आनन्दज्ञानविरचिता
पदच्छेदः पदार्थोक्तिर्विग्रहो वाक्ययोजना ।
आक्षेपोऽथ समाधानं व्याख्यानं षड्विधं मतम् ॥
ಯತ್ ಪ್ರಕಾಶಸುಖಾಭಿನ್ನಂ ಯನ್ಮಂತ್ರೇಣ ಪ್ರಕಾಶಿತಮ್ ।
ವಿವೃತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ತತ್ಸ್ಯಾಮದೃಶ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿರ್ಭಯಮ್ ॥೧॥
ಯಜುರ್ವೇದಶಾಖಾಭೇದತೈತ್ತಿರೀಯಕೋಪನಿಷದಂ ವ್ಯಾಚಿಖ್ಯಾಸುರ್ಭಗವಾನ್ಭಾಷ್ಯಕಾರಸ್ತತ್ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಜಗಜ್ಜನ್ಮಾದಿಕಾರಣತ್ವೇನ ತಟಸ್ಥಲಕ್ಷಣೇನ ಮಂದಮತೀನ್ಪ್ರತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಪಲಕ್ಷಿತಂ, ಸತ್ಯಜ್ಞಾನಾದಿನಾ ಚ ಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣೇನ ವಿಶೇಷತೋ ವಿನಿಶ್ಚಿತಂ ನಮಸ್ಕಾರಚ್ಛಲೇನ ಸಂಕ್ಷೇಪತೋ ದರ್ಶಯತಿ –
ಯಸ್ಮಾಜ್ಜಾತಮಿತಿ ।
ನಿಮಿತ್ತೋಪಾದಾನತ್ವಯೋಃ ಪಂಚಮ್ಯಾಃ ಸಾಧರಣ್ಯಾದುಭಯವಿಧಮಪಿ ಹೇತುತ್ವಮವಿವಕ್ಷಿತಮ್ ।
ಕಾರ್ಯವಿಲಯಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಾವೇವ ನಿಯತತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷತಃ ಪ್ರಕೃತಿತ್ವಮಾಹ –
ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ।
ಕಾರ್ಯಧಾರಣಸ್ಯ ನಿಮಿತ್ತೇ ಧರ್ಮಾದಾವಪಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ಸಾಧಾರಣಕಾರಣತ್ವಮಾಹ –
ಯೇನೇತಿ ।
ಜ್ಞಾನಾತ್ಮನ ಇತಿ ಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಸೂಚನಮ್ ॥೧॥
ಗುರುಭಕ್ತೇರ್ವಿದ್ಯಾಪ್ರಾಪ್ತಾವಂತರಂಗಸಾಧನತ್ವಂ ಖ್ಯಾಪಯಿತುಂ ಗುರೂನ್ಪ್ರಣಮತಿ –
ಯೈರಿತಿ ।
ಪದಾನಿ ಚ ವಾಕ್ಯಾನಿ ಚ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚಾನುಮಾನಾದಿ ತದ್ವಿವೇಚನೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥೨॥
ಚಿಕೀರ್ಷಿತಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ –
ತೈತ್ತಿರೀಯಕೇತಿ ।
ವ್ಯುತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ಪದೇಭ್ಯ ಏವ ಪದಾರ್ಥಸ್ಮೃತಿಸಂಭವಾತ್ಪದಸ್ಮಾರಿತಪದಾರ್ಥಾನಾಂ ಸಂಸರ್ಗಸ್ಯೈವ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥತ್ವಾತ್ಸೂತ್ರಕಾರೇಣೋಪನಿಷತ್ತಾತ್ಪರ್ಯಸ್ಯ ನಿರೂಪಿತತ್ವಾಚ್ಚ ವ್ಯರ್ಥಃ ಪೃಥಗ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾರಂಭ ಇತ್ಯಾಶಙ್ಯಾಹ –
ವಿಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥೇತಿ ।
ಮಂದಮತೀನಾಂ ಸ್ವತ ಏವ ನಿಃಶೇಷಪದಾರ್ಥಸ್ಮರಣಾಸಂಭವಾದುಪನಿಷದ್ಗತಾನಿಃಶೇಷಪದಾರ್ಥಾನಾಂ ವಿಶಿಷ್ಯ ನಿಃಸಂಶಯಂ ಜ್ಞಾನಂ ಯೇ ರೋಚಯಂತೇ ತೇಷಾಮುಪಕಾರಾಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ॥೩॥
ಕರ್ಮವಿಚಾರೇಣೈವೋಪನಿಷದೋ ಗತಾರ್ಥತ್ವಾದುಪನಿಷತ್ಪ್ರಯೋಜನಸ್ಯ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಸ್ಯ ಕರ್ಮಭ್ಯ ಏವ ಸಂಭವಾತ್ಪೃಥಗ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾರಂಭೋ ನ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯಾಶಂಕಾಮಪನೇತುಂ ಕರ್ಮಕಾಂಡಾರ್ಥಮಾಹ –
ನಿತ್ಯಾನೀತಿ ।
“ಅಥಾಽತೋ ಧರ್ಮಜಿಜ್ಞಾಸಾ”(ಜೈ.ಸೂ. ೧।೧।೧) ಇತಿ ಜೈಮಿನಿನಾ ಧರ್ಮಗ್ರಹಣೇನ ಸಿದ್ಧವಸ್ತುವಿಚಾರಸ್ಯ ಪರ್ಯುದಸ್ತತ್ವಾನ್ನೋಪನಿಷದೋ ಗತಾರ್ಥತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತಾನಿ ಚ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂಚಿತದುರಿತಕ್ಷಯಾರ್ಥಾನಿ । “ಧರ್ಮೇಣ ಪಾಪಮಪನುದತಿ”(ಮ. ನಾ. ಉ. ೨-೧) ಇತಿ ಶ್ರುತೇರ್ನ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಾರ್ಥಾನಿ । ನ ಕೇವಲಂ ಜೀವತೋಽವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯಾನ್ಯಧಿಗತಾನಿ ಫಲಾರ್ಥಿನಾಂ ಕಾಮ್ಯಾನಿ ಚ । ನ ತಾನ್ಯಪಿ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಾರ್ಥಾನಿ । “ಸ್ವರ್ಗಕಾಮಃ”,“ ಪಶುಕಾಮಃ” ಇತ್ಯಾದಿವನ್ಮೋಕ್ಷಕಾಮೋಽದಃ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಶ್ರವಣಾತ್ । ಅತಃ ಸಂಸಾರ ಏವ ಕರ್ಮಾಣಾಂ ಫಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕರ್ಮಕಾಂಡಾರ್ಥಮುಕ್ತ್ವಾ ತತ್ರಾವಿಚಾರಿತಮುಪನಿಷದರ್ಥಮಾಹ –
ಇದಾನೀಮಿತಿ ।
ಕರ್ಮಣಾಮುಪಾದಾನೇಽನುಷ್ಠಾನೇ ಯೋ ಹೇತುಸ್ತನ್ನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಽಸ್ಮಿನ್ಗ್ರಂಥ ಆರಭ್ಯತೇ । ಅತಃ ಸನಿದಾನಕರ್ಮೋನ್ಮೂಲನಾರ್ಥತ್ವಾದುಪನಿಷದಃ ಕರ್ಮಕಾಂಡವಿರುದ್ಧತ್ವಾನ್ನ ಗತಾರ್ಥತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನೇ ಹೇತುರ್ನಿಯೋಗಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಸಿದ್ಧತ್ವಾನ್ನ ವಿದ್ಯಯಾ ವಿರೋಧ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಹ –
ಕರ್ಮಹೇತುರಿತಿ ।
ಅಸ್ಯೇದಂ ಸಾಧನಮಿತ್ಯೇತಾವಚ್ಛಾಸ್ತ್ರೇಣ ಬೋಧ್ಯತೇ । ಯಸ್ಯ ಯತ್ರಾಭಿಲಾಷಃ ಸ ತತ್ರ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಕಾಮತ ಏವ । ಅತೋ ನ ನಿಯೋಗಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಕಸಂಭಾವನಾಪೀತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ । ಸತಿ ಕಾಮೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತ್ಯನ್ವಯ ಉಕ್ತಃ ।
ಕಾಮಾಭಾವೇ ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತಿ ವ್ಯತಿರೇಕಮಾಹ –
ಆಪ್ತೇತಿ ।
ಅಭಿಲಷಿತವಿಷಯಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಕಾಮನಿವೃತ್ತೌ ಹೇತುಃ । ನ ವಿದ್ಯಾ ।
ಅತಃ ಕಥಂ ಕರ್ಮಹೇತುಪರಿಹಾರಾಯ ವಿದ್ಯಾರಂಭ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಹ –
ಆತ್ಮಕಾಮತ್ವೇ ಚೇತಿ ।
ಕಾಮಿತವಿಷಯಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಕಾಮಸ್ಯ ತಾತ್ಕಾಲಿಕೋಪಶಮಮಾತ್ರಂ ನ ತೂಚ್ಛೇದಃ । ಪುನರ್ವಿಷಯಾಕಾಂಕ್ಷಾದಿದರ್ಶನಾತ್ । ಆತ್ಮಕಾಮನಾಪಿ ನಿರಂಕುಶಾಽಽತ್ಮೈವ ವಸ್ತು ನಾನ್ಯತ್ತತೋಽಸ್ತೀತ್ಯೇವಂರೂಪಾತ್ಮಕಾಮತ್ವೇ ಸತಿ ಭವತಿ ಕಾಮಯಿತವ್ಯಾಭಾವಾದೇವ । ಆತ್ಮಾನಂ ಹ್ಯದ್ವಯಾನಂದರೂಪಮಜಾನನ್ನೇವ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ವಿಷಯಂ ಪಶ್ಯನ್ಕಾಮಯತೇ । ತತಃ ಕಾಮಸ್ಯಾಽಽತ್ಮಾವಿದ್ಯಾಮೂಲತ್ವಾದಾತ್ಮವಿದ್ಯೈವ ತನ್ನಿವೃತ್ತಿಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಭವತ್ವಾತ್ಮವಿದ್ಯಾ ಕಾಮವಿರೋಧಿನೀ ಕರ್ಮಹೇತುಪರಿಹಾರಾಯ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಪ್ರಸ್ತೂಯತ ಇತಿ ಕಥಮುಕ್ತಂ ತತ್ರಾಹ –
ಆತ್ಮೇತಿ ।
ಆನಂದಮಯಂ ಪರಮಾತ್ಮಾನಮಾದಯ ಶ್ರುತಿರುದಾಹೃತಾ ।
ಏವಂ ತಾವತ್ಕರ್ಮಕಾಂಡೇನಾಗತಾರ್ಥತ್ವಾತ್ಕರ್ಮಭ್ಯೋಽಸಂಭಾವ್ಯಮಾನನಿಃಶ್ರೇಯಸಪ್ರಯೋಜನತ್ವಾಚ್ಚೋಪನಿಷದೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾರಂಭಂ ಸಂಭಾವ್ಯ ಪುನರನಾರಂಭವಾದಿನೋಽಭಿಪ್ರಾಯಮುದ್ಭಾವಯತಿ –
ಕಾಮ್ಯಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಯೋರಿತಿ ।
ಆತ್ಯಂತಿಕಾಗಾಮಿಶರೀರಾನುತ್ಪಾದೇ ಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾನಂ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಂ, ಶರೀರಾನುತ್ಪಾದಶ್ಚ ಹೇತ್ವಭಾವಾದೇವ ಸೇತ್ಸ್ಯತಿ ಕಿಂ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥೋಪನಿಷದಾರಂಭೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಮತಾಂತರಮಾಹ –
ಅಥವೇತಿ ।
ಯದೇವ ಸ್ವರ್ಗಸಾಧನಂ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಾದಿ ತದೇವ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನಂ , ನಿರತಿಶಯಪ್ರೀತೇಃ ಸ್ವರ್ಗಪದಾರ್ಥಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷಾದನ್ಯತ್ರಾಸಂಭವಾತ್ಸತಿ ಶರೀರೇ ಕ್ಲೇಶಾವಶ್ಯಂಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಐಕಭವಿಕಪಕ್ಷೇ ಆದ್ಯಂ ಮತಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ –
ನೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಯದ್ಯಪಿ ವರ್ತಮಾನೇ ದೇಹೇ ಕಾಮ್ಯಂ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಂ ಚ ನಾಽಽರಭೇತ ಮುಮುಕ್ಷುಸ್ತಥಾಽಪಿ ಸಂಚಿತಸ್ಯಾನೇಕಸ್ಯ ಸಂಭವಾದ್ಧೇತ್ವಭಾವೋಽಸಿದ್ಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪ್ರಾಯಣೇನಭಿವ್ಯಕ್ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂಭೂಯೈಕಂ ಶರೀರಮಾರಭಂತೇ , ತತ್ರ ಸರ್ವೇಷಾಮುಪಭೋಗೇನ ಕ್ಷಯಿತತ್ವಾತ್ಸಂಚಿತಂ ಕರ್ಮೈವ ನಾಸ್ತೀತಿಶಂಕಾನಿರಾಕರಣಾಯೋಕ್ತಮ್ –
ವಿರುದ್ಧಫಲಾನೀತಿ ।
ಸ್ವರ್ಗನರಕಫಲಾನಾಂ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾದೀನಾಮೇಕಸ್ಮಿಂದೇಹೇ ಭೋಗೇನ ಕ್ಷಯಾಸಂಭವಾತ್ ಪ್ರಾಯೇಣಾಸ್ಯ ಸರ್ವಾಭಿವ್ಯಂಚಕತ್ವೇ ಪ್ರಮಾಣಾಭಾವಾತ್ಬಲವತಾ ಪ್ರತಿಬದ್ಧಸ್ಯ ದುರ್ಬಲಸ್ಯಾವಸ್ಥಾನಂ ಸಂಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸಂಭಾವನಾಮಾತ್ರಮೇತನ್ನಾತ್ರ ಪ್ರಮಾಣಮಸ್ತೀತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ಕರ್ಮಶೇಷೇತಿ ।
ಪ್ರೇತ್ಯ ಸ್ವಕರ್ಮಫಲಮನುಭೂಯ ತತಃ ಶೇಷೇಣ ಜನ್ಮ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಂತ ಇತಿ ಸ್ವರ್ಗಾದವರೋಹತಾಂ ಕರ್ಮಶೇಷಸದ್ಭಾವಂ ದರ್ಶಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸಂಚಿತಕರ್ಮಸದ್ಭಾವಮಂಗೀಕೃತ್ಯ ದೇಹಾಂತರಾರಂಭೋ ನ ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯಾಹ –
ಇಷ್ಟೇತಿ ।
ಏತದ್ಭಾಟ್ಟಾನಾಂ ಸಿದ್ಧಾಂತವಿರುದ್ಧಮಿತ್ಯಾಹ –
ನೇತಿ ।
ಮುಮುಕ್ಷುಣಾಽನುಷ್ಠಿತಸ್ಯ ನಿತ್ಯಾದೇಃ ಸಂಚಿತಕರ್ಮಕ್ಷಯಾರ್ಥತ್ವಾಭ್ಯುಪಗಮೇಽಪಿ ನಾಭಿಮತಸಿದ್ಧಿರಿತ್ಯಾಹ –
ಯದಿ ನಾಮೇತಿ ।
ಯಚ್ಚೋಕ್ತಂ ಮುಮುಕ್ಷುಃ ಕಾಮ್ಯಾನಿ ವರ್ಜಯೇದಿತಿ ತದಪ್ಯಸತಿ ವಿವೇಕಬಲೇ ದುರ್ಘಟಮ್ ।
ಸತಿ ಮೂಲಾಜ್ಞಾನೇ ಕಾಮೋದ್ಭವಸ್ಯ ದುರ್ನಿವಾರತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹ –
ನ ಚ ಕರ್ಮಹೇತೂನಾಮಿತಿ ।
ನನು ಕಾಮೋ ನಾಜ್ಞಾನಮೂಲಃ ।
ಆತ್ಮವಿದಾಮಪಿ ಕಾಮದರ್ಶನಾದಿತ್ಯತ ಆಹ –
ಸ್ವಾತ್ಮನಿ ಚೇತಿ ।
ಸರ್ವ ಆತ್ಮೇತಿ ಪಶ್ಯತಾಂ ತತ್ತ್ವತೋ ವಿಷಯಾಭಾವಾದೇವ ಕಾಮಾನುಪಪತ್ತಿಃ । ಅಶನಾದಿಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ತು ಕಾಮಾಭಾಸ ಏವ । ವಾಸ್ತವಾಭಿನಿವೇಶಾಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತೇಷಾಮಪ್ಯರ್ಚಿರಾದಿಮಾರ್ಗೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತೇಃ ಕಾಮನಾಽಸ್ತೀತಿ ನಾಽಽಶಂಕನೀಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಸ್ವಯಂ ಚೇತಿ ।
ಯಚ್ಚೋಕ್ತಮಕರಣನಿಮಿತ್ತಪ್ರತ್ಯವಾಯಪರಿಹಾರಾರ್ಥಾನಿ ನಿತ್ಯಾನೀತಿ ತತ್ರಾಽಽಹ –
ನಿತ್ಯಾನಾಂ ಚೇತಿ ।
ಆಗಾಮಿ ದುಃಖಂ ಪ್ರತ್ಯವಾಯ ಉಚ್ಯತೇ । ತಸ್ಯ ಭಾವರೂಪಸ್ಯ ನಾಭಾವೋ ನಿಮಿತ್ತಮ್ । “ಪಾಪಃ ಪಾಪೇನ”(ಬೃ. ಉ. ೩ । ೨ । ೧೩) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ । ನಿಷಿದ್ಧಾಚರಣನಿಮಿತ್ತತ್ವಾದ್ದುಃಖಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
“ಅಕುರ್ವನ್ವಿಹಿತಂ ಕರ್ಮ ನಿಂದಿತಂ ಚ ಸಮಾಚರನ್ । ಪ್ರಸಜ್ಜಂಶ್ಚೇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ನರಃ ಪತನಮೃಚ್ಛತಿ॥” ಇತಿ ಶತೃಪ್ರತ್ಯಯಾದಕರಣಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರತ್ಯವಾಯನಿಮಿತ್ತತ್ವಮವಗತಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ಅತಃ ಪೂರ್ವೇತಿ ।
ಯದಿ ಯಥಾವನ್ನಿತ್ಯನೈನಿಮಿಕಾನುಷ್ಠಾನಮಭವಿಷ್ಯತ್ತದಾ ಸಂಚಿತದುರಿತಕ್ಷಯೋಽಭವಿಷ್ಯತ್ । ನ ಚಾಯಂ ವಿಹಿತಕಾರ್ಷೀದಿತ್ಯತಃ ಪ್ರತ್ಯವಾಯೋ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ ಶಿಷ್ಟೈರ್ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ।
ಯಥಾ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಞ್ಶ್ರೋತ್ರಿಯ ಇತಿ ।
ತತಃ ಶತೃಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯಾನ್ಯಥಾ ವ್ಯುತ್ಪನ್ನತ್ವಾನ್ನ ತದ್ಬಲಾದಕರಣೇ ಹೇತುತ್ವಮವಗಂತುಂ ಶಕ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನು ಲಕ್ಷಣಹೇತ್ವೋಃ ಕ್ರಿಯಾಯಾ ಇತಿ ಶತೃಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯೋಭಯತ್ರ ವಿಧಾನೇ ಸತಿ ಕಿಮಿತಿ ಹೇತುತ್ವಮೇವ ನ ಗೃಹ್ಯತೇ , ತತ್ರಾಽಽಹ –
ಅನ್ಯಥೇತಿ ।
ಭಾವರೂಪಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಭಾವರೂಪಮೇವ ಕಾರಣಮಿತಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿಭಿರವಗತಂ , ಶತೃಪ್ರತ್ಯಯಾದಭಾವಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವಾಭಿಧಾನೇ ಸರ್ವಪ್ರಮಾಣವಿರೋಧಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ನನು ತ್ವಯಾಪ್ಯಕರಣಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಲಕ್ಷಣತ್ವಮಿಷ್ಟಮ್ । ಭಾಟ್ಟೈಶ್ಚಾನುಪಲಂಭಸ್ಯಾಭಾವಪ್ರಮಿತಿಹೇತುತ್ವಮಿಷ್ಯತೇ । ತಾರ್ಕಿಕೈಶ್ಚ ಪ್ರತಿಬಂಧಕಾಭಾವಸ್ಯ ತತ್ತತ್ಪ್ರಾಗಭಾವಸ್ಯ ಚ ತತ್ತತ್ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕತ್ವಮಿಷ್ಯತೇ । ತತ್ಕಥಂ ಭಾವಸ್ಯೈವ ಕಾರಣತ್ವಮ್ । ತದುಕ್ತಮ್ - “ಭಾವೋ ಯಥಾ ತಥಾಽಭಾವಃ ಕಾರಣಂ ಕಾರ್ಯವನ್ಮತಃ” ಇತಿ । ಉಚ್ಯತೇ । ಅಸ್ಮಾಭಿಸ್ತಾವದಭಾವಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪೇಣ ಕಾರಣಂ ನೇಷ್ಟಮ್ । ಕಿಂತು ತಜ್ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಪ್ರತವಾಯಗಮಕತ್ವಮಿಷ್ಟಮ್ । ತೇನ ಚ ರೂಪೇಣ ನ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಜನಕತ್ವಮಿಷ್ಯತೇ । ನಿತ್ಯಾಕರಣಜ್ಞಾನೇ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಾಭಾವಪ್ರಸಂಗಾತ್ । ಭಾಟ್ಟಾನಾಮಪಿ ಚ ಕೇಷಾಂಚಿಜ್ಜ್ಞಾತಸ್ಯ ಯೋಗ್ಯಾನುಪಲಂಭಸ್ಯಾಭಾವಪ್ರತಿಮಿಹೇತುತ್ವಂ , ಸತ್ತಯಾ ತು ಪ್ರಮಿತಿಹೇತುತ್ವೇಽಭಾವಪ್ರಮಾಯಾಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಾಪಾತಃ । ತಾರ್ಕಿಕಾಣಾಮಪಿ ಪ್ರತಿಬಂಧಕಾಭಾವಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವೇ ಅನ್ಯೋನ್ಯಾಶ್ರಯತ್ವಪ್ರಸಂಗಾನ್ನ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತ್ವಮ್ । ಪ್ರಾಗಭಾವಸ್ಯಾಪಿ ಜ್ಞಾತರೂಪೇಣ ಜನ್ಯಜ್ಞಾಪಕತ್ವಮೇವ । ಯಸ್ಮಾದಿದಂ ಪ್ರಾಙ್ನಾಽಸೀತ್ತಸ್ಮಾದಿದಾನೀಂ ಜಾತಮಿತಿ । ನ ತು ಜನಕತ್ವಂ ಪ್ರಾಗಭಾವಸ್ಯ ನಿಯತಪ್ರಾಗ್ಭಾವಿತ್ವೇನ ಕಾರಣತ್ವೇ ಪ್ರಾಕ್ಕಾಲಸ್ಯ ಸ್ವವೃತ್ತಿತಾಪಾತಃ । ಪ್ರಾಗ್ಭಾವಿತ್ವಮಪಿ ಚಾನ್ಯಥಾಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ _ ತತ್ತ್ವಾಲೋಕೇ ।
ಯಸ್ಮಾದಕರಣನಿಮಿತ್ತಪ್ರತ್ಯವಾಯಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ನ ನಿತ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಕಿಂತು “ಕರ್ಮಣಾ ಪಿತೃಲೋಕಃ”(ಬೃ. ಉ. ೧ । ೫ । ೧೬) “ಸರ್ವ ಏತೇ ಪುಣ್ಯಲೋಕಾ ಭವಂತಿ ಇತಿ”(ಛಾ. ಉ. ೨ । ೨೩ । ೧) ಶ್ರುತೇಃ ಪಿತೃಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಫಲಮ್ , ತಸ್ಮಾನ್ನ ಯಥೋಕ್ತಚರಿತಸ್ಯ ಶರೀರಾನುತ್ಪಾದ ಇತ್ಯಾಹ –
ಆಯತ್ನತ ಇತಿ ।
ದ್ವಿತೀಯಮತಮನೂದ್ಯ ದೂಷಯತಿ –
ಯಚ್ಚೋಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ವಿದ್ಯಾಸಹಿತೇನಾಪಿ ಕರ್ಮಣಾಽಽರಭ್ಯಶ್ಚೇನ್ಮೋಕ್ಷಸ್ತರ್ಹ್ಯನಿತ್ಯ ಏವ ।
ಯತ್ಕೃತಕಂ ತದನಿತ್ಯಮಿತಿ ವ್ಯಾಪ್ತಿದರ್ಶನಾದಿತ್ಯುಕ್ತಂ ತತ್ರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಭಂಗಂ ಮನ್ವಾನಃ ಶಂಕತೇ –
ಯದ್ವಿನಷ್ಠಮಿತಿ ।
ಭಾವರೂಪತ್ವಾದಿತಿ । ಯದ್ಭಾವರೂಪಂ ಕಾರ್ಯಂ ತದನಿತ್ಯಮಿತಿ ವ್ಯಾಪ್ತೇಸ್ತವ ಚ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ನಿರತಿಶಯಪ್ರೀತೇರ್ಭಾವತ್ವಾದನಿತ್ಯತ್ವಂ ಸ್ಯಾದೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಪ್ರಧ್ವಂಸಾಭಾವಸ್ಯ ಕಾರ್ಯತ್ವಮಭ್ಯುಪಗಮ್ಯ ಯತ್ಪ್ರಧ್ವಂಸಾತಿರಿಕ್ತಕಾರ್ಯಂ ತದನಿತ್ಯಮಿತಿ ವ್ಯಾಪ್ತಿರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೈವ ।
ವಸ್ತುತಸ್ತು ಪ್ರಧ್ವಂಸಸ್ಯ ಕಾರ್ಯತ್ವಮಪಿ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಾಹ –
ಪ್ರಧ್ವಂಸೇತಿ ।
ಜನ್ಯಾಶ್ರಯತ್ವಂ ತಾವತ್ಪ್ರಧ್ವಂಸಸ್ಯ ನ ಕಾರ್ಯತ್ವಮ್ । ಜನೇರ್ನೈರುಕ್ತೈರ್ಭಾವವಿಕಾರತ್ವಾಭ್ಯುಪಗಮಾತ್ । ನಾಪಿ ಪ್ರಾಗಸತಃ ಸತ್ತಾಸಮವಾಯಾದಿಲಕ್ಷಣಮ್ । ತದನಭ್ಯುಪಗಮಾತ್ । ನಾಪ್ಯುತ್ತರಕಾಲಯೋಗಃ । ಕಾಲೇನ ಸಂಭಂಧಾಭಾವಾತ್ । ಅವಚ್ಛೇದಾವಚ್ಛೇದಕಭಾವಸ್ಯ ಸಂಬಂಧಾಂತರಮೂಲಕತ್ವದರ್ಶನಾತ್ , ತದುತ್ತರಕಾಲಸ್ಯ ಪ್ರಧ್ವಂಸಾವಚ್ಛೇದಕತ್ವಂ ಸ್ವಭಾವಶ್ಚೇದನ್ಯಾವಚ್ಛೇದಕತ್ವಂ ಸ್ವಭಾವೋ ನ ಸ್ಯಾತ್ । ತಸ್ಮಾದಭಾವಸ್ಯ ನಿರ್ವಿಶೇಷಕತ್ವಾತ್ಕಾರ್ಯತ್ವಂ ಕಲ್ಪನಾಮಾತ್ರಪರಮಿತಿ ಭಾವಃ ।
ಕಿಂಚ , ಅಭಾವಸ್ಯ ಭಾವನಿಷೇಧಮಾತ್ರಸ್ವಭಾವತ್ವಾದ್ಭಾವವಿರೋಧಿತ್ವಾಚ್ಚ ನ ಭಾವರೂಪೋ ಧರ್ಮಃ ಸಂಭವತೀತ್ಯಾಹ –
ಭಾವೇತಿ ।
ನನು ಅಭಾವಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ । ತತ್ರಾನಿತ್ಯಃ ಪ್ರಾಗಭಾವಃ ।
ಪ್ರಧ್ವಂಸಾದಯಸ್ತು ನಿತ್ಯಾಃ ತತಃ ಕಥಂ ನಿರ್ವಿಶೇಷತ್ವಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ಯಥಾ ಹೀತಿ ।
ವಿಧಿಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯೈಕಾಕಾರತ್ವಾದೇಕ ಏವ ಭಾವೋವಚ್ಛೇದಕಭೇದಾದ್ಭಿನ್ನ ಇವ ಪ್ರಕಾಶತೇ ಜಾಯತೇ ನಶ್ಯತಿ ಚೇತಿ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗಾತ್ಸಂಖ್ಯಾಗುಣಯೋಗಾದ್ದ್ರವ್ಯವದಭಾವೋ ವಿಕಲ್ಪ್ಯತೇ । ನ ತು ತತ್ತ್ವತಃ ಸವಿಶೇಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಇತಶ್ಚ ನ ತತ್ತ್ವತಃ ಸವಿಶೇಷ ಇತ್ಯಾಹ –
ನ ಹೀತಿ ।
ವಿಶೇಷಣಂ ಹಿ ವಿಶೇಷ್ಯಾನ್ವಯಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್ । ಪ್ರತಿಯೋಗಿನಾ ಚ ವಿಶೇಷಣೇನ ನಾಭಾವಸ್ಯ ಸಹಭಾವೋಽಸ್ತಿ । ಘಟಪ್ರಧ್ವಂಸಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವೇ ಘಟಸ್ಯಾಪಿ ನಿತ್ಯತ್ವಪ್ರಸಂಗಾತ್ । ಘಟಸಹಭಾವಿತ್ವೇ ಚ ತದಭಾವತ್ವವ್ಯಾಘಾತಾದ್ಭಾವಾಭಾವಯೋಃ ಸಹಾನವಸ್ಥಾನರೂಪವಿರೋಧಾಭ್ಯುಪಗಮಾತ್ । ತತಃ ಪ್ರತಿಯೋಗಿವಿಶೇಷಾದಭಾವಃ ಸವಿಶೇಷಃ ಕಾರ್ಯತ್ವಾದಿಧರ್ಮವಾನಿತಿ ವಿಭ್ರಮಮಾತ್ರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏವಂ ಪ್ರಧ್ವಂಸದೃಷ್ಟಾಂತೇನ ಶಂಕಿತಂ ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಪರಿಹೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಾಂತರೇಣಾಽಽಶಂಕಾಂ ನಿಷೇಧಯತಿ –
ವಿದ್ಯಾಕರ್ಮೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ವಿದ್ಯಾಕರ್ಮಣೋಃ ಕರ್ತಾ ನಿತ್ಯ ಇತಿ ಸಾಧನಸಾಂತತ್ಯಾತ್ಸಾಧ್ಯಸಾಂತತ್ಯಂ ನ ವಾಚ್ಯಮ್ । ಕರ್ತೃತ್ತ್ವಸ್ಯಾನುಪರಮೇಽನಿರ್ಮೋಕ್ಷಪ್ರಸಂಗಾದುಪರಮೇ ಚ ಸಾಧನಸಾಂತತ್ಯಾಭಾವಾನ್ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ವಿಚ್ಛಿತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಯಸ್ಮಾನ್ನಿಃಶ್ರೇಯಸಂ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಂ ವಿನಾ ದುಷ್ಪ್ರಾಪಂ ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯುಪಸಂಹಾರಃ ।
ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಮುಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದಪ್ರಸಿದ್ಧಿರಪಿ ವಿದ್ಯಾಯಾ ಏವ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಸಾಧನತ್ವೇ ಪ್ರಮಾಣಮಿತ್ಯಾಹ –
ಉಪನಿಷದಿತಿ ।
ನಿಶಾತನಾತ್ ಶಿಥಿಲೀಕರಣಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಸ್ಯಾಂ ವಿದ್ಯಾಯಾಂ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಾಯಾಂ ಪರಂ ಶ್ರೇಯೋ ಬ್ರಹ್ಮ ಜೀವಸ್ಯೋಪನಿಷಣ್ಣಮಾತ್ಮತಯೋಪಸ್ಥಿತಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏವಮುಪನಿಷದಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾರಂಭಂ ಸಂಭಾವ್ಯ ಪ್ರತಿಪದವ್ಯಾಖ್ಯಾಮಾರಭತೇ –
ಶಂ ಮುಖಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಶಂ ನೋ ಭವತ್ತ್ವಿತಿ । ಸುಖಕೃದ್ಭವತ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಧ್ಯಾತ್ಮಪ್ರಾಣಕರಣಾಭಿಮಾನಿನೀನಾಂ ದೇವತಾನಾಂ ಸುಖಕೃತ್ತ್ವಂ ಕಿಮಿತಿ ಪ್ರಾರ್ಥ್ಯತೇ ತತ್ರಾಽಽಹ –
ತಾಮಸು ಹೀತಿ ।
ಶ್ರವಣಂ ಗುರುಪಾದೋಪಸರ್ಪಣಪೂರ್ವಕಂ ವೇದಾಂತಾನಾಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಾವಧಾರಣಮ್ । ಧಾರಣಂ ಶ್ರುತಸ್ಯಾಪ್ಯವಿಸ್ಮರಣಂ । ಉಪಯೋಗಃ ಶಿಷ್ಯೇಭ್ಯೋ ನಿವೇದನಮ್ ।
ಅನ್ಯದ್ಬ್ರಹ್ಮವಾಯುಶ್ಚಾನ್ಯ ಇತಿ ನಾಽಽಶಂಕನೀಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಪರೋಕ್ಷೇತಿ ।
ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ಇತಿ ಪರೋಕ್ಷೇಣ “ಸ ಬ್ರಹ್ಮ ತ್ಯದಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತ ”(ಬೃ. ಉ. ೩ । ೯ । ೯) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ । ವಾಯುಶಬ್ದೇನ ಚ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತಯಾ ನಿರ್ದೇಶಃ । ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯದ್ಯಪಿ ಸೂತ್ರಾತ್ಮರೂಪೇಣ ವಾಯುಃ ಪರೋಕ್ಷಃ ತಥಾಽಪ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಪ್ರಾಣವಾಯುರೂಪೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಶಬ್ದವಾಚ್ಯತ್ವೇಽಪ್ಯಪರೋಕ್ಷತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ –
ಕಿಂಚೇತಿ ।
ಬಾಹ್ಯಂ ಚಕ್ಷುರಾದಿ ರೂಪದರ್ಶನಾದ್ಯನುಮೇಯತ್ವಾದ್ವ್ಯವಹಿತಮ್ । ಪ್ರಾಣಸ್ತ್ವವ್ಯವಧಾನೇನ ಸಾಕ್ಷಿವೇದ್ಯಃ ಸನ್ನಿಹಿತಶ್ಚ ಭೋಕ್ತುರಿತಿ ಚಕ್ಷುರಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಬೃಹನಾದ್ಬ್ರಹ್ಮ । ಪ್ರಾಣಕೃತೇನ ಹ್ಯಶನಾದಿನಾ ಶರೀರಾದೇರ್ಬೃಹಣಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯಥಾರಾಜ್ಞೋ ದೌವಾರಿಕಂ ಕಶ್ಚಿದ್ರಾಜದಿದೃಕ್ಷುರಾಹ – “ತ್ವಮೇವ ರಾಜಾ” ಇತಿ ತಥಾ ಹಾರ್ದಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ದ್ವಾರಪಂ ಪ್ರಾಣಂ ಹಾರ್ಥಂ ಬ್ರಹ್ಮ ದಿದೃಕ್ಷುರ್ಮುಮುಕ್ಷುರಾಹ –
ತ್ವಾಮೇವ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವದಿಷ್ಯಾಮಿತಿ ।
ಬ್ರಹ್ಮವದನಕ್ರಿಯಾ ಪ್ರಾಣದೇವತಾಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಾ ।
ಸ್ತುತ್ಯಂತರಮಾಹ –
ಋತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ॥೧॥
ಯತ್ನೋಪರಮ ಇತಿ ।
ಸ್ವರೋಷ್ಮವ್ಯಂಜನಪ್ರಮಾದೋ ಮಾ ಭೂದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನ್ಯಥಾ ವಿವಕ್ಷಿತಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿರೇವ ನ ಸ್ಯಾತ್ । ತದುಕ್ತಮ್ - “ಮಂತ್ರೋ ಹೀನಃ ಸ್ವರತೋ ವರ್ಣತೋ ವಾ ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರಯುಕ್ತೋ ನ ತಮರ್ಥಮಾಹ । ಸ ವಾಗ್ವಜ್ರೋ ಯಜಮಾನಂ ಹಿನಸ್ತಿ ಯಥೇಂದ್ರಶತ್ರುಃ ಸ್ವರತೋಽಪರಾಧಾತ್ ॥”(ಪಾ.ಶಿ. ೫೨) ಇತಿ ।
ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ।
ಲಕ್ಷಣಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮ್ । ಋಟುರಷಾಣಾಂ ಮೂರ್ಧಾ । ಇಚುಯಶಾನಾಂ ತಾಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ । ತಸ್ಯಾನ್ಯತ್ರೈವ ಸಿದ್ಧತ್ವಾದಿಹ ಕರ್ಮವ್ಯುಪ್ತತ್ತಿರೇವ ಶಿಕ್ಷಾಶಬ್ದಸ್ಯ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ ।[ರೂಪಮಿತಿ] “ಚಕ್ಷಿಙಃ ಖ್ಯಾಞ್” “ವಾ ಲಿಟಿ ”(ಪಾ.ಸೂ. ೨।೪।೫೫) ಇತಿ ಸೂತ್ರೇಣ ಖ್ಯಾಞಾದಿಷ್ಟೋ ಯಸ್ತಸ್ಯೇದಂ ರೂಪಂ ನ “ಖ್ಯಾ ಪ್ರಕಥೇನ ” ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸೋಪಸರ್ಗಸ್ಯ , ಪ್ರಯೋಗಾನಭಿಧಾನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥
ಸಂಹಿತಾ ವರ್ಣಾನಾಂ ಸನ್ನಿಕರ್ಷಸ್ತದ್ವಿಷಯಮುಪಾಸನಂ ಪ್ರಥಮಂ ಕಥ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಅಧುನೇತಿ ।
ಸನ್ನಿಧಾನಾಚ್ಚ ಸ್ವಶಾಖಾಸಂಹಿತೈವ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ । ಶಂ ನೋ ಮಿತ್ರ ಇತ್ಯಾಶೀರ್ವಾದಃ ಕೃತ್ಸ್ನೋಪನಿಷಚ್ಛೇಷಃ ।
ಸಂಹಿತೋಪನಿಷಚ್ಛೇಷಮಶೀರ್ವಾದಾಂತರಮಾಹ –
ತತ್ರೇತಿ ।
ವಸ್ತೂಪಾಸನಂ ಹಿತ್ವಾ ಪ್ರಥಮತಃ ಶಬ್ದೋಪಾಸನವಿಧಾನೇ ಹೇತುರತಃ ಶಬ್ದೇನೋಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಯತೋಽನ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ।
ಪಂಚಸ್ವಿತಿ ಸಪ್ತಮೀ ತೃತೀಯಾರ್ಥೇ ವಿಪರಿಣೇಯಾ । ಅಧಿಕರಣಶಬ್ದಶ್ಚ ವಿಷಯಪರ್ಯಾಯಃ । ಪಂಚಭಿಃ ಪರ್ಯಾಯೈಃ ವಿಶೇಷಿತಂ ಜ್ಞಾನಂ ವರ್ಣೇಷು ವಕ್ತವ್ಯಮ್ । ಯಥಾ ವಿಷ್ಣುದರ್ಶನಂ ಪ್ರತಿಮಾಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಲೋಕೇಷ್ವಧೀತಿ ।
ಲೋಕಾನಾಧಿಕೃತ್ಯೋಪಾದಾಯ ಧ್ಯೇಯತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ವಿದ್ಯಾಶಬ್ದೇನ ವಿದ್ಯಾಪ್ರತಿಬದ್ಧ ಆಚಾರ್ಯಾದಿರ್ವಿವಕ್ಷಿತಃ । ತಥೈವ ಪ್ರಜಾಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿಬದ್ಧಃ ಪ್ರಿತ್ರಾದಿರ್ವಿವಕ್ಷಿತಃ ।
ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮಿತಿ ।
ಆತ್ಮಾನಂ ಭೋಕ್ತಾರಮಧಿಕೃತ್ಯ ಯದ್ವರ್ತತೇ ಜಿಹ್ವಾದಿ ತದ್ವಿವಕ್ಷಿತಮ್ । ಸರ್ವತ್ರ ತತ್ತದಭಿಮಾನೀನಿ ದೇವತೈವ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ । ಅನ್ಯಸ್ಯೋಪಾಸ್ಯತ್ವಾಸಂಭವಾದಿತಿ ।
ವಿಧಿಶೇಷಮರ್ಥವಾದಮಾಹ –
ತಾ ಏತಾ ಇತಿ ।
ಸಂಹಿತೋಪನಿಷದಃ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಇತ್ಯುತ್ಪತ್ತಿವಿಧಿರುಕ್ತಃ ।
ಕಥಂ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಇತ್ಯಾಕಾಂಕ್ಷಾಯಾಂ ವಿನಿಯೋಗವಿಧಿಮಾಹ –
ಅಥ ತಾಸಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಕರ್ತುರೇಕತ್ವಾದನುಷ್ಠೇಯಾನಾಂ ಬಹುತ್ವಾದವಶ್ಯಂಭಾವಿನಿ ಕ್ರಮೇ ವಿಶೇಷನಿಯಮರ್ಥೋಽಥಶಬ್ದಃ । “ಹೃದಯಸಾಗ್ರೇಽವದ್ಯತ್ಯಥ ಜಿಹ್ವಾಯಾ ಅಥ ವಕ್ಷಸಃ” ಇತಿವತ್ । ಉಪಪ್ರದರ್ಶ್ಯಂತೇ ಪರಾಮೃಶ್ಯಂತೇ । ಅವಿಕಾರವಿಧಿಪ್ರದರ್ಶನಾಯ, ಯಥಾ ಷಡ್ಯಾಗಾಃ ಸಮುಚ್ಚಿತಾಃ । ಫಲಸಾಧನಮಧಿಕಾರಾಂಶೇನಾಭೇದಾತ್ ।
ತಥಾ ಪಂಚೋಪನಿಷದಃ ಸಮುಚ್ಚಿತಾಃ ಪ್ರಜಾದಿಫಲಕಾಮಸ್ಯಾನುಷ್ಠೇಯಾ ಇತ್ಯಾಹ –
ಯಃ ಕಶ್ಚಿದಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಫಲಕಾಮಿನಾನುಷ್ಠೀಯಮಾನಂ ಸಂಹಿತೋಪಾಸನಂ ಕಾಮಿತಫಲಾಯ ಭವತಿ । ಫಲಾನಭಿಸಂಧಿನಾ ತ್ವನುಷ್ಠೀಯಮಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾರ್ಥಂ ಭವತಿ । ಮೇಧಾಹೀನೇನ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽವಗಂತುಮಶ್ಯಕ್ಯತ್ವಾನ್ಮೇಧಾಕಾಮಸ್ಯ ಜಪೋಽಪಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾರ್ಥೋ ಭವತಿ । ಶ್ರೀವಿಹೀನೇನ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಯಾಗಾದ್ಯನುಷ್ಠಾತುಂ ನ ಶಕ್ಯತ ಇತಿ ಶ್ರೀಕಾಮಸ್ಯ ಹೋಮೋಽಪಿ ಪರಂಪರಯಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೋಪಯೋಗೀತಿ ಮಹತ್ತಾತ್ಪರ್ಯಂ ವಿದ್ಯಾಸನ್ನಿಧಿಸಮಾಮ್ನಾತಾನಾಂ ಸರ್ವತ್ರ ದ್ರಷ್ಠವ್ಯಮ್ ॥೩॥
ಅವಾಂತರತಾತ್ಪರ್ಯಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಹ –
ಯಶ್ಛಂದಸಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಸಂಬಭೂವೇತಿ ಜನ್ಮವಾಚಕೇ ಪದೇ ಶ್ರೂಯಮಾಣೇ ಕಿಮಿತಿ “ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ಲೋಕಾನಭ್ಯತಪತ್”(ಛಾ. ಉ. ೨ । ೨೩ । ೨) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತ್ಯಂತರಾನುಸಾರೇಣಾಽಽತ್ಮಜ್ಞಾನಯೋಗ್ಯಕಾರ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಭಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ ತತ್ರಾಽಽಹ ।
ನ ಹೀತಿ ।
ಪುರುಷವಿಪರಿಣಾಮ ಇತಿ । ಭೂಯಾಸಮಿತ್ಯುತ್ತಮಪುರುಷಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಪುರುಷತ್ವೇನ ವಿಪರಿಣಾಮಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಚೇತನಶಬ್ದಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಕಥಂ ? ಕಥಂ ಚೇಂದ್ರಶಬ್ದೇನಾಭಿಧಾನಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಾಭೇದವಿವಕ್ಷಯೇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಹ –
ಬ್ರಹ್ಮಣ ಇತಿ ।
ಬ್ರಹ್ಮಾಭೇದೇನ ಪ್ರಾರ್ಥಿತದಾನೇ ಸಮರ್ಥಶ್ಚೇದೋಂಕಾರಃ ಕಿಮಿತಿ ಸರ್ವೈರ್ನೋಪಾಸ್ಯತ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಹ –
ಮೇಧಯೇತಿ ।
ಲೌಕಿಕಪ್ರಜ್ಞಯೇತಿ ।
ಶಾಲಗ್ರಾಮಾದಿಶ್ವಿವ ದೇವತಾಬುದ್ಧ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ । ನೈತೇಷ್ವಾರ್ಷೇಯಾದಿ ಮೃಗ್ಯಮ್ । ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತ್ಪನ್ನತ್ವಾತ್ । “ವಸ ನಿವಾಸೇ , ವಸ ಆಚ್ಛಾದನೇ” ಇತಿ ಧಾತುದ್ವಯದುಪ್ರತ್ಯಯಃ ಶೀಲೇಽರ್ಥೇ । ವಸುರ್ವಸನಶೀಲಃ । ಪರಾಚ್ಛಾದನಶೀಲೋ ವಾ ವಸುಃ । ಅತಿಶಯೇನ ವಸುರ್ವಸೀಯಾಂಸ್ತಸ್ಮಾದ್ವಸೀಯಸಃ । ಈಲೋಪಶ್ಛಾಂದಸಃ ।
ವಸುಮಾನ್ವಸುಶಬ್ದೇನ ಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಽಽಹ –
ವಸುಮತ್ತರಾದ್ವೇತಿ ।
ಪೂರ್ವೋಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಮಾಹ –
ಕಿಂಚೇತಿ ।
ಯದುಕ್ತಂ “ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣೋ ಮಾಮಾಯಂತು” ಇತಿ ತತ್ರ ದೃಷ್ಟಾಂತಮಾಹ –
ಯಥೇತಿ ।
ವೃತ್ತಾನುವಾದಪೂರ್ವಕಮುತ್ತರಾನುವಾಕಸ್ಯ ಸಂಬಂಧಮಾಹ –
ಸಂಹಿತಾವಿಷಯಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ವ್ಯಾಹೃತೀನಾಂ ಶ್ರದ್ಧಾಗೃಹೀತತ್ವಾತ್ತತ್ಪರಿತ್ಯಾಗೇನೋಪದಿಶ್ಯಮಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನ ಬುದ್ಧಿಮಾರೋಹೇದಿತಿ ತತೋ ವ್ಯಾಹೃತಿಶರೀರಂ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾಖ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಂತರ್ಹೃದಯೇ ಧ್ಯೇಯತ್ವೇನೋಪದಿಶ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಮಹ ಇತಿ ವ್ಯಾಹೃತಾವಂಗಿಬ್ರಹ್ಮದೃಷ್ಟಿಃ ಕರ್ತವ್ಯಾ ।
ತತ್ರ ಕಿಂ ಸಾಮ್ಯಮಿತ್ಯತ ಆಹ –
ಮಹದ್ಧೀತಿ ।
ಯಥಾ ದೇವದತ್ತಸ್ಯ ಪಾದಾದೀನ್ಯಂಗಾನಿ ಮಧ್ಯಭಾಗಶ್ಚಾಂಗೀ , ಇತರೇಷಾಮಂಗಾನಾಮಾತ್ಮಾ ಕಥ್ಯತೇ ವ್ಯಾಪಕತ್ವಾತ್ । ತಥಾ ಮಹೋವ್ಯಾಹೃತಿರ್ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮಧ್ಯಭಾಗ ಆತ್ಮೇತಿ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ । ಇತರಾಶ್ಚ ವ್ಯಾಹೃತಯಃ ಪಾದಾದ್ಯವಯವತ್ವೇನ ಕಲ್ಪ್ಯಂತೇ । ಪ್ರಥಮವ್ಯಾಹೃತಿಃ ಪಾದೌ , ದ್ವಿತೀಯಾ ಬಾಹೂ , ತೃತೀಯಾ ಶಿರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ವ್ಯಾಹೃತ್ಯವಯವಂ ಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸೀತೇತ್ಯುತ್ಪತ್ತಿವಿಧಿರುಕ್ತಃ ।
ಇದಾನೀಮಂಗವಿಶೇಷವಿಧಿಃ ಕಥ್ಯತೇ –
ಭೂರಿತಿ ವಾ ಅಯಂ ಲೋಕ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ತತ್ರೈಕೈಕಾ ವ್ಯಾಹೃತಿಶ್ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರಾಽವಗಂತವ್ಯೇತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಮಾಹ –
ಅಯಂ ಲೋಕ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಏಕೈಕಾ ವ್ಯ್ಯಾಹೃತಯೋ ಯದಾ ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರಾಶ್ಚಿಂತ್ಯಂತೇ ತದಾ ಷೋಡಶಕಲಃ ಪುರುಷ ಉಪಾಸಿತೋ ಭವತೀತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಸಂಕ್ಷೇಪಮಾಹ –
ತಾ ವಾ ಏತಾ ಇತಿ ।
ಸ ವೇದ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಬ್ರಹ್ಮವೇದನಂ ಫಲತ್ವೇನ ನ ಸಂಕೀರ್ತ್ಯತೇಽಧಿಕಾರವಿಧಿವಾಕ್ಯೇ ।
ಕಿಂತು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನು ವಾಕೇನಾಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನೇ ಗುಣವಿಧಾನಂ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ ಸೂಚಯಿತುಮಿತ್ಯಾಹ –
ನ ತದ್ವಿಶೇಷವಿವಕ್ಷುತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಯದಿ ವ್ಯಾಹೃತ್ಯವಯವಮೇವ ಬ್ರಹ್ಮೋತ್ತರತ್ರೋಪಾಸ್ಯತೇ ತದೈವೋಪಾಸಕಸ್ಯ ಪ್ರಥಮವ್ಯಾಹೃತ್ಯಾತ್ಮಕೇಽಗ್ನೌ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಭಿಧಾನಂ ಘಟೇತ ।
ತಸ್ಮಾದ್ವ್ಯಾಹೃತ್ಯಾತ್ಮಕದೇವತಾಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಭಿಧಾನಂ ಉಪಾಸನೈಕತ್ವೇ ಲಿಂಗಮಾಹ –
ಲಿಂಗಾಚ್ಚೇತಿ ।
ಕಿಂಚೈಕತ್ರ ಪ್ರಧಾನವಿದ್ಯಾವಿಧಿರಪರತ್ರ ಗುಣವಿಧಿರಿತ್ಯೇವಮನುವಾಕಭೇದೇ ಚರಿತಾರ್ಥೇ ನಾನನ್ಯಥಾಸಿದ್ಧಂ ಭೇದಕಂ ಪ್ರಮಾಣಮುಪಲಭ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ವಿಧಾಯಕಾಭಾವಾಚ್ಚೇತಿ ।
ವಿಧಾಯಕ ಇತಿ । ಭಿನ್ನವಿದ್ಯಾಬೋಧಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತದುಪಲಭ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ।
ಜ್ಞಾನಾಕಾರಪರಿಣಾಮಿನಿ ಮನಸ್ಯೇವೋಪಲಭ್ಯತ್ವಾದ್ಧ್ಯಾಯಿಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಜಡಸ್ಯ ಮನಸಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತದಧಿಷ್ಠಾತೃತಯಾ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೋಽನುಮೀಯತೇ । ತಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಸಕಲಕರಣಾಧಿಷ್ಠಾತೃತ್ವೇನ ಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಾದಿತಿ ತಲ್ಲಿಂಗತ್ವಮುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸ್ವಾರಾಜ್ಯಂ ನಿರಂಕುಶಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಜಗತ್ಸ್ರಷ್ಟುತ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ನ ಭವತೀತ್ಯಾಹ –
ಅಂಗಭೂತಾನಾಂ ದೇವಾನಾಮಿತಿ ।
ಸಾವಧಿಕಮೈಶ್ವರ್ಯಮೇವಾಽಽಹ –
ಆಪ್ನೋತೀತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಉತ್ತರೋಽಪ್ಯನುವಾಕಃ ಪ್ರಕಾರಾಂತರೇಣ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೋಪಾಸನವಿಷಯ ಇತ್ಯಾಹ –
ಯದೇತದಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಪ್ರುಥಿವ್ಯಾದೇಃ ಕಥಂ ಪಾಂಕ್ತತ್ವಮಿತ್ಯಾಕಾಂಕ್ಷಾಯಾಂ ಪಂಕ್ತ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಯ ಚ್ಛಂದಸಃ ಸಂಪಾದನಾದಿತ್ಯಾಹ –
ಪಂಚಸಂಖ್ಯೇತಿ ।
ನ ಕೇವಲಂ ಪಂಚಸಂಖ್ಯಾಯೋಗಾತ್ಪಂಕ್ತಿಚ್ಛಂದಃಸಂಪಾದನಂ ಯಜ್ಞತ್ವಸಂಪಾದನಮಪಿ ಕರ್ತುಂ ಶಕ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಪಾಂಕ್ತಶ್ಚ ಯಜ್ಞ ಇತಿ ।
ಪತ್ನೀಯಜಮಾನಪುತ್ರದೈವಮಾನುಷವಿತ್ತೈಃ ಪಂಚಭಿಃ ಸಂಪಾದ್ಯತ ಇತಿ ಯಜ್ಞಃ ಪಾಂಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
“ಉತ್ಕೃಷ್ಟದೃಷ್ಟಿರ್ನಿಕೃಷ್ಟೇ ಫಲವತೀ” ಇತಿ ನ್ಯಾಯಾದ್ಬಾಹ್ಯಪಾಙಕ್ತರೂಪೇಣಾಽಽಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಪಾಂಕ್ತತ್ರಯಮವಗಂತವ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಽಽಹ –
ಏಕಾತ್ಮತಯೇತಿ ।
ವೃತ್ತಾನುವಾದಪೂರ್ವಕಮುತ್ತರಾನುವಾಕಮವತಾರಯತಿ –
ವ್ಯಾಹೃತ್ಯಾತ್ಮನ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ವೇದವಿದಾಂ ಹಿ ಸರ್ವಾಃ ಕ್ರಿಯಾ ಓಂಕಾರಮುಚ್ಚಾರ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಂತೇ ತತಸ್ತಸ್ಯ ಶ್ರದ್ಧಾಗೃಹೀತತ್ವಾತ್ತತ್ಪರಿಹಾರೇಣೋಪದಿಷ್ಟಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನ ಬುದ್ಧಿಮಾರೋಹೇದತಸ್ತಮಾದಾಯೈವೋಪಾಸನಂ ವಿಧಾಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನ್ವೋಂಕಾರಸ್ಯ ಶಬ್ದಮಾತ್ರಸ್ಯಾಚೇತನತ್ವಾದಹಮನೇನೋಪಾಸಿತ ಇತಿ ಜ್ಞಾನಾಭಾವಾತ್ಕಥಂ ಫಲದಾತೃತ್ವ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ಪರಾಪರೇತಿ ।
ಪ್ರತಿಮಾದ್ಯರ್ಚನ ಇವ ಸರ್ವತ್ರೇಶ್ವರ ಏವ ಫಲದಾತೇತಿ ಭಾವಃ ।
ಓಂಕಾರೇ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಾಧ್ಯಾಸೇ ಕಿಂ ಸಾದೃಶ್ಯಮಿತ್ಯತ ಆಹ –
ಓಮಿತೀದಮಿತಿ ।
ಸರ್ವಾಸ್ಪದತ್ವಮೋಂಕಾರಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಸಾದೃಶ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ಗೀತಿರಹಿತಾ ಋಚ ಉಚ್ಯಂತೇ ।
ಪ್ರತಿಗರಮಿತಿ ।
ಓಽಥಾಮೋದೈವೇತಿ ಶಬ್ದಮಧ್ವರ್ಯುಃ ಪ್ರತಿಗೃಣಾತಿ ಹೋತುಃ ಶಂಸನಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರತಿಶಸನಮುಚ್ಚಾರಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯನ್ನಿತಿ ।
“ವಚ ಪರಿಭಾಷಣೇ” ಇತ್ಯಸ್ಯ ರೂಪಂ ಪ್ರಥಮವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ । ದ್ವೇತೀಯೇ “ವಹ ಪ್ರಾಪಣೇ” ಇಯಸ್ಯ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ।
ವ್ಯವಹಿತಾನುವಾಕೇನ ಸಂಬಂಧಮಾಹ –
ವಿಜ್ಞಾನಾದೇವೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಅಪರವಿದ್ಯಾಸಹಕಾರಿತಯಾ ತತ್ಫಲೇನೈವ ಫಲವತ್ತ್ವಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಮುತ್ತರಾನುವಾಕಾರಂಭ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಲೌಕಿಕಸಂವ್ಯವಹಾರೋ ವಿವಾಹಾದಿಃ ।
ಪುನಃ ಪುನಃ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಪ್ರವಚನಗ್ರಹಣಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಮಾಹ –
ಸರ್ವೈರೇತೈರಿತಿ ।
ಕಿಮಿತಿ ತತ್ನತೋಽನುಷ್ಠೇಯೇ ತತ್ರಾಽಽಹ –
ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾಧೀನಮಿತಿ ।
ತ್ರಯಾಣಾಮೃಷೀಣಾಂ ಮತಭೇದೋಪನ್ಯಾಸೇನ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಪ್ರವಚನಯೋರೇವಾದರಂ ವಿವೃಣೋತಿ –
ಸತ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾರ್ಥ ಇತಿ ಜಪಾರ್ಥಃ “ ಇಷೇ ತ್ವೇತಿ ಶಾಖಾಂ ಛಿನತ್ತಿ” ಇತಿವತ್ । ಅನ್ಯತ್ರ ವಿನಿಯೋಜಕಂ ಶ್ರುತ್ಯಾದಿಪ್ರಮಾಣಮಪಿ ನೋಪಲಭ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ನ ಚಾನ್ಯಾರ್ಥತ್ವಮಿತಿ ।
ಅಕ್ಷಿತಮಸೀತ್ಯಾದಿವದುಪಾಸನಾವಿಧಿಶೇಷತ್ವಂ ವಾ ವಕ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ । ಜ್ಞಾನಸಾಧನಕ್ರಿಯಾವಿಧೇಃ ಪ್ರಕ್ರಾಂತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಹಂ ವೃಕ್ಷಸ್ಯೇತಿಮಂತ್ರಸ್ಯರ್ಷಿಸ್ತ್ರಿಶಂಕುಃ , ಪಂಕ್ತಿಶ್ಛಂದಃ , ಪರಮಾತ್ಮಾ ದೇವತಾ , ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾರ್ಥೇ ಜಪೇ ವಿನಿಯೋಗಃ ।
ನ ಕೇವಲಮಸ್ಯ ಜಪೋ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಿ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಪೀತ್ಯಾಹ –
ಋತಂ ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಉತ್ತರಾನುವಾಕಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಮಾಹ –
ವೇದಮನೂಚ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ವಿದ್ಯೋತ್ಪತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ನಿತ್ಯನೈಮಿತ್ತಿಕಾನ್ಯನುಷ್ಠೇಯಾನೀತ್ಯೇಕೋ ನಿಯಮ ಉಕ್ತಃ ।
ಪ್ರಾಗೇವ ಚಾನುಷ್ಠೇಯಾನೀತಿ ನಿಯಮಾಂತರಮಾಹ –
ಪ್ರಾಗುಪನ್ಯಾಸಾಚ್ಚ ಕರ್ಮಣಾಮಿತಿ ।
ಸಂಗ್ರಹವಾಕ್ಯಂ ವಿವೃಣೋತಿ ಕೇವಲೇತ್ಯಾದಿನಾ । ಅವಿದ್ಯಯಾ ಕರ್ಮಣಾ ಮೃತ್ಯುಮಧರ್ಮ ತೀರ್ತ್ವೇತಿ ಮಂತ್ರೋಽಪಿ ವಿದ್ಯೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರಾಗೇವ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಂ ಸೂಚಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
“ಋತಂ ಚ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಪ್ರವಚನೇ ಚ”(ತೈ.ಉ. ೧ । ೯ । ೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪೂರ್ವತ್ರ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಮುಕ್ತಮೇವಾತಃ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ಋತಾದೀನಾಮಿತಿ ।
ವಿಚಾರಮಕೃತ್ವಾ ಗುರುಕುಲಾನ್ನ ನಿವರ್ತಿತವ್ಯಮ್ ।
ಕಿಂತ್ವಧ್ಯಯನವಿಧೇರರ್ಥಾವಬೋಧನದ್ವಾರೇಣ ಪುರುಷಾರ್ಥಪರ್ಯವಸಾಯಿತಾಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಮಕ್ಷರಗ್ರಹಣಾನಂತರಮರ್ಥಾವಬೋಧೇ ಪ್ರಯತಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಗ್ರಂಥಗ್ರಹಣಾದನ್ವಿತಿ ।
“ವೇದಮಧೀತ್ಯ ಸ್ನಾಯಾತ್” ಇತಿ ಸ್ಮೃತಿರಪ್ಯೇತಚ್ಛತಿ ವಿರುದ್ಧೇತ್ಯಾಹ –
ಅತೋಽವಗಮ್ಯತ ಇತಿ ।
ವಕ್ತವ್ಯಮಿತಿ ।
ವಚನಾರ್ಹಂ ಪರಸ್ಯ ಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಆದ್ಯಾನುವಾಕೇ ಕೇವಲಾಯಾ ವಿದ್ಯಾಯಾ ನಿಃಶ್ರಯಸಸಾಧನತ್ವಮುಕ್ತಮಪಿ ಸ್ಫುಟೀಕರ್ತುಂ ಕರ್ಮವಿಧಿಮುಪಲಭ್ಯ ಪ್ರಸಂಗಾತ್ಪುನರ್ವಿಚಾರಯಿತುಮುಪಕ್ರಮತೇ –
ಅತ್ರೈತಚ್ಚಿಂತ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ವಿವೇಕಾರ್ಥಮಿತಿ ಪೃಥಕ್ಫಲತ್ವಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । “ ಭೂತಂ ಭವ್ಯಾಯೋಪದಿಶ್ಯತೇ” ಇತಿ ನ್ಯಾಯೇನಾಽಽತ್ಮಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಪಿ ಕರ್ಮಕರ್ತೃಸಂಸ್ಕಾರತಯಾ ಕರ್ಮವಿಧಿಶೇಷತ್ವಾಚ್ಛುತಸ್ಯಾಪಿ ಫಲಸ್ಯಾರ್ಥವಾದಮಾತ್ರತ್ವಾತ್ಕರ್ಮಭ್ಯ ಏವ ಪರಂ ಶ್ರೇಯ ಇತಿ ಪೂರ್ವಃ ಪಕ್ಷಃ ।
ಸಿದ್ಧಾಂತಮಾಹ –
ನ ನಿತ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಯದ್ಯಪ್ಯಧ್ಯಯನವಿಧಿಪ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾ ಕೃತ್ಸ್ನೋ ವೇದಾರ್ಥಂ ಏಕೇನ ವಿಚಾರಿತವ್ಯಸ್ತಥಾಽಪ್ಯಧ್ಯಯನವಿಧೌ ಪ್ರತಿವಾಕ್ಯಾಧ್ಯಯನಂ ಪ್ರತಿವಾಕ್ಯಾರ್ಥವಿಚಾರಂ ಚ ವ್ಯಾಪಾರಭೇದಾತ್ತತ್ಪ್ರಯುಕ್ತಽಭ್ಯುದಯಕಾಮಸ್ಯ ಕರ್ಮೋಪಯೋಗಿವಾಕ್ಯಾರ್ಥಜ್ಞಾನವತ್ತ್ವಮಾತ್ರೇಣ ಕರ್ಮಣ್ಯಧಿಕಾರಸಂಭವಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ಯ ತತ್ರಾನುಪಯೋಗಿತ್ವಾನ್ನ ಸಮಸ್ತವೇದಾರ್ಥಜ್ಞಾನವತಃ ಕರ್ಮಾಧಿಕಾರೇ ಪ್ರಮಾಣಮಸ್ತೀತ್ಯಾಹ –
ತಚ್ಚ ನೇತಿ ।
ಯದ್ಯಪಿ ಚಾಧ್ಯಯನವಿಧಿಪ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾ ವೇದಾಂತವಿಚಾರೋಽಪಿ ಕೃತೋ ಗುರುಕುಲ ಏವ ತಥಾಽಪಿ ನ ಸಮಸ್ತವೇದಾರ್ಥಜ್ಞಾನವತೋಽಧಿಕಾರಃ ।
ಉಪಾಸನಾಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ಯ ಪೃಥಗ್ಭಾವಾದಿತ್ಯಾಹ –
ಶ್ರುತಜ್ಞಾನೇತಿ ।
ಶ್ರುತಾದ್ಗುರುಕುಲೇ ವಿಚಾರಿತಾದ್ವಾಕ್ಯಾತ್ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನೋಪಯೋಗಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾನಂ ತಾವನ್ಮಾತ್ರೇಣ ಕರ್ಮಣ್ಯಧಿಕ್ರಿಯತೇ ನ ಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಫಲಮುಪಾಸನಮಪೇಕ್ಷತೇ ವ್ಯತಿರೇಕಾಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಧ್ಯಯನವಿಧಿವ್ಯಾಪಾರೋಪರಮೇಽನುಷ್ಠೇಯಂ ತಥಾಭೂತಂಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನಮೇವ ನಾಸ್ತಿ, ಮಾನಾಭಾವಾದಿತಿ ನ ವಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಉಪಾಸನಂ ಚೇತಿ ।
ಏತಚ್ಚ ಕರ್ಮಮೀಮಾಂಸಾನ್ಯಾಯಾಂಗೀಕಾರಮಾತ್ರೇಣೋಕ್ತಮ್ । ವಸ್ತುತಶ್ಚ ಶ್ರೋತವ್ಯವಿಧಿಪ್ರಯುಕ್ತ ಏವೋಪನಿಷದ್ವಿಚಾರಾರಂಭೋ ಭಿನ್ನಾಧಿಕಾರಃ । ಕರ್ಮಕಾಂಡವಿಚಾರೋಽಪ್ಯುತ್ತರವಿಧಿಪ್ರಯುಕ್ತ ಏವೇತಿ ಪ್ರಕಟಾರ್ಥೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ । ಕೇವಲಂ ಕರ್ಮ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನಮಿತಿ ಪಕ್ಷಂ ನಿರಸ್ಯ ವಿದ್ಯಾಸಮುಚ್ಚಿತಂ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನಮಿತಿ ಪಕ್ಷಾಂತರಮಾಶಂಕ್ಯ ನಿಷೇಧತ್ತಿ ಏವಂ ತರ್ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ । “ನ ಸ ಪುನರಾವರ್ತತೇ” (ಶರಭೋಪನಿಷತ್) ಇತಿ ವಚನಾದಾರಭ್ಯೋಽಪಿ ಮೋಕ್ಷೋ ನಿತ್ಯ ಇತಿ ನ ಶಕ್ಯಂ ವಕ್ತುಮ್ । ಪ್ರಸಿದ್ಧಪದಾರ್ಥಯೋಗ್ಯತ್ವಮುಪಾದಾಯ ವಚನಸ್ಯ ಸಂಸರ್ಗಜ್ಞಾಪಕತ್ವಾತ್ । ನ ಚಾರಭ್ಯಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವೇ ಯೋಗ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್ । ಅನ್ಯಥಾ ವಚನಸ್ಯ ಕಾರಕತ್ವಪ್ರಸಂಗಾತ್ ।
“ಅಂಧೋ ಮಣಿಮವಿಂದತ್” ಇತ್ಯಾದಿಷ್ವಪಿ ಯೋಗ್ಯತಾಕಲ್ಪನಪ್ರಸಂಗಾದಿತ್ಯಾಹ –
ನ ಜ್ಞಾಪಕತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಕರ್ಮ ಪ್ರಧಾನಂ ವಿದ್ಯಾ ಚೋಪಸರ್ಜನಮಿತಿ ಸಮುಚ್ಚಯಂ ನಿರಸ್ಯ ಸಮಸಮುಚ್ಚಯೇಽಪ್ಯತಿದಿಶತಿ –
ಏತೇನೇತಿ ।
ಅನಿತ್ಯತ್ವಾದಿದೋಷಪ್ರಸಂಗೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಮೋಕ್ಷೇತಿ ।
ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ಪ್ರತಿಬಂಧಹೇತುರವಿದ್ಯಾಽಧರ್ಮಾದಿಸ್ತನ್ನಿವರ್ತಕೇ ವಿದ್ಯಾಕರ್ಮಣೀ ನ ಸ್ವರೂಪೋತ್ಪಾದಕೇ । ತತಃ ಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾನಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವಮ್ ।
ಪ್ರಧ್ವಂಸಸ್ಯ ಚ ಕೃತಕಸ್ಯಾಪಿ ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । “ಭಿದ್ಯತೇ ಹೃದಯಗ್ರಂಥಿಃ”(ಮು. ಉ. ೨ । ೨ । ೯) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ ಕೇವಲವಿದ್ಯಾಸಾಧ್ಯೈವಾವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತಿಃ ನ ತತ್ರ ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಸಹಕಾರ್ಯಪೇಕ್ಷಾ ಕರ್ಮಫಲಂ ತ್ವನ್ಯದೇವ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯಾಹ –
ನ ಕರ್ಮಣ ಇತಿ ।
ಉತ್ಪತ್ತಿಃ ಪುರೋಡಾಶಾದೇಃ । ಸಂಸ್ಕಾರೋ ವ್ರೀಹ್ಯಾದೇಃ । ವಿಕಾರಃ ಸೋಮಸ್ಯ । ಆಪ್ತಿರ್ವೇದಸ್ಯ । ಕರ್ಮಫಲಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್ । ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ತು ಮೋಕ್ಷಸ್ಯಾನಾದಿತ್ವಾದನಾಧೇಯಾತಿಶಯತ್ವಾದವಿಕಾರತ್ವಾನ್ನಿತ್ಯಾಪ್ತತ್ವಾಚ್ಚ ಕರ್ಮಫಲಾದ್ವೈಪರೀತ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಗತಿಶ್ರುತೇರಿತಿ ।
ಅರ್ಚಿರಾದಿಗತಿಶ್ರವಣಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಾದ್ಬಹಿಃಸ್ಥಿತಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಮೋಕ್ಷಃ । ತತೋ ನಿತ್ಯಾಪ್ತತ್ವಮಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಗತ್ವಾ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಕಿಂ ಸಂಯೋಗಲಕ್ಷಣಾ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಲಕ್ಷಣಾ ವಾ , ನೋಭಯಥಾಽಪೀತ್ಯಾಹ –
ನ ಸರ್ವಗತತ್ವಾದಿತಿ ।
ಗತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಸ್ತಾತ್ಪರ್ಯಂ ಶಂಕಾಪೂರ್ವಕಂ ದರ್ಶಯತಿ –
ಗತ್ಯೈಶ್ವರ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಸಮುಚ್ಚಯಮಭ್ಯುಪಗಮ್ಯ ಕರ್ಮಕಾರ್ಯಂ ಕಿಂಚಿನ್ಮೋಕ್ಷೇ ನ ಸಂಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।
ಸೋಽಪಿ ನ ಸಂಭವತೀತ್ಯಾಹ –
ವಿರೋಧಾಚ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಯದಿ ಕರ್ತ್ರಾದಿಕಾರಕಭೇದಸ್ಯ ಸತ್ಯತ್ವಾಂಶಮಪಾಬಾಧ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಮುಪದಿಶ್ಯತೇ ತದಾ ಮಿಥ್ಯಾರ್ಥತ್ವಾತ್ಕರ್ಮವಿಧೀನಾಮಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ –
ವಿಹಿತತ್ವಾದಿತಿ ।
ಶಂಕಾಂ ವಿವೃಣೋತಿ –
ಯದೀತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಅಧ್ಯಯನವಿಧಿಗೃಹೀತಾನಾಂ ಶ್ರುತೀನಾಂ ಪುರುಷಾರ್ಥೋಪದರ್ಶಕತ್ವೇನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಂ ವಕ್ತವ್ಯಮ್ । ನ ತು ಭೇದಸ್ಯ ಸತ್ಯತ್ವೇನ ।
ತತಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಸಿದ್ಧಂ ಕಾರಕಾದಿಭೇದಮರ್ಥಕ್ರಿಯಾಸಮರ್ಥಮಾದಾಯ ಪ್ರವೃತ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಂ ನ ವಿರುಧ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ನ ಪುರುಷಾರ್ಥೇತಿ ।
ಸಂಗ್ರಹವಾಕ್ಯಂ ವಿವೃಣೋತಿ –
ವಿದ್ಯೋಪದೇಶಪರಾ ತಾವದಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಪೂರ್ವಂ ಸತಮಿಥ್ಯಾವಿಷಯತ್ವೇನ ವಿದ್ಯಾಕರ್ಮಣೋರ್ವಿರೋಧಮಾದಾಯ ಸಮುಚ್ಚಯೋ ನಿರಸ್ತಃ ।
ಇದಾನೀಂ ಕಾಮ್ಯಕಾಮಿವಿಷಯತ್ವೇನ ವಿರೋಧಮಾಹ –
ಅಪಿ ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಸಮಸಮುಚ್ಚಯಂ ನಿರಸ್ಯ ಗುಣಪ್ರಧಾನಭಾವೇನಾಪಿ ಸಮುಚ್ಚಯಂ ನಿರಸ್ಯತಿ –
ವಿರೋಧಾದೇವ ಚೇತಿ ।
ವಿದ್ಯಾ ಚೇತ್ಕರ್ಮಾಣಿ ಸ್ವಫಲೇ ನಾಪೇಕ್ಷತೇ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್ತ್ರಿದಂಡಿಧರ್ಮವದೃತುಗಮನಂ ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ವಿದ್ಯಾಸನ್ನಿಧಾನೇ ಕರ್ಮಾಣಾಂ ಪಾಠ ಇತ್ಯತ ಆಹ –
ಸ್ವಾತ್ಮಲಾಭೇತ್ವಿತಿ ।
ಕರ್ಮಣಾಂ ವಿದ್ಯಾಸಾಧನತ್ವಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯಮೇವೈಕಮನುಷ್ಠೇಯಮಿತಿ ಪ್ರತ್ಯವತಿಷ್ಠಂತೇ ಕರ್ಮಜಡಾಃ –
ಏವಂ ತರ್ಹೀತಿ ।
ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿಷ್ವಾಶ್ರಮಾಂತರಾಣಾಮಪಿ ವಿಹಿತತ್ವವಿಶೇಷಾತ್ತದೀಯಕರ್ಮಸು ಕರ್ಮತ್ವಾವಿಶೇಷಾಚ್ಚ ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮರಾಗಿಣಾಮೇವೈತಚ್ಚೋದ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ ನ ಕರ್ಮನೇಕತ್ವಾದಿತಿ ।
ಅಸಂಕೀರ್ಣತ್ವಾದಿತಿ ।
ಹಿಂಸಾದ್ಯಮಿಶ್ರಿತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಇತಶ್ಚ ಕರ್ಮಣೋ ವಿದ್ಯಾಸಾಧನತ್ವೇಽಪಿ ನ ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯಮಾವಶ್ಯಕಮಿತ್ಯಾಹ –
ಜನ್ಮಾಂತರೇತಿ ।
ಕಾಮಿನಾಂ ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯಸ್ಯಾನುಷ್ಠೇಯತ್ವೇಽಪಿ ನ ಸರ್ವೈರನುಷ್ಠೇಯತ್ವಮಿತ್ಯತ್ರ ಹೇತ್ವಂತರಮಾಹ –
ಲೋಕಾರ್ಥತ್ವಾಚ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯಸ್ಯಾನಾವಶ್ಯಕತ್ವೇನ ವೈಕಲ್ಪಿಕಮನುಷ್ಠಾನಮುಕ್ತಂ ತತ್ರಾತುಲ್ಯಬಲತ್ವೇನ ವಿಕಲ್ಪಮಾಕ್ಷಿಪತಿಕರ್ಮ ಪ್ರತಿ ಶ್ರುತೇರಿತಿ ।
ಜನ್ಮಾಂತರಕೃತಾನುಗ್ರಹಾದಿತಿ ಪರಿಹಾರಭಾಷ್ಯಂ ವಿವೃಣೋತಿ –
ಯದುಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಕರ್ಮಣಿ ಯತ್ನಾಧಿಕಸ್ಯಾನ್ಯಥಾಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ ವಿಕಲ್ಪವಿಘಾತಕತ್ವಂ ನ ಸಂಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಇದಾನೀಂ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮಕರ್ಮಾಣಾಂ ಬಹಿರಂಗತ್ವಂ ಸಂನ್ಯಾಸಾಶ್ರಮಕರ್ಮಣಾಂ ತ್ವಂತರಂಗವಿದ್ಯಾಸಾಧನತ್ವಮಿತಿ ವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಚೋದ್ಯಮುದ್ಭಾವಯತಿ –
ಕರ್ಮನಿಮಿತ್ತತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಶಂ ನೋ ಮಿತ್ರ ಇತಿ ।
ತದಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಮಾಮಪರವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಮಾವೀದರಕ್ಷದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಶಾಂತಿದ್ವಯಸ್ಯಾಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮಾಹ –
ಶಂ ನೋ ಮಿತ್ರ ಇತಿ ।
ಇದಾನೀಂ ಪರವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಮಪ್ಯವತು ಸಾಧಾರಣ್ಯೇನ ಮಯಾ ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರರ್ಥಿತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಸಾಧಾರಣ್ಯೇನ ಪರವಿದ್ಯೋಪಸರ್ಗಶಾಂತ್ಯರ್ಥಮಾಹ –
ಸಹ ನಾವವತ್ವಿತಿ ।
ನಾವಾವಯೋಸ್ತೇಜಸ್ವಿನೋರಧೀತಂ ತೇಜಸ್ವ್ಯಸ್ತ್ವಿತಿ ಯೋಜನಾ ।
ವೃತ್ತಾನುವಾದಪೂರ್ವಂಕಮಾನಂದವಲ್ಲ್ಯಾಸ್ತಾತ್ಪರ್ಯಮಾಹ –
ಸಂಹಿತಾದೀತ್ಯಾದಿನಾ ।
ನನು ಯಥಾ ಪೂರ್ವಮಾಪ್ನೋತಿ ಸ್ವರಾಜ್ಯಮಿತ್ಯಪರವಿದ್ಯಾಫಲಮುಕ್ತಂ ಸಂಸಾರಗೋಚರಮೇವ ತಥಾ ಪರವಿದ್ಯಾಫಲಮುಕ್ತಂ ಸಂಸಾರಗೋಚರಮೇವ ತಥಾ ಪರವಿದ್ಯಾಫಲಮಪಿ “ಸೋಽಶ್ನುತೇ ಸರ್ವಾನ್ಕಾಮಾನ್”(ತೈ. ಉ. ೨ । ೧ । ೧) ಇತಿ ಸರ್ವವಿಷಯಸಾಧ್ಯಾನಂದಾನ್ ಸಂಸಾರಗೋಚರಾನೇವ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯತಿ ಕಥಮಾತ್ಯಂತಿಕಃ ಸಂಸಾರಾಭಾವ ಇತ್ಯತ ಆಹ –
ಪ್ರಯೋಜನಂ ಚಾಸ್ಯಾ ಇತಿ ।
ಸರ್ವಕಾಮಶಬ್ದೇನ ನಿರತಿಶಯಾನಂದಭಿವ್ಯಕ್ತಿರ್ವಿವಕ್ಷಿತಾ । ಸಾ ಚ ಸ್ವಭಾವಾನಂದಾನಭಿವ್ಯಕ್ತಿರೂಪಾವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತಿರೇವೇತಿ ನ ಸಂಸಾರಗೋಚರಂ ಫಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಆದ್ಯವಾಕ್ಯಸ್ಯಾವಾಂತರತಾತ್ಪರ್ಯಮಾಹ –
ಸ್ವಯಮೇವ ಚೇತಿ ।
ವಿದ್ಯಯೈವ ಕೇವಲಯಾ ಮೋಕ್ಷಃ ಸಾಧಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಿತಿವಿಶೇಷಣಾತ್ ।
ಸಂಬಂಧಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಪುರುಷಾಕಾಂಕ್ಷಾವಿಷಯತಯಾ ಪರಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿದ್ಯಾಯಾ ಇತಿ ಜ್ಞಾಪನಸ್ಯ ವಾ ಕುತ್ರೋಪಯೋಗ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಯಜ್ಞಾದಿಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ವೇದಾಂತಶ್ರವಣಾದಾವೇವ ಮುಮುಕ್ಷುಣಾ ಪ್ರವರ್ತಿತವ್ಯಾಮಿತ್ಯತ್ರೇತ್ಯಾಹ –
ನಿರ್ಜ್ಞಾತಯೋರ್ಹೀತಿ ।
ಪರಶಬ್ದೇನೋತ್ಕೃಷ್ಟಮುಚ್ಯತೇ ಕಥಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ ತತ್ರಾಽಽಹ –
ನ ಹೀತಿ ।
ಆಪ್ನೋತಿಶಬ್ದಸ್ಯೌಪಚಾರಿಕಮರ್ಥಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಶಂಕಾಮುಖೇನ ಮುಖ್ಯಾರ್ಥೋ ಬಾಧಕಮಾಹ –
ನನು ಸರ್ವಗತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಪರಮಾರ್ಥತೋ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಸ್ಯಾಪಿ ಸತೋ ಜೀವಸ್ಯಾವಿದ್ಯಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಸ್ಯಾಪಿ ಸತೋ ಜೀವಸ್ಯಾವಿದ್ಯಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನಾಪ್ತ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಸಂಬಂಧಃ । ಭೂತಮಾತ್ರಾಭಿರ್ಭೂತಾಂಶೈಃ ಕೃತಾ ಯೇ ಬಾಹ್ಯಾಃ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಶ್ಚಾನ್ನಮಯಾದಯಸ್ತದಾತ್ಮತ್ವದರ್ಶಿನ ಇತ್ಯವಿದ್ಯಾಆ ವಿಕ್ಷೇಪಕತ್ವಂ ಸ್ವರೂಪಮುಕ್ತಮ್ । ಪರಮಾರ್ಥಂ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಂ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಭಾವದರ್ಶನಮಾವರಣಲಕ್ಷಣಂ ಲಿಂಗಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥೋಕ್ತಾ ।
ಸ್ವರೂಪೇಪ್ಯಗ್ರಹಣವಿಪರ್ಯಯೌ ಭವತ ಇತ್ಯತ್ರ ದೃಷ್ಟಾಂತಮಾಹ –
ಪ್ರಕೃತೇತಿ ।
ಪ್ರಕೃತಸಂಖ್ಯಾಪೂರಣಸ್ಯ ದಶಮಸ್ಯ ನವೈವ ವಯಂ ವರ್ತಾಮಹ ಇತಿ ವಿಪರ್ಯಯಃ ಸ್ವರೂಪಾದರ್ಶನಂ ಚ ಯಥೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅದರ್ಶನನಿಮಿತ್ತಾಮನಾಪ್ತಿಂ ವಿವಿಚ್ಯ ದರ್ಶನನಿಮಿತ್ತಾಮಾಪ್ತಿ ವಿವೃಣೋತಿ –
ತಸ್ಯೈವಮಿತಿ ।
ಆದ್ಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಾಕ್ಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯೋತ್ತರಂ ಮಂತ್ರಂ ಸಂಕ್ಷೇಪತೋಽರ್ಥಕಥನೇನಾವತಾರಯತಿ –
ಬ್ರಹ್ಮವಿದಾಪ್ನೋತೀತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಸರ್ವತೋ ವ್ಯಾವೃತ್ತೋ ಯಃ ಸ್ವರೂಪವಿಶೇಷಸ್ತತ್ಸಮರ್ಪಣೇ ಸಮರ್ಥಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾಭಿಧಾನೇನ ಸ್ವರೂಪನಿರ್ಧಾರಣಾಯೈಷರ್ಗುದಾಹ್ರಿಯತ ಇತಿ ಸಂಬಂಧಃ । ಬೃಹತ್ತ್ವಾದ್ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಬಲೇನಾಸ್ತಿ ಕಿಮಪಿ ಮಹದ್ವಸ್ತ್ವಿತ್ಯವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರತೀಯತೇ । ತತೋ ಲಕ್ಷ್ಯೋದ್ದೇಶೇನ ಲಕ್ಷಣವಿಧಾನಮಿತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿರುಪಪದ್ಯತೇ । ಅವ್ಯಾಕೃತಾದಿ ಬ್ರಹ್ಮಶಬ್ದವಾಚ್ಯತಯಾ ಸಜಾತೀಯಂ , ಘಟಾದಿ ವಿಜಾತೀಯಮ್ । ತಸ್ಮಾತ್ಸಜಾತೀಯವಿಜಾತೀಯವ್ಯಾವರ್ತಕತಯಾ ಸತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣತ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧಿರುಪಪದ್ಯತೇ । ಲಕ್ಷಣಾಭಿಧಾನದ್ವಾರೇಣ ಸ್ವರೂಪವಿಶೇಷಪ್ರತಿಪಾದನೇ ತಾತ್ಪರ್ಯಮಿತಿ ವಾಕ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯರ್ಥತಾದೋಷಃ ಪರಿಹೃತಃ ।
ಪೂರ್ವತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಿತ್ಯನೇನಾವಿಶೇಷೇಣೋಕ್ತಂ ವೇದನಂ ಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ತಸ್ಯ ಯೋ ವೇದ ನಿಹಿತಂ ಗುಹಾಯಾಮಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮತಯಾ ವೇದನಂ ವಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯೇವಮರ್ಥಾ ಚರ್ಗುದಾಹ್ರಿಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಅವಿಶೇಷೇಣ ಚೇತಿ ।
ಆಪಾತಪ್ರತಿಪನ್ನಂ ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಮಾದಾಯ ಪದಾನಿ ವಿಭಜತೇ –
ಸತ್ಯಾದೀನಿ ಹಿ ತ್ರೀಣೀತಿ ।
ವಿಶೇಷಣಾರ್ಥಾನೀತಿ ।
ವ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಾನಿ ।
ಕುತೋ ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಪ್ರತೀತಿರಿತ್ಯತ ಆಹ –
ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯತ್ವಾದೇವೇತಿ ।
ನೀಲಂ ಮಹತ್ಸುಗಂಧ್ಯುತ್ಪಲಮಿತ್ಯಾದೌ ಸತ್ಯೇವ ವಿಶೇಷಣ ವಿಶೇಷ್ಯಭಾವೇ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಯೈಕವಿಭಕ್ತ್ಯಂತಾನಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾನೇತಾನ್ಯಪಿ ಚ ತಥಾಭೂತಾನಿ ನಾನಾರ್ಥಗತವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವನಿಬಂಧನಾನೀತಿ ಗಮ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಸ್ಯ ಫಲಮಾಹ –
ಏವಂ ಹೀತಿ ।
ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಮಾಕ್ಷಿಪತಿ –
ನನ್ವಿತಿ ।
ನೀಲತ್ವಂ ವ್ಯಭಿಚರದುತ್ಪಲಂ ರಕ್ತಮಪಿ ಸಂಭವತೀತಿ ನೀಲಂ ವಿಶೇಷಣಂ ಘಟತೇ ನ ತಥಾ ಸತ್ಯತ್ವಾದಿಕಂ ವ್ಯಭಿಚರದ್ಬ್ರಹ್ಮಾಂತರಂ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್ । ತತಃ ಸಜಾತೀಯಸ್ಯ ವ್ಯವಚ್ಛೇದ್ಯಸ್ಯಾಭಾವಾದ್ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವೋ ನ ಘಟತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯೇಣಾಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತ್ವಾದವ್ಯಾಕೃತಾದಿಶಾಸ್ತ್ರೀಯಬ್ರಹ್ಮಪದಾರ್ಥವ್ಯವಚ್ಛೇದೇನಾ ನಿರ್ವಾಚ್ಯವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಸಂಭವಾತ್ತದ್ದ್ವಾರೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಲಕ್ಷಣಂ ವಿವಕ್ಷಿತಮಿತ್ಯಾಹ –
ನೇತಿ ।
ಸಂಗ್ರಹವಾಕ್ಯಂ ವಿವೃಣೋತಿ –
ನಾಯಂ ದೋಷ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಸರ್ವತ ಏವೇತಿ । ಸಜಾತೀಯಾದ್ವಿಜಾತೀಯಾಚ್ಚ । ಯಥಾ ಮಹಾಭೂತತ್ವೇನ ಸದೃಶಭಾವಾತ್ಪೃಥಿವ್ಯಾದೇರ್ವಿಸದೃಶಾಚ್ಚಾಽಽತ್ಮಾದೇರಾಕಶಸ್ಯ ವ್ಯಾವರ್ತಕಮವಕಾಶದಾತೃತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ।ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ – ಅತಿವ್ಯಾಪ್ತ್ಯಾದಿರಹಿತೋ ವ್ಯಾವರ್ತಕೋ ಧರ್ಮೋ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ನ್ಯಾಯವೈಶೇಷಿಕಮೀಮಾಂಸಕಾಃ ।ಬ್ರಹ್ಮಪದವ್ಯುತ್ಪತಿಬಲೇನ ಯದವಿಶೇಷತಃ ಪ್ರತಿಪನ್ನಂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಹದಸ್ತೀತಿ ತತ್ಸತ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಮನಂತಮನೃತಜಡಪರಿಚ್ಛೇದವಿರೋಧಿಸ್ವರೂಪಮಿತಿ ವಿಶೇಷತಃ ಪ್ರತಿಪತ್ತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಶೇಷಾವಗತಿಶೇಷಭೂತಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಮಿತಿಸ್ತು ಪ್ರಮಾಣಾದೇವೇತಿ । ತಾರ್ಕಿಕಾಃ ಪನರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಕೇವಲವ್ಯತಿರೇಕ್ಯನುಮಾನಮಾಚಕ್ಷತೇ ತದಾ ಲಕ್ಷಣಾದೇವ ಸ್ವಭಾವವಿಶೇಷಪ್ರಮಿತಿಃ । ಯಥಾ ಗುಣವದ್ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ಲಕ್ಷಣಾದ್ಗುಣಾಶ್ರಯತ್ವಯೋಗ್ಯಸ್ವಭಾವವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪ್ರಮಿತಿಃ ಸಾಮಾನ್ಯಪ್ರತಿಪನ್ನಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಪದಾಭಿಧೇಯಸ್ಯ ಭವತಿ । ಯದ್ವಾ ವ್ಯವಹಾರಸಿದ್ಧಿಃ ಫಲಂ ಗಣವದ್ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ವ್ಯವಹರ್ತವ್ಯಂ ಗುಣವತ್ತ್ವಾನ್ನ ಯದೇವಂ ನ ತದೇವಂ ಯಥಾ ರೂಪಂ ತಥಾ ಸತ್ಯತ್ವಾದಿಮದ್ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ವ್ಯವಹರ್ತವ್ಯಂ ಸತ್ಯತ್ವಾದಿಭಾವಾನ್ನ ಯದೇವಂ ಯಥಾ ಘಟ ಇತಿ । ಏತಚ್ಚ ಖಂಡನಯುಕ್ತ್ಯಸಹಮಾನಮಪಿ ವ್ಯವಹಾರಾಂಗಂ ಭವತೀತಿ ನಾತೀವ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಕ್ಷಿಕಾ ಕಾರ್ಯಾ ।
ಪುನರ್ವಿಶೇಷವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಪಕ್ಷಮವಲಂಬ್ಯಾಽಽಹ –
ಸತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾ ಇತಿ ।
ಸತ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಕ್ತೇ ಜಾಡ್ಯವ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ ಪರಿಚ್ಛೇದವ್ಯಾವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಲಭ್ಯತೇ , ಜಡಸ್ಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯಾನೃತತ್ವಾಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಕ್ತೇ ಚಾನೃತಪರಿಚ್ಛೇದವ್ಯಾವೃತ್ತಿರ್ಲಭ್ಯತೇ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶಸ್ಯ ಬಾಧಾವಿಷಯತ್ವಾತ್ಪರಿಚ್ಛೇದಗ್ರಾಹಕಪ್ರಮಾಣಾವಿಷಯತ್ವಾಚ್ಚ ಲಕ್ಷಣಮಪಿ ಚೈಕೈಕಂ ವೈಕಲ್ಪಿಕಮದುಷ್ಟಂ ತಥಾಽಪಿ ಮಂದಮತಿವ್ಯುತ್ಪಾದನಾಯ ಸ್ಯಾತ್ಸತ್ಯಾದಿಪದಾರ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವ್ಯಾವರ್ತ್ಯಮಾಹ –
ಸತ್ಯಮಿತಿ ಯದ್ರೂಪೇಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಭಾವಸಾಧನ ಇತಿ । ಭಾವವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಕಃ । ಕ್ರಿಯಾಸಾಮಾನ್ಯಂ ಯದ್ಯಪ್ಯನ್ಯತ್ರ ಭಾವ ಉಚ್ಯತೇ ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ನಿರ್ವಿಶೇಷಂ ಚಿನ್ಮಾತ್ರಂ ಭಾವವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಸತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಸನ್ನಿಧಾನಾದಿತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ।
ವಿಶೇಷನಿಷೇಧಃ ಶೇಷಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾವಿಷಯ ಇತಿ ನ್ಯಾಯೇನ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕಂ ಸ್ವಜ್ಞಾತೃತ್ವೇ ತಾತ್ಪರ್ಯಮಾಶಂಕ್ಯ ನಿಷೇಧತಿ –
ನಾನ್ಯದ್ವಿಜಾನಾತೀತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಕರ್ತೃತ್ವಂ ಕರ್ಮತ್ವಂ ಚೈಕಕ್ರಿಯಾವಚ್ಛಿನ್ನಂ ಧರ್ಮದ್ವಯಂ ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್ ।
ಸ್ವಾತ್ಮನಿ ಚ ಭೇದಾಭಾವಾನ್ನಿರೂಪಪತ್ತಿಕೇ ಸ್ವಜ್ಞಾತೃತ್ವೇ ತಾತ್ಪರ್ಯಂ ಕಲ್ಪಯಿತುಂ ನ ಶಕ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಸ್ವಾತ್ಮನಿ ಚೇತಿ ।
ಸತ್ಯಾದೀನಿ ವ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಾನೀತ್ಯುಕ್ತಂ ತತ್ರ ಶಂಕತೇ –
ಸತ್ಯಾದೀನಾಮಿತಿ ।
ಪ್ರಮಾಣಾಂತರಸಿದ್ಧಮುತ್ಪಲಾದಿ ವಿಶೇಷ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಂ ಬ್ರಹ್ಮ ತು ಪ್ರಮಾಣಾಂತರಾಸಿದ್ಧಮ್ । ಪದಮಾತ್ರಸ್ಯಾಪ್ರಮಾಣತ್ವಾತ್ಸತ್ಯಾದೀನಾಂ ಚ ವ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯರ್ಥತ್ವಾದಸದರ್ಥಂ ವಾಕ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಸಿದ್ಧತ್ವಮಾತ್ರೇಣ ವಿಶೇಷ್ಯತ್ವೇ ಸಂಭವತಿ ಪ್ರಮಾಣಾಂತರವಿಶೇಷಣಮನರ್ಥಕಂ , ಕೇವಲವ್ಯತಿರೇಕಾಭಾವಾತ್ ।
ಮಿಥ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ರಜ್ಜುಸರ್ಪಾದೇಃ ಸದಧಿಷ್ಠಾನತ್ವದರ್ಶನಾತ್ಪ್ರಪಂಚಸ್ಯಾಪಿ ದೃಶ್ಯತ್ವಾದಿಹೇತುಭಿರ್ಮಿಥ್ಯಾತ್ವೇನಾವಗತಸ್ಯ ಸದಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಂ ಸಂಭಾವ್ಯತೇ , ತಸ್ಯ ಪ್ರಪಂಚಾಧಿಷ್ಠಾನತಯಾ ಸಂಭಾವಿತಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಿದಂ ವಾಕ್ಯಂ ತತೋ ನಾಸದರ್ಥತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ –
ನ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥತ್ವಾದಿತಿ ।
ವಿಶೇಷಣಾರ್ಥತ್ವಮಭ್ಯುಪಗಮ್ಯಾಽಽಹ –
ವಿಶೇಷಣಾರ್ಥತ್ವೇಽಪಿ ಚೇತಿ ।
ನೀಲಂ ಮಹದಿತ್ಯಾದಿವಿಶೇಷಣಪದಾನಿ ಸ್ವಾರ್ಥಸಮರ್ಪಣೇನ ತದ್ವಿರುದ್ಧವ್ಯಾವರ್ತಕಾನಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾನಿ , ತಥಾ ಸತ್ಯಶಬ್ದೋಽಪ್ಯಬಾಧಿತಸತ್ತ್ವೇ ವ್ಯುತ್ಪನ್ನೋ , ಜ್ಞಾನಶಬ್ದಃ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶೇ ವಿಷಯಸಂವೇದನೇ , ಅನಂತೋಽಯಮಾಕಾಶ ಇತ್ಯಾದಾವನಂತಶಬ್ದೋ ವ್ಯಾಪಕೇ । ತತಃ ಸ್ವಾರ್ಥಸಮರ್ಪಣೇನ ವಿರೋಧಿವ್ಯಾವರ್ತಕತ್ವಾನ್ನ ವ್ಯಾವೃತ್ತಿಮಾತ್ರಪರ್ಯವಸಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕಿಂಚ ವಿಶೇಷಣಸ್ಯ ವ್ಯಾವರ್ತಕತ್ವಂ ಸತಿ ವ್ಯಾವರ್ತ್ಯೇ ಘಟತೇಽತೋ ವಿಶೇಷಣತ್ವಾನುಪಪತ್ತ್ಯೈವ ಸದರ್ಥತ್ವಂ ವಾಚ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಶೂನ್ಯಾರ್ಥತ್ವೇ ಹೀತಿ ।
ಯಚ್ಚೋಕ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಶಬ್ದೋಽಪ್ರಸಿದ್ಧಾರ್ಥ ಇತಿ ತತ್ರಾಽಽಹ –
ಬ್ರಹ್ಮಶಬ್ದೋಽಪೀತಿ ।
“ಬೃಹ ಬೃಹಿ ವೃದ್ಧೌ” ಇತಿ ಧಾತೋರ್ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಶಬ್ದೋ ನಿಷ್ಪನ್ನೋ ವೃದ್ಧೌ ಮಹತ್ತ್ವೇ ವರ್ತತೇ । ತಚ್ಚ ಮಹತ್ತ್ವಂ ದೇಶತಃ ಕಾಲತೋ ವಸ್ತುತಶ್ಚಾನವಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಂ ಸಂಕೋಚಕಮಾನಾಂತರಾಭಾವಾನ್ನಿರತಿಶಯಮಹತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನೇ ಧರ್ಮಿಣಿ ಪರ್ಯವಸ್ಯತಿ । ತತೋ ವಂಧ್ಯಾಸುತಾದಿಶಬ್ದವಿಲಕ್ಷಣೋ ಬ್ರಹ್ಮಶಬ್ದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸತ್ಯಾದಿಷು ತ್ರಿಷು ವಿಶೇಷಣೇಷ್ವವಾಂತರಭೇದಮಾಹ –
ತತ್ರಾನಂತೇತಿ।
ಅನಂತಮಿತ್ಯನೇನ ಚಾಽಽತ್ಮೈಕ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಉಕ್ತಮಿತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯೈಕ್ಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರತಾತ್ಪರ್ಯ ದರ್ಶಯತಿ –
ತಸ್ಮಾದ್ವಾವಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಬ್ರಹ್ಮಣ ಆತ್ಮೈಕ್ಯಂ ಚೇದ್ವಿವಕ್ಷಿತಂ ತರ್ಹಿ ಜ್ಞಾನಶಬ್ದಸ್ಯ ಭಾವಸಾಧನತ್ವವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಹೀಯೇತೇತ್ಯಾಹ –
ಏವಂ ತರ್ಹೀತಿ ।
ಇತಶ್ಚ ಭಾವವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿರಸಂಗತೇತ್ಯಾಹ –
ಅನಿತ್ಯತ್ವಪ್ರಸಂಗಾಚ್ಚೇತಿ ।
ವತ್ತಿಮದಂತಃಕರಣೋಪಹಿತತ್ವೇನಾಽಽತ್ಮನೋ ಜ್ಞಾತೃತ್ವಂ ನ ಸ್ವತಃ , ಕಾರ್ಯತ್ವಂ ಚ ಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಂತಃಕರಣವೃತ್ತ್ಯುಪಹಿತತ್ವೇನ ತತ ಆತ್ಮಾಭಿನ್ನತ್ವೇಽಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ನ ಜ್ಞಾನಕರ್ತೃತ್ವಂ ನಾಪಿ ಕಾರ್ಯತ್ವಂ ಪ್ರಸಜ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ನ ಸ್ವರೂಪೇತಿ ।
ನಿತ್ಯಂ ಚೇಜ್ಜ್ಞಾನಂ ತರ್ಹಿ ತತ್ರ ಕರ್ತೃತ್ವಭಾವೇ ಕಥಂ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಮಿತ್ಯತ ಆಹ –
ಸರ್ವಭಾವಾನಾಂ ಚೇತಿ ।
ಸಂವಿದವ್ಯವಧಾನಮೇವ ಹಿ ವಿಷಯಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಃ । ಸರ್ವ ಚ ಸಂವಿತ್ಸ್ವಭಾವೇನ ಬ್ರಹ್ಮಣಾಽವ್ಯವಹಿತಮಿತಿ ಸರ್ವಜ್ಞಂ ಬ್ರಹ್ಮೋಪಚರ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನಿತ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ವಿದ್ಯತ ಇತ್ಯತ್ರ ಮಂತ್ರಸಂಭತಿಮಾಹ –
ಮಂತ್ರವರ್ಣಾಚ್ಚೇತಿ ।
ಬ್ರಹ್ಮ ಅನಿತ್ಯಂ ಜ್ಞಾನತ್ವಾಲ್ಲೌಕಿಕಜ್ಞಾನವದಿತ್ಯಾದಿ ಚೋದ್ಯಮಪ್ಯುಕ್ತನ್ಯಾಯೇನ ನಿರಸ್ತಮಿತ್ಯಾಹ –
ವಿಜ್ಞಾತೃಸ್ವರೂಪೇತಿ ।
ಲೌಕಿಕಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಕರಣಾದಿಸಾಪೇಕ್ಷತ್ವಾದನಿತ್ಯತ್ವಮ್ । ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪಂ ತು ಜ್ಞಾನಂ ನ ಕರಣಾದಿಸಾಪೇಕ್ಷಂ ಸಕಲಕರಣವ್ಯಾಪಾರೋಪರಮೇಽಪಿ ಸುಷುಪ್ತೇ ಭಾವಾದನ್ಯಥಾ ಸುಷುಪ್ತಿಸಿದ್ಧ್ಯನುಪಪತ್ತೇಃ ಪರಾಮರ್ಶಾಸಂಭವಪ್ರಸಂಗಾದತಃ ಶ್ರುತಿತಾತ್ಪರ್ಯಗಮ್ಯೇಽರ್ಥೇ ನ ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ದೃಷ್ಟಸ್ಯ ಪ್ರವೇಶ ಇತಿ ಭಾವಃ ।
ಆತ್ಮನಃ ಸ್ವರೂಪಭೂತಂ ಜ್ಞಾನಂ ಕಾರಕಸಾಧ್ಯಂ ಧಾತ್ವರ್ಥತ್ವಾದಿತಿ ಚಾಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯಾಹ –
ಅತ ಇತಿ ।
ನಿತ್ಯಾತ್ಮಸ್ವರೂಪತ್ವಾದೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ ಏವ ಚೇತಿ । ನಿತ್ಯತ್ವಾದೇವ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ನ ತತ್ರ ಕರ್ತೃತ್ವಮಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಆಪಾದಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ ।
ಲೌಕಿಕನಿತ್ಯಜ್ಞಾನವಿಲಕ್ಷಣತ್ವಾದೇವ ಚ ಜ್ಞಾನಶಬ್ದವಾಚ್ಯಮಪಿ ಬ್ರಹ್ಮ ನ ಭವತೀತ್ಯಾಹ –
ತಸ್ಮಾದೇವ ಚೇತಿ ।
ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಪ್ರಯೋಗಸ್ತತ್ರಾಽಽಹ –
ತಥಾಽಪೀತಿ ।
ಶಬ್ದಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಹೇತವೋ ಜಾತ್ಯಾದಿಧರ್ಮಾ ಗೌಃ ಶುಕ್ಲ ಇತ್ಯಾದೌ ; ತದಭಾವಚ್ಛಬ್ದಾಂತರೇಣಾಪಿ ವಾಚ್ಯಂ ನ ಭವತೀತ್ಯಾಹ –
ತಥೇತಿ ।
ತಥಾ ಸತ್ಯಶಬ್ದೇನಾಪಿ ನ ವಾಚ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಶೇಷಃ ।
ಏತಸ್ಫುಟಯತಿ –
ಸರ್ವವಿಶೇಷೇತಿ ।
ಸತ್ತಾ ಯಸ್ಯಾಸ್ತಿ ತತ್ಸತ್ಯಮಿತಿ ಲೋಕರೂಢಿಃ । ಸತ್ತಾ ಚಾನುಗತರೂಪಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವ್ಯಾವೃತ್ತಾಃ ಸತ್ತಾವಿಶೇಷಃ । ಸ ಚಾಯಮನುವೃತ್ತವ್ಯಾವೃತ್ತಾಭಾವೋ ನ ವಸ್ತು ಪರಸ್ಪರಾಪೇಕ್ಷಸಿದ್ಧತ್ವಾದತೋ ಯಸ್ಮಿನ್ನಯಂ ವ್ಯಾವೃತ್ತಾನುವೃತ್ತಭಾವಃ ಕಲ್ಪಿತಸ್ತದವ್ಯಾವೃತ್ತಾನನುಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏವಮೇಕೈಕಸ್ಯ ಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಮುಕ್ತ್ವಾ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಮಾಹ –
ಏವಂ ಸತ್ಯಾದೀತಿ ।
ಯದ್ಯಪಿ ಸತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಮುಖ್ಯೋಽನ್ವಯಸ್ತಥಾಽಪಿ ಅರುಣೈಕಹಾಯನ್ಯಾದಿವತ್ಪಾರ್ಷ್ಣಿಕಾನ್ವಯೇನೇತರೇತರಸನ್ನಿಧಾವನ್ಯೋನ್ಯಸ್ಯ ವೃತ್ತಿನಿಯಾಮಕಾ ಭವಂತಿ । ಜ್ಞಾನೇನ ವಿಶೇಷಣಾತ್ಸತ್ಯಶಬ್ದೋ ನ ಜಡೇ ಕಾರಣೇ ವರ್ತತೇ । ಸತ್ಯೇನ ವಿಶೇಷಣಾಜ್ಜ್ಞಾನಶಬ್ದೋ ನ ವಿಷಯಸಾಪೇಕ್ಷೇ ಜ್ಞಾನೇ ವರ್ತತೇ । ಜ್ಞಾನೇನ ವಿಶೇಷಣಾನ್ನಾನಂತಶಬ್ದೋ ಜ್ಞಾತೃವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇ ವರ್ತತೇ । ತತಶ್ಚ ಸತ್ಯಾದಿಶಬ್ದೇನ ಯಲ್ಲೌಕಿಕಂ ವಾಚ್ಯಂ ತದ್ವಿಲಕ್ಷಣೇನ ಭವಿತವ್ಯಮಿತಿ ಸಂಭಾವಯಂತಃ ಸಕಲಲೌಕಿಕಾಧ್ಯಾಸಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವೇನ ಲಕ್ಷಯಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತತಃ ಕಿಂ ಫಲತೀತ್ಯತ ಆಹ –
ಅತಃ ಸಿದ್ಧಮಿತಿ ।
ವಾಚಕಶಕ್ತ್ಯಾ ಬೋಧಕತ್ವಾನಂಗೀಕಾರಾದವಾಚ್ಯತ್ವಂ ಸಕಲಾನಿಷ್ಟವ್ಯವಚ್ಛೇದೇನೈಕಸ್ಯೈವ ಲಕ್ಷ್ಯತ್ವಾಭ್ಯುಪಗಮಾಚ್ಚ ಗುಣಗುಣ್ಯಾದಿಸಂಭೇದರೂಪವಾಕ್ಯಾರ್ಥವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಂ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಬುದ್ಧೌ ಕಾರ್ಯೇ ಯದನುಗತಂ ಪರಮಂ ವ್ಯೋಮಾವ್ಯಾಕೃತಾಖ್ಯಂ ತಸ್ಮಿನ್ನಿಹಿತಮಿತಿ ಸಪ್ತಮೀದ್ವಯಂ ವೈಯಧಿಕರಣ್ಯೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್ ।
ವ್ಯೋಮಶಬ್ದಸ್ಯ ಭೂತಾಕಾಶೇ ರೂಢಿಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಕಿಮಿತ್ಯವ್ಯಾಕೃತವಿಷಯತ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ ? ತತ್ರಾಹ –
ತದ್ಧೀತಿ ।
ಭೂತಾಕಾಶಸ್ಯ ಕಾರ್ಯತ್ವೇನಾಪರತ್ವಾದವ್ಯಾಕೃತಾಕಾಶಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವೇನ ಪರಮತ್ವವಿಶೇಷಣಸಂಭವಾಚ್ಛಾಖಾಂತರೇ ಶತಪಥೇ ಚಾಕ್ಷರೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಸಾಮೀಪ್ಯಾವಗಮಾದವ್ಯಾಕೃತಂ ವ್ಯೋಮಶಬ್ದೇನ ಲಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏವಂ ಪರಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತ ಸ್ವಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಹಾರ್ದಮೇವ ತ್ವಿತಿ ।
ಹೃದಯಾವಚ್ಛಿನ್ನೇ ಭೂತಕಾಶೇ ಯಾ ಗೃಹಾ ತಸ್ಯಾಂ ಬುದ್ಧೌ ಸಾಕ್ಷಿತಯಾ ನಿಹಿತಮಭಿವ್ಯಕ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಯುಕ್ತಮ್ । ದ್ರಷ್ಟೃಭೇದೇನ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಆಪರೋಕ್ಷ್ಯಲಾಭಾತ್ । ಅನ್ಯಥಾ ಸಮಷ್ಟಿರೂಪೇಽವ್ಯಾಕೃತೇ ಮಾಯಾತತ್ತ್ವೇಽವಸ್ಥಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯುಕ್ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪಾರೋಕ್ಷ್ಯಂ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ , ಪಾರೋಕ್ಷ್ಯೇಣ ಚ ಜ್ಞಾನಂ ನಾಪರೋಕ್ಷಸಂಸಾರಾಧ್ಯಾಸನಿವರ್ತಕಮ್ । ತಸ್ಮಾದಪರೋಕ್ಷದ್ರಷ್ಟೃಚೈತನ್ಯಾಭೇದೇನ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸ್ವಹೃದಯೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತಾಯಾ ವಿವಕ್ಷಿತತ್ವಾದ್ಧೃದಯಾಕಾಶಮೇವ ವಿಜ್ಞಾನಶೇಷಭೂತಂ ವಿವಕ್ಷಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದುಕ್ತಂ ಭೂತಾಕಾಶಸ್ಯ ಪರಮತ್ವಾನುಪಪತ್ತಿರಿತಿ ತತ್ರಾಽಽಹ । ಯೋ ವಾ ಇತಿ ।
ನನು ನಿಹಿತಶಬ್ದಃ ಸ್ಥಿತಿಂ ಬ್ರೂತೇ ಕಥಂ ವಿವಿಕ್ತತಯಾ ಸ್ಫುಟತಯೋಪಲಂಭಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ ತತ್ರಾಽಽಹ –
ನ ಹೀತಿ ।
ಅನ್ಯಥೇತಿ । ಉಪಲಂಭವ್ಯತಿರೇಕೇಣ । ಅವಿದ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಯೇ ಸುಖವಿಶೇಷಾ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದ್ಯುಪಾಧಿಷು ಭೋಗ್ಯತ್ವೇನಾಭಿಮತಾಸ್ತೇಷಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದಾವ್ಯತಿರೇಕಾದ್ಬ್ರಹ್ಮೀಭೂತೋ ವಿದ್ವಾನ್ಸರ್ವಾನೇವಾಽಽನಂದಾನಶ್ನುತ ಇತ್ಯುಪಚಾರೇಣ ಬಹುವಚನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವೃತ್ತಮನುವದತ್ಯುತ್ತರಗ್ರಂಥಾವತಾರಣಾಯ –
ಸರ್ವ ಏವೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಆಕಾಶಾದಿಕಾರಣತ್ವಾಭಿಧಾನೇನಾಽಽನಂತ್ಯಪ್ರಪಂಚಃ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಸಮನಂತರಗ್ರಂಥತಾತ್ಪರ್ಯಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇಷ್ವರ್ಥವಿಶೇಷಮನುವದತಿ –
ತತ್ರ ಚೇತಿ ।
ವಸ್ತುತ ಆನಂತ್ಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ವಸ್ತುನೋಽಂತವತ್ತ್ವಂ ತಾವದಾಹ –
ಭಿನ್ನಂ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ ।
ವಿಸ್ತರೇಣೋಕ್ತಮಾನಂತ್ಯಂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ಯಾಽಽಹ –
ತಸ್ಮಾತ್ಸಿದ್ಧಮಿತಿ ।
ದೇಶತೋಽನವಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಯಾಽಽಕಾಶಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಪಕತ್ವಾನ್ನಿರತಿಶಯಮಾತ್ಮನೋ ದೇಶತ ಆನಂತ್ಯಮಕಾರ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ಕಾಲತ ಆನಂತ್ಯಂ ತದ್ಯತೋ ವ್ಯಾವರ್ತೇತ ತಸ್ಯ ಪೃಥಗಸತ್ತ್ವಾತ್ಕಾರ್ಯಸ್ಯೋಪಾದಾನಾದನ್ಯತ್ರ ಸತ್ತ್ವಾಯೋಗಾದ್ವಸ್ತುತೋಽಪ್ಯಾನಂತ್ಯಂ ಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ ಇತಿ । ನಿರತಿಶಯಾನಂತ್ಯಾದೇವ ಸತ್ಯತ್ವಮಪಿ ಸಿದ್ಧಮಂತವತ ಏವ ರಜ್ಜುಸರ್ಪಾದಿವದಸತ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏವಂ ಸೃಷ್ಟಿವಾಕ್ಯತಾತ್ಪರ್ಯಮುಕ್ತ್ವಾ ಪದಾನಿ ವಿಭಜತೇ –
ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಅಂತ್ಯಕಾರ್ಯಪರ್ಯಂತಂ ಪರಮಾತ್ಮನಃ ಸರ್ವತ್ರೋಪಾದಾನತ್ವಾದಾಕಾಶಭಾವಾಪನ್ನಾತ್ಪರಮಾತ್ಮನ ಏವ ವಾಯುಃ ಸಂಭೂತೋಽತ ಏವ ತದ್ಗುಣಸ್ಯೋತ್ತರತ್ರಾನುವೃತ್ತಿರ್ಗುಣಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗೋಽಪಿ ಭೇದಕಲ್ಪನಯಾ ತತ್ತಂತ್ರತ್ವಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ನ ವೈಶೈಷಿಕಪಕ್ಷವತ್ತತ್ತ್ವಭೇದಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ತತ್ತ್ವತೋ ಭೇದೇ ಪ್ರಮಾಣಾಭಾವಾದಿತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ।
ಪುರುಷಗ್ರಹಣಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಮಾಹ –
ಸರ್ವೇಷಾಮಪೀತಿ ।
ಶಕ್ತತ್ವಾದಿತಿ ವಿಧಿನಿಷೇಧವಿವೇಕಸಾಮರ್ಥ್ಯೋಪೇತತ್ವಾದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।
ತತ್ರೈತರೇಯಕಶ್ರುತಿಸಂಭತಿಮಾಹ –
ಪುರುಷೇ ತ್ವೇವೇತಿ ।
ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯಾದಿಜಾತಿಮತಿ ಮನುಷ್ಯಾದಿದೇಹ ಆವಿಸ್ತರಾಮತಿಶಯೇನ ಪ್ರಕಟ ಆತ್ಮಾ ಜ್ಞಾನಾತಿಶಯದರ್ಶನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಮರ್ತ್ಯೇನ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಾದಿಸಾಧನೇನಾಕ್ಷಯಫಲಂ ಪ್ರಾಪ್ತುಮಿಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯೇನ ವಿವೇಕಜ್ಞಾನೇನ ಪುರುಷಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ವಿವಕ್ಷಿತಂ ತತ್ಪಶ್ವಾದೀನಾಂ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಾಹ –
ಅಥೇತರೇಷಾಮಿತಿ ।
ಕೋಶಪಂಚಕೋಪನ್ಯಾಸಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಮಾಹ –
ಸ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಪಕ್ಷಪುಚ್ಛಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಾತ್ಸುಪರ್ಣಾಕಾರಕ್ಲೃಪ್ತಿಂ ದರ್ಶಯತಿ । ಉತ್ತರತ್ರ ತತ್ಕಲ್ಪನಯಾ ಬಾಹ್ಯವಿಷಯಾಸಂಗವ್ಯಪೋಹೇನ ಬುದ್ಧೇರಾತ್ಮನಿ ಸ್ಥಿರೀಕರಣಾರ್ಥಂ ನೋಪಾಸನವಿಧಾನಮಿಹ ವಿವಕ್ಷಿತಮ್ । ಉಪಕ್ರಮೋಪಸಂಹಾರಯೋರ್ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮೈಕತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನೇನೈವೋಪಕ್ಷಯಾನ್ಮಧ್ಯೇ ಗ್ರಂಥಸ್ಯೋಪಾಸನವಿಧೌ ತಾತ್ಪರ್ಯೇಣ ಚ ವಾಕ್ಯಭೇದಪ್ರಸಂಗಾದತ ಏವಾಂಗೇ ಸ್ತುತಿಃ ಪರಾರ್ಥತ್ವಾದಿತಿ ನ್ಯಾಯೇನ ಯಥಾ ಪ್ರಯಾಜಾದಿಷು ಫಲಶ್ರವಣಮರ್ಥವಾದಸ್ತಥಾಽನ್ನಮಯಾದಿಪ್ರತಿಪತ್ತೇರಪಿ ಫಲಶ್ರವಣಮರ್ಥವಾದ ಏವ , ತತ್ತದ್ಬುದ್ಧಿಸ್ಥಿರೀಕಾರಸ್ಯ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಬುದ್ಧಿವಿಲಾಪನೇನಾಽಽತ್ಮನಃ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಶೇಷತ್ವಾದಿತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ ।
ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಕೋಶಸ್ಯೋತ್ತರೋತ್ತರಃ ಕೋಶ ಏವಾಽಽತ್ಮೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮಾಪಾತದರ್ಶನೇನ , ತದಸತ್ । ಆತ್ಮಶಬ್ದಸ್ಯಾಮುಖ್ಯಾರ್ಥತ್ವಪ್ರಸಂಗಾತ್ಪ್ರಕೃತಪರಾಮರ್ಶಕೈತಚ್ಛಬ್ದಕೋಪಾಚ್ಚ । ಅತಃ ಸರ್ವಕೋಶಾಧ್ಯಾಸಾಧಿಷ್ಠಾನಭೂತಶ್ಚಿದಾತ್ಮೈವಾತ್ರಾಽಽತ್ಮಶಬ್ದೇನ ವಿವಕ್ಷಿತ ಇತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಮಾಹ –
ತಥಾ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೇನೇತಿ ।
ಅರ್ಥಾದಿತಿ ।
ಆತ್ಮಶಬ್ದಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ಕಲ್ಪಿತಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಾನುಪಪತ್ತೇಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಆಸಾಧಾರಣಾದಿತಿ ।
ವ್ಯಾವೃತ್ತಸ್ವರೂಪಾತ್ । ಅಪಕ್ರಮ್ಯ ತತ್ರಾಽಽತ್ಮಬುದ್ಧಿಂ ಹಿತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸಾಧಾರಣಮಿತಿ ।
ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಸಾಧಾರಣಮ್ । ಪ್ರಾಣಕೃತೇನಾಶನಾದಿನಾ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪುಷ್ಟ್ಯಾದಿದರ್ಶನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮಾತ್ಮೇತಿ ।
ಸೂತ್ರಾತ್ಮನಾ ಪೂರ್ವಸ್ಯ ಯ ಆತ್ಮಾ ಚಿದ್ಧಾತುರೇಷ ಏವ ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಮಯಸ್ಯಾಽಽತ್ಮೇತಿ ಯೋಜನಾ । ಯಜುಃಶಬ್ದೇನ ಬಾಹ್ಯೋ ಯಜುರ್ವೇದ ಉಚ್ಯತೇ ।
ತಸ್ಯ ಕಥಮಾಂತರಂ ಮನೋಮಯಂ ಪ್ರತಿ ಶಿರಸ್ತ್ವಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ಮನಸೋ ಹೀತಿ ।
ಯದ್ಯಪಿ ಯಜುಃಶಬ್ದೋ ಬಾಹ್ಯೇ ಶಬ್ದರಾಶೌ ರೂಢಸ್ತಥಾಽಪಿ ಶ್ರುತೇರನತಿಶಂಕನೀಯತ್ವಾತ್ತತ್ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಮನೋವೃತ್ತಿರ್ಯಜುಃ ಸಂಕೇತವಿಷಯಭೂತಾ ಯಜುರ್ವೇದಮಧೀಮಹ ಏತತ್ಕ್ರಮಕಾ ವರ್ಣಾ ಯಜುರ್ವೇದತಯಾಽಧ್ಯೇತವ್ಯಾ ಇತ್ಯೇವಂ ಸಂಕಲ್ಪರೂಪಾ ಗ್ರಾಹ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಶ್ರುತ್ಯನುಗ್ರಾಹಿಕಾಂ ಯುಕ್ತಿಮಪ್ಯಾಹ –
ಏವಂ ಚೇತಿ ।
ಅನ್ಯಥೇತಿ ।
ಶಬ್ದಾನಾಂ ಘಟಾದಿದ್ಬಾಹ್ಯದ್ರವ್ಯತ್ವೇ ಮನೋವಿಷಯತ್ವಾಸಂಭವಾನ್ಮನಸೋ ಬಾಹ್ಯೇಽರ್ಥೇಽಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನ್ಮನಸೋ ಜಪೋ ನ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಇತಶ್ಚ ಮನೋವೃತ್ತಿತ್ವಂ ಮಂತ್ರಾಣಾಂ ವಚ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಮಂತ್ರಾವೃತ್ತಿಶ್ಚೇತಿ ।
ಶಬ್ದಾನಾಂ ಘಟಾದಿವದ್ಬಾಹ್ಯದ್ರವ್ಯತ್ವೇ ಮಂತ್ರಾಣಾಂ ಘಟಾದಿವದಾವೃತ್ತಿರ್ನೋಪಪದ್ಯತೇ ಕ್ರಿಯೈವ ಹ್ಯಾವರ್ತ್ಯತೇ ।
ಆವೃತ್ತಿಸಿದ್ಧ್ಯನುಪಪತ್ತ್ಯಾ ಕ್ರಿಯಾತ್ವಂ ವಾಚ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ತತ್ರಾನ್ಯಥಾಽಪ್ಯುಪಪತ್ತಿಮಾಶಂಕತೇ –
ಅಕ್ಷರವಿಷಯೇತಿ ।
ಮಂತ್ರೇಭ್ಯಃ ಸ್ಮೃತೇರನ್ಯತ್ವಾದನ್ಯಾಽಽವೃತ್ತಿರ್ಗೌಣೀ ಪ್ರಸಜ್ಯತೇಽತೋ ನಾನ್ಯಥಾಽಪ್ಯುಪಪತ್ತಿರಿತ್ಯುಕ್ತಮೇತತ್ಸ್ಫುಟಯತಿ –
ತ್ರಿಃ ಪ್ರಥಮಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಸಾಮಿಧೇನ್ಯಃ ಸಮಿಧೋ ಯದಾಽಧ್ವರ್ಯುಣಾ ಹೂಯಂತೇ ತದಾ “ಪ್ರ ವೋ ವಾಜಾ ಅಭಿದ್ಯವಃ”(ಶತಪಥಬ್ರಾಹ್ಮಣಮ್ ೧।೪।೧।೭) ಇತ್ಯೇಕಾದಶರ್ಚಂ ಸೂಕ್ತಂ ಹೋತಾ ಶಮ್ಸತಿ ತಾಸಾಂ ಚರ್ಚಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಥಮಾಮೃಚಂ ಸೂಕ್ತಸ್ಯಾಂತ್ಯಾಂ ಚರ್ಚಂ ಹೋತಾ ತ್ರಿರನುಬ್ರೂಯಾದಿತ್ಯಾವೃತ್ತಿಃ ಶ್ರೂಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಮಂತ್ರಾಣಾಂ ಮನೋವೃತ್ತಿತ್ವಮುಕ್ತ್ವಾ ಮನೋವೃತ್ತೀನಾಂ ಸದಾ ಚಿದ್ವ್ಯಾಪ್ತತ್ವೇನೈವ ಸಿದ್ಧೇಶ್ಚಿದಾತ್ಮತಾಮಾಹ –
ತಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ಮಂತ್ರಾಣಾಂ ಮನೋವೃತ್ತಿತ್ವೇತ್ತಿತ್ವೇನಾಽಽವೃತ್ತಿರ್ಘಟತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।
ಪರಂಪರಯಾ ಚಿದಾತ್ಮತ್ವೇನ ನಿತ್ಯತ್ವಮಪಿ ಘಟತ ಇತ್ಯಹ –
ಏವಂ ಚೇತಿ ।
ಚೈತನ್ಯರೂಪತ್ವೇ ಸತಿ । ಅನ್ಯಥೇತಿ । ಸ್ವಪ್ರಕಾಚಿದಾತ್ಮತ್ವಾನಂಗೀಕಾರೇ ರೂಪಾದಿವದ್ವಿಷಯತ್ವಾದನಿತ್ಯತ್ವಮಪಿ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ । ಕಾಲಿದಾಸಾದಿವಾಕ್ಯಾನಾಮಪ್ಯೇತೇನ ನ್ಯಾಯೇನ ನಿತ್ಯತ್ವಾಪಾತಾದ್ಯುಕ್ತ್ಯಾಭಾಸಮೇತತ್ ।
ಅಸ್ತ್ವನಿತ್ಯತ್ವಮಿತಿ ನ ವಾಚ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ನೈತದುಕ್ತಮಿತಿ ।
“ವಾಚಾ ವಿರೂಪನಿತ್ಯಯಾ”(ತೈ.ಸಂ.೨-೬-೧೨) ಇತಿ ಶ್ರುತ್ಯಾ ನಿತ್ಯತ್ವಸ್ಯಾಽಽವೇದಿತತ್ವಾದ್ವೇದಾ ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಯುಕ್ತಂ ನ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ವೇದಾನಾಂ ಜಡತೇ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶೇನಾಽಽತ್ಮನೈಕತ್ವಂ ನ ಸಂಭವತಿ ಜಡಾಜಡಯೋರ್ವಿರೋಧಾದತೋ ಮನೋವೃತ್ತಿವ್ಯಾಪಕಚಿದಾತ್ಮತ್ವಂ ಸೂಚಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಸಾಕ್ಷಿತಯಾ ಮನಸಿ ಭವೋ ಮಾನಸೀನೋಽಕ್ಷರೇ ಪರಮೇ ವ್ಯೋಪಕಲ್ಪೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಋಚೋ ವಿಧಿನಿಷೇಧರೂಪಾ ನಿಷೇದುಸ್ತಾದಾತ್ಮ್ಯೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ ಇತಿ ಚ ಮಂತ್ರವರ್ಣ ಏಕತ್ವಂ ದರ್ಶಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತಿದೇಷ್ಟವ್ಯವಿಶೇಷಾನ್ಕರ್ತವ್ಯವಿಶೇಷಾನಿದಮೇವಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯುಪದಿಶತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವಾಙ್ಮನಸಯೋರ್ವಾಙ್ಮನಸಗೋಚರತ್ವಂ ನೋಪಪದ್ಯತೇ ಸ್ವಾತ್ಮನಿ ವೃತ್ತಿವಿರೋಧಾದತೋ ವಾಙ್ಮನೋವಿಶಿಷ್ಟಾನ್ಮನೋಭಯಾದ್ವಾಚೋ ಮನಸಾ ಸಹ ನಿವರ್ತಂತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತಸ್ಯ ಚ ಮನೋಮಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಉಪಾಸನಫಲಭೂತಮಾಧಿದೈವಿಕಮಾನಂದಂ ವಿದ್ವಾನ್ನ ಬಿಭೇತಿ ಗರ್ಭವಾಸಾದಿದುಃಖಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥಾಽಧ್ಯವಸಾಯಲಕ್ಷಣಂ ಲೌಕಿಕಮಪಿ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪ್ರಥಮಜತ್ವಾದಿತಿ ।
ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾಭೇದೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಆನಂದಮಯಃ ಪರಮಾತ್ಮೇತಿ ವೃತ್ತಿಕಾರೈರುಕ್ತಂ ತನ್ನಿಷೇಧೇನ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಕಾರ್ಯತ್ಮಪ್ರತೀತಿರಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಸಂಕ್ರಾಮತೀತ್ಯೇತದತಿಕ್ರಾಮತೀತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್ ।
ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಂ ಕಸ್ಮಾನ್ನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತ ಇತ್ಯತ ಆಹ –
ನ ಚಾಽಽತ್ಮನ ಏವೇತಿ ।
ಅನ್ನಮಯಾದೀನಾಮತಿಕ್ರಮಣೀಯತಯಾ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದೇಕಸ್ಯ ಕರ್ತೃತ್ವಕರ್ಮತ್ವಾಸಂಭವಾಚ್ಚ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಸಂಕ್ರಮಣಂ ನ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಆನಂದಮಯಸ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮತ್ವಾಸಂಭವೇ ಹೇತ್ವಂತರಾಣ್ಯಾಹ –
ಶಿರಾದೀತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಆನಂದಮಯಸ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮತ್ವವಿವಕ್ಷಾಯಾಂ ಮಂತ್ರೇ ತಸ್ಯೈವಾಸತ್ತ್ವಾಶಂಕಾ ವಕ್ತವ್ಯಾ ।
ತದಸಂಭವಾಚ್ಚ ನಾಽಽನಂದಮಯಃ ಪರಮಾತ್ಮತಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಮಂತ್ರೋದಾಹರಣಾನುಪಪತ್ತೇಶ್ಚೇತಿ ।
ನ ಹಿ ಮಂತ್ರೋದಾಹರಣಮುಪಪದ್ಯತ ಇತಿ ಸಂಬಂಧಃ । ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಕಾರ್ಯತ್ವಾತ್ಸುಖ್ಯಹಮಿತ್ಯುಪಲಭ್ಯಮಾನೋ ಭೋಕ್ತಾಽಽನಂದಮಯ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।
ಕಥಂ ತಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಮಯಾದಾಂತರತ್ವಮಿತ್ಯತ ಆಹ –
ಸ ಚೇತಿ ।
ಕರ್ತ್ರಪೇಕ್ಷಯಾ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಸ್ಯೋತ್ತರಭಾವಿತ್ವಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮೇವ ಶ್ರುತ್ಯೋಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏತತ್ಸ್ಫುಟಯತಿ –
ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೋರ್ಹೀತಿ ।
ಶರೀರಾದಿಭ್ಯ ಆನಂದಸಾಧನೇಭ್ಯಃ ಸಕಾಶಾತ್ಸಾಧ್ಯೇನಾಽಽನಂದೇನ ವಿಶಿಷ್ಟೋಽಂತರತಮಃ ಪ್ರಸಿಧ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಕಿಂಚ ಪ್ರಿಯಂ ಚ ತತ್ಸಾಧನಂ ಚೋದ್ದಿಶ್ಯ ಕರ್ತಾ ವಿಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೀ ಅನುತಿಷ್ಠತಿ ।
ತತ ಉದ್ದೇಶ್ಯತ್ವಾದಸ್ಯಾಽಽಂತರ್ಯಂ ಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯಾಹ –
ವಿದ್ಯಾಕರ್ಮಣೋರಿತಿ ।
ಪ್ರಿಯಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಸ್ವಪ್ನೇ ಸಾಕ್ಷಿಣೋಪಲಭ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ನ ಮುಖ್ಯಾತ್ಮತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ –
ಪ್ರಿಯಾದಿವಾಸನೇತಿ ।
ಯದುಕ್ತಂ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಣೋಃ ಫಲಭೂತ ಆನಂದಮಯ ಇತಿ ತಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯತ್ವಮೌಪಾಧಿಕಂ ಸ್ವಮತಾನುಸಾರೇಣಾಽಽಹ –
ಆನಂದ ಇತಿ ।
ಪರಮಿತಿ ।
ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ವಿಷಯಸುಖಸ್ಯ ಕ್ಷಣಿಕತ್ವಂ ಸಾತಿಶಯತ್ವಂ ಚ ವ್ಯಂಚಕವೃತ್ತಿನಿಬಂಧನಮಿತ್ಯಾಹ –
ತದ್ವೃತ್ತಿವಿಶೇಷೇತಿ ।
ಬ್ರಹ್ಮಣ ಆನಂದಸ್ವಭಾವತ್ವ ಏವ ಕಿಂ ಪ್ರಮಾಣಮಿತ್ಯತ ಆಹ –
ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಚೇತಿ ।
ಅಂತಃಕರಣಶುದ್ಧ್ಯುತ್ಕರ್ಷಾದೇವಾಽಽನಂದಸ್ಯ ಸಾತಿಶಯತ್ವಮಿತ್ಯತ್ರ ಲಿಂಗಮಾಹ –
ಏವಂ ಚೇತಿ ।
ಯದಿ ವಿಷಯವಿಶೇಷಜನ್ಯತ್ವೇನಾಽಽನಂದೋತ್ಕರ್ಷಸ್ತದಾ ನಿಷ್ಕಾಮಸ್ಯ ವಿಷಯವಿಶೇಷೋಪಭೋಗಾಸಂಭವಾದಾನಂದೋತ್ಕರ್ಷೋ ನ ಶ್ರಾವ್ಯೇತ । ಆತ್ಮಸ್ವಭಾವಸ್ಯೈವಾಽಽನಂದಸ್ಯ ವ್ಯಂಜಕಾಂತಃಕರಣಶುದ್ಧ್ಯುತ್ಕರ್ಷಾದೇವೋತ್ಕರ್ಷಂ ಇತ್ಯೇವಂ ತು ಸತ್ಯಕಾಮಹತತ್ವೋತ್ಕರ್ಷಾದುತ್ಕರ್ಷುಃ ಸಂಭಾವ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ವಿಷಯಾನಂದಸ್ಯ ಸಾತಿಶಯತ್ವೇ ಸತಿ ತದ್ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯಾಽಽನಂದಮಯಸ್ಯಾಬ್ರಹ್ಮತ್ವಂ ಸಿದ್ಧಮ್ । ಸತಿಶಯತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಶರೀರಂ ಭಿನ್ನತ್ವಾತ್ ।
ಬ್ರಹ್ಮ ತು ತದಧ್ಯಾಸಾಧಿಷ್ಠಾನಮದ್ವಿತೀಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಏವಂ ಚೇತಿ ।
ಏತಸ್ಮಿನ್ನಪ್ಯರ್ಥ ಇತಿ । ಆನಂದಮಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಭೂತಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಕಾಶನಪರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಆನಂದಮಯಸ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಕೋಽಯಂ ಶ್ಲೋಕ ಇತಿ ಕೇಚನ ತಾನ್ಪ್ರತ್ಯಾಹ –
ತಂ ಪ್ರತೀತಿ ।
ಸವಿಶೇಷತಯಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಾಧರಣತ್ವಾಚ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವ್ಯವಹಾರ್ಯತ್ವಂ ಸರ್ವಾನ್ಪ್ರತಿ ಭವೇನ್ನ ಚ ದೃಶ್ಯತೇ ತತೋಽಪಿ ನಾಸ್ತಿತ್ವಾಶಂಕಾ ಜಾಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಆಕಶಾದಿಕಾರಣತ್ವಾದಿತಿ । ಭೂತವಿಶಿಷ್ಟಸರ್ವಜೀವಕಾರಣತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕಸ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯೇನ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪ್ರಶ್ನಾಂತರಮಿತ್ಯತ ಆಹ –
ಅಸದ್ಬ್ರಹ್ಮೇತೀತಿ ।
ಚೇಚ್ಛಬ್ದಾತ್ಪಾಕ್ಷಿಕಸತ್ತ್ವಾವಗಮಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಸತ್ತ್ವಂ ಚೇದುಪಪನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ತಾವತೈವ ಸತ್ಯತ್ವಂ ಸಿಧ್ಯತಿ ಸತೋ ಬಾಧಾಸಂಭವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಏವಮರ್ಥತೇತಿ । ಸತ್ತ್ವೋಪಪಾದನೇನ ಸತ್ಯವಸ್ತುವಿಷಯತೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸತ್ತ್ವಸಾಧನಂ ನಾಮಸತ್ತ್ವವ್ಯಾವೃತ್ತಿರೇವೇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಸತ್ತ್ವಶಂಕಾಮುದ್ಭಾವಯತಿ –
ತತ್ರಾಸದೇವೇತಿ ।
ವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಮಾಕಾಶಾದಿ ಸತ್ಪೂರ್ವಕಂ ಕಾರ್ಯತ್ವಾದಘಟವದಿತಿ ಲೌಕಿಕವ್ಯಾಪ್ತ್ಯವಷ್ಟಂಭೇನ ಸತ್ಕಾರಣಂ ತಾವತ್ಸಿದ್ಧಮ್ । ತಸ್ಯ ಚ ದೇಶಾದಿಕಾರಣತ್ವೇನ ದೇಶಾದ್ಯನವಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಪದವಾಚ್ಯತ್ವಂ ಸಿದ್ಧಮ್ । ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷತೋಽನುಪಲಂಭೇನಾಸಚ್ಛಂಕಾ ಜಾಯತೇ । ಸಾ ಕಾರಣತ್ವೇನ ವ್ಯಾವರ್ತ್ಯತೇಽನೇನ ತು ಕಾರಣತ್ವಾತ್ಸತ್ತ್ವಂ ಸಾಧ್ಯತ ಆಶ್ರಯಾಸಿದ್ಧಿಪ್ರಸಂಗಾದಿತಿ ಭಾವಃ ।
ಇತೋಽಪಿ ಜಗದುಪಾದಾನೇ ನಾಸತ್ತ್ವಾಶಂಕಾ ಕಾರ್ಯೇತ್ಯಾಹ –
ನ ಚಾಸತ ಇತಿ ।
ನ್ಯಾಯತ ಇತಿ । ಆಸದನ್ವಯಾದರ್ಶನಾದಿತಿ ಯುಕ್ತಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅವಮಸತ್ತ್ವಾಶಂಕಾಂ ನಿರಸ್ಯಾಚೇತನತ್ವಾಶಂಕಾಂ ಪ್ರಧಾನವಾದಿನಃ ಪ್ರಸಂಗಾನ್ನಿರಾಚಷ್ಟೇ –
ತದ್ಯದೀತಿ ।
ಯದ್ಯಪಿ ಸಾಂಖ್ಯಮತೇ ಚೇತನಸ್ಯ ನಿರ್ವಿಕಾರತ್ವಾತ್ಕಾಮಯಿತೃತ್ವಮಸಿದ್ಧಂ ತಥಾಽಪಿ ಲೌಕಿಕವ್ಯಾಪ್ತಿಬಲೇನ ಕಾಮಯಿತೃತ್ವಾದಚೇತನತ್ವಶಂಕಾ ನಿವರ್ತ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ನ ಹೀತಿ ।
ತರ್ಹಿ ಲೌಕಿಕವ್ಯಾಪ್ತಿಬಲೇನೈವಾನಾಪ್ತಕಾಮತ್ವಮಪಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ಕಾಮಯಿತೃತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಜೀವಾನಾಮನಾಪ್ತಾನಂದತ್ವಂ ಪರವಶತ್ವಾನ್ನ ತದಸ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕಥಂಭೂತಾಸ್ತರ್ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಕಾಮಾ ಇತ್ಯಾಶಂಕಾಯಾಮಾಹ –
ಸತ್ಯಜ್ಞಾನಲಕ್ಷಣಾ ಇತಿ ।
ಸತ್ಯಜ್ಞಾನ–
ನಂ
ಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ವರೂಪಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥೋಕ್ತಾಃ ।
ಏತದುಕ್ತಂ ಮವತಿ , ಮಾಯಾಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತಂ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಜಗತಃ ಕಾರಣ ಮಾಯಾಪರಿಣಾಮೈರೇವ ಕಾಮೈಃ ಕಾಮಯಿತೃ । ತೇಷಾಂ ಚ ಪರಿಣಾಮಾನಾಮವಿದ್ಯಾದ್ಯನಭಿಭೂತಚಿದ್ವ್ಯಾಪ್ತತ್ವಾತ್ಸತ್ಯಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮತಾದಾತ್ಮ್ಯಾಚ್ಚಾಧರ್ಮದ್ಯನನುಸ್ಪೃಷ್ಟತ್ವೇನ ಶುದ್ಧತ್ವಮ್ । ತತೋ ಜೋವಕಾಮವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಂ ಸಿದ್ಧಮಿತಿ ।
ತರ್ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಕಾಮಾಃ ಪುಣ್ಯಕಾರಿಣಾಮಪ್ಯನಿಷ್ಟಫಲಪ್ರಾಪ್ತ್ಯನುಕೂಲಾಃ ಸ್ಯುಃ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ತೇಷಾಂ ತ್ವಿತಿ ।
ಕಾಮಸ್ಯ ಶರೀರಾದಿಸಂಬಂಧಜನ್ಯತ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧೇರ್ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಶರೀರಾದಿಮತ್ತ್ವಪ್ರಸಂಗ ಇತಿ ನಾಽಽಶಂಕನೀಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಸಾಧನಾಂತರಾನಪೇಕ್ಷತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ ।
ಕಾಮಸಂಸ್ಕಾರವತ್ಯಾ ಮಾಯಯಾ ಬ್ರಹ್ಮತಾದಾತ್ಮ್ಯಾತ್ತತ್ಪರಿಣಾಮಾನಾಂ ಕಾಮಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮತಾದಾತ್ಮ್ಯಾನ್ನ ಶರೀರಾದಿನಿಮಿತ್ತಾಪೇಕ್ಷಾಽಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತದ್ದ್ವಾರೇಣೈವೇತಿ ।
ನಾಮರೂಪಶಕ್ತ್ಯಾತ್ಮಕಮಾಯಾಪರಿಣಾಮದ್ವಾರೇಣೈವ ।
ನಾಮರೂಪಶಕ್ತ್ಯಾತ್ಮಿಕಾ ಜಡರೂಪಾ ಮಾಯಾಽಂಗೀಕೃತಾ ಚೇತ್ತರ್ಹಿ ಸಾ ಪ್ರಧಾನವತ್ಪೃಥಕ್ಸತೀತ್ಯದ್ವೈತಹಾನಿರಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ನ ಹೀತಿ ।
ಆತ್ಮಾತಿರಿಕ್ತಂ ಕಿಂ ಸ್ವತಃ ಸಿಧ್ಯತಿ ಪರತೋ ವಾ ? ನಾಽಽದ್ಯಃ । ಜಾಡ್ಯಹಾನೇರತಿರೇಕಹಾನೇಶ್ಚ । ನ ದ್ವಿತೀಯಃ । ಪ್ರಮಾಸಂಸರ್ಗಾನಿರೂಪಣಾತ್ । ನ ಚ ಭಿನ್ನದೇಶಕಾಲಯೋಃ ಸಂಯೋಗಾದಿ ಸಂಭವತಿ ವಿಷಯವಿಷಯಿಭಾವೋ ವಾ । ನಿಯಾಮಕಗವೇಷಣಾತ್ । ನ ಚ ಸ್ವಭಾವ ಏವ ಸಂಬಂಧಃ । ದ್ವಯೋಃ ಸ್ವಭಾವಯೋಃ ಸಂಬಂಧತ್ವೇನೈವೋಪಕ್ಷಯೇ ಸಂಬಂಧ್ಯಭಾವಪ್ರಸಂಗಾತ್ । ನ ಹಿ ಸ್ವಾತ್ಮಾನಂ ಪ್ರತಿ ಸ್ವಸ್ಯೈವ ಸಂಬಂಧಿತ್ವಮಾತ್ಮಾಶ್ರಯಾಪಾತಾತ್ । ತಥಾವಿಧಾರ್ಥಾಭಾವೇ ವ್ಯವಹಾರಮಾತ್ರಪ್ರವರ್ತಕತ್ವೇ ಚ ಮಿಥ್ಯಾವ್ಯವಹಾರಾಪಾತಾದನಿರ್ವಚನೀಯವಾದ ಏವ ಪರ್ಯಸ್ಯತೀತಿ ಭಾವಃ ।
ಯಸ್ಮಾದಾತ್ಮಾತಿರಿಕ್ತಂ ವಸ್ತು ನ ಸಂಭಾವ್ಯತೇ ತಸ್ಮಾದಾತ್ಮತಾದಾತ್ಮ್ಯೇನೈವ ನಾಮರೂಪಯೋಃ ಸಿದ್ಧಿರಿತ್ಯಾಹ –
ಅತ ಇತಿ ।
ತರ್ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸಪ್ರಪಂಚತಾಪ್ರಸಂಗ ಇತಿ ನ ವಾಚ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ನ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ।
ನ ಬ್ರಹ್ಮ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಕಮಜಡತ್ವಾತ್ತತ್ಪರಿಹಾರೇಣಾಪಿ ಸಿದ್ಧಿಸಂಭವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಕೇ ತತ್ರಾಽಽಹ –
ತೇ ತದಿತಿ ।
ಸ್ವಪ್ನಾವಬುದ್ಧನಭೋಭಕ್ಷಣವದಾರೋಪಿತಸ್ಯಾನುಭವಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನೇನ ಸಿದ್ಧ್ಯಸಂಭವಾದನುಭಾವ್ಯೇ ನಾಮರೂಪೇ ಅನುಭವಾತ್ಮಕಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಕೇ ಕಥ್ಯೇತೇ ನ ತ್ವೈಕ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನ ಕೇವಲಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಬಹುರೂಪತ್ವಂ ಮಾಯೋಪಾಧಿಕಂ ಸರ್ವವ್ಯವಹಾರಾಸ್ಪದತ್ವಂ ಚೇತ್ಯಾಹ –
ತಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ।
ಪ್ರವೇಶಸ್ಯಾನಿರ್ವಾಚ್ಯತಾದ್ಯೋತನೇನ ಜೀವಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮತಾಯಾಂ ಪ್ರವೇಶವಾಕ್ಯಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ವಿಚಾರಮಾರಭತೇ –
ತತ್ರೈತಚ್ಚಿಂತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ವಿಮರ್ಶೇ ಸತಿ ಕ್ತ್ವಾಶ್ರುತ್ಯನುರೋಧಾತ್ಸ್ರಷ್ಟುರೇವ ಪ್ರವೇಶ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಸಿದ್ಧಾಂತಿನಾ ।
ಪೂರ್ವವಾದ್ಯಾಹ –
ನನು ನ ಯುಕ್ತಮಿತಿ ।
ಸೃಷ್ಟಿಪ್ರವೇಶಕ್ರಿಯಯೋಃ ಪೂರ್ವಾಪರಕಾಲೀನತ್ವಸಂಭವೇ ಸತಿ ಕರ್ತ್ರೈಕ್ಯಂ ಕ್ತ್ವಾಶ್ರುತ್ಯಾ ಬೋಧ್ಯೇತ ನ ತು ಪ್ರವೇಶಸ್ಯೋತ್ತರಕಾಲತಾ ಸಂಭವತಿ । ಸೃಷ್ಟಿಸಮಯ ಏವೋಪಾದಾನಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಾತ್ಮನಾಽವಸ್ಥಿತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏತದೇವ ವಿವೃಣೋತಿ –
ಕಾರಣಮೇವ ಹೀತಿ ।
ಅಪ್ರವಿಷ್ಟೇ ಯಥಾ ಮಠಾದೌ ದೇವದತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರವೇಶೋ ದೃಷ್ಟಸ್ತಥಾ ಕಾರ್ಯೋತ್ಪತ್ತೇರೂರ್ಧ್ವಂ ಪೃಥಕ್ಪ್ರವೇಶೋ ನ ಸಂಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸಿದ್ಧಾಂತ್ಯೇಕದೇಶಿನಾಂ ಮತಮುದ್ಭಾವ್ಯ ಪೂರ್ವವಾದೀ ದೂಷಯತಿ –
ಯಥಾ ಘಟ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಸ್ರಷ್ಟುರನ್ಯಸ್ಯ ವಾ ಪ್ರವೇಶೋ ನ ಸಂಭವತೀತಿ ಚೇತ್ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ಪ್ರವೇಶೋ ವಾಚ್ಯ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ್ಯೇಕದೇಶ್ಯಾಹ –
ಕಥಮಿತಿ ।
ನಾಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ ನ ವಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹಯುಕ್ತಶ್ಚೇತಿ ।
ಸ ಏವಾಽಽಹ ಗತಿಂ –
ಸಾವಯವಮೇವೇತಿ ।
ಪೂರ್ವವಾದೀ ದೂಷಯತೋ –
ನಾಶೂನ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ।
ಕಾರ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪರಿಣತಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ನಾಮರೂಪಾತ್ಮಕಂ ಕಾರಮೇವ ದೇಶಸ್ತದ್ವತಿರೇಕೇಣ ನ ಹ್ಯನ್ಯಃ ಪ್ರದೇಶೋಽಸ್ತೀತಿ ।
ಯತ್ಕಾರಣಮೇವ ಕಾರ್ಯಾಕಾರೇಣ ಪರಿಣತಂ ತತ್ಪ್ರತಿ ಕಾರ್ಯವಿಶೇಷೋ ಜೀವಾತ್ಮಾ ಪ್ರವೇಕ್ಷ್ಯತೀತಿ ನ ಶಂಕನೀಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಕಾರಣಮೇವ ಚೇದಿತಿ ।
ಕಾರ್ಯವಿಶೇಷಸ್ಯ ಪ್ರವೇಶಮಂಗೀಕೃತ್ಯ ದೂಷಣಮುಕ್ತಂ ಸ ನ ಸಂಭವತಿ ಶ್ರುತಿವಿರೋಧಾದಿತ್ಯಾಹ– –
ತದೇವೇತಿ ।
ಕಾರಣಪರಾಮರ್ಶಕೇನ ತಚ್ಛಬ್ದೇನ ಕಾರ್ಯಮುಪಲಕ್ಷ್ಯ ಕಾರಾಂತರಸ್ಯ ತತ್ರ ವಿಧೀಯತೇಽಪ್ರಾಪ್ತದೇಶಸಂಭವಾತ್ ।
ಅತೋ ನ ಶ್ರುತಿವಿರೋಧ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತೈಕದೇಶಿಮತಮುದ್ಭಾವ್ಯ ದೂಷಯತಿ –
ಕಾರ್ಯಾಂತರಮೇವೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಕಾರಣವಾಚಕೇನ ತಚ್ಛಬ್ದೇನ ಕಾರ್ಯಲಕ್ಷಣಾಯಾಮವಿವಕ್ಷಿತಲಕ್ಷಣಾ ಚೇತ್ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ ತರ್ಹಿ ಕಾರಣಪರ ಏವ ತಚ್ಛಬ್ದೋಽಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾಹ್ಯನ್ಯಃ ಸಿದ್ಧಾಂತೈಕದೇಶೀ –
ಬಾಹ್ಯೇತಿ ।
ಅಸ್ಮಿನ್ಪಕ್ಷೇ ಪ್ರವೇಶಶ್ರುತೇರ್ಮುಖ್ಯಾರ್ಥೋ ನ ಲಭ್ಯೇತೇತ್ಯಾಹ –
ನ ಬಹಿಷ್ಠೇತಿ ।
ಅನ್ಯಸ್ಯ ವೇದಾಂತಿನೋ ಮತಮುದ್ಭಾವ್ಯ ದೂಷಯತಿ –
ಜಲ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಏವಂ ಸಿದ್ಧಾಂತೈಕದೇಶೀಯಂ ನಿರಸ್ಯ ಪೂರ್ವವಾದ್ಯುಪಸಂಹರತಿ –
ಏವಂ ತರ್ಹೀತಿ ।
ನೈವಾಸ್ತಿ ಪ್ರವೇಶೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ತತೋಽನ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರವೇಶೋ ನ ಸಂಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾಹ –
ನ ಚೇತಿ ।
ಇತರಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರವೇಶಃ ಕಲ್ಪಯಿತುಂ ನ ಶಕ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ತದೇವಾನುಪ್ರಾವಿಶದಿತಿ ।
ಸಾ ಚ ಶ್ರುತಿಃ ಸ್ರಷ್ಟುಃ ಪ್ರವೇಶಮಾಹ । ಸಾ ಚಾಸ್ಮಾಕಂ ಮೀಮಾಂಸಕಾನಾಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ತತಸ್ತದ್ವಿರೋಧೇನಾನ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರವೇಶಕಲ್ಪನಾಽಯುಕ್ತೇತಿ ಭಾವಃ ।
ತರ್ಹಿ ಶ್ರುತಿಶರಣತಯೈವ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಏವ ಪ್ರವೇಶ ಉಚ್ಯ್ಯತಾಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ನ ಚೇತಿ ।
ತಸ್ಮಾದಂಧೋ ಮಣಿಮವಿಂದದಿತಿವದರ್ಥಶೂನ್ಯಮೇವೇದಂ ವಾಕ್ಯಮಿತಿ ನಿಗಮಯತಿ –
ಹಂತೇತಿ ।
ಶಕ್ತಿಗೋಚರಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯಾಸಂಭವಾದರ್ಥಶೂನ್ಯತ್ವಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಗೋಚರಸ್ಯ ವಾ ? ನಾಽಽದ್ಯಃ ।
ಆಕಾಶಾದೇರವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟದೇಶೇಽಪಿ ಜಲೇಽಮೂರ್ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಭಾವವದಮೂರ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽನಿರ್ವಾಚಾವಿದ್ಯಾಸು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತಸ್ಯ ಸೃಷ್ಟ್ಯುತ್ತರಕಾಲಮಂತಃಕರಣಾದಿಷು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಭಾವಸಂಭವಾದಿತ್ಯಾಹ –
ನೇತಿ ।
ನ ದ್ವಿತೀಯ ಇತ್ಯಾಹ –
ಅನ್ಯಾರ್ಥತ್ವಾದಿತಿ ।
ಏತತ್ಸ್ಫುಟಯತಿ –
ಕಿಮರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಅತಃ ಪರಮಿತಿ । ಬುದ್ಧಿಗುಹಾಪ್ರವೇಶಾದನಂತರಮಾನಂದಮಯ ಏವ ವಿಶಿಷ್ಟೋಽರ್ಥೋ ವಿಶೇಷ್ಯಸ್ಯ ಚಿದ್ಧಾತೋರ್ಲಿಂಗಂ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ವಿಶೇಷ್ಯಾವ್ಯಭಿಚಾರದರ್ಶನಾತ್ತದಧಿಗಮದ್ವಾರೇಣಾಽಽನಂದವಿವೃದ್ಧ್ಯವಸಾನ ಆತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪೋಽಸ್ಯಾಮೇವ ಗುಹಾಯಾಮಧಿಗಂತವ್ಯ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಜಲೇ ಸೂರ್ಯಪ್ರವೇಶವದನಿರ್ವಾಚ್ಯಃ ಪ್ರವೇಶೋಽಭಿಧೀಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಬುದ್ಧಿಗುಹಾಯಾಮೇವ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಉಪಲಬ್ಧಿಸಂಭವಾತ್ತತ್ರೈವ ಪ್ರವೇಶೋಽಭಿಧಿತ್ಸಿತ ಇತ್ಯಾಹ –
ನ ಹೀತಿ ।
ನನ್ವನ್ಯತ್ರೋಪಲಬ್ಧ್ಯನರ್ಹಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಬುದ್ಧೌ ವಾ ಕಥಮುಪಲಭ್ಯತ ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯೋಪಧೇರ್ಯೋಗ್ಯತಾವಿಶೇಷಾಸಂಭವಾದಿತ್ಯಾಹ –
ವಿಶೇಷೇತಿ ।
ಸನ್ನಿಕರ್ಷಾದೀತಿ । ಅಂತಃಕರಣಸಂಸರ್ಗಾದೇವ ದೇಹಘಟಾದಿಷು ಚೈತನ್ಯಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿರ್ನ ಸ್ವತಃ । ಅಂತಃಕರಣಂ ಚಾವ್ಯವಧಾನೇನೈವ ಚೈತನ್ಯಾಭಿವ್ಯಂಚಕಮನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯಥಾ ಚಾಸ್ವಚ್ಛಸ್ವಭಾವಕೇ ಘಟಾದೌ ಮುಖಂ ನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬತೇ ಜಲಾದೌ ಸ್ವಚ್ಛಸ್ವಭಾವಕೇ ಪ್ರತಿಬಿಂಬತೇ ತಥಾ ಸತ್ತ್ವಪ್ರಧಾನಸ್ಯಾಂತಃಕರಣಸ್ಯ ಪ್ರಸಾದಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾದ್ಘಟತೇ ತತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮೋಪಲಬ್ಧಿರಿತ್ಯಾಹ –
ಅವಭಾಸಾತ್ಮಕತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ ।
ಕಿಂಚ ಯಥಾ ಜಾಡ್ಯಸಾಮ್ಯೇಽಪಿ ತಮೋಲಕ್ಷಣಾವರಣಾಭಿಭವಸಮರ್ಥ ಆಲೋಕೋಽಂಗೀಕ್ರಿಯತೇ ತಥಾ ಜಾಡ್ಯಸಾಮ್ಯೇಽಪ್ಯಂತಃಕರಣಸ್ಯೈವ ಪ್ರತ್ಯಯಾಕಾರಪರಿಣತಸ್ಯಾಜ್ಞಾನಲಕ್ಷಣಾವರಣಾಭಿಭವಸಾಮರ್ಥ್ಯಮಂಗೀಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಯಥಾ ಚೇತಿ ।
ನಿಲಾನಂ ಗೃಹಪ್ರಾಸಾದಾದಿಮೂರ್ತಸನ್ನಿವೇಶವಿಶೇಷೋಽವಯವಸಂಸ್ಥಾನವಿಶೇಷರಾಹಿತ್ಯಮನಿಲಯನಮ್ ।
ಅನಿರುಕ್ತತ್ವಾದ್ಯಮೂರ್ತಂಧರ್ಮಶ್ಚೇದ್ಬ್ರಹ್ಮಣ ಏವ ಕಿಂ ನ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯತ ಆಹ –
ತ್ಯದನಿರುಕ್ತಾನಿಲಯನಾನೀತಿ ।
“ತತ್ಸತ್ಯಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತ”(ತೈ. ಉ. ೨ । ೬ । ೧) ಇತ್ಯಸ್ಯೋಪಪತ್ತಿಮಾಹ –
ಯಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ಪದಾನಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಪ್ರಕೃತಾನುಪ್ರಶ್ನನಿರಾಕರಣೇ ಪ್ರಕರಣಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಂ “ಸೋಽಕಾಮಯತ”(ತೈ. ಉ. ೨ । ೬ । ೧) ಇತ್ಯಾದೇರ್ದರ್ಶಯತಿ –
ಅಸ್ತಿ ನಾಸ್ತೀತ್ಯಾದಿನಾ ।
ತಸ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿಗುಹಾಯಾಃ ಅಹಂ ಕರ್ತಾ ಭೋಕ್ತೇತ್ಯಾದಯಸ್ತ ಏವಾವಭಾಸವಿಶೇಷಾಸ್ತೈರ್ವ್ಯಜ್ಯಮಾನಂ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ವಿಷಯತ್ವೇಽಪಿ ಸ್ವರೂಪಸ್ಯಾವಿಷಯತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸುಕೃತಮಿತಿ ।
ಕ್ತಪ್ರತ್ಯಯಃ ಸುಷ್ಠು ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಕರ್ಮಾಭಿಧಾಯಕೋಽಪಿ ಚ್ಛಾಂದಸ್ಯಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯಯಾ ಸುಷ್ಠು ಕರೋತೀತಿ ಕರ್ತರಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ ।
ಏಕಾರ್ಥವೃತ್ತಿತ್ವೇನೇತಿ ।
ಏಕಪ್ರಯೋಜನಸಾಧನತ್ವೇನ ಪರಸ್ಪರಾಯತ್ತತೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅನ್ಯತ್ರೇತಿ ।
ಗೃಹಪ್ರಾಸಾದಾದಿಷು ಸ್ವತಂತ್ರಂ ಗೃಹಾದ್ಯನಾರಭ್ಯಂ ಸ್ವಾಮಿನಮಂತರೇಣ ಸಂಹನನಸ್ಯಾದರ್ಶನಾತ್ಕರ್ಯಕರಣಸಂಘಾತೇಽಪಿ ವಿಲಕ್ಷಣಃ ಸ್ವಾಮೀ ಶರೀರೋಪಚಯಾದಿಭಿರುಪಚಯಾದಿರಹಿತೋಽವಗಮ್ಯತೇ । ಸ ಚ ಚೇತನತ್ವೇನ ಭೇದಾಭಾವಾದ್ಬ್ರಹ್ಮೈವೇತಿ ತದಸ್ತಿತ್ವಸಿದ್ಧಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ದಾಸೋಽಯಂ ತಸ್ಯ ದೇವಸ್ಯ ಮಮಾಽಽರಾಧ್ಯಃ ಪರಮೇಶ್ವರ ಇತಿ ಭೇದಂ ವಿದ್ವಾನ್ಕಥಮಜ್ಞ ಇತ್ಯುವ್ಯತೇ ತತ್ರಾಽಽಹ –
ಅಸೌ ಯೋಽಯಮಿತಿ ।
ಯಥಾ ಚಂದ್ರಭೇದಂ ಪಶ್ಯನ್ನಪ್ಯವಿದ್ವಾನುಚ್ಯತೇಽತತ್ತ್ವದರ್ಶಿತ್ವಾತ್ತಥೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ತಸ್ಯ ಭಯಸಂಭಾವನೇತ್ಯತ ಆಹ –
ಉಚ್ಛೇದೇತಿ ।
ಸಂಹರ್ತಾ ಹಿ ಪರಮೇಶ್ವರೋ ಮಾಂ ಸಂಹರಿಷ್ಯತಿ ನರಕೇ ವಾ ನಿಕ್ಷೇಪ್ಸ್ಯತೀತಿ ಪಶ್ಯತೋ ಭಯಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಬ್ರಹ್ಮೈವೋಚ್ಛೇದಹೇತುಃ ಕುತ ಇತ್ಯತ ಆಹ –
ಅನುಚ್ಛೇದ್ಯೋ ಹೀತಿ ।
ಉಚ್ಛೇದಹೇತೋರಪ್ಯುಚ್ಛೇದತ್ವೇಽನವಸ್ಥಾಪ್ರಸಂಗಾನ್ನಿತ್ಯತ್ವಂ ವಕ್ತವ್ಯಂ ತಚ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ನಾನ್ಯಸ್ಯ ಸಂಭಾವ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತಚ್ಚ ಭಯಕಾರಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಽಽನಂದರೂಪಮುಕ್ತಂ ಯದೇಷ ಆಕಾಶ ಆನಂದೋ ನ ಸ್ಯಾದಿತಿ । ತತ್ರಾಽಽನಂದಶ್ಚ ಲೋಕೇ ಜನ್ಯಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಸ್ತತೋ ವಿಚಾರಮಾರಭತೇ –
ತಸ್ಯಾಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದಸ್ಯ ಚೇನ್ಮೀಮಾಂಸಾ ಪ್ರಸ್ತುತಾ ಕಿಮರ್ಥಸ್ತರ್ಹಿ ಸಾರ್ವಭೌಮಾನಂದಾದ್ಯುಪನ್ಯಾಸಸ್ತತ್ರಾಽಽಹ –
ತತ್ರ ಲೌಕಿಕ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಲೌಕಿಕ ಆನಂದಃ ಕ್ವಚಿತ್ಕಾಷ್ಠಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಸಾತಿಶಯತ್ವಾತ್ಪರಿಮಾಣವದಿತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದಾನುಮಾನಾರ್ಥೋ ಲೌಕಿಕೋಪನ್ಯಾಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ವಿಷಯೇಭ್ಯೋ ವ್ಯಾವೃತ್ತಾ ವ್ಯಾವೃತ್ತವಿಷಯಾ ಅವಿಷಯಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮೈಕತ್ವದರ್ಶಿನಸ್ತದ್ಬುದ್ಧಿಗೋಚರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪ್ರಕಾರಾಂತರೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದಾನುಗಮಮಾಹ –
ಲೌಕಿಕೋಽಪೀತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಮನುಷ್ಯಗಂಧರ್ವಾನಂದಸ್ಯೋತ್ಕೃಷ್ಟತ್ವೇ ನಿಮಿತ್ತಮಾಹ –
ತೇ ಹ್ಯಂತರ್ಧಾನಾದೀತಿ ।
ಪ್ರಥಮಮಕಾಮಹತಾಗ್ರಹಣಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಮಾಹ –
ಪ್ರಥಮಮಿತಿ ।
ಯದಿ ಪ್ರಥಮಪರ್ಯಾಯ ಏವಾಕಾಮಹತೋ ಗೃಹ್ಯೇತ ತದಾ ತಸ್ಯೈವ ಸಾರ್ವಭೌಮಾನಂದೇನ ತುಲ್ಯ ಆನಂದಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಚ ವ್ಯಾಘಾತೋ ಭವೇತ್ । ಮಾನುಷಾನಂದೇ ನಿಸ್ಪೃಹೋ ಮಾನುಷಾನಂದಭೋಗಭಾಗೀ ಚೇತಿ । ತತೋ ಮನುಷ್ಯಗಂಧರ್ವಾನಂದೇನ ತುಲ್ಯಮಾನಂದಂ ತಸ್ಯ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಪ್ರಥಮಪರ್ಯಾಯೇ ತದಗ್ರಹಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅವೃಜಿನತ್ವಮಪಾಪತ್ವಂ ಯಥೋಕ್ತಕಾರಿತ್ವಂ ತತ್ಸಾಧುಪದಾಲ್ಲಭ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ - ಅಷ್ಟೌ ವಸವ , ಏಕಾದಶ ರುದ್ರಾ , ದ್ವಾದಶಾಽಽದಿತ್ಯಾ , ಇಂದ್ರಃ , ಪ್ರಜಾಪತಿಶ್ಚೇತಿ ।
ಯದರ್ಥಂ ಮೀಮಾಂಸಾಽಽರಬ್ಧಾ ತಸ್ಯ ನಿರತಿಶಯಾನಂದಸ್ಯ ಸಿದ್ಧೌ ವಾಕ್ಯತಾತ್ಪರ್ಯಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ –
ತಸ್ಯಾಕಾಮಹತತ್ವೇತಿ ।
ತಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಸ್ಯ ಆನಂದಸ್ತದುಪಾಸಕಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೋ ಯಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾ ಸ ಏಷ ಪರಮಾನಂದಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಇತಿ ಸಂಬಂಧಃ ।
ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾನಂದಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾತ್ವೇ ಶ್ರುತ್ಯಂತರಂ ಪ್ರಮಾಣಯತಿ –
ಏತಸ್ಯೈವೇತಿ ।
ನ ಕೇವಲಂ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾನಂದ ಏವ ಮಾತ್ರಾ ಯಶ್ಚ ಪ್ರಾಗುಪನ್ಯಸ್ತಃ ಸಾರ್ವಭೌಮಾದ್ಯಾನಂದಃ ಸ ಏಷ ಯಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾ ಪ್ರವಿಭಕ್ತಾ ನಾನಾತ್ವಮಾಪನ್ನಾ ಸತೀ ಯತ್ರ ನಿರತಿಶಯಾನಂದೇಽಕಾಮಹತಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇ ಕೈವಲ್ಯ ಏಕತಾಂ ಗತೇತಿ ಯೋಜನಾ ।
ಅಕಾಮಹತಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಾಭಿಧಾನಾದ್ಭೇದಪ್ರಾತಿಂ ನಿರಸ್ಯತಿ –
ಆನಂದಾನಂದಿನೋಶ್ಚೇತಿ ।
ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಾಭಿಧಾನಮಜ್ಞಾನಸಂಶಯಾದಿವ್ಯವಧಾನಾಭಾವಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ನ ತು ವಿಷಯವಿಷಯಿಭಾವಾಭಿಪ್ರಾಯಮ್ । “ಅದೃಶ್ಯೇಽನಾತ್ಮ್ಯೇ”, “ಉದರಮಂತರಂ ಕುರುತ”(ತೈ. ಉ. ೨ । ೭ । ೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿಷೇಧಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಮೀಮಾಂಸಯಾ ನಿರತಿಶಯಾನಂದಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತೀತಿ ನಿರ್ಧಾರಿತಮ್ । ತಸ್ಯಾಕಾಮಹತಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಾಭಿಧಾನಾದಭೇದಸಿದ್ಧಿಃ । ನ ಹಿ ಪರಮಾನಂದಃ ಪರಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೋ ಭವತಿ । ತಸ್ಮಾನ್ನಿರತಿಶಯಾನಂದಬ್ರಹ್ಮೈಕತ್ವಂ ಜೀವಸ್ಯ “ಬ್ರಹ್ಮವಿದಾಪ್ನೋತಿ ಪರಮ್”(ತೈ. ಉ. ೨ । ೧ । ೧) ಇತ್ಯುಪಕ್ರಾಂತಂ ಮೀಮಾಂಸಯಾ ಚ ಸಿದ್ಧಮುಪಸಂಹ್ರಿಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಆದಿತ್ಯಗ್ರಹಣಸ್ಯಾಽಽಧಿದೈವಿಕೋಪಾಧಿಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಸ್ಯಾವಿವಕ್ಷಿತತ್ವಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಚೋದ್ಯಮುದ್ಭಾವಯತಿ –
ನನ್ವಿತಿ ।
“ಯ ಏಷ ಏತಸ್ಮಿನ್ಮಂಡಲೇ ಪುರುಷೋ ಯಶ್ಚಾಯಂ ದಕ್ಷಿಣೇಽಕ್ಷನ್ಪುರುಷಃ” (ಬೃ. ಉ. ೫ । ೫ । ೨) ಇತ್ಯಾದೌ ಶ್ರುತ್ಯಂತರೇ ಮಂಡಲಸ್ಥಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಾಕ್ಷಿಸ್ಯೇನೈಕ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಾದಿಹಾಪ್ಯಾದಿತ್ಯಸ್ಥೇನೈಕ್ಯನಿರ್ದೇಶೇ ದಕ್ಷಿಣಾಕ್ಷಿಗ್ರಹಣಂ ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮಧಿದವತಂ ಚ ಲಿಂಗಾತ್ಮೋಪಾಸನವಿವಕ್ಷಾಯಾಂ ತಥಾ ತದ್ವಿವಕ್ಷಿತಮಿತ್ಯಾಹ –
ನ ಪರೇತಿ ।
ಯ ಏವ ಚಿದ್ಧಾತುರ್ನಿರತಿಶಯಾನಂದ ಉತ್ಕೃಷ್ಟೋಪಾಧೌ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತಃ ಸ ಏವ ನಿಕೃಷ್ಟೋಪಾಧೌ ಶಿರಃಪಾಣ್ಯಾದಿಮತಿ ಪುರುಷೇ ಪ್ರತಿಮಿಂಬಿತ ಇತಿ ಪರಮಾನಂದಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಸಮತ್ವಂ ವಿಶಿಷ್ಟಯೋಃ ಸ್ವಭಾವೈಕ್ಯಂ ವಿವಕ್ಷಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವೃತ್ತಾನುವಾಚಪೂರ್ವಕಮುತ್ತರಗ್ರಂಥಮವತಾರಯತಿ –
ಅಸ್ತಿ ನಾಸ್ತೀತಿ ।
ಸಂದಿಗ್ಧಂ ಸಪ್ರಯೋಜನಂ ಚ ವಿಚಾರಮರ್ಹತಿ ।
ಅತ್ರ ಚ ಕಸ್ಮಿನ್ಪಕ್ಷೇ ಕೋ ದೋಷಃ ಕೋ ವಾ ಲಾಭ ಇತ್ಯಾಹ –
ಕಿಂ ತತ ಇತಿ ।
ಉಭಯತ್ರಾನುಪಪತಿಂ ಸಂಶಯಕಾರಣಮಾಹ –
ಯದ್ಯನ್ಯಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ।
ಚೋದ್ಯಮುಖೇನ ಸಂಶಯವ್ಯಾವುತ್ತಿಂ ಪ್ರಯೋಜನಮಾಹ –
ಯದ್ಯುಭಯಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಏತದೇವ ಮಮ ವಿಚಾರಾರಂಭಕಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಂ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಯನ್ಮಾಮೇಕತ್ವವಾದಿನಂ ತ್ವಮಾತ್ಥ ಬ್ರೂಷೇಽಪ್ರತಿಪನ್ನವಸ್ತುವಾದಿತ್ವಾದನೇಕತ್ವವಾದಿನೋಽಪ್ಯೇಕಸ್ಯ ವಸ್ತುನಃ ಸಮತತ್ವಾದನೇಕವಸ್ತುವಾದಿನಶ್ಚ ಬಹವಃ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಃ ಸಂತಿ ಮಮೇತ್ಯರ್ಥತೋಽಪಿ ಕಲ್ಯಾಣಮನೇಕತ್ವಸ್ಯಾನ್ಯೋನ್ಯಾಶ್ರಯಾದಿದೋಷದುಷ್ಟತ್ವಾತ್ಪೂರ್ವಪಕ್ಷನಿರಾಕರಣೇನ ಸಿದ್ಧಾಂತೋಪಪತ್ತೇಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವಿಚಾರಾರಂಭಮುಪಪಾದ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಮುಪಕ್ರಮತೇ –
ಸ ಏವ ತು ಸ್ಯಾದಿತಿ ।
ಔಪಾಧಿಕಭೇದಭಿನ್ನೋಽಪ್ಯೇವಂವಿತ್ಸ್ವತಃ ಪರ ಏವ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅವಿದ್ಯಾಧ್ಯಾರೋಪಿತಾಬ್ರಹ್ಮತ್ವವ್ಯಾವೃತ್ತಿರೇವ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ವಿವಕ್ಷಿತೇತಿ ಫಲವಾಕ್ಯಸ್ಯೈವಮರ್ಥತಾ ಕಥಮವಗಮ್ಯತೇ ನ ಪುನರಪ್ರಾಪ್ತಪ್ರಾಪ್ತಿರಿತ್ಯಾಹ –
ಕಥಮಿತಿ ।
ಪರಿಹರತಿ –
ವಿದ್ಯಾಮಾತ್ರೇತಿ ।
ಅನ್ಯಥಾಽಪ್ಯುಪಪತಿಂ ಶಂಕತೇ –
ಮಾರ್ಗೇತಿ ।
ಗಂತುಃ ಸ್ವತೋ ಗ್ರಾಮತ್ವಾಭಾವೇಽಪಿ ಯಥಾ ಮಾರ್ಗಜ್ಞಾನೋಪದೇಶಃ ಸಾರ್ಥಕಸ್ತಥಾ ಜೀವಸ್ಯ ಸ್ವತೋ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವಾಭಾವೇಽಪಿ ವಿದ್ಯೋಪದೇಶಃ , ಅಭ್ಯಾಸದ್ವಾರೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಹೇತುತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ತ್ವಂ ಗ್ರಾಮೋಽಸೀತಿ ನ ತತ್ರೋಪದೇಶಃ ।
ಅತ್ರಾಭೇದೋಪದೇಶಃ ಪ್ರತೀಯತೇಽತ ಉಪದೇಶವೈಷಮ್ಯಾನ್ನ ದೃಷ್ಟಾಂತೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ –
ನ ವೈಧರ್ಮ್ಯಾದಿತಿ ।
ಯದಿ ವಿದುಷಃ ಸಕಾಶಾದನ್ಯ ಈಶ್ವರೋ ಭಯಹೇತುರ್ನಾಸ್ತಿ ಕಾ ತರ್ಹಿ ಗತಿರ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇಶ್ವರದರ್ಶನಸ್ಯೇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ಅನ್ಯಸ್ಯ ಚೇತಿ ।
ಕಲ್ಪಿತಭೇದವಿಶಿಷ್ಟರೂಪೇಣೇಶ್ವರಸ್ಯಾವಿದ್ಯಾಕೃತತ್ವೇ ಮಿಥ್ಯಾತ್ವೇ ಸತಿ ವಿದ್ಯಯಾ ತತ್ರಾವಸ್ತುತ್ವದರ್ಶನಮುಪಪದ್ಯತೇ । ಈಶ್ವರೋ ಮಮ ಪ್ರಾಶಾಸ್ತೇತಿ ಮಿಥ್ಯೈತದ್ , ಯತಸ್ತಸ್ಯ ಮಮ ಚೈಕಾತ್ಮ್ಯಮೇವ ಪರಮಾರ್ಥಮಿತಿ ವಿದ್ವದೃಷ್ಟ್ಯಾ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯಾಸತ್ತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ದೃಷ್ಟಾಂತೇನ ವೈಷಮ್ಯಂ ಶಂಕತೇ –
ನೈವಮಿತಿ ।
ಯಥಾ ಚಂದ್ರೈಕತ್ವದರ್ಶನಾದ್ದ್ವಿತೀಯಶ್ಚಂದ್ರೋ ನ ಗೃಹ್ಯತೇ ನೈವಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಾ ನ ಗೃಹ್ಯತೇ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇಶ್ವರಃ । ಪ್ರತಿನಿಯತಪ್ರಪಂಚಾವಭಾಸಸ್ಯ ಭೋಜನಾದಿಪ್ರವೃತ್ತ್ಯನುಪಪತ್ತ್ಯಾ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಸ್ಯಾಪ್ಯಭ್ಯುಪಗಮಾತ್ಪ್ರಪಂಚಪ್ರತಿನಿಯಮಸ್ಯ ಚೇಶ್ವರಾಧೀನತ್ವಾಭ್ಯುಪಗಮಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದ್ಯಪಿ ಜಾಗರೇ ವ್ಯತಿರೇಕಾಭಾಸದರ್ಶನಂ ವಿದುಷಸ್ತಥಾಽಪಿ ನ ತದ್ಭಯಕಾರಣಂ ನ ಹಿ ಮಾಯಾವೀ ಸ್ವವಿರಚಿತವ್ಯಾಘ್ರಾಭಾಸಾದ್ಬಿಭೇತಿ ।
ಅವಿದುಷೋಽಪಿ ವ್ಯತಿರೇಕದರ್ಶನಂ ನ ಸದಾತನಮಿತ್ಯಾಹ –
ನ ಸುಪ್ತೇತಿ ।
ಸುಷುಪ್ತೇ ವ್ಯತಿರೇಕಾಗ್ರಹಣಮಸತ್ತ್ವಸಾಧಕಂ ನ ಭವತೀತ್ಯಾಹ –
ಸುಷುಪ್ತ ಇತಿ ।
ಯಥೇಷುಕಾರ ಇಷ್ವಾಸಕ್ತಮನಸ್ತಯಾ ತದ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ವಿದ್ಯಮಾನಮಪಿ ನ ಪಶ್ಯತಿ ಸುಷುಪ್ತೇಽಪಿ ನಿದ್ರಾಸುಖಾಸಕ್ತತಯಾ ಸದಪಿ ದ್ವಿತೀಯಂ ನ ಪಶ್ಯತಿ ನ ತ್ವಾಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅನಾಸಕ್ತಸ್ಯ ತದ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾದರ್ಶನೇಽಪಿ ತದ್ದರ್ಶನಮೇವಾಸ್ತಿ ಸುಷುಪ್ತೇ ತು ನ ಕಿಂಚಿದಜ್ಞಾಸಿಷಮಿತಿ ಪ್ರತ್ಯಯಾತ್ಸುಖಸ್ಯಾಪ್ಯಾತ್ಮತಾದಾಮ್ತ್ಯದಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಚ ವ್ಯಕ್ತಿರಿಕ್ತತ್ವ ನಿರ್ವಚನಾದತಸ್ತಾತ್ತ್ವಿಕದ್ವಿತೀಯಾಭಾವಾದೇವಾಗ್ರಹಣಮಿತ್ಯಾಹ –
ನ ಸರ್ವಗ್ರಹಣಾದಿತಿ ।
ಸುಷುಪ್ತೇ ಚೇದನುಪಲಂಭಾದಸತ್ತ್ವಂ ತರ್ಹಿ ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಯೋರುಪಲಂಭಾದ್ದ್ವೈತಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಂ ಕಿಂ ನ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ –
ಜಾಗ್ರದಿತಿ ।
ಅನಾತ್ಮಾದಾವಾತ್ಮತ್ವಾದಿಬುದ್ಧಿರವಿದ್ಯಾ ತದ್ಭಾವ ಏವ ದ್ವೈತೋಪಲಂಭಾನ್ನೋಪಲಂಭಮಾತ್ರಂ ಸತ್ತ್ವಸಾಧಕಮನ್ಯಥಾ ಶುಕ್ತಿರೂಪ್ಯಾದೇರಪಿ ಸತ್ತ್ವಪ್ರಸಂಗಾದಿತ್ಯಾಹ –
ನಾವಿದ್ಯೇತಿ ।
ಪೂರ್ವವಾದ್ಯಾಹ –
ಸುಷುಪ್ತ ಇತಿ ।
ಸುಷುಪ್ತೇ ದ್ವಿತೀಯಸ್ಯಾಗ್ರಹಣಮಪಿ ಲಯರೂಪಾವಿದ್ಯಾಕೃತಂ ನ ತು ಭೇದಾಭಾವನಿಬಂಧನಮತೋ ಯದುಕ್ತಂ ಸುಷುಪ್ತೇ ಸರ್ವಾತ್ಮಕಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋ ಜೀವಃ ಸ್ವವ್ಯತಿರಿಕ್ತಮಭಾವಾದೇವ ನ ಪಶ್ಯತೀತಿ ತದಸದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಸತೋಽಪಿ ದ್ವಿತೀಯಸ್ಯಾವಿದ್ಯಾವಶಾದಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಕೋಽರ್ಥಃ । ಕಿಂ ಗ್ರಹಣಪ್ರಾಗಭವೋ ಜಾಯತ ಉತಾಪ್ರಕಾಶಾರೋಪಃ ಕಿಂವಾಽಗ್ರಹಣಾಕಾರಾವಿಕೃತಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾನಮ್ ? ನಾಽಽದ್ಯಃ । ಪ್ರಾಗಭಾವಸ್ಯಾನಾದಿತ್ವಾಭ್ಯುಪಗಮಾತ್ । ನ ದ್ವಿತೀಯಃ । ಪರೈರ್ದ್ವಿತೀಯಸ್ಯಾಸ್ವಪ್ರಕಾಶತಾಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾಭ್ಯುಪಗಮೇನಾಪ್ರಕಾಶಾರೋಪಾನಭ್ಯುಪಗಮಾದಪ್ರಕಾಶಾರೋಪೇ ಚ ಸರ್ವಸ್ಯ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮತಯಾ ಅಭ್ಯುಪಗಂತವ್ಯತ್ವೇನಾಸ್ಮತ್ಸಮೀಹಿತಸಿದ್ಧಿಪ್ರಸಂಗಾತ್ ।
ನ ತೃತೀಯ ಇತ್ಯಾಹ –
ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತ್ವಾದಿತಿ ।
ಅವಿಕೃತಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾನಂ ನಾವಿದ್ಯಾಕಾರ್ಯಮನಾಗಂತುಕತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏತತ್ಸ್ಫುಟಯತಿ –
ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಹೀತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಸನ್ಮಾತ್ರಂ ದ್ರವ್ಯಮುಚ್ಯತೇ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ , ನ ವೈಶೇಷಿಕಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಕ್ರಿಯಾವದ್ಗುಣವತ್ಸಮವಾಯಿಕಾರಣ ದ್ರವ್ಯಂ ಮಾನಾಭಾವಾದಿತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ । ಅವಿಕ್ರಿಯೇತಿ । ವಿಕ್ರಿಯಾಭಾವೋಪಲಕ್ಷ್ಯಂ ಸ್ವರೂಪಮನಪೇಕ್ಷ್ಯ ಸಿದ್ಧತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಗ್ರಹಣಾದಿವಿಕ್ರಿಯಾ ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೀ ಪರಾಪೇಕ್ಷತ್ವಾತ್ಸ್ಫಟಿಕಲೌಹಿತ್ಯವದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯದುಕ್ತಮನಪೇಕ್ಷ್ಯ ಸಿದ್ಧತ್ವಾದವಿಕ್ರಿಯತ್ವಮಿತಿ ತತ್ಸ್ಫುಟಯತಿ –
ಯದ್ದೀತಿ।
ಏವಂ ಸ್ವಮತೇ ಚಿತ್ಸತ್ತಾವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇಶ್ವರಸ್ಯ ಭಯಹೇತೋರಭಾವಾದಭಯಂ ವಿದುಷಃ ಸಂಭವತೀತ್ಯುಪಪಾದ್ಯ ದ್ವೈತೀಯಪಕ್ಷೇ ತದಸಂಭವಮಾಹ –
ಯೇಷಾಮಿತಿ ।
ಸತೋಽನ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪೇ ಸ್ಥಿತೇ ನಷ್ಟೇ ವಾ ಮಾ ಭೂದ್ಧ್ವಂಸೋ ವ್ಯಾಘಾತಾದನವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ ತರ್ಹ್ಯಸತ ಏವ ।
ಭಯಸ್ಯೋತ್ಪಾದೇಽಭಯಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಽಽಹ –
ನ ಚಾಸತ ಇತಿ ।
ವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇಶ್ವರಸ್ಯ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರೇಣ ನ ಭಯಹೇತುತ್ವಂ ಕಿಂತು ಪ್ರಾಣಿಕೃತಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಸ್ಯ , ಮುಕ್ತಸ್ಯ ತು ತದಭಾವಾದಭಯಂ ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ನೈತತ್ಸಾಂಖ್ಯೇನ ವಾಚ್ಯಮ್ ।
ಅಧರ್ಮಾದೇರಪಿ ಸತಸ್ತೇನಾತ್ಯಂತಾಸತ್ತ್ವಾನಂಗೀಕಾರಾನ್ನೈಯಾಯಿಕಾದಿಮತೇಽಪಿ ಸತಿ ಹೇತೌ ಕಾರ್ಯಾತ್ಯಂತಾಭಾವಸ್ಯ ದುಖಧಾರಣತ್ವಾತ್ತೇನಾಪಿ ನ ವಾಚ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ನ ತಸ್ಯಾಪೀತಿ ।
ಕಿಂಚ ಸಚ್ಚೇದಸತ್ತ್ವಮಾಪದ್ಯತೇಽಧರ್ಮಾದಿಕಂ ತರ್ಹ್ಯಾತ್ಮನ್ಯಪಿ ಕಃ ಪ್ರಶ್ವಾಸಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ವಭಾವವೈಪರೀತ್ಯಂ ಸತೋಽಸತ್ತ್ವಗಮನಂ ಕಸ್ಯಾಪಿ ಮತೇ ನ ಘಟತ ಇತ್ಯಾಹ –
ಸದಸತೋರಿತಿ ।
ಸ್ವಮತಂ ನಿಗಮಯತಿ –
ಏಕತ್ವಪಕ್ಷ ಇತಿ ।
ಅವಿದ್ಯಾಕಲ್ಪಿತಂ ಭಯಂ ವಿದ್ಯಯಾ ನಿವರ್ತತ ಇತಿ ವದತಾ ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯಯೋರಾತ್ಮಧರ್ಮತ್ವಮಿಷ್ಟಂ ತತೋ ಧರ್ಮೋತ್ಪಾದವಿನಾಶಯೋರ್ವಿಕಾರಿತ್ವಮನಿತ್ಯತ್ವಂ ಚ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತೇತಿ ಶಂಕತೇ –
ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯಯೋರಿತಿ ।
ಕಲ್ಪಿತಯೋರ್ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯಯೋರಾತ್ಮನಿ ಭಯಾಭಯಹೇತುತ್ವಸಂಭವಾನ್ನಾಽಽತ್ಮಧರ್ಮತ್ವೇ ಪ್ರಮಾಣಮಸ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯುತ ವೇದ್ಯತ್ವಾದ್ರೂಪಾದಿವದಾತ್ಮಧರ್ಮತ್ವಂ ನಾಸ್ತೀತ್ಯನುಮಾತುಂ ಶಕ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ –
ನ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತ್ವಾದಿತಿ ।
ಚಿನ್ಮಾತ್ರತಂತ್ರಾಽನಾದಿರನಿರ್ವಾಚ್ಯಾಽವಿದ್ಯಾಽಂತಃಕರಣರೂಪೇಣ ಪರಿಣಮತೇ ತಚ್ಚಾಂತಃಕರಣಂ ತಾಮಸಸಾತ್ತ್ವಿಕಾವಸ್ಥಾಭೇದೇನ ಭ್ರಾಂತಿಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಾಕಾರೇಣ ಪರಿಣಮತೇ ತಸ್ಮಿನ್ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತಶ್ಚಿದ್ಧಾತುಃ ಸ್ವೋಪಾಧಿಧರ್ಮೇಣೈವ ಭ್ರಾಂತಃ ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶೀತಿ ಚ ವ್ಯವಹ್ರಿಯತೇ ನ ತತ್ತ್ವತೋ ವಿದ್ಯಾವಿದ್ಯಾವತ್ತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ –
ತೇ ಚ ಪುನರಿತಿ ।
ಉಕ್ತನ್ಯಾಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ತತ್ವತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಭಿನ್ನ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।
ತತ್ರ ಪರೋಕ್ತಮುದ್ಭಾವ್ಯ ನಿರಸ್ಯತಿ –
ಅಭೇದೇ ಏತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ನಾಽಽನಂದಮಯಃ ಪರಮಾತ್ಮಾ ನ ಚ ತತ್ರ ಪ್ರವೇಶಃ ಸಂಕ್ರಮಣಂ ಕಿಂತ್ವವಿಷಯಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮತಾಜ್ಞಾನೇನಾಽಽನಂದಮಯಸ್ಯಾಽಽತ್ಮತಯಾ ಭ್ರಾಂತಿಗೃಹೀತಸ್ಯಾತಿಕ್ರಮಣಂ ಬಾಧೋಽತ್ರ ವಿವಕ್ಷಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅನ್ಯಥಾ ವೇತಿ ।
ನೀಡೇ ಪಕ್ಷಿಪ್ರವೇಶವದ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯದ್ಯಪ್ಯನ್ನಮಯೇ ಮುಖ್ಯಂ ಸಂಕ್ರಮಣಂ ನ ಸಂಭವತಿ ತಥಾಽಪಿ ಮನೋಬುದ್ಧ್ಯೋರ್ಬಹಿರ್ವಿಷಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತಯೋಸ್ತತೋ ವ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯ ಸ್ವರೂಪೇಽವಸ್ಥಾನಂ ಸಂಕ್ರಮಣಂ ದೃಷ್ಟಂ ತಥಾ ದುಃಖಿನ ಆನಂದಮಯಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪೇಽವಸ್ಥಾನಂ ಸಂಕ್ರಮಣಂ ಭವಿಷ್ಯತೀತ್ಯಾಹ –
ಮನೋಮಯಸ್ಯೇತಿ ।
ಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾನಸ್ಯಾನಾಗಂತುಕತ್ವಾತ್ಪ್ರಕ್ರಮವಿರೋಧಾಚ್ಚ ನ ತನ್ಮುಖ್ಯಂ ಸಂಕ್ರಮಣಮಿತ್ಯಾಹ –
ನೇತಿ ।
ಜ್ಞಾನಮಾತ್ರತ್ವೇ ವಾ ಸಂಕ್ರಮಣಸ್ಯ ಕಿಂ ಫಲತೀತ್ಯತ ಆಹ –
ಜ್ಞಾನಮಾತ್ರತ್ವೇ ಚೇತಿ ।
ಮುಖ್ಯಾಸಂಭವೇ ಗೌಣಾರ್ಥಗ್ರಹಣ ನ್ಯಾಯ್ಯಮೇವಾತೋಽಧಿಷ್ಠಾನಯಾಥಾತ್ಮ್ಯಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯಾ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯಾಧ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ಬಾಧನಮೇವ ಸಂಕ್ರಮಣಂ ಫಲತೀತಿ ಭಾವಃ ।
ಇತಶ್ಚ ನ ಮುಖ್ಯಂ ಸಂಕ್ರಮಣಮನ್ವೇಷಣೀಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ವಸ್ತ್ವಂತರಾಭಾವಾಚ್ಚೇತಿ ।
ಸಂಕ್ರಮಣಸ್ಯೌಪಚಾರಿಕತ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಪ್ರಕರಣಸ್ಯ ಮಹತ್ತಾತ್ಪರ್ಯಮುಪಸಂಹಾರಚ್ಛಲೇನಾಽಽಹ –
ತಸ್ಮಾದಿತಿ ।
ಸಾಧ್ವಸಾಧುನೀ ಸ್ತಃ ಪ್ರಕಾಶೇತೇ ಚೇತಿ ಸತ್ಪ್ರಕಾಶಮಾತ್ರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವಮೇವ ತಯೋಃ ಸ್ವರೂಪಂ ತತೋಽತಿರಿಕ್ತಂ ಯದರ್ಥನರ್ಥಹೇತುತ್ವಂ ನಾಮವಿಶೇಷರೂಪಂ ತನ್ನ ವಸ್ತು ಸತ್ಪ್ರಕಾಶಾನ್ಯತ್ವೇನಾಸತ್ತ್ವಾದಪ್ರಕಾಶಮಾನತ್ವಾಚ್ಚೇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಽಽಹ –
ಸ್ವೇನ ವಿಶೇಷರೂಪೇಣೇತಿ ।
ಆತ್ಮೈವಾವಿದ್ಯಯಾ ಸಾಧ್ವಸಾಧುರೂಪೇಣ ಪ್ರತಿಪನ್ನ ಆಸೀತ್ । ಇದಾನೀಂ ತು ಯೇ ಸಾಧ್ವಸಾಧುನೀ ಮಮಾರ್ಥನರ್ಥಹೇತೂ ಬಭೂವತುಸ್ತೇ ಆತ್ಮೈವೇತಿ ಜ್ಞಾನೇನ ಸ್ವಾತ್ಮಾನಂ ಸಾಧ್ವಸಾಧುಕರಣೇನ ಪ್ರೀಣಯತ್ಯೇವ ಲೋಕದೃಷ್ಟ್ಯಾ ನಿಷ್ಪದ್ಯಮಾನೇ ಪುಣ್ಯಪಾಪೇ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಹೃಷ್ಯತಿ ಚ ವಿದ್ವಾನ್ನ ಬಿಭೇತೀತ್ಯಾಹ –
ಸ್ಪೃಣುತ ಏವೇತಿ ।
ವೃತ್ತಾನುವಾದಪೂರ್ವಂಕಮುತ್ತರವಲ್ಲೀಸಂಬಂಧಮಾಹ –
ಸತ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ತಪ ಇತಿ ।
ಪದಾರ್ಥವಿವರಣಂ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಜ್ಞಾನಸಾಧನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಧೀಹೀತಿ ।
ಅಧ್ಯಾಪಯ ಸ್ಮಾರಯ । “ಇಕ್ ಸ್ಮರಣೇ” ಇತಿ ಧಾತುಪಾಠಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಬ್ರಹ್ಮೋಪಲಬ್ಧಾವಿತಿ ।
ಲಕ್ಷ್ಯತ್ವಮರ್ಥವಿವೇಕಾಯ ದ್ವಾರಾಣಿ ಶರೀರಾದಿಚೇಷ್ಟಾನ್ಯಥಾನುಪಪತ್ತ್ಯಾ ಹಿ ಸಾಕ್ಷಿಭೂತಶ್ಚಿದ್ಧಾತುರ್ವಿವಿಚ್ಯತ ಇತಿ ಭಾವಃ । ನ ಕೇವಲಂ ತ್ವಮರ್ಥಜ್ಞಾನಂ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಜ್ಞಾನಸಾಧನಂ ಕಿಂತು ತತ್ಪದಾರ್ಥಜ್ಞಾನಮಪೀತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ತದರ್ಥಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸಾವಶೇಷೋಕ್ತೇರಿತಿ ।
ಪದಾರ್ಥೋಪಲಕ್ಷಣಸ್ಯೈವಾಭಿಧಾನಾದಖಂಡವಾಕ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯಾಪ್ರತಿಪಾದನಾತ್ಪದಾರ್ಥಭೇದಜ್ಞಾನಾಚ್ಚ ಪುರುಷಾರ್ಥಾಸಂಭವಾತ್ “ಉದರಮಂತರಂ ಕುರುತ”(ತೈ. ಉ. ೨ । ೭ । ೧) ಇತಿ ನಿಂದಿತತ್ವಾದತೋ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಾವಗತಿಪರ್ಯಂತಂ ತಾತ್ಪರ್ಯೇಣ ಲಕ್ಷ್ಯಪದಾರ್ಥವಿಚಾರಣಂ ಆವೃತ್ತ್ಯಾಽನುಷ್ಠಿತವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸ ಚ ತಪಸ್ತಪ್ತ್ವೇತಿ ।
ಕುತ್ರೇದಂ ಪಿತ್ರೋಕ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಕ್ವೇದಂ ಲಕ್ಷಣಂ ವರ್ತತೇ ಪೂರಿಪೂರ್ಣಂ ಭವತೀತ್ಯೇಕಾಗ್ರೇಣ ಚೇತಸಾಂ ಪರ್ಯಾಲೋಚ್ಯಾನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ವ್ಯಜಾನಾತ್ । ಅದ್ಯತೇ ಭುಜ್ಯತ ಉಪಲಭ್ಯತೇ ಸರ್ವೈರಿತಿ ಸರ್ವಪ್ರತಿಪತ್ತೃಸಾಧಾರಣಂ ಸ್ಥೂಲದೇಹಕಾರಣಂ ಭೂತಪಂಚಕಂ ವಿರಾಟ್ಸಂಜ್ಞಕಮನ್ನಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ । ತಸ್ಯ ಸ್ಥೂಲಭೌತಿಕಕಾರಣತ್ವಾತ್ । “ಯತೋ ವಾ ಇಮಾನಿ ಭೂತಾನಿ”(ತೈ.ಉ. ೩-೧-೧) ಇತಿಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಯತ್ರ ಯೋಜಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತ್ವಾತ್ತದ್ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಪ್ರತಿಪನ್ನವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ವಿರಾಜ ಉತ್ಪತ್ತಿದರ್ಶನಾಚ್ಛ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿಷು ಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ರ ಸಂಪೂರ್ಣಂ ನ ಭವತೀತಿ ಪುನಸ್ತಪೋಽತಪ್ಯತ । ವಿಚಾರ್ಯ ಚ ತತ್ಕಾರಣಂ ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿವಿಶಿಷ್ಟತಯಾ ಪ್ರಾಣಶಬ್ದಲಕ್ಷ್ಯಂ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಂ ಸಂಕಲ್ಪಾಧ್ಯವಸಾಯಶಕ್ತಿವಿಶಿಷ್ಟತಯಾ ಚ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನಶಬ್ದಲಕ್ಷ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ವ್ಯಜಾನಾತ್ ।