ప్రారిప్సితగ్రన్థస్యావిఘ్నేన పరిసమాప్తయే ప్రచయగమనాయ శిష్టాచారపరిపాలనాయ చ విశిష్టేష్టదేవతాతత్వం గురుమూర్త్యుపాధియుక్తం నమస్కృత్య గ్రన్థం ప్రతిజానీతే
ప్రణమ్య పరమాత్మానం శ్రీవిద్యాతీర్థరూపిణమ్ ॥
వైయాసికన్యాయమాలా శ్లోకైః సఙ్గృహ్యతే స్ఫుటమ్ ॥ ౧ ॥
ప్రణమ్యేతి । వ్యాసేనోక్తా వైయాసికీ వేదాన్తవాక్యార్థనిర్ణాయకాన్యధికరణాని న్యాయాః, తేషామనుక్రమేణ గ్రథనం మాలా । యద్యప్యేషా సూత్రభాష్యకారాదిభిః ప్రపఞ్చితా, తథాఽపి సూత్రాదీనామతిప్రాజ్ఞవిషయత్వాన్మన్దబుద్ధ్యనుగ్రహాయ శ్లోకైరేషా మాలా స్ఫుటం సఙ్గృహ్యతే ॥
తేత్రైకైకమధికరణం పఞ్చావయవమ్ । విషయః, సన్దేహః, సఙ్గతిః, పూర్వపక్షః, సిద్ధాన్తశ్చేతి పఞ్చావయవాః । తేషాం సఙ్గ్రహప్రకారం దర్శయతి -
ఎకో విషయసన్దేహపూర్వపక్షావభాసకః ॥
శ్లోకోఽపరస్తు సిద్ధాన్తవాదీ సఙ్గతయః స్ఫుటాః ॥ ౨ ॥
తత్రైకైకస్యాధికరణస్య సఙ్గ్రాహకౌ ద్వౌ ద్వౌ శ్లోకౌ । తయోరాద్యశ్లోకస్య పూర్వార్ధేన ద్వావవయవౌ సఙ్గృహ్యేతే । ఉత్తరార్ధేనైకః । ద్వితీయశ్లోకేన చైకః । యద్యపి సఙ్గత్యాఖ్య ఎషోఽవయవః శిష్యతే, తథాఽపి - ప్రత్యధికరణం న పృథక్సఙ్గ్రహీతవ్యో భవతి । సకృద్వ్యుత్పన్నస్య పురుషస్య స్వయమేవోహితుం శక్యత్వాత్ ॥
సఙ్గతిం విభజ్య వ్యుత్పాదయతి -
శాస్త్రేేఽధ్యాయే తథా పాదే న్యాయసఙ్గతయస్త్రిధా ॥
శాస్త్రాదివిషయే జ్ఞాతే తత్తత్సఙ్గతిరూహ్యతామ్ ॥ ౩ ॥
శాస్త్రప్రతిపాద్యమ్ , అధ్యాయప్రతిపాద్యమ్ , పాదప్రతిపాద్యం చార్థమవగమ్య శాస్త్రసఙ్గతిః, అధ్యాయసఙ్గతిః, పాదసఙ్గతిశ్చ, - ఇతి తిస్రః సఙ్గతయ ఊహితుం శక్యన్తే ॥
శాస్త్రప్రతిపాద్యమ్ , అధ్యాయప్రతిపాద్యం చ దర్శయతి -
శాస్త్రం బ్రహ్మవిచారాఖ్యమధ్యాయాః స్యుశ్చతుర్విధాః ॥
సమన్వయావిరోధౌ ద్వౌ సాధనం చ ఫలం తథా ॥ ౪ ॥
సర్వేషాం వేదాన్తవాక్యానాం బ్రహ్మణి తాత్పర్యేణ పర్యవసానం ప్రథమేనాధ్యాయేన ప్రతిపాద్యతే । ద్వితీయేన సమ్భావితవిరోధః పరిహ్రియతే । తృతీయేన విద్యాసాధననిర్ణయః । చతుర్థేన విద్యాఫలనిర్ణయః । ఇత్యేతేఽధ్యాయానామర్థాః ॥
తత్ర ప్రథమాధ్యాయగతపాదార్థాన్విభజతే -
సమన్వయే స్పష్టలిఙ్గమస్పష్టత్వేఽప్యుపాస్యగమ్ ॥
జ్ఞేయగం పదమాత్రం చ చిన్త్యం పాదేష్వనుక్రమాత్ ॥ ౫ ॥
స్పష్టబ్రహ్మలిఙ్గయుక్తం వాక్యజాతం ప్రథమపాదే చిన్త్యమ్ । తద్యథా - "అన్తస్తద్ధర్మోపదేశాత్" (బ్ర౦ సూ౦ ౧ । ౧ । ౨౦) ఇత్యత్ర సార్వజ్ఞ్య – సార్వాత్మ్య – సర్వపాపవిరహాదికం బ్రహ్మణోఽసాధారణతయా స్పష్టం లిఙ్గమ్ । అస్పష్టబ్రహ్మలిఙ్గత్వే సత్యుపాస్యవిషయవాక్యజాతం ద్వితీయపాదే చిన్త్యమ్ । తద్యథా - ప్రథమాధికరణవిషయే శాణ్డిల్యోపాస్తివాక్యే మనోమయత్వప్రాణశరీరత్వాదికం సోపాధికబ్రహ్మణో జీవస్య చ సాధారణత్వాదస్పష్టం బ్రహ్మలిఙ్గమ్ । తృతీయపాదే త్వస్పష్టబ్రహ్మలిఙ్గత్వే సతి జ్ఞేయబ్రహ్మవిషయం వాక్యజాతం చిన్త్యమ్ । తద్యథా - ప్రథమాధికరణే ముణ్డకగతబ్రహ్మాత్మతత్త్వవాక్యే ద్యుపృథివ్యన్తరిక్షప్రోతత్వం సూత్రాత్మనః పరబ్రహ్మణశ్చ సాధారణత్వాదస్పష్టం బ్రహ్మలిఙ్గమ్ । యద్యపి ద్వితీయపాదే కఠవల్ల్యాదిగతబ్రహ్మతత్త్వవాక్యాని విచారితాని, తృతీయపాదే చ దహరోపాసనవాక్యం విచారితమ్ । తథాఽప్యవాన్తరసఙ్గతిలోభేన తద్విచారస్య ప్రాసఙ్గికత్వాన్న పాదార్థయోః సాఙ్కర్యాపత్తిః । ఇత్థం పాదత్రయేణ వాక్యవిచారః సమాపితః । చతుర్థపాదేనావ్యక్తపదమజాపదం చేత్యేవమాది సన్దిగ్ధం పదం చిన్త్యమ్ ॥
ద్వితీయాధ్యాయగతపాదార్థాన్విభజతే -
ద్వితీయే స్మృతితర్కాభ్యామవిరోధోఽన్యదుష్టతా ॥
భూతభోక్తృశ్రుతేర్లిఙ్గశ్రుతేరప్యవిరుద్ధతా ॥ ౬ ॥
ప్రథమపాదే- సాఙ్ఖ్యయోగకాణాదాదిస్మృతిభిః సాఙ్ఖ్యాదిప్రయుక్తతర్కైశ్చ విరోధో వేదాన్తసమన్వయస్య పరిహృతః । ద్వితీయపాదే- సాఙ్ఖ్యాదిమతానాం దుష్టత్వం దర్శితమ్ । తృతీయపాదే - పూర్వభాగేన పఞ్చమహాభూతశ్రుతీనాం పరస్పరవిరోధః పరిహృతః, ఉత్తరభాగేన జీవశ్రుతీనామ్ । చతుర్థపాదే - లిఙ్గశరీరశ్రుతీనాం విరోధపరిహారః ॥
తృతీయాధ్యాయగతపాదార్థాన్విభజతే -
తృతీయే విరతిస్తత్త్వమ్పదార్థపరిశోధనమ్ ॥
గుణోపసంహృతిర్జ్ఞానబహిరఙ్గాదిసాధనమ్ ॥ ౭ ॥
ప్రథమపాదే - జీవస్య పరలోకగమనాగమనే విచార్య వైరాగ్యం నిరూపితమ్ । ద్వితీయపాదే - పూర్వభాగేన త్వమ్పదార్థః శోధితః, ఉత్తరభాగేన తత్పదార్థః । తృతీయపాదే - సగుణవిద్యాసు గుణోపసంహారో నిరూపితః । నిర్గుణే బ్రహ్మణ్యపునరుక్తపదోపసంహారశ్చ । చతుర్థపాదే చ - నిర్గుణజ్ఞానస్య బహిరఙ్గసాధనభూతాన్యాశ్రమయజ్ఞాదీని, అన్తరఙ్గసాధనభూతశమదమనిదిధ్యాసనాదీని చ నిరూపితాని ॥
చతుర్థాధ్యాయగతపాదార్థాన్విభజతే -
చతుర్థే జీవతో ముక్తిరుత్క్రాన్తేర్గతిరుత్తరా ॥
బ్రహ్మప్రాప్తిబ్రహ్మలోకావితి పాదార్థసఙ్గ్రహః ॥ ౮ ॥
ప్రథమపాదే - శ్రవణాద్యావృత్త్యా నిర్గుణముపాసనయా సగుణం వా బ్రహ్మ సాక్షాత్కృత్య జీవతః పాపపుణ్యలేపవినాశలక్షణా ముక్తిరభిహితా । ద్వితీయపాదే - మ్రియమాణస్యోత్క్రాన్తిప్రకారో నిరూపితః । తృతీయపాదే - సగుణవిదో మృతస్యోత్తరమార్గోఽభిహితః । చతుర్థపాదే - పూర్వభాగేన నిర్గుణబ్రహ్మవిదో విదేహకైవల్యప్రాప్తిరభిహితా । ఉత్తరభాగేన సగుణబ్రహ్మవిదో బ్రహ్మలోకే స్థితిర్నిరూపితా । ఎవం పాదార్థాః సఙ్గృహీతాః ॥
సన్త్వేవంం శాస్త్రాధ్యాయపాదప్రతిపాద్యా అర్థాః । కిం తత ఇత్యత ఆహ -
ఊహిత్వా సఙ్గతీస్తిస్రస్తథాఽవాన్తరసఙ్గతీః ॥
ఊహేదాక్షేపదృష్టాన్తప్రత్యుదాహరణాదికాః ॥ ౯ ॥
తద్యథా - ఈక్షత్యధికరణే - "తదైక్షత" – ఇతి వాక్యం ప్రధానపరం, బ్రహ్మపరం వా, ఇతి విచార్యతే । తస్య విచారస్య బ్రహ్మసమ్బన్ధిత్వాద్బ్రహ్మవిచారశాస్త్రసఙ్గతిః । "వాక్యం బ్రహ్మణి తాత్పర్యవత్" ఇతి నిర్ణయాత్సమన్వయాధ్యాయసఙ్గతిః । ఈక్షణస్య చేతనే బ్రహ్మణ్యసాధారణత్వేన స్పష్టబ్రహ్మలిఙ్గత్వాత్ప్రథమపాదసఙ్గతిః । ఎవం సర్వేష్వప్యధికరణేషు యథాయథం సఙ్గతిత్రయమూహనీయమ్ । అవాన్తరసఙ్గతిస్త్వనేకధా భిద్యతే - ఆక్షేపసఙ్గతిః, దృష్టాన్తసఙ్గతిః, ప్రత్యుదాహరణసఙ్గతిః, ప్రాసఙ్గికసఙ్గతిః, ఇత్యేవమాదిః ॥
సేయమవాన్తరసఙ్గతిర్వ్యుత్పన్నేనోహితుం శక్యతే । అతస్తాం వ్యుత్పాదయతి -
పూర్వన్యాయస్య సిద్ధాన్తయుక్తిం వీక్ష్య పరే నయే ॥
పూర్వపక్షస్య యుక్తిం చ తత్రాఽఽక్షేపాది యోజయేత్ ॥ ౧౦ ॥
తద్యథా ప్రథమాధికరణే 'బ్రహ్మవిచారశాస్త్రమారమ్భణీయమ్' ఇతి సిద్ధాన్తః । తత్ర యుక్తిః - 'బ్రహ్మణః సన్దిగ్ధత్వాత్' ఇతి । ద్వితీయాధికరణస్య 'జగజ్జన్మాది బ్రహ్మలక్షణం న భవతి' ఇతి పూర్వపక్షః । తత్ర యుక్తిః - 'జన్మాదేర్జగన్నిష్ఠత్వాత్' ఇతి । తదుభయమవలోక్య తయోరాక్షేపసఙ్గతిం యోజయేత్ । 'సన్దిగ్ధత్వాద్బ్రహ్మ విచార్యమ్' ఇత్యేతదయుక్తమ్ । జన్మాదేరన్యనిష్ఠత్వేన బ్రహ్మణో లక్షణాభావే సతి బ్రహ్మైవ నాస్తి, కుతస్తస్య సన్దిగ్ధత్వం విచార్యత్వం చ ఇత్యాక్షేపసఙ్గతిః । దృష్టాన్తప్రత్యుదాహరణసఙ్గతీ చాత్ర యోజయితుం శక్యేతే । 'యథా సన్దిగ్ధత్వేన హేతునా బ్రహ్మణో విచార్యత్వమ్ , తథా - జన్మాద్యన్యనిష్ఠత్వేన హేతునా బ్రహ్మణో లక్షణం నాస్తి' ఇతి దృష్టాన్తసఙ్గతిః । 'యథా విచార్యత్వే హేతురస్తి, న తథా లక్షణసద్భావే హేతుం పశ్యామః' ఇతి ప్రత్యుదాహరణసఙ్గతిః । తే ఎతే దృష్టాన్తప్రత్యుదాహరణసఙ్గతీ సర్వత్ర సులభే । పూర్వాధికరణసిద్ధాన్తవదుత్తరాధికరణపూర్వపక్షే హేతుమత్త్వసామ్యస్య, ఉత్తరాధికరణసిద్ధాన్తే హేతుశూన్యత్వవైలక్షణ్యస్య చ మన్దైరప్యుత్ప్రేక్షితుం శక్యత్వాత్ । ఆక్షేపసఙ్గతిర్యథాయోగమున్నేయా । అథ ప్రాసఙ్గికసఙ్గతిరుదాహ్రియతే - దేవతాధికరణస్యాధికారవిచారరూపత్వాత్సమన్వయాధ్యాయే జ్ఞేయబ్రహ్మవాక్యవిషయే తృతీయపాదే చ సఙ్గత్యభావేఽపి బుద్ధిస్థావాన్తరసఙ్గతిరస్తి । తథాహి - పూర్వాధికరణే అఙ్గుష్ఠమాత్రవాక్యస్య బ్రహ్మపరత్వాదఙ్గుష్ఠమాత్రత్వం బ్రహ్మణో మనుష్యహృదయాపేక్షమ్ , మనుష్యాధికారత్వాచ్ఛాస్త్రస్య ఇత్యుక్తమ్ । తత్ప్రసఙ్గేన దేవతాధికారో బుద్ధిస్థః । సేయం ప్రాసఙ్గికసఙ్గతిః । తదేవం న్యాయసఙ్గతిర్నిరూపితా ॥