవ్యమ్ ।
అభిధ్యానస్యాఽఽయతనత్వాభావాదితీతరోపాసనావదస్యాప్యుపాసనత్వాత్పరప్రాపకత్వం న సమ్భవతీత్యత ఆహ –
నేదిష్ఠమితి ।
మనఆద్యపేక్షయేదం నేదిష్ఠం సమీపవర్త్యన్తరఙ్గం శ్రేష్ఠమాలమ్బనమేతదాలమ్బనం శ్రేష్ఠమేతదాలమ్బనం పరమిత్యాదిశ్రుతేరిత్యర్థః ॥ ౨ ॥
నేదిష్ఠత్వమేవ సంస్తువన్నుత్తరవాక్యేణ సాధయతి –
స యదీతి ।
వికలస్యాపి ఫలజనకత్వాన్నేదిష్ఠత్వమిత్యర్థః ।
సకలేతి ।
అకారాదిమాత్రాత్రయాత్మక ఓఙ్కారః స చోపాసితవ్య ఇతి న జానాతి కిం త్వకారమాత్రముపాసితవ్యం జానాతీత్యర్థః । తథాఽప్యేకదేశజ్ఞానవైగుణ్యతయా దుర్గతిం న గచ్ఛతి కిం తర్హ్యోఙ్కారాభిధ్యానప్రభావాత్తదేకదేశధ్యానప్రభావాద్విశిష్టామేవ గతిం గచ్ఛతీత్యన్వయః ।
తాత్పర్యార్థముక్త్వేదానీమక్షరార్థమాహ –
యద్యప్యేవమితి ।
యదిశబ్దో యద్యపీత్యర్థే వ్యాఖ్యాతః । ఎవం చ స తేనైవేత్యతః ప్రాక్తథాఽపీతి పదం ద్రష్టవ్యమ్ ।
ఎకమాత్రమితి ।
ఎకమాత్రాత్మజమోఙ్కారమకారమిత్యర్థః । ఎకమాత్రావిశిష్టేత్యత్రాప్యేకమాత్రాత్వవిశిష్టేత్యర్థః ।
ఓఙ్కారేతి ।
తదవయవేత్యర్థః । ఎకమాత్రాప్రధానప్రధానీభూతమాత్రాద్వయం కృత్స్నమోఙ్కారమితి కేచిద్వ్యాచక్షతే । దీపికాయాం వాచస్పత్యే చాకారమాత్రమిత్యేవం వ్యాఖ్యాతమ్ ।
సమ్భోధిత ఇతి ।
తన్మాత్రాధ్యానేన తన్మాత్రాసాక్షాత్కారవానిత్యర్థః ।
పృథివ్యాం కిమభిసమ్పద్యత ఇతి కర్మాఽఽకాఙ్క్షతే ।
కిమితి ।
మనుష్యలోకమితిపదమిహాకృష్యఽఽకాఙ్క్షాం పూరయతి –
మనుష్యలోకమితి ।
మనుష్యశరీరమిత్యర్థః ।
పృథివ్యాం మనుష్యలోకస్యైవ నియమాత్తదుక్తివైయర్థ్యమత ఆహ –
అనేకాని హీతి ।
పశ్వాదీని హీత్యర్థః ।
తర్హి తస్య నియమేన కథం మనుష్యత్వప్రాప్తిరత ఆహ –
తత్ర తమితి ।
ఋగ్వేదరూపా హీతి ।
పృథివ్యకారః స ఋగ్వేద ఇతి శ్రుతేరకారస్య తద్రూపత్వమిత్యర్థః । అభిధ్యాతాఽకారరూపా మాత్రా ఋగ్వేదరూపేత్యన్వయః ।
తేనేతి ।
యేనర్గ్వేదరూపత్వం తస్య తేనర్చో మనుష్యలోకముపనయన్త ఇత్యర్థః ।
వీతశ్రద్ధ ఇతి ।
శ్రద్ధావిరహితః సన్నిత్యర్థః ।
యోగభ్రష్ట ఇతి ।
ఎకదేశజ్ఞానవికల ఇత్యర్థః । అనేన న హి కల్యాణకృత్కశ్చిదితి గీతావాక్యసంవాదః సూచితః ॥ ౩ ॥
ద్విమాత్రేణ విశిష్టమితి ।
ద్వితీయమాత్రత్వేన విశిష్టమోఙ్కారం తద్గతముకారమిత్యర్థః । న తు మాత్రాద్వయమకారస్య పూర్వమేవోక్తత్వాదత ఎవ ద్వితీయమాత్రారూపమితి వక్ష్యతి । శ్రుతౌ తృతీయా ద్వితీయార్థే, ఓఙ్కారమభిధ్యాయీతేత్యుపక్రమాదితి భావః । అత్రాభిధ్యానం తాదాత్మ్యాభిమానపర్యన్తమితి వక్తుం మనసి సమ్పద్యత ఇతి వాక్యం తత్ర సాక్షాన్మనఃసమ్పత్తేః ।
సాధనత్వేన వా ఫలత్వేన వాఽనన్వయాన్మనఃశబ్దేన తత్పరిణామస్వప్నాదిలక్షణద్వారా స్వప్నయజురాద్యాత్మత్వేన శ్రుత్యన్తరే శ్రుతోఙ్కార ఎవ లక్ష్యత ఇత్యాహ –
స్వప్నాత్మక ఇతి ।
ఉకారే సమ్పత్తిపర్యన్తమభిధ్యానం యః కరోతీతి వాక్యార్థ ఇత్యర్థః । అత్ర కేచిత్స యదీత్యాదిర్యః పునరిత్యన్తం న స్తుతిః । కిం తూక్తఫలాయాకారే విశ్వాభిన్నవిరాడుపాసనముకారే తైజసాభిన్నహిరణ్యగర్భోపాసనం చ వివక్షితమిత్యాహుః । తన్మతే మనఃశబ్దేనాణ్డపరిణామస్వప్నాభిమానీ హిరణ్యగర్భ ఉచ్యత ఇతి వక్తుం స్వప్నాత్మక ఇత్యాదివిశేషణానీతి బోధ్యమ్ । దీపికాయాం తు మాత్రాద్వయస్య మిలితస్యోపాసనం మనసి సమ్పత్తిశ్చ మనస్యైకాగ్రతయా చిన్తనమితి చ వ్యాఖ్యాతమ్ ॥ ౪ ॥
ఎవమోఙ్కారం స్తుత్వా తదుపాసనం పరబ్రహ్మవిషయం విధత్తే –
యః పునరితి ।
విజ్ఞానవిశిష్టేనేతి ।
విజ్ఞానవిషయీకృతేనేత్యర్థః । మాత్రాత్రయాత్మకజ్ఞానేనేతి యావత్ । పూర్వవదత్రాపి త్రిమాత్రేణేత్యత్ర తృతీయా మాత్రా మకార ఉచ్యత ఇతి భ్రమం వారయితుమోమిత్యేతేనైవాక్షరేణేత్యుక్తమ్ ।
పూర్వత్ర తత్తన్మాత్రాప్రధాన ఓఙ్కార ఎవోచ్యత ఇతి మత ఇహైవేదం విశేషణమనుపపన్నం పూర్వత్రాప్యోఙ్కారస్యైవోక్తత్వాదితి తన్మతమనుపపన్నమివ భాతీతి త్రిమాత్రేణేతి తృతీయాశ్రవణాదోఙ్కారో న ప్రతీకం తథా సతి విషయత్వేన కర్మతయా ద్వితీయా స్యాత్కిం త్వభిధ్యాయకత్వేన కరణత్వమేవ తృతీయాబలాదితి భ్రమం వారయతి –
ప్రతీకేనేతి ।
తస్య కర్మత్వేఽపి కారకత్వేనాభిధ్యానక్రియానిర్వర్తకత్వేన హేతుత్వాత్తన్మాత్రవివక్షయా తృతీయోపపద్యత ఇత్యర్థః ।
ఎవం వ్యాఖ్యానే హేతుమాహ –
ప్రతీకత్వేనేతి ।
అభేదేతి ।
ప్రతీకత్వే హ్యధిష్ఠానాధ్యస్యమానస్యోస్తాదాత్మ్యారోపాదభేదశ్రవణముపపద్యతే కరణత్వే తు న తదుపపద్యత ఇత్యర్థః ।
అనేకశ ఇతి ।
ఓఙ్కారమభిధ్యాయీత స యద్యేకమాత్రమభిధ్యాయీతేతి ద్వివారం శ్రుతేత్యర్థః । అన్యథేత్యస్య బాధ్యేతేత్యనేనాన్వయః ।
అథ యది ద్విమాత్రేణ యః పునరేతం త్రిమాత్రేణేతి చ తృతీయాఽపి ద్వివారం శ్రుతా హేతుత్వాపేక్షయా కరణత్వేన స్వరసా చ కారకవిభక్తిత్వాత్తతస్తస్యా అపి బాధో న యుక్త ఇతి శఙ్కతే –
యద్యపీతి ।
ద్వితీయాద్వయస్యాపి కర్మత్వే స్వారస్యాదుపక్రమస్థత్వాచ్చ తస్యైవ ప్రాబల్యమిత్యాహ –
తథాఽపీతి ।
ప్రకృతేతి ।
ప్రక్రమానురోధాదిత్యర్థః । కిఞ్చ ద్వితీయాద్వయముక్తా భేదశ్రుతిః । ఎతేనైవాఽఽయతనేనైకతరమన్వేతి ।
ఆయతనేనైవాన్వేతీత్యాలమ్బనవాచ్యాయతనశ్రుతిద్వయం చేతి బహుశ్రుత్యనురోధేన తృతీయాద్వయం త్యాజ్యమిత్యాహ –
త్యజేదేకమితి ।
తృతీయమాత్రారూప ఇతి ।
యద్యపి మాత్రాత్రయధ్యానాన్మాత్రాత్రయరూపిత్వమేవ తస్య తథాఽపి తృతీయమాత్రాయా ఎవేహాసాధారణ్యాత్తత్ప్రాధాన్యేన నిర్దేశ ఇతి బోధ్యమ్ । తృతీయమాత్రరూప ఇతి సప్తమ్యన్తపాఠే తత్సూర్యవిశేషణం మకారస్యాఽఽదిత్యాత్మకత్వాదితి ।
హిరణ్యగర్భస్య జీవఘనత్వమనాగతావేక్షణన్యాయేనోపపాదయతి –
స హిరణ్యగర్భ ఇతి ।
లిఙ్గరూపేణేతి ।
సమష్టిలిఙ్గరూపేణేత్యర్థః ।
తస్మిన్హీతి ।
సమష్టిలిఙ్గాత్మని హిరణ్యగర్భే వ్యష్టిలిఙ్గాభిమానినః సర్వే జీవా గోత్వసామాన్యే ఖణ్డముణ్డాదయ ఇవ సంహతా ఇత్యర్థః ।
ఇదానీం వాక్యం యోజయతి –
స విద్వానితి ।
స విద్వానిదానీం ధ్యాయమానః పశ్చాద్బ్రహ్మలోకం ప్రాప్తః । తత్ర బ్రహ్మలోకే స్థావరజఙ్గమేభ్యః పరాజ్జీవఘనాత్పరం పురుషం పశ్యతి తతో ముక్తో భవతీత్యన్వయః ॥ ౫ ॥
తత్ర యః పునరేతమిత్యాదినోక్తేఽర్థే ఆద్యం మన్త్రం యోజయతి –
తిస్ర ఇతి ।
మృత్యుగోచర ఇతి ।
ప్రత్యేకం బ్రహ్మదృష్టిం చ వినా తదుపాసకానాం మృత్య్వనతిక్రమాదిత్యర్థః ।
బ్రహ్మదృష్ట్యా సంశ్లిష్టత్వేన చ సమ్భూయ చ ప్రయుక్తాశ్చేన్నాయం దోష ఇత్యాహ –
కిఞ్చేతి ।
జాగ్రదితి ।
జాగ్రత్పురుషో వైశ్వానరాభిన్నో విశ్వస్తస్థానం స్థూలశరీరం జాగరితం చ । స్వప్నపురుషస్తు హిరణ్యగర్భాభిన్నస్తైజసస్తత్స్థానం లిఙ్గశరీరం స్వప్నశ్చ । సుషుప్తావీశ్వరాత్మా ప్రాజ్ఞస్తత్స్థానమవ్యాకృతం సుషుప్తిశ్చ । తేషామకారాదితాదాత్మ్యేన యదభిధ్యానం తల్లక్షణాసు యోగక్రియాసు ప్రయుక్తాస్వన్యోన్యసక్తా అనవిప్రయుక్తాస్తిస్రో మాత్రాః ప్రయుక్తాశ్చేన్న కమ్పత ఇత్యన్వయః । అనేన సర్వాత్మకే పరబ్రహ్మణీశ్వర ఓఙ్కారాభేదేన ధ్యానముక్తమ్ ।
యథోక్తేతి ।
తిస్రో మాత్రా ఇతి శ్లోకోక్తవిభాగ ఇత్యర్థః ।
కుతో వేతి ।
చలనం విక్షేపః స్వస్య సర్వాత్మత్వేన స్వవ్యతిరిక్తాభావాచ్చలనం న సమ్భవతీతి కుతో హేతోః కస్మిన్వా విషయే చలేదిత్యర్థః ॥ ౬ ॥
అపరబ్రహ్మప్రాప్త్యర్థం య ఓఙ్కారః ప్రయుక్తస్తేనైవ న పృథక్ప్రయుక్తః పరమపి ప్రాప్నోతి బ్రహ్మలోక ఉత్పన్ననిర్విశేషబ్రహ్మసాక్షాత్కారేణోక్తస్యోఙ్కారస్య క్రమముక్తిఫలత్వాదిత్యాహ –
తేనైవేతి ।
యేనాపరమన్వేతి తేనైవ పరమప్యన్వేతీత్యేవకారార్థ ఇత్యర్థః । తదప్యోఙ్కారేణేత్యాయతనవిశేషణార్థం పునరోఙ్కారగ్ర్హణమితి న పునరుక్తిరితి బోధ్యమ్ ॥ ౭ ॥
గతాః కాలాః పఞ్చదశ ప్రతిష్ఠాః కర్మణి విజ్ఞానమయశ్చేతి మన్త్రే కర్మభిః సహ షోడశకాలానాం పరస్మింల్లయముక్త్వా యథా నద్యః స్యన్దమానా ఇతి మన్త్రేణ దృష్టాన్తోక్తిద్వారా పరప్రాప్తిరుక్తా తన్మన్త్రయోర్విస్తరాభిధానార్థం షష్ఠం ప్రశ్నమారభతే –
అథ హైనమితి ।
తస్య పూర్వేణ సఙ్గతిముక్తార్థానువాదపూర్వకమాహ –
సమస్తమిత్యాదినా ।
అక్షరస్య కారణత్వసిద్ధ్యర్థే ప్రలయేఽపి తస్మిన్నేవ లయమాహ –
సామర్థ్యాదితి ।
లయాధారత్వేన కారణత్వమాహ –
తత ఇతి ।
తదుక్తేః ప్రయోజనమాహ –
జగత ఇతి ।
యద్యప్యద్వితీయాత్మజ్ఞానాన్ముక్తిర్న కారణజ్ఞానాత్తథాఽపి తస్య కారణత్వే తద్వ్యతిరేకేణ కార్యాభావాత్తదద్వితీయత్వజ్ఞానం సిధ్యతీతి తాదృశాత్మజ్ఞానాత్పరం శ్రేయ ఇతి । ఆత్మా వా ఇదమేక ఎవ । స ఎతమేవ పురుషం బ్రహ్మ తతమమపశ్యత్ । ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ । స ఎతేన ప్రజ్ఞేనాఽఽత్మనాఽమృతః సమభవత్ । సదేవైకమేవాద్వితీయమిత్యుపక్రమ్యాఽఽచార్యవాన్పురుషో వేద, అథ సమ్పత్స్యే, తమేవైకం జానథ । అమృతస్యైష సేతుః, అహం బ్రహ్మాస్మీతి । తస్మాత్తత్సర్వమభవదిత్యాదిషు నిశ్చితమిత్యర్థః ।
ఇహాపి తాదృగాత్మజ్ఞానాదేవ సర్వాత్మభావః శ్రేయ ఉక్త ఇత్యాహ –
అనన్తరమితి ।
వృత్తమనూద్య వర్తిష్యమాణమాహ –
వక్తవ్యమితి ।
తదర్థోఽయమితి ।
తస్య శరీరాన్తస్థత్వోక్తిద్వారా తస్య ప్రత్యగాత్మత్వజ్ఞానార్థమిత్యర్థః ।
ప్రశ్నమితి ।
ప్రష్టవ్యమిత్యర్థః ।
అజ్ఞానే కారణమితి ।
అజ్ఞానసమ్భావనాయాం కారణమిత్యర్థః ।
అప్రత్యయమితి ।
అవిశ్వాసమిత్యర్థః ।
అన్యథా సన్తమితి ।
జ్ఞానినం సన్తమన్యథా కుర్వన్నజ్ఞానినం కుర్వన్నారోపయన్నిత్యర్థః ।
కథం తే నావక్ష్యమిత్యనేన సూచితమర్థమాహ –
అత ఇతి ।
సమూలో వా ఇత్యనేన సూచితమాహ –
అనృతం చేతి ।
స్వరూపేణ శల్యత్వాభావాదాహ –
విజ్ఞేయత్వేనేతి ।
యావజ్జిజ్ఞాసితం న జ్ఞాయతే తావత్తద్ధృది శల్యవద్భాసత ఇతి శల్యమివేత్యుక్తమ్ ॥ ౧ ॥
పురుషస్య షోడశకలత్వం న సాక్షాత్సావయవత్వేన కిన్తు కలాజనకత్వే తదుపాధిమత్త్వాదితి వక్తుం యస్మిన్నేతా ఇతి వాక్యమితి తత్తాత్పర్యమాహ –
షోడశకలాభిరితి ।
నను కేవల ఆత్మా ప్రదర్శ్యతాం కిం వక్ష్యమాణకలోక్త్యేత్యత ఆహ –
తదుపాధీతి ।
తథైవ స ప్రదర్శనీయ ఇత్యత్ర హేతుమాహ –
అత్యన్తేతి ।
అవిద్యావిషయా ఇతి ।
అవిద్యాధీనా ఇత్యర్థః ।
కాలత్రయేఽపి తాసాం చైతన్యరూపాధిష్ఠానావ్యతిరేకాద్రజ్జుసర్పవన్మృషాత్వమిత్యవిద్యావిషయత్వం సాధయతి –
చైతన్యేతి ।
చైతన్యావ్యతిరేకేణ లక్ష్యమాణత్వం హేతుం విజ్ఞానవాదిభ్రాన్త్యా దృఢీకరోతి –
అత ఎవేతి ।
ఘృతం యథాఽగ్నిసంయోగాద్ద్రవావస్థాం ప్రతిపద్యత ఎవమహమాకారమాలయవిజ్ఞానమేవ వాసనావశాద్విషయాకారేణ జాయత ఇతి వదతాం తేషాం భ్రమో విషయస్య చైతన్యావ్యతిరేకే ప్రత్యయం గమయతి, అన్యథా తథాభ్రమానుపపత్తేరిత్యర్థః ।
విషయాణాం చైతన్యావ్యతిరేకేణ ప్రతీతినియమాదేవ విషయవిజ్ఞానరూపేణ చైతన్యాభావే సుషుప్త్యాదౌ శూన్యభ్రమో జాతః కేషాఞ్చిదితి తదీయభ్రాన్త్యాఽపి చైతన్యావ్యతిరిక్తప్రతీతిం దృఢీ కరోతి –
తన్నిరోధ ఇతి ।
చైతన్యస్యానిత్యస్య కలారోపాధిష్ఠానత్వం న సమ్భవతి కలాకార్యత్వాదితి నైయాయికపక్షోక్తివ్యాజేన శఙ్కతే –
ఘటాదీతి ।
భూతధర్మ ఇతి ।
దేహాకారేణ సంహతభూతధర్మ ఇత్యర్థః ।
చైతన్యస్యాఽఽరోపాధిష్ఠానత్వసిద్ధ్యర్థం నిత్యత్వమేకత్వం చ వదంస్తాన్నిరాకరోతి –
అనపాయేతి ।
ప్రత్యవభాసత ఇతి ।
నానాత్వేన కార్యత్వేన చేతి శేషః ।
సత్యం జ్ఞానమితి ।
తథా చ శ్రుతివిరోధాత్తే పక్షా హేయా ఇత్యర్థః ।
కిఞ్చ జ్ఞానకాలే విషయాణాం సద్భావనియమాభావాద్విషయకాలే చ జ్ఞానస్య సద్భావనియమాత్తయోర్భేదం ఇతి విజ్ఞానవాదిపక్షం నిరాకుర్వన్నవ్యభిచారాదేవ జ్ఞానస్య నిత్యత్వం సాధయన్నైయాయికాదిపక్షమపి నిరాకరోతి –
స్వరూపేతి ।
ఘటజ్ఞానకాలే ఘటాభావసమ్భవాద్విషయాణాం జ్ఞానవ్యభిచారిత్వం జ్ఞానస్య తు విషయకాలేఽవశ్యమ్భావనియమాదవ్యభిచారిత్వమిత్యర్థః । పటకాలే ఘటజ్ఞానమపి నాస్తీతి ఘటజ్ఞానస్యాపి పటవిషయవ్యభిచారిత్వం తుల్యమిత్యాశఙ్క్య స్వరూపేత్యుక్తమ్ । జ్ఞానస్య విషయవిశిష్టత్వరూపేణైవ వ్యభిచారః । విషయస్య తు స్వరూపేణైవేతి విశేష ఇత్యర్థః ।
జ్ఞానస్యావ్యభిచారిత్వముపపాదయతి –
యథా యథేతి ।
ననూత్పన్నవినష్టాదేర్మేరుగుహాన్తర్వర్తినశ్చాజ్ఞాయమానత్వాజ్జ్ఞానస్యాపి జ్ఞేయావ్యభిచారోఽసిద్ధ ఇత్యాశఙ్క్య తస్యాజ్ఞానే తత్సద్భావాసిద్ధేస్తథాభూతపదార్థోఽసిద్ధ ఇత్యాహ –
వస్తుతత్త్వేతి ।
అనుపపత్తిమేవ దృష్టాన్తేతి స్ఫుటీ కరోతి –
రూపం చేతి ।
జ్ఞేయస్య జ్ఞానవ్యభిచారిత్వం జ్ఞానకాలే సత్త్వనియమాభావరూపం స్పష్టమిత్యాహ –
వ్యభిచరతి త్వితి ।
ఘటజ్ఞానకాలే కదాచిద్ఘాటాభావాదిత్యర్థః ।
పటకాలే ఘటజ్ఞానస్యాపి వ్యభిచారస్తుల్య ఇత్యాశఙ్క్య విశిష్టరూపేణ వ్యభిచారేఽపి స్వరూపేణావ్యభిచారం పూర్వవత్సూచితమాహ –
న వ్యభిచరతీతి ।
జ్ఞానమిత్యస్యేహాప్యనుషఙ్గః । పూర్వవాక్యే ద్వితీయాన్తమిహ తు ప్రథమాన్తమితి విశేషః ।
భావాదితి ।
స్వరూపేణేత్యర్థః ।
జ్ఞానస్య స్వరూపేణ సత్తామేవ జ్ఞేయాన్తరస్య జ్ఞేయత్వాదేవ సాధయతి –
న హీతి ।
స్వరూపేణాప్యభావం శఙ్కతే –
సుషుప్త ఇతి ।
కిం తదానీం జ్ఞేయాభావేన జ్ఞానాభావః సాధ్యత ఉత జ్ఞానస్యాదర్శనాద్వాఽఽద్యేఽపి జ్ఞేయస్య వ్యఙ్గ్యత్వాత్తదభావాద్వ్యఞ్జకాభావ ఇతి వోత తయోరైక్యాదేకాభావ ఇతరాభావ ఇతి ।
నాఽఽద్యో వ్యభిచారాదిత్యాహ –
న జ్ఞేయేతి ।
వ్యఙ్గ్యజ్ఞానైకకల్పస్య వ్యఙ్గ్యాభావేఽభావ ఉచ్యత ఆలోకస్య ప్రత్యక్షసిద్ధత్వాన్నైవమితి జ్ఞానానుమేయత్వవాదినం ప్రతి దృష్టాన్తాన్తరమాహ –
న హీతి ।
వైనాశికమతే విజ్ఞానవ్యతిరిక్తాకాలోకాద్యభావాన్న తత్ర వ్యభిచార ఇతి శఙ్కతే –
వైనాశిక ఇతి ।
కల్పయత్యేవేతి ।
ఉక్తవ్యభిచారస్థలాభావేన వ్యభిచారాభావాదిత్యర్థః ।
ఎవమపి జ్ఞానాభావకల్పకస్య జ్ఞేయాభావస్య జ్ఞానమఙ్గీక్రియతే న వా ।ఆద్యే న జ్ఞానాభావసిద్ధిస్తస్యైవాభావజ్ఞానస్య సత్త్వాదిత్యాహ –
యేనేతి ।
యేన జ్ఞేయాభావజ్ఞానేన తదభావం జ్ఞానాభావం కల్పయేత్తస్య జ్ఞానస్యాభావః కేన కల్ప్యతే న కేనాపి కల్పయితుం శక్య ఇత్యర్థః ।
న ద్వితీయ ఇత్యాహ –
తదభావస్యాపీతి ।
జ్ఞేయాభావస్యాప్యజ్ఞాతస్య జ్ఞానాభావకల్పకత్వాసమ్భవాదవశ్యం జ్ఞేయత్వాత్తజ్ఞానాభావే తదనుపపత్తేః కల్పనానుపపత్తేర్జ్ఞానానఙ్గీకారపక్షో న యుక్త ఇత్యర్థః ।
ఆద్యకోటౌ ద్వితీయకల్పం శఙ్కతే –
జ్ఞేయేతి ।
వైనాశికమతేఽప్యభావస్య జ్ఞేయత్వాభ్యుపగమాద్బుద్ధిబోధ్యం త్రయాదన్యత్సంస్కృతం క్షణికం చ తదితి ప్రతిసఙ్ఖ్యాఽప్రతిసఙ్ఖ్యా నిరోధాకాశరూపత్రయవ్యతిరిక్తస్యైవ క్షణికత్వేన నిరోధశబ్దితస్యాభావస్య నిత్యత్వాఙ్గీకారేణ తదవిజ్ఞానసన్తతేర్నిత్యత్వాఙ్గీకారేణ త్వయా తదాఽపి తదభావో వక్తుం న శక్యత ఇత్యాహ –
న సుషుప్త ఇతి ।
అస్తిత్వమితి ।
తథా చ జ్ఞానస్యాదర్శనమసిద్ధం సుషుప్తేఽపి తదఙ్గీకారాదిత్యర్థః ।
నను జ్ఞేయాభావేన తన్నిరూప్యస్య జ్ఞానస్యాదర్శనమిత్యుచ్యతే మయా సుషుప్తే చ స్వస్యైవ స్వజ్ఞేయత్వాజ్జ్ఞానదర్శనముపపద్యతేఽస్మన్మతే । త్వన్మతే తు స్వజ్ఞేయత్వానఙ్గీకారాత్సుషుప్తే చాన్యస్యాభావాన్నిరూపకాభావాన్న జ్ఞానదర్శనాస్తిత్వముపపద్యత ఇతి శఙ్కతే –
తత్రాపీతి ।
అభావస్థలే జ్ఞానజ్ఞేయయోర్భేదస్య సాధితత్వాత్తద్దృష్టాన్తేన సర్వత్ర జ్ఞానజ్ఞేయయోర్భేదసాధనాన్న స్వజ్ఞేయత్వం జ్ఞానస్యేత్యాహ –
న భేదస్యేతి ।
అభావరూపో జ్ఞేయో విషయో యస్య తస్య జ్ఞానస్యాభావరూపో యో జ్ఞేయస్తద్వ్యతిరేకాదిత్యర్థః ।
అభావస్థలే భేదేఽపి న సర్వత్రేత్యాశఙ్క్య న్యాయస్య తుల్యత్వాన్న తదన్యథా కర్తుం శక్యమిత్యాహ –
న హీతి ।
జ్ఞానస్య స్వవ్యతిరిక్తజ్ఞేయత్వనియమపక్షేఽనవస్థాం వైనాశికః శఙ్కతే –
జ్ఞానస్యేతి ।
జ్ఞేయస్య స్వవ్యతిరిక్తజ్ఞేయత్వనియమాఙ్గీకారాదస్మన్మతే చ జ్ఞానస్య జ్ఞేయత్వానఙ్గీకారాన్న దోష ఇత్యాహ –
న తదితి ।
సర్వస్య వస్తుజాతస్య విభాగోఽసఙ్కరో జ్ఞానం జ్ఞానమేవ న జ్ఞేయం జ్ఞేయమపి జ్ఞేయమేవ న కదాచిదపి జ్ఞానమిత్యేవంరూపస్తస్యోపపత్తేరిత్యర్థః । అథవా ద్విభాగోపపత్తేరితి చ్ఛేదః । జ్ఞానజ్ఞేయరూపభాగద్వయమేవ రాశిద్వయమేవాఙ్గీ క్రియతే న తృతీయో జ్ఞానవిషయకజ్ఞానరూపో భావరాశిరఙ్గీ క్రియత ఇత్యర్థః ।
తామేవాఽఽహ –
యదా హీతి ।
యస్మిన్పక్షే జ్ఞేయం సర్వం స్వవ్యతిరిక్తస్య కస్యచిజ్జ్ఞానస్య జ్ఞేయమిత్యఙ్గీ క్రియత ఇతి జ్ఞేయపదావృత్త్యా స్వవ్యతిరిక్తస్యేతిపదాధ్యాహారేణ చ యదా హీతి వాక్యం యోజ్యమ్ । అవైనాశికైరితి చ్ఛేదః ।
తద్విషయ ఇతి ।
జ్ఞానవిషయకజ్ఞానాత్మక ఇత్యర్థః ।
తర్హి త్వత్పక్షే జ్ఞానాత్మకస్య బ్రహ్మణః సర్వజ్ఞత్వం న స్యాత్స్వేన స్వస్యాజ్ఞానాదితి శఙ్కతే –
జ్ఞానస్యేతి ।
జ్ఞాతుం యోగ్యస్య సర్వస్యాజ్ఞానే హి సర్వజ్ఞత్వహానిః, అన్యథా శశవిషాణాదేరజ్ఞానాత్సర్వజ్ఞత్వం కస్యాపి మతే న స్యాదతో నాస్మన్మతే తస్య దోషస్య ప్రాప్తిః కిన్తు వైనాశికస్యైవ, తేన జ్ఞానస్యావశ్యజ్ఞేయత్వాఙ్గీకారాత్స్వేన స్వస్య జ్ఞేయత్వస్య సిద్ధం హీతి పూర్వగ్రన్థే దూషితత్వాదన్యజ్ఞేయత్వస్య చానఙ్గీకారాత్సర్వజ్ఞత్వాయోగాదిత్యాహ –
సోఽపీతి ।
తర్హి తవ మతే కథం సర్వజ్ఞత్వనిర్వాహ ఇత్యాశఙ్క్యాస్మన్మతే తస్య మాయికత్వేన తదనిర్వాహేఽపి న దోష ఇత్యాహ –
కిం తదితి ।
వస్తుతస్తు సర్వస్య వ్యవహారహేతుజ్ఞానవత్వం సర్వజ్ఞత్వం తత్తు జ్ఞానస్యాపి స్వప్రకాశత్వేన స్వవ్యవహారహేతుత్వాదస్తి జ్ఞాతుం యోగ్యం సర్వజ్ఞానాద్వా తదస్తీతి భావః ।
పూర్వోక్తానవస్థాదోషోఽపి తస్యైవేత్యాహ –
అనవస్థేతి ।
నను తేన స్వేనైవ జ్ఞేయత్వాఙ్గీకారాన్నానవస్థేత్యత ఆహ –
స్వాత్మనా చేతి ।
సిద్ధం హీత్యత్ర స్వజ్ఞేయత్వాసమ్భవస్యోక్తత్వాత్పరిశేషాదన్యజ్ఞేయత్వే తస్య తస్యాప్యేవమిత్యనవస్థాఽనివార్యేత్యర్థః ।
జ్ఞానస్యాజ్ఞేయత్వే తద్వ్యవహారాసిద్ధర్జ్ఞానాన్తరజ్ఞేయత్వే చానవస్థా తవాపి స్యాదితి శఙ్కతే –
సమాన ఎవేతి ।
స్వప్రకాశత్వేన స్వవ్యవహారసిద్ధేర్జ్ఞానభేదస్యైవాస్మాభిరనఙ్గీకారాదనవస్థాయాః ప్రసక్తిరేవ నాస్తీతి పరిహరతి –
న జ్ఞానస్యేతి ।
ఎకత్వపక్షే భేదప్రతీతిముపపాదయతి –
నామరూపేతి ।
ఎవం చ చైతన్యస్యైకత్వేన నిత్యత్వాజ్జగద్భిన్నత్వేన తస్య సత్యత్వాచ్చాధిష్ఠానత్వోపపత్తేస్తస్మిన్కలానామధ్యారోప ఆత్మప్రతిపత్త్యర్థమిహోచ్యత ఇత్యాహ –
తథా చేహేతి ।
చైతన్యస్య నిత్యత్వేనాధిష్ఠానత్వే సతీహ శ్రుతావిదం కలానామధ్యారోపణముచ్యత ఇత్యర్థః ।
నను చైతన్యస్య న నిత్యత్వం పరిచ్ఛేదశ్రుతేః పరిచ్ఛిన్నస్య చ ఘటాదివదనిత్యత్వాదితి శఙ్కతే –
నన్వితి ।
శరీరాన్తఃస్థత్వం ప్రత్యక్త్వవివక్షయోచ్యతే న పరిచ్ఛేదవివక్షయా తథా సత్యుత్తరవాక్యవిరోధాదిత్యాహ –
నేతి ।
అయోగ్యత్వాదపి సోఽర్థో న వివక్షిత ఇత్యాహ –
కలేతి ।
స్వోత్పత్తేః పూర్వం స్వస్యాభావాత్తత్కాలీనపురుషం పరిచ్ఛేత్తుం న శక్నోతీత్యర్థః ।
బీజకార్యస్య వృక్షస్య కార్యం ఫలం స్వకారణవృక్షకారణం బీజమభ్యన్తరీకరోతీతి దృష్టమితి నాయోగ్యత్వమితి శఙ్కతే –
బీజవృక్షాదివదితి ।
తద్వివృణోతి –
యథేతి ।
దృష్టానే బీజవ్యక్తిభేదాదవిరోధేఽపీహ పురుషవ్యక్త్యైక్యాత్కారణత్వాభ్యన్తరీభావయోర్విరోధ ఇత్యాహ –
నేతి ।
నను కారణీభూతబీజస్యైవ వృక్షఫలతదన్తర్గతబీజరూపేణ పరిణామాత్తయోః కారణకార్యయోర్బీజయోరైక్యమాశఙ్క్యైవమపి తస్య సావయవత్వాద్వృక్షవత్ఫలాకారేణ పరిణతావయవేభ్యో భిన్నావయవానామేవ తదన్తర్గతబీజరూపేణ పరిణామాత్తయోర్భేదేనాఽఽధారాధేయభావః స్యాదిహ తు నిరవయవత్వాన్న తథాత్వమిత్యాహ –
సావయవత్వాచ్చేతి ।
ఆద్యం హేతుం వివృణోతి –
దృష్టాన్త ఇతి ।
శ్రూయత ఇతి ।
యస్మిన్నేతాః షోడశ కలా ఇతి యచ్ఛబ్దోక్తస్యైవ పురుషస్యాన్తఃశరీరే సోమ్య స పురుష ఇతి తచ్ఛబ్దేనాభిధానాదిత్యర్థః ।
ద్వితీయం హేతుం వివృణోతి –
బీజేతి ।
నిరవయవశ్చేతి ।
తథా చైకదేశేన కలాదిరూపేణ పరిణామ ఎకదేశేన తత్రావస్థానం బీజవన్న సమ్భవతీత్యర్థః ।
కిఞ్చ కలానాం సావయవత్వేన పరిచ్ఛేదాత్పురుషస్య తద్విపరీతత్వాదపరిచ్ఛిన్నస్య న పరిచ్ఛిన్నాధారకత్వం సమ్భవతీత్యాహ –
సావయవాశ్చేతి ।
యద్వా సావయవత్వేన కార్యతయా మృషాత్వాన్నిరవయవతయా పరమార్థసత్యపురుషాధారత్వం నోపపద్యత ఇత్యాహ –
సావయవాశ్చేతి ।
నన్వాకాశకార్యశరీర ఆకాశస్యాపరిచ్ఛిన్నస్యాభ్యన్తరీభావో దృష్ట ఇత్యాశఙ్క్య తస్యాపి శరీరాకారేణావస్థానమేవ చ్ఛిద్రాదివిశిష్టస్యైవ శరీరత్వాన్న తు తదన్తఃస్థత్వమిత్యాహ –
ఎతేనేతి ।
యుక్త్యసహమపి వచనప్రామాణ్యాదఙ్గీకార్యమితి శఙ్కతే –
కిం దృష్టాన్తేనేతి ।
వచనస్యాపి వస్తునోఽన్యథాకరణే సామర్థ్యాభావాద్వస్తుస్వరూపావిరోధేనైవ బోధకత్వాదన్యథా విచారవైయర్థ్యాద్విరుద్ధార్థో న బోధార్హ ఇత్యాహ –
వచనస్యేతి ।
తర్హ్యన్తఃశరీర ఇతి శ్రుతేః కథముపపత్తిరిత్యాశఙ్క్య పురుషస్య శరీరోపాదానత్వేన తదనుస్యూతస్య తదన్తర్గతవత్ప్రతీతేస్తదభిప్రయేయం శ్రుతిరితి సదృష్టాన్తమాహ –
తస్మాదితి ।
అణ్డేతి ।
అణ్డకారణస్య వ్యోమ్నో యథా తదనుస్యూతత్వేన తదన్తర్గతత్వప్రతీతిస్తద్వదిత్యర్థః ।
యద్వా లోకభ్రమసిద్ధం పరిచ్ఛిన్నత్వమనూద్యతే శ్రుత్యేత్యాహ –
ఉపలబ్ధీతి ।
తత్రాభివ్యక్తేర్వా తదన్తర్గతత్వవ్యపదేశ ఇత్యాహ –
ఉపలభ్యతే చేతి ॥ ౨ ॥
నను యస్మిన్నేతాః షోడశ కలాః ప్రభవన్తీత్యనేనాధ్యారోపస్యోక్తత్వాత్స ఈక్షామిత్యాదినా పునః సృష్టికథనమధికమిత్యత ఆహ –
యస్మిన్నితి ।
అత ఇతి ।
క్రమప్రతిపత్త్యర్థం స ఈక్షామిత్యాద్యుచ్యత ఇత్యర్థః । తత్ప్రతిపత్తిశ్చ కలోత్పత్తిప్రతిపత్తిసౌకర్యార్థం విపర్యయేణ తు క్రమోఽత ఉపపద్యతే చేతి న్యాయేన కార్యస్య స్వస్వకారణక్రమేణాపవాదసౌకర్యార్థం చేత్యర్థః ।
ఈక్షణోక్తేః ప్రయోజనమాహ –
చేతనేతి ।
సృష్టీతి ।
సృష్టిః ప్రాణాదేః సృష్టిః, తస్యా ఉత్క్రాన్త్యాది ఫలం, క్రమః ప్రాణాచ్ఛ్రద్ధామిత్యాద్యుక్తానన్తర్యమ్ । ఆదిశబ్దేన లోకేషు నామ చేత్యాధారాధేయవిశేషో గృహ్యతే ।
నన్వీక్షణోక్త్యా న చేతనపూర్వకత్వసిద్ధిర్న్యాయేన చేతనస్యాకర్తృత్వేనాహేతుత్వేఽచేతనస్య ప్రధానాదేర్విక్రియావత్వేన హేతుత్వే చ సతీక్షణస్యాన్యథా నేయత్వాదితి సాఙ్ఖ్యాః శఙ్కతే –
నన్వాత్మేతి ।
అకర్తేత్యస్య తత్రేదమిత్యనేనాన్వయః । ఆత్మాఽకర్తా తత్ర తథా సతీదం కర్తృత్వవచనమనుపపన్నమిత్యర్థః ।
కిఞ్చ తస్య కర్తృత్వాఙ్గీకారేఽపి కర్తుః కులాలాదేరివ సహకారిసాధనాన్తరాభావాదాత్మనో దుఃఖాద్యనర్థహేతుప్రాణాదిసంసారకర్తృత్వానుపపత్తేశ్చానుపపన్నం స్రష్టృత్వవచనమిత్యాహ –
ఆత్మనోఽపీతి ।
కర్తృత్వేఽపీత్యపిశబ్దాన్వయః ।
తర్హి కిం కర్త్రత ఆహ –
ప్రధానమితి ।
కర్త్రితి ।
క్రియాశక్తిమదతః ప్రవర్తత ఇత్యన్వయః ।
నను ప్రధానస్యాచేతనస్య ప్రయోజనాపేక్షాభావాత్ప్రవృత్త్యనుపపత్తిరిత్యత ఆహ –
పురుషార్థమితి ।
పురుషస్య చేతనస్య భోగాపవర్గరూపమర్థం ప్రయోజనముద్దిశ్య ప్రవర్తతే వత్సవివృద్ధ్యర్థమచేతనస్య ధేనుదేహగతక్షీరస్య సస్యాదివివృద్ధ్యర్థమమ్బునశ్చాచేతనస్య ప్రవృత్తిదర్శనాదిత్యర్థః ।
నను ప్రధానస్యాప్యేకత్వేన సహకార్యభావాత్కారణత్వానుపపత్తావగత్యా చేతనస్యైవ కథఞ్చిత్కర్తృత్వం వాచ్యమిత్యత ఆహ –
సత్త్వాదితి ।
సత్త్వాదిగుణత్రయస్య సామ్యావస్థా ప్రధానమితి సాఙ్ఖ్యమతమ్ । తత్ర సత్త్వాదిగుణైరనేకాత్మకే ప్రధానే కారణే సతి పురుషస్య కర్తృత్వవచనమగతేరభావాదనుపపన్నమిత్యన్వయః ।
యది చేతనానధిష్ఠితస్యాచేతనస్య ప్రవృత్తిర్న దృష్టేతి మన్యసే తర్హి పరమాణుకారణవాదోఽస్తు తత్రేశ్వరస్యాధిష్ఠాతుః సత్త్వాదిత్యాహ –
ఈశ్వరేచ్ఛేతి ।
అత్రాపి సత్స్విత్యస్యానుపపన్నమితి పూర్వేణాన్వయః ।
తర్హీక్షణశ్రవణస్య కా గతిరత ఆహ –
తస్మాదితి ।
పురుషార్థేనేతి ।
పురుషస్య భోగాపవర్గార్థేనేత్యర్థః । ముఖ్య ఈక్షితరి విద్యమానేన నియతక్రమేణ ప్రవర్తమానత్వేన గుణేన యోగాదైక్షతేతి గౌణః ప్రయోగో మాణవకే పైఙ్గల్యగుణయోగేనాగ్నిశబ్దప్రయోగవదిత్యర్థః ।
నన్వేవమపీక్షితరి ప్రధానే పురుషశబ్దః కథమత ఆహ –
యథా రాజ్ఞ ఇతి ।
తద్వదితి ।
పురుషస్య భోగాపవర్గకారిణి ప్రధానే పురుషశబ్ద ఔపచారిక ఇత్యర్థః ।
స్వతోఽకర్తురప్యాత్మనో మాయోపాధికకర్తృత్వం సమ్భవతీతి హృది నిధాయ ప్రథమమాపాతతః ప్రతిబన్ద్యా పరిహరతి –
నేతి ।
బుద్ధిః కర్త్రీ భోక్తా పురుష ఇతి వదద్భిః సాఙ్ఖ్యైరాత్మనో భోక్తృత్వముక్తమిత్యర్థః ।
శ్రుతిప్రామాణ్యాదితి ।
శ్రుత్యుక్తజగత్కర్తృత్వమవికారిణోఽపి కథఞ్చిన్నిర్వాహ్యమిత్యర్థః ।
సాఙ్ఖ్యః ప్రతిబన్దిపరిహారం శఙ్కతే ।
తత్త్వాన్తరేతి ।
భోగో నామ సుఖదుఃఖానుభవః స చ పురుషస్య స్వరూపభూత ఇతి న తత్త్వాన్తరాపత్తిలక్షణపరిణామ ఇత్యర్థః । పరిణామో హి పూర్వరూపపరిత్యాగేన రూపాన్తరాపత్తిః । సా చ సజాతీయరూపాన్తరాపత్తౌ విజాతీయరూపాన్తరాపత్తౌ వాఽనిత్యత్వాదికమావహేదేవేతి భోజ్యావివేకోపాధికం భోక్తృత్వమఙ్గీకర్తవ్యమ్ ।
తేన తదాత్మకకర్తృత్వేఽపి తుల్యమిత్యభిప్రేత్య ముఖ్యపరిహారమాహ –
నేతి ।
ఎకస్య వస్తుతోఽసహాయస్యాకర్తురాప్తకామస్యాపీత్యపరేర్థః । ఉపాధికృతకర్తృత్వసమ్భవాదవిద్యారూపసహాయస్య సమ్భవాద్భ్రాన్త్యా స్వస్మాద్భిన్నజీవానామనాప్తకామానాం సమ్భవాత్తత్పురుషార్థార్థం స్రష్టృత్వం తథావిధిస్యాప్యుపపద్యత ఇతి నాచేతనస్య చేతనాధిష్ఠితస్య తద్యుక్తమితి భావః ।
నామరూపేతి ।
అనభివ్యక్తనామరూపేత్యర్థః । బన్ధమోక్షాదీత్యాదిశబ్దేన తత్సాధనముచ్యతే । మోక్షస్యాపి బన్ధప్రతియోగిత్వేన సోపాధికత్వముక్తమ్ ।
పరమార్థస్య శ్రుత్యేకగమ్యత్వమాహ –
సర్వేతి ।
ఎవమ్భూతస్యాఽఽత్మనో న స్రష్ట్రుత్వమిత్యాహ –
తత్రేతి ।
కల్పయిత్వేతి ।
కల్పయితుం ప్రవృత్తా ఇత్యర్థః । పురుషస్య నిర్విశేషత్వేన తస్మిన్వస్తుతః కర్తృత్వాద్యయోగాత్తదారోపితమేవేతి కల్పయితుం ప్రవృత్తా అపి సర్వవిరోధనిరాసకాగమప్రమాణైకశరణత్వాభావాత్ప్రత్యక్షాదివిరోధాపత్త్యాఽఽరోపితత్వాఙ్గీకారాచ్చ త్రస్యన్తః సర్వే పరమార్థత ఎవేచ్ఛన్తి । తత్రాప్యచేతనస్య భోక్తృత్వాయోగాత్తన్మాత్రమాత్మనోఽఙ్గీకుర్వన్తి । కర్తృత్వాదికం తు ప్రధానస్యాఙ్గీకుర్వన్తీత్యర్థః ।
తర్హి కస్య తార్కికస్య మతం గ్రాహ్యమిత్యాశఙ్క్య న కస్యాపీత్యాహ –
ఇత్యేవమితి ।
తర్హి తస్య కో దోష ఇత్యాశఙ్క్య భోక్తృత్వాఙ్గీకారే తథైవ తస్యైవ కర్తృత్వమపి స్యాదిత్యన్యైః శిక్షితాః సన్తః స్వమతాత్ప్రచ్యవన్త ఇత్యాహ –
అన్యేతి ।
కృతాయాః శిక్షితాయా బుద్ధేర్విషయా అధీనాః శిక్షితబుద్ధయ ఇత్యర్థః ।
తర్హి సాఙ్ఖ్యశిక్షకస్య తార్కికస్య మతం గ్రాహ్యమత ఆహ –
తథేతి ।
తస్యాపి సాఙ్ఖ్యేన శిక్షితత్వాన్న తదపి గ్రాహ్యమిత్యర్థః । తర్హి త్వయా తార్కికమతం కిమర్థం దూష్యతే ।
పరస్పరమేవ తైర్దూషితత్వాత్తవ తద్వదేవ ద్వేషాదిమత్త్వప్రసఙ్గాచ్చేత్యత ఆహ –
అత ఇతి ।
విరోధోద్భవకారణమితి ।
పారమార్థికతయా భేదదర్శనమిత్యర్థః ।
సంరక్షితేతి ।
భేదదర్శనస్య పరస్పరోక్తదోషగ్రస్తత్వాదద్వైతమేవ నిర్దుష్టమితి నిశ్చితబుద్ధిః సన్నిర్వాతి సర్వవికల్పేభ్యః ఉపశాన్తో భవతీత్యర్థః ।
దోషప్రదర్శనం కిఞ్చిత్క్రియత ఇతి యదుక్తం తదేవ ప్రపఞ్చయన్కర్తృత్వాదేరారోపితత్వమేవ పరేణాపి వక్తవ్యమిత్యాహ –
కిఞ్చేత్యాదినా ।
తత్రాఽఽదౌ భోక్తృత్వకర్తృత్వయోర్విశేషస్య వక్తుమశక్యత్వాత్తయోరాశ్రయవ్యవస్థా న సమ్భవతీత్యాహ –
భోక్తృత్వేతి ।
ఆశయమవిద్వాఞ్శఙ్కావసరోక్తం విశేషం శఙ్కతే –
నన్వితి ।
స్వాత్మస్థీ విక్రియత ఇతి ।
చిద్రూపేణ విక్రియత ఇత్యర్థః ।
తత్త్వన్తరేతి ।
అనేకత్వాశుద్ధ్యాదియుక్తస్వవిలక్షణమహదాదిరూపేణేత్యర్థః । పురుషస్య చిద్రూపేణైవ పరిణామాన్న రూపాన్తరాపత్తిరశుద్ధ్యాదికం వా । ప్రధానస్య త్వాకారాన్తరేణ పరిణామాత్పూర్వరూపత్యాగాదశుద్ధ్యాదికం స్యాదిత్యర్థః । కిఞ్చిద్రూపేణ పరిణామ ఆగన్తుకో వా న వా । ఆద్య ఆగన్తుకవిశేషవత్త్వేనానిత్యత్వాద్యాపత్త్యా ప్రధానాదవిశేషః ।
భోగానన్తరం పునః స్వరూపావస్థానాన్నానిత్యత్వాదిదోషశ్చేత్ప్రధానస్యాపి ప్రలయే తథాత్వాఙ్గీకారాన్న తయోర్విశేషః స్యాదితి దూషయతి –
నాసావితి ।
సఙ్గ్రహవాక్యం వివృణోతి –
ప్రాగితి ।
అస్యాం కల్పనాయామితి ।
చిద్రూపేణ తత్త్వాన్తరరూపేణ విక్రియాకల్పనాయామపి విచార్యమాణేఽర్థతో న కశ్చిదపి విశేషో లభ్యత ఇతి తయోర్విశిష్టవిక్రియేతి వాఙ్మాత్రేణైవ కల్ప్యత ఉచ్యత ఇత్యర్థః ।
ద్వితీయం శఙ్కతే –
అథేతి ।
చిన్మాత్ర ఎవేతి ।
న త్వాగన్తుకం రూపాన్తరమిత్యర్థః ।
తర్హి కర్మజన్యః కాదాచిత్కో భోగో న సిధ్యేదిత్యాహ –
న తర్హీతి ।
ఎతద్దోషపరిహారాయాఽఽగన్తుకం పరిణామమఙ్గీకృత్య భోగకాలీనవిక్రియామాత్రం భోగః స చ పురుషస్యైవ న ప్రధానస్యేతి భోగసదసత్త్వవిశేషమాత్రేణ శఙ్కతే –
భోగకాల ఇతి ।
తత్రాపి కిం భోగకాలీనవిక్రియామాత్రం భోగ ఉత తత్కాలీనచిన్మాత్రగతవిక్రియా భోగ ఇతి వికల్ప్యాఽఽద్యే భోగకాలే ప్రధానస్యాపి సుఖాద్యాకారేణ విక్రియావత్త్వాద్భోగః స్యాదిత్యాహ –
నేతి ।
ద్వితీయం శఙ్కతే –
చిన్మాత్రస్యైవేతి ।
చిన్మాత్రస్యైవ విక్రియేత్యేవకారేణ ధర్మ్యన్తరగతవిక్రియానపేక్షా చైతన్యవిక్రియా భోగ ఇత్యుచ్యతే వా చైతన్యమాత్రగతా తదసాధారణా విక్రియా భోగ ఇతి వా । నాఽఽద్యః । సుఖాదిరూపప్రధానవిక్రియాం వినా భోగాసిద్ధేః । న ద్వితీయః । చైతన్యాసాధారణవిక్రియైవ భోగ ఇత్యత్ర హేత్వభావాత్స్వాసాధారణవిక్రియా భోగ ఇతి వక్తవ్యమ్ । తథా చాతిప్రసఙ్గః । సర్వస్యాపి స్వాసాధారణవిక్రియావత్త్వాత్ । భోగకాలీనాసాధారణవిక్రియావత్త్వం తు ప్రధానస్యాప్యస్తి ।
తత్కాలీనసుఖాదివిక్రియావత్త్వాదితి దూషయతి –
ఔష్ణ్యేతి ।
నను భోగకాలీన సాధారణవిక్రియైవ భోగః । న చాగ్న్యాదేస్తత్కాలే నియమేన విక్రియాఽస్తి । న చ ప్రధానస్యాపి ప్రసఙ్గ ఇష్టాపత్తిరితి శఙ్కతే –
ప్రధానేతి ।
భోక్తా హి శేషీ, ఉభయోరపి భోక్తృత్వే శేషశేషిభావో న స్యాదిత్యాహ –
నేతి ।
నను భోగః సత్త్వగుణప్రధానచేతోరూపేణ పరిణతప్రకృతేరేవ ధర్మస్తస్యా విక్రియోపపత్తేర్న పురుషస్య తస్యావిక్రియత్వాత్ । న చ తస్య భోగాభావప్రసఙ్గస్తస్య తథావిధచిత్తప్రతిబిమ్బితత్వమాత్రేణ భోక్తృత్వవ్యపదేశ ఇతి శఙ్కతే –
భోగధర్మవతీతి ।
సత్త్వాఙ్గినీతి ।
సత్వగుణోఽఙ్గీ ప్రధానం యస్య తస్మింశ్చేతసీత్యర్థః ।
తర్హి చిత్తగతభోగేన చైతన్యే విశేషో జాయతే వా న వేతి వికల్ప్య న ద్వితీయ ఇత్యాహ –
నేతి ।
కిఞ్చాస్మిన్పక్షే స్వకీయశాస్త్రప్రణయనం చ వ్యర్థం స్యాదిత్యాహ –
భోగరూపశ్చేదితి ।
ఆద్యే స విశేషః సత్యో వాఽసత్యో వేతి వికల్ప్య సత్యవిశేషవత్త్వే పురుషస్య వికారిత్వం స్యాదితి మనసి సన్నిధాయాస్యాఽఽరోపితవిశేషవత్త్వమస్తీత్యాద శఙ్కతే –
అవిద్యేతి ।
అనర్థేతి ।
భోగరూపేత్యర్థః । తర్హి భోక్తృత్వవిశేషవత్కర్తృత్వాదివిశేషస్య ప్రధానాదేశ్చాఽఽరోపత్వమేవాఙ్గీకర్తుం యుక్తం నార్ధవైశసమస్మదుక్తరీత్యా బన్ధమోక్షవ్యవహారసిధ్యుపపత్తేః ।
తథా కల్పనాయాం ప్రయోజనాభావాత్ప్రమాణాభావాత్ప్రత్యుత సర్వశ్రుతివిరోధాపత్తేశ్చేత్యాహ –
పరమార్థత ఇతి ।
పురుషాద్వస్త్వన్తరం చ ప్రధానమిత్యన్వయః ।
ఉక్తదోషజాతం సాఙ్ఖ్యస్య మతం మోక్షకామిణా నాఽఽదర్తవ్యమితి జ్ఞాపనార్థముక్తం న తు ద్వేషపక్షపాతాదిత్యాశయేనాఽఽహ –
ఇతి నాఽఽదర్తవ్యేతి ।
ఆత్మైకత్వపక్షేఽపి నిరసనీయబన్ధాభావాచ్ఛాస్త్రప్రణయనానర్థక్యమితి శఙ్కతే –
ఎకత్వేఽపీతి ।
కిమాత్మైకత్వనిశ్చయవన్తం ప్రతి తస్యాఽఽనర్థక్యముచ్యతే తద్విపరీతం ప్రతి వేతి వికల్ప్యాఽఽద్యం ప్రతి ప్రణయనాభావాదానర్థక్యదోషాభావమాహ –
నాభావాదితి ।
దోషాపాదనాభావాదిత్యర్థః ।
సఙ్గ్రహవాక్యం వివృణోతి –
న హ్యాత్మైకత్వ ఇతి ।
నిశ్చిత ఇతి శేషః । తదభావే శాస్త్రప్రణేత్రాద్యభావ ఇయం కల్పనైవార్హవదనర్థకం చేతి వికల్పనైవానుపపన్నేత్యర్థః । నైవానుపపన్నేతి పాఠే తు తదభావ ఇత్యనేనైకత్వనిశ్చయాభావోఽభిధీయతే ।
తదానీం నిరసనీయబన్ధాదిసత్వాదియం కల్పనా బన్ధనివృత్త్యర్థం శాస్త్రప్రణయనకల్పనా నానుపపన్నేతి యోజ్యమ్ । కిఞ్చ అాత్మైకత్వనిశ్చయే జాతే తన్నిశ్చయజనకత్వేన శాస్త్రార్థవత్త్వస్య స్వానుభవసిద్ధత్వాత్తేనేయం శఙ్కా కర్తుమపి న శక్యేత్యాహ –
అభ్యుపగత ఇతి ।
ప్రమాణార్థ ఇతి ।
ప్రమాణస్య శాస్త్రస్యార్థః ప్రయోజనమిత్యర్థః ।
ఎకత్వనిశ్చయవన్తం ప్రతి శాస్త్రానర్థక్యకల్పనాభావః శ్రుత్యాఽప్యుక్త ఇత్యాహ –
తదభ్యుపగమే చేతి ।
అత్రాభ్యుపగమో నిశ్చయః ।
ఎకత్వనిశ్చయాభావదశాయాం తు నిరసనీయారోపితబన్ధసత్త్వాన్నాఽఽనర్థక్యం తదపి శ్రుత్యోక్తమిత్యాహ –
శాస్త్రప్రణయనేతి ।
అనేన ద్వితీయకల్పో నిరస్తః ।
శ్రుతిగతం యత్రపదం వ్యాచష్టే –
అన్యత్రేతి ।
అథర్వణీయమన్త్రోపనిషది ద్వే విద్యే వేదితవ్యే ఇత్యుపక్రమ్యాపరవిద్యా ఋగ్వేదాదిరూపా పరా త్వదృశ్యత్వాదిగుణకప్రత్యస్తమితసర్వద్వైతవస్తువిషయేత్యుక్త్యా విద్యావిద్యయోర్విషయభేదః శాస్త్రస్యాఽఽదావేవ సూచిత ఇత్యాహ –
అత్ర చేతి ।
అద్వైతవాదే సర్వశఙ్కానాం శ్రుతిప్రామాణ్యేనైవ నిరాసాత్తార్కికోత్ప్రేక్షితశఙ్కాశూకస్యాపి నాత్ర ప్రవేశ ఇత్యుపసంహరతి –
అత ఇతి ।
రాజప్రమాణేతి ।
ప్రమాణరాజేత్యర్థః । రాజదన్తాదిత్వాత్పరనిపాతః । వేదాన్తప్రమాణమేవ రాజేవ రాజా తద్బాహవస్తదుక్తన్యాయాస్తైర్గుప్త ఆత్మైకత్వమేవ విషయ ఇవ దేశ ఇవ దేశో రక్షణీయత్వాత్స తార్కికభటైర్యోధైర్న ప్రవేశ్య ఇత్యన్వయః ।
పూర్వవాద్యుక్తం దోషం నిరాకరోతి –
ఎతేనేతి ।
ఉపాధికృతా అనేకాః శక్తయః సాధనాని చ తత్కృతస్య భేదస్యానేకత్వస్య సత్త్వాదిత్యర్థః ।
ఆత్మేతి ।
ఆత్మనో యోఽనర్థః సంసారస్తత్కర్తృత్వమిత్యర్థః । ఆదిశబ్దేనాఽఽప్తకామత్వేన ప్రయోజనాపేక్షానుపపత్తిః సఙ్గృహీతా । కల్పనయా స్వవ్యతిరిక్తస్య జీవస్య సత్త్వాత్తస్య సంసారో నాఽఽత్మనః । తదీయకర్మఫలదానార్థం చాఽఽప్తకామస్యాపి సృష్ట్యాదిప్రవృత్తిః సమ్భవతి । సర్వవ్యవహారస్యాపి స్వప్నతుల్యత్వాద్వా స్వప్న ఇవ సర్వమప్యుపపద్యత ఇతి సూత్రభాష్యాదావేవ పరిహృత ఇత్యర్థః ।
సాఙ్ఖ్యేన స్వపక్షే పురుషశబ్దస్యేక్షణస్య చోపపత్తిరుక్తా తామనూద్య నిరాకరోతి –
యస్త్వితి ।
యజమానః ప్రస్తర ఇత్యాదావుపచారో దృష్ట ఇత్యాశఙ్క్యాఽఽహ –
తత్ర హి గౌణీతి ।
ప్రధానపక్షే న కేవలమీక్షణశ్రుత్యనుపపత్తిర్వస్తుతస్తస్య స్రష్టృత్వమపి న సమ్భవతీత్యాహ –
ఇహ త్వితి ।
ముక్తాన్వర్జయిత్వా బద్ధాన్ప్రత్యేవ ప్రవృత్తిః కర్తృకర్మాద్యపేక్షయా బన్ధమోక్షాదిశబ్దితభోగాపవర్గార్థా వ్యవస్థితా ప్రవృత్తిర్నోపపద్యత ఇత్యర్థః । అనేన పురుషార్థం ప్రయోజనమురరీకృత్య ప్రధానం ప్రవర్తత ఇతి యదుక్తం శఙ్కావసరే తన్నిరస్తమ్ ।
ఈశ్వరకారణవాదే తు న కోఽపి దోష ఇత్యాహ –
యథోక్తేతి ॥ ౩ ॥
ఎవం పరపక్షం నిరాకృత్య ప్రకృతశ్రుతివ్యాఖ్యానం కుర్వన్స ప్రాణమసృజతేత్యస్య తాత్పర్యార్థమాహ –
ఈశ్వరేణేవేతి ।
రాజ్ఞేవేత్యర్థః ।
అక్షరార్థం ప్రశ్నపూర్వకమాహ –
కథమితి ।
హిరణ్యగర్భాఖ్యమితి ।
హిరణ్యగర్భ ఇత్యాఖ్యా యేనోపాధినాఽఽత్మనో భవతి తం బుద్ధ్యభిన్నం సర్వప్రాణం సమష్టిప్రాణమిత్యర్థః । యథాశ్రుతే కస్మిన్నహముత్క్రాన్త ఇత్యాదినాఽఽత్మన ఉత్క్రాన్త్యాద్యుపాధిసృష్టేః ప్రస్తుతత్వాద్ధిరణ్యగర్భస్య జీవస్యాతథాత్వాదుపక్రమవిరోధాపత్తేః । హిరణ్యగర్భాఖ్యమిత్యుక్తిస్త్వాత్మనో హిరణ్యగర్భాదిసంసారిభావోఽప్యేతదుపాధిక ఇతి సూచయితుమితి బోధ్యమ్ ।
తస్య సమష్టిత్వమాహ –
సర్వేతి ।
అన్తరాత్మానమితి ।
సర్వస్థూలశరీరాన్తరత్వాదాత్మబుద్ధిగోచరత్వాచ్చాన్తరాత్మా స ఇత్యర్థః । తత ఇత్యానన్తర్యార్థేయం పఞ్చమీ । ఎవముత్తరత్రాపి । న చ భూతకార్యత్వాత్ప్రాణస్య కథం తతః పూర్వకాలీనత్వమితి వాచ్యమ్ । సత్యమ్ । సూక్ష్మభూతసృష్ట్యన్తరం ప్రాణమసృజతేతి కల్పనీయత్వాత్ । న చైతదన్తరం భూతసృష్ట్యుక్తివిరోధశఙ్కా । తస్యాః పఞ్చీకృతస్థాలభూతవిషయత్వోపపత్తేః । అత ఎవ భోగసాధనాధిష్ఠానానీత్యుక్తమ్ । సూక్ష్మాణాం తథాత్వాయోగాత్ । న చైవమపి స్థూలభూతసృష్ట్యనన్తరమిన్ద్రియమనఃసృష్ట్యుక్తివిరోధః । భూతారబ్ధదేహాధిష్ఠితానామేవ తేషాం కార్యక్షమత్వేన తేషాం తదనన్తరత్వోక్తిరితి భావః ।
భోగసాధనాధిష్ఠానత్వం భూతానాం తత్కారణత్వాదిత్యాహ –
కారణభూతానీతి ।
తేషాం భూతానాం లక్షణతయా ఖం శబ్దగుణమిత్యాదినాఽసాధారణగుణా ఉక్తాః । పూర్వపూర్వగుణానువృత్తిస్తు పూర్వపూర్వస్యోత్తరోత్తరోపాదానత్వసూచనార్థం స్థౌల్యతారతమ్యసిద్ధ్యర్థం చోక్తేతి బోధ్యమ్ ।
వాయుమితి ।
శ్రుతౌ వాయురిత్యాదిప్రథమా ద్వితీయార్థాః । ప్రాణమసృజతేతి ద్వితీయయోపక్రమాత్ ।
తైరేవేతి ।
అపఞ్చీకృతావస్థాయామిత్యర్థః ।
తస్య చేశ్వరమితి ।
నియామకమిత్యర్థః ।
సఙ్కీర్యమాణానామితి ।
అవిశుద్ధసత్త్వతయా పాపాచరణేన తైః పాపైః సఙ్కీర్యమాణానాం సఙ్కరపరిహారాయ చిత్తశుద్ధిసాధనం తపోఽసృజతేత్యర్థః ।
ఫలమితి ।
లోక్యతే భుజ్యత ఇతి లోకః ఫలమిత్యర్థః ।
నామ చేతి ।
బ్రాహ్మణాదినామ్నోక్తవ్యవహారాసఙ్కరార్థమిత్యర్థః । నన్వీశ్వరసృష్టత్వోక్త్యా కలానాం సత్యత్వమఙ్గీకర్తవ్యమ్ । ఆరోపే శుక్తిరజతాదౌ సృష్టత్వవ్యవహారభావాదిత్యాశఙ్క్యాఙ్కుల్యవష్టమ్భనేత్రమర్దనాదినా ప్రయత్నేన సృష్టస్య ద్విచన్ద్రమశకమక్షికాదేరారోపత్వదర్శనాత్ ।
అథ రథాన్రథయోగాన్పథః సృజత ఇతి సృష్టత్వేనోక్తస్వప్నపదార్థస్య చ భ్రమత్వదర్శనాన్మైవమిత్యాహ –
ఎవమేతా ఇతి ।
అవిద్యాకామకర్మాదిదోషరూపం యద్బీజం తదపేక్షయా తత్సాధనీకృత్యేత్యర్థః । తైమిరికశబ్దో నేత్రేఽఙ్గుల్యవష్టమ్భాద్యుపలక్షణార్థః ।
ఎవమాత్మప్రతిపత్త్యర్థమప్యారోపముక్త్వా తదపవాదమవతారయతి –
పునస్తస్మిన్నేవేతి ॥ ౪ ॥
గ్రామాదివద్భేదేన గన్తవ్యత్వభ్రమం వారయతి –
ఆత్మభావ ఇతి ।
అస్తశబ్దేన నాశో నాభిధీయతే భేదకోపాధినామరూపయోర్నాశేఽపి స్వరూపస్య సముద్రాత్మనా విద్యమానత్వాదిత్యాహ –
నామరూపతిరస్కారమితి ।
పూర్వరూపతిరస్కారమిత్యర్థః ।
తద్వస్త్వితి ।
నామరూపనాశానన్తరం పరిశిష్టముదకలక్షణం వస్తు సముద్ర ఇత్యేవోచ్యత ఇత్యన్వయః । పురుషస్యేతి కర్మణి షష్ఠీ । పురుషం స్వాత్మరూపమ్ । పరితః సర్వం స్వరూపత్వేన పశ్యత ఇత్యర్థః ।
ద్రష్టురిత్యుక్త ఆగన్తుకస్య దర్శనస్య కర్తా ప్రతీయత ఇత్యత ఆహ –
దర్శనస్య కర్తుః స్వరూపభూతస్యేతి ।
స్వరూపత్వే దర్శనస్య తత్ర కర్తృత్వానుపపత్తేస్తదర్థకతృచ్ప్రత్యయవిరోధ ఇత్యాశఙ్క్యార్కః సర్వతః స్వప్రకాశక ఇత్యత్ర యథా కర్త్రర్థకస్య ప్రత్యయస్యోపచరితత్వం తద్వదిహాపీత్యాహ –
యథాఽర్క ఇతి ।
నదీనామివేతి ।
ఇవశబ్దస్తథాశబ్దార్థే । యథా నదీనాం సముద్రోఽయనం తథా పురుషోఽయనమిత్యన్వయః ।
అస్తగమనస్వరూపమాహ –
భిద్యతే ఇతి ।
నామరూపభేద ఎవాస్తగమనమిహేత్యర్థః ।
యథాస్వమితి ।
యస్య యత్స్వరూపం ప్రాణాద్యాత్మకం తదపి భిద్యత ఇత్యన్వయః ।
పురుష ఇత్యేవం ప్రోచ్యత ఇత్యస్యార్థమాహ –
భేదే చేతి ।
యదనష్టమితి ।
కలానాం హి రూపమారోప్యాధిష్ఠానోభయాత్మకం సత్యానృతమిథునరూపం, తత్రాఽఽరోప్యస్య నామరూపాత్మకస్య భేదేఽధిష్ఠానాత్మకం రూపం పురుషాత్మనోచ్యత ఇత్యర్థః । యథా సముద్రస్వరూపభూతం జలం మేఘైరాకృష్యాభివృష్టం గఙ్గాదినామరూపోపాధినా సముద్రాద్భిన్నమివ వ్యవహ్రియమాణం తదుపాధివిగమే సముద్రస్వరూపమేవ ప్రతిపద్యత ఎవమవిద్యాకృతనామరూపోపాధివశాదాత్మనో భిన్నమివ స్థితం సర్వం జగద్విద్యయాఽవిద్యాకృతనామరూపవిగమే బ్రహ్మమాత్రతయాఽవశిష్యత ఇత్యర్థః ।
ఎవం ప్రాణాదికలోపాధిక ఆత్మన ఉత్క్రమణాదిశబ్దితమరణాదివ్యవహార ఇత్యుక్తేః ప్రయోజనం ప్రాణాదినివృత్తావుత్క్రమణాదిసర్వసంసారధర్మరహితాత్మస్వరూపావస్థానరూపం దర్శయితుం స ఎష ఇతి వాక్యం వ్యాచష్టే –
య ఎవం విద్వానిత్యాదినా ॥ ౫ ॥
పరివారా ఇతి ।
నాభేః పరితో నాభౌ నేమ్యాం చ ప్రోతాస్తిర్యక్కాష్ఠవిశేషా ఇత్యర్థః ।
యథాప్రవేశితా ఇతి ।
యథావత్సమ్యక్ప్రవేశితా ఇత్యర్థః ।
మాఙోఽర్థం వ్యతిరేకప్రదర్శనేన స్పష్టయతి –
న చేదితి ॥ ౬ ॥
శిష్యాణాం కృతార్థతాబుద్ధిజననార్థం తానిత్యది వాక్యం వ్యాచష్టే –
తానేవమితి ॥ ౭ ॥
ప్రకిరణేనేతి ।
ప్రక్షేపేణేత్యర్థః ।
అతః పితృత్వం తవేతి ।
“జనకశ్చోపనేతా చ యశ్చ విద్యాం ప్రయచ్ఛతి । అన్నదాతా భయత్రాతా పఞ్చైతే పితరః స్మృతాః” ॥ ఇతి స్మృతేరిత్యర్థః ।
యోఽస్మాకమితిహేతూక్తేస్తాత్పర్యం వదన్పితృత్వోక్తిమాత్రేణ విద్యానిష్క్రయార్థం కిం దత్తమిత్యపేక్షాయాం స్వశరీరమేవ పరిచారకతయా దాసభావేన గురవే దత్తమిత్యాహ –
ఇతరస్మాదితి ।
పితృత్వాదేవ కిం పూజ్యతరత్వం పరిచార్యత్వం స్వామిత్వం కిము వక్తవ్యమిత్యర్థః । అత ఎవ వాజసనేయకే మాం చాపి సహ దాస్యాయేతీత్యుక్తమితి భావః ॥ ౮ ॥