श्रीमच्छङ्करभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमत्सुरेश्वराचार्यविरचितम्

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्

पदच्छेदः पदार्थोक्तिर्विग्रहो वाक्ययोजना ।
आक्षेपोऽथ समाधानं व्याख्यानं षड्विधं मतम् ॥

॥సంబంధభాష్యవార్తికమ్ ॥

స్వావిద్యావిభవప్రసూతవిపులద్వైతప్రపఞ్చాహిత-
స్పష్టభ్రాన్తితిరోహితాత్మమతయో యం భాగశో మన్వతే ।।
నిర్భాగం సకలభిధానమననవ్యాపారదూరస్థితం
వన్దే నన్దితవిశ్చమవ్యయమజం భక్త్యా తమేకం విభుమ్ ।। ౧ ।।
యాం కాణ్వోపనిషచ్ఛలేన సకలామ్నాయార్థసంశోధిర్నీ
సంచక్రుర్గురవోఽనువృత్తగురవో వృత్తిం సతాం శాన్తయే ।।
అర్థావిష్కరణం కుతార్కికకృతాశఙ్కాసముచ్ఛిత్తయే
తస్యా న్యాయసమాశ్రితేన వచసా ప్రక్రమ్యతే లేశతః ।। ౨ ।।
అత్ర షోపనిషచ్ఛబ్దో బ్రహ్మవిద్యైకగోచరః।।
తత్రైవ చాస్య సద్భావాదభిధార్థస్య తత్కుతః।। ౩ ।।
ఉపోపసర్గః సామీప్యే తత్ప్రతీచి సమాప్యతే ।।
త్రివిధస్య సదర్థస్య నిశబ్దోఽపి విశేషణమ్ ।। ౪ ।।
ఉపనీయేమమాత్మానం బ్రహ్మాపాస్తద్వయం యతః।।
నిహన్త్యవిద్యం తజ్జం త తస్మాదుపనిషద్భవేత్ ।। ౫ ।।
నిహత్యానర్థమూలం స్వావిద్యాం ప్రత్యక్తయా పరమ్ ।।
గమయత్యస్తసంభేదమతో వోపనిషద్భవేత్ ।। ౬ ।।
ప్రవృత్తిహేతూన్నిఃశేషాంస్తన్మూలోచ్ఛేదకత్వతః।।
యతోఽవసాదయేద్విద్యా తస్మాదుపనిషన్మతా ।। ౭ ।।
యథోక్తవిద్యాబోధిత్వాద్గ్రన్థోఽపి తదభేదతః।।
భవేదుపనిషన్నామా లాఙ్గలం జీవనం యథా ।। ౮ ।।
అరణ్యాధ్యయనాచ్చైతదారణ్యకమితీర్యతే ।।
బృహత్త్వాద్గ్రన్థతోఽర్థాచ్చ బృహదారణ్యకం మతమ్ ।। ౯ ।।
ఇత్యాదినామవ్యుత్పత్తిచ్ఛద్మనా ప్రకృతోచితమ్ ।।
సర్వోపనిషదామాహ ముక్తిమాత్రం ప్రయోజనమ్ ।। ౧౦ ।।
మిథోవిరోధసిద్ధ్యర్థం కర్మజ్ఞానాధికారిణోః।।
సంసార్రవ్యావివృత్సుభ్య ఇత్యుక్తిం భాష్యకృజ్జగౌ ।। ౧౧ ।।
త్యక్తాశేషక్రియస్యైబ సంసారం ప్రజిహాసతః।।
జిజ్ఞాసోరేవ చైకాత్మ్యం త్రయ్యన్తేష్వధికారితా ।। ౧౨ ।।
``ఎతమేవే''తి చ తథా ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిత్తేయే ।।
సర్వకర్మత్యజం ప్రాహ శ్రుతిర్విద్యాధికారిణమ్ ।। ౧౩ ।।
ప్రత్యగ్వివిదిషాసిద్ధ్యై వేదానువచనాదయః।।
బ్రహ్మావాప్త్యై తు తత్త్యాగ ఈప్సన్తీతిశ్రుతేర్బలాత్ ।। ౧౪ ।।
ఉక్తాధికారవిషయప్రతిపత్త్యర్థమీరితమ్ ।।
సంసారహేత్వితివచః స్ఫుటన్యాయోపబృంహితమ్ ।। ౧౫ ।।
ఐకాత్మ్యవిషయాన్నాన్యో వేదాన్తవచసాం యతః।।
లభ్యతే విషయః కశ్చిత్తద్ధీస్తస్మాత్తమోపనుత్ ।। ౧౬ ।।
సంసారకారణావిద్యాధ్వంసకృజ్జ్ఞానలబ్ధయే ।।
ప్రారబ్ధేయం ప్రయత్నేన వేదాన్తోపనిషత్పరా ।। ౧౭ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యధీరేవ ప్రత్యగజ్ఞానహానికృత్ ।।
సా చాఽఽత్మోత్పత్తితో నాన్యద్ధ్వాన్తధ్వస్తావపేక్షతే ।। ౧౮ ।।
సాధనం చాధికారీ చ కర్మవిజ్ఞానకాణ్డయోః।।
మిథో విరోధతః సిద్ధావధునా తత్ర చోద్యతే ।। ౧౯ ।।
నన్వభ్యుదయవన్ముక్తిం గృహ్ణీమో విధేలక్షణామ్ ।।
కార్యం వినా నాధికారీ నాపీజ్యాఫలసంగమః।।
లభ్యతే లౌకికోఽపీహ, కిమఙ్గాఽఽగమసంశ్రయః ।। ౨౦ ।।
విధిలక్షణసిద్ధ్యర్థం సన్తి వాక్యాని చ శ్రుతౌ ।। ౨౧ ।।
కుర్వాీత క్రతుమిత్యాదిర్విధిరభ్యుదయే యథా ।।
ఉపాసీతేతి చ తథా ముక్తావపి సమీక్ష్యతే ।। ౨౨ ।।
నాభ్యుదయస్య ముక్తేశ్చ సాధ్యాసోధ్యే ధ్రువాధ్రువే ।।
వైలక్షణ్యాన్న యుక్తేయం తుల్యసాధనతా తయోః ।। ౨౩ ।।
అన్యచ్ఛ్రేయోఽన్యదుతైవ ప్రేయస్తే ఉభే నానార్థే పురుషం సీనీతః।।
తయోః శ్రేయ ఆదదానస్య సాధు భవతి హీయతేఽర్థాద్య ఉ ప్రేయో వృణీతే ।। ౨౪ ।।
పరీక్ష్య లోకాన్కర్మచితాన్బ్రాహ్మణో నిర్వేదమాయాన్నాస్త్యకృతః కృతేన ।।
తద్విజ్ఞానార్థం స గురుమేవాభిగచ్ఛేత్సమిత్పాణిః శ్రోత్రియం బ్రహ్మనిష్ఠమ్ ।। ౨౫ ।।
నన్వభ్యుదయవత్సాధ్యా ముక్తిరప్రాప్తరూపతః।।
మైవం, సాధ్యాఽపి నో ముక్తిర్న త్వభ్యుదయవద్యతః ।। ౨౬ ।।
స్వతోముక్తాన్తరాయస్య తమసో విద్యయా హతేః।।
తత్కైవల్యమతః సాధ్యముపచారాత్ప్రచక్షతే ।। ౨౭ ।।
చికిత్సయేవ సంప్రాప్యం స్వాస్థ్యం రోగార్దితస్య తు ।।
ఆత్మావిద్యాహతేర్బోధాత్తత్కైవల్యమవాప్యతే ।। ౨౮ ।।
బ్రహ్మ వా ఇదమిత్యాదిర్బ్రహ్మైవేతి తథా శ్రుతిః।।
సుషుప్తనరవచ్ఛ్రుత్యా బోధ్యోఽతోఽయం న కార్యతే ।। ౨౯ ।।
కిమత్ర విధినా కార్యమనృతత్రత్వహేతుతః।।
శ్రుతోఽప్యనర్థకోఽత్ర స్యాద్విధ్యర్థాసంభవత్వతః।। ౩౦ ।।
యచ్చాస్యాసతి కర్తవ్యే నాధికారో నిరూప్యతే ।।
తదప్యశేషతశ్చోద్యమూర్ధ్వమున్మూలయిష్యతే ।। ౩౧ ।।
పర ఆహాఽఽత్మనః స్వాస్థ్యం శ్రేయో యద్యభివాఞ్ఛసి ।।
కర్మభ్య ఎవ తత్సిధ్యేచ్ఛ్రుతత్వాత్కర్మణః శ్రుతౌ ।। ౩౨ ।।
శ్రుతౌ స్మృతౌ చ విహితం కర్మైవ శ్రూయతే యతః।।
న చ కర్మాతిరేకేణ ముక్త్యభ్యుదయసాధనమ్ ।। ౩౩ ।।
యత్నతో న్యాయతః కించిత్పశ్యామో వేదచక్షుషా।।
నిషేధవిధిమాత్రత్వాద్వేదార్థస్యేహ సేర్వతః ।। ౩౪ ।।
నను శ్రుతౌ పురోక్తాని వాక్యాని బహుశో మయా ।।
అవిధాయిత్వతస్తేషాం న న్యాయ్యం భవతోదితమ్ ।। ౩౫ ।।
ఆమ్నాయస్య క్రియార్థత్వాద్విధినేతి చ సూత్రణాత్ ।।
విధిశేషతయా తేషామేకవాక్యత్వసంభవే ।।౩౬ ।।
వచసామక్రియార్థానాం వాక్యభేదప్రకల్పనా ।।
గుర్వీ స్యాన్నను కైవల్యం ఫలం నిత్యమిహేష్యతే ।। ౩౭ ।।
కథం నిత్యం భవేత్తన్నో యది స్యాత్కర్మణః ఫలమ్ ।।
కర్మోత్థం న యతః కించిద్ధ్రువం జగతి వీక్ష్యతే ।। ౩౮ ।।
తత్సాధనేన చావశ్యం భవితవ్యమతో భవేత్ ।।
పారిశేష్యాదిహ జ్ఞానం వేదాన్తే తత్ప్రసిద్ధితః ।। ౩౯ ।।
నైవం క్రియాభ్య ఎవాస్యా ముక్తేః సిద్ధత్వహేతుతః।।
కుతః క్రియాభ్యః సిద్ధిశ్చేచ్ఛృణు తద్భణ్యతే యతః ।। ౪౦ ।।
నిషిద్ధకామ్యయోస్త్యాగాత్కర్మణోర్నిత్యకర్మణః ।।
కరణా, త్ప్రత్యవాయస్య హతే,ర్భోగేన చ క్షయాత్ ।। ౪౧ ।।
శరీరారమ్భకస్యై,వం ముక్తిః సిద్ధాఽన్తరాత్మనః ।।
వినాఽప్యైకాత్మ్యసంబోధాత్కర్మణైవోక్తవర్త్మనా ।। ౪౨ ।।
నను చాఽఽత్మావబోధస్య ``నిచాయ్యో''తి ఫలం శ్రుతమ్ ।।
``బ్రహ్మ వేదే''తి చ తథానైవం తస్యార్థవాదతః ।। ౪౩ ।।
ఫలోక్తేరర్థవాదత్వం ద్రవ్యసంస్కారకర్మసు।।
సర్వత్ర దర్శనాచ్ఛాస్రే పర్ణమయ్యాం ఫలోక్తివత్ ।। ౪౪ ।।
ఆత్మనః కర్మశేషత్వాత్తద్ధియః కర్మశేషతా ।।
విధిం త్వయాఽనిచ్ఛతాఽపి హ్యభ్యుపేయాఽర్థవాదతా ।। ౪౫ ।।
నైవం తద్ధేతుతద్రూపవిరోధాదితరేతరమ్ ।।
ముక్త్యభ్యుదయయోస్తస్మాన్న సమ్యగ్భవతోదితమ్ ।। ౪౬ ।।
స్వరూపేఽవస్థితిర్ముక్తిరాత్మనో భవతోచ్యతే ।।
కామ్యాదివర్జనాదిభ్యస్తస్యాః సిద్ధిశ్చ వర్ణ్యతే ।। ౪౭ ।।
తత్రాఽఽత్మా కిం స్వరూపే ప్రాఙ్న స్థితో యేన తత్స్థితౌ ।।
హేతు వ్యపేక్షతే యత్నాత్స్వరూపం హి న తద్భవేత్ ।। ౪౮ ।।
స్వతోఽనవస్థితో యత్ర హేతునా స్థాప్యతే బలాత్ ।।
అథావస్థిత ఎవాయం కిమర్థం హేతుమార్గణమ్ ।। ౪౯ ।।
కైవల్పేఽపి చ తత్సక్తేరనిర్మోక్షః ప్రసజ్యతే ।।
అతో నిషిద్ధకామ్యాదివర్జనాన్నాఽఽత్మముక్తతా ।। ౫౦ ।।
విషయాభ్యాసజాస్వాస్థ్యనుత్త్యర్థమితి చేన్మతమ్ ।।
స తు విషయసంపర్కః కస్మాద్భవతి కారణాత్ ।। ౫౧ ।।
అకస్మాద్భవతః సక్తేర్ముక్తావప్యనిషేధతః।।
అనిర్మోక్షప్రసక్తిర్వస్తథా సతి సమాపతేత్ ।। ౫౨ ।।
ధర్మాధర్మనిమిత్తశ్చేత్కిం పునర్ధర్మపాతకే ।।
అప్యసఙ్గస్వభావస్య సంపర్కం కురుతో బలాత్ ।। ౫౩ ।।
భల్లాతకాఙ్కవద్వస్త్రే న హి లోకే స్ఫురన్నపి ।।
కుశలోఽపి కులాలః సన్నఘటాదిస్వభావకమ్ ।। ౫౪ ।।
మృద్వద్వ్యోమ ధటీ కుర్యాన్మరుద్వాఽగ్నేశ్చ శీతతామ్ ।।
ఆత్మా కర్త్రాదిరూపశ్చేన్మా కాఙ్క్షీస్తర్హి ముక్తతామ్ ।। ౫౫ ।।
న హి స్వభావో భావానాం వ్యావర్త్యేతౌష్ణ్యవద్రవేః ।।
స్వభావాద్వినివృత్తోఽర్థో నిఃస్వభావః ఖపుష్పవత్ ।। ౫౬ ।।
నావినశ్యన్యతో వహ్నిర్వ్యావర్త్యేతౌష్ణ్యతః క్కచిత్ ।।
న చ కర్త్రాద్యనిర్ముక్తౌ ముక్తిః సంభావ్యతేఽన్యతః ।। ౫౭ ।।
నను కర్తృత్వభోక్తృత్వకార్యమేవాఽఽత్మసంసృతిః ।।
న తు తచ్ఛక్తిరిత్యేవం శక్తిమాత్రతయా స్థితౌ ।। ౫౮ ।।
సర్వానర్థవినిర్ముక్తేరూపపన్నాఽఽత్మముక్తతా ।।
మైవం భేదే తథాఽభేదే దోషః స్యాచ్ఛక్తికార్యయోః ।। ౫౯ ।।
శక్తితత్కార్యయోర్యస్మాద్వ్యతిరేకో న విద్యతే ।।
నియమాసంభవః ప్రాపద్వ్యతిరేకస్తయోర్యది ।। ౬౦ ।।
కార్యకారణతా న స్యాత్స్వతో భేదేన సిద్ధయోః।।
అభేదే చ తయోరైక్యాత్కార్యకారణతా కుతః ।। ౬౧ ।।
నాకుర్వత్కారణం దృష్టం కార్యం చాక్రియమాణకమ్ ।।
అథాభేదస్తయోరిష్టః కార్యధ్వస్తౌ ప్రసజ్యతే ।। ౬౨ ।।
తచ్ఛక్తేరపి విధ్వంసస్తయోరవ్యతిరేకతః।।
శక్తిస్వరూపహానే చ శక్తిమద్రూపనిహ్నుతిః।। ౬౩ ।।
తయోరవ్యతిరేకత్వాత్స ఎవాఽఽయాత్యనీప్సితః।।
నిరాత్మవాదః పూర్వోక్తస్తస్మాన్నైవం ప్రకల్పయేత్ ।। ౬౪ ।।
మతం కార్యానభివ్యక్తిర్నిమిత్తాసంభవాద్యది ।।
శక్తేరితి, న తద్యుక్తం శక్తితద్ధేతుసంభవాత్ ।। ౬౫ ।।
శక్తిరూపేణ సంబన్ధో నిమిత్తానామపీష్యతే ।।
నైమిత్తికైరితి తతో వహ్న్యౌష్ణ్యాదిసమానతా ।। ౬౬ ।।
కార్యస్య శక్తితత్రత్వే సర్వదా కారణస్థితేః ।।
కార్యోత్పత్తిః సదైవ స్యాన్నిదాఘే ఘర్మవద్యతః ।। ౬౭ ।।
తథైవ శక్త్యతత్రత్వేఽప్యేష దోషో యతో భవేత్ ।।
సదా కార్యం న జాయేత కారణాసంభవాత్సదా ।। ౬౮ ।।
నిదాధే శీతవద్యస్మోదతోఽసమ్యగిదం వచః।।
నిష్కారణస్య చోద్భూతౌ కార్యజన్మ సదా భవేత్ ।। ౬౯ ।।
కాయర్తా వా కుతోఽస్య స్యాన్న చేత్కారణతత్రతా ।।
న చ శక్యం ప్రతిజ్ఞాతుం జన్మాఽఽరభ్యాఽఽ మృతేర్నృభిః।। ౭౦ ।।
నిషిద్ధకామ్యకర్మాదివర్జనం నిపుణైరపి ।।
సూక్ష్మాపరాధసందృష్టేరతియత్నవతామపి ।। ౭౧ ।।
సంశయస్తు భవత్యేవ పక్షాసిద్ధిస్తు తావతా ।।
అథ చేన్మోక్ష్యతే సోఽత్ర యస్య సంపత్స్యతే తథా ।। ౭౨ ।।
త్వదుక్తం నైతదేవం స్యాదవక్తవ్యత్వహేతుతః।।
నిశ్చితం సాధనం వాచ్యం జ్ఞానం నిఃశ్రేయసం ప్రతి ।। ౭౩ ।।
న తు యాదృచ్ఛికీ సిద్ధిర్వక్తవ్యేహ విపశ్చితా ।।
దైవగోచర ఎవైష న తు మానుషగోచరః ।। ౭౪ ।।
సహకర్త్రీ భవేచ్ఛక్తిరితి న్యాయాద్భవేద్యది ।।
మనుష్యగోచరోఽపీతి నాఽఽఖ్యాతాసంభవాత్తథా ।। ౭౫ ।।
ముక్త్యర్థాీ న హి కామ్యాది వర్జయేదితి చోదనా ।।
అస్తి వేదే క్కచిద్యేన శక్తేర్విధ్యేకదేశతా ।। ౭౬ ।।
కామ్యాదివర్జనం త్వేతత్స్వమతిప్రభవం యతః।।
నాతః శక్తేస్తదంశత్వం కథంచిదపి యుజ్యతే ।। ౭౭ ।।
నిత్యాదికరణాన్నాపి కామ్యాదేశ్తాపి వర్జనాత్ ।।
శ్రేయః సంభావ్యతే విద్యానిష్ఫలత్వప్రసఙ్గతః ।। ౭౮ ।।
కామ్యాత్స్వర్గాదికం మా భూదక్రియాయాం తదుద్భవమ్ ।।
అర్థాన్తరాత్స్వభావాద్వా భవన్న తు నివార్యతే ।। ౭౯ ।।
అన్యతో భవనే మానం న చేదస్త్విహ సంశయః।।
ఎతావతాఽపి పక్షస్తే ప్రతిబద్ధో న సిధ్యతి ।। ౮౦ ।।
అథైతయోరితి తథా చోదనార్థాతిలఙ్ఘినామ్ ।।
సుఖదుఃఖాదిసందృర్ష్టర్న చాప్యస్తీహ సంసయః ।। ౮౧ ।।
నిత్యస్యాకరణే దోషస్తత్కియాయాం న యద్యపి ।।
అన్యతోఽసౌ స్వాభావాద్వా న తు మానేన వార్యతే ।। ౮౨ ।।
నిత్యాదేః ఫలమిష్టం చేదుపాత్తదురితక్షయః ।।
తథాఽప్యాగామిదోషేష్వాశఙ్కా పూర్వవదుద్భవేత్ ।। ౮౩ ।।
అనభీష్టఫలానాం చ దురితత్వాత్క్షయో భవేత్ ।।
నత్వాభ్य़ుదయికానాం స్యాదభీష్టత్వాత్క్షయస్త్వ ।। ౮౪ ।।
సర్వేషాం దుష్టతా చేత్స్యాన్న విధానాదదుష్టతా ।।
నాపి శ్యేనాదితుల్యత్వం ఫలదోషేణ దుష్టతా ।। ౮౫ ।।
ఐకాత్మ్యజ్ఞానతశ్చేత్స్యాద్వ్యర్థా కర్మప్రధానతా ।।
ప్రధానత్వం చ విద్యాయాస్తమేతమితి దర్శితమ్ ।। ౮౬ ।।
తత ఉక్తేన మార్గేణ కర్తృసంస్కారకారిణామ్ ।।
ఐకాత్మ్యజ్ఞానతాత్పర్యం కర్మణామితి నిశ్చితమ్ ।। ౮౭ ।।
తేన నిఃసారతాం బుద్ధ్వా కర్మణాం వేదతత్త్వవిత్ ।।
ఐకాత్మ్యజ్ఞానమన్వేతి తపోముషితకల్మషః ।। ౮౮ ।।
యస్తు జన్మాన్తరాభ్యాసాత్క్షపితాశేషకామనః।।
ఆదావేవాధికారీ స పునః కర్మ న వీక్షతే ।। ౮౯ ।।
విరక్తస్య తు జిజ్ఞాసోర్మానాన్నాన్యవ్యపేక్షణమ్ ।।
కర్మాపేక్షా హి సాధ్యేఽర్థే సిద్ధేఽర్థే తదనర్థకమ్ ।। ౯౦ ।।
వామదేవస్య మైత్రేయ్యా గార్గ్యాశ్చైవ సమఞ్జసమ్ ।।
దర్శనం, బ్రహ్మచర్యాదేస్తథా ప్రావ్రాజ్యశాసనాత్ ।। ౯౧ ।।
ఇష్టాపూర్తాదిహేతూనామానన్త్యాత్స్వర్గసిద్ధయే ।।
హేత్వన్తరాసంభవోఽతో దుర్జ్ఞానః సంభవాద్భవేత్ ।। ౯౨ ।।
ఎవం నిషిద్ధవాక్యేషు యథోక్తం న్యాయమాదిశేత్ ।।
నిత్యకర్మవచఃస్వేవం నాతో ముక్తివినిశ్చయః ।। ౯౩ ।।
అనేకజన్మోపాత్తస్య పుణ్యాపుణ్యస్య కర్మణః।।
అనన్తదేహహేతోశ్చ విప్రఘాతస్య సంభావత్ ।। ౯౪ ।।
తతః శేషేణ వచనాత్తథా తద్య ఇహేత్యతః।।
అనారబ్ధఫలేహానాం గమ్యేతే సంస్థితిస్తతః ।। ౯౫ ।।
ఫలం నిత్యస్య నాపీహ దురితక్షయమాత్రకమ్ ।।
ఫలాన్తరశ్రుతేః సాక్షాత్తద్యథాఽఽమ్రస్మృతేస్తథా ।। ౯౬ ।।
ఆమ్రే నిమిత్త ఇత్యాది హ్యాపస్తమ్బస్మృతేర్వచః।।
ఫలవత్త్వం సమాచష్టే నిత్యానామపి కర్మణామ్ ।। ౯౭ ।।
ఉక్తమేవ తు సంశీతావియం త్వత్ర వినిశ్చితిః।।
కార్యమారభతే శక్తిర్యత్కించేహ వ్యవస్థితా ।। ౯౮ ।।
యస్మాదసతి కార్యేఽసౌ శక్తిరేవ న సిధ్యతి ।।
కార్యకారణయోః సిద్ధిరన్యోన్యావ్యతిరేకతః ।। ౯౯ ।।
కర్తృభోక్తృస్వరూపేఽతో హ్యభ్యుపేతేఽన్తరాత్మని ।।
న ముక్త్యాశాఽస్తి పూర్వోక్తన్యాయమార్గసమాశ్రయాత్ ।। ౧౦౦ ।।
సాపరాధత్వతో ముక్తిః సందిగ్ధైవ ప్రసజ్యతే ।।
ద్విజాతీనాం ఖరాదేస్తు త్వదుక్త్యా స్యాదసంశయాత్ ।। ౧౦౧ ।।
ననూక్తం కర్మశేషత్వమాత్మనో యాగకర్తృతా ।।
నైతదేవం యతో నైతత్కర్మాఙ్గం జ్ఞానమిష్యతే ।। ౧౦౨ ।।
కర్తృత్వమాత్మనః సిద్ధం యతోఽన్యత్రాపి యాగతః ।।
నిఃశేషకర్మకారిత్వాత్తస్మాదుక్తమపేశలమ్ ।। ౧౦౩ ।।
న హ్యాత్మజ్ఞానవిరహాత్కర్మ కర్తుం న శక్యతే ।।
పర్ణజ్ఞానమృతే యద్వజ్జుహూర్లాతుం న శక్యతే ।। ౧౦౪ ।।
దేహాన్తరాభిసంబన్ధీ నత్వాత్మాఽస్తీత్యజానతః।।
వివేకినో న యుక్తేయం ప్రవృత్తిః పారలైాకికీ।। ౧౦౫ ।।
ఎవం తర్హి న కర్మాఙ్గం కర్తుశ్చేష్టైకహేతుతః ।।
ఫలార్థివన్న చ జ్ఞానం క్రియాఙ్గత్వేన చోదితమ్ ।। ౧౦౬ ।।
నన్వేవమపి సిద్ధః స్యాత్ప్రవేశః సర్వకర్మసు ।।
ఆత్మజ్ఞానస్య సామర్థ్యాన్న నామ విధిసంశ్రయాత్ ।। ౧౦౭ ।।
నైతదేవమవిజ్ఞాతతత్త్వస్యైవేహ కర్మసు ।।
అనాత్మార్థవిశిష్టస్య హ్యధికారిత్వహేతుతః।। ౧౦౮ ।।
స్వరూపే ఆత్మనః స్థానమాహుర్నిఃశ్రేయసం బుధాః ।।
తతోఽన్యేనాభిసంబన్ధ ఆత్మనోఽజ్ఞానహేతుకః ।। ౧౦౯ ।।
ఆగనత్వనాత్మరూపం తత్స్వసంవిత్త్యైవ గమ్యతామ్ ।।
నాతోఽవాప్తపుర్థస్య స్వరూపావస్థిస్య తు ।। ౧౧౦ ।।
కర్తృభోక్త్రాదిరూపత్వం ప్రత్యగజ్ఞానతోఽన్యతః ।।
కర్మ తత్ఫలభోగశ్చ బాహ్యాని కరణాని చ ।। ౧౧౧ ।।
తతోఽపి బాహ్యో దేహశ్చ జాతిస్తత్సమవాయినీ ।।
జరామరణజన్మాని దేహాధికరణాని చ ।। ౧౧౨ ।।
దారపుత్రధనాదీని దేహవాహ్యాని యాని చ ।।
కర్మాధికారహేతూని స్వతోఽస్యానధికారిణః ।। ౧౧౩ ।।
అభిన్నస్యాఽఽత్మనో మోహాద్భేదకానీతి మన్వతే ।।
విశేషణం స్వరూపం వా నాన్యోన్యస్య స్వతో యతః ।। ౧౧౪ ।।
లోకే దృష్టం వినాఽవిద్యాం మోహాదృష్టం తు సర్వతః।।
చోరోఽసౌ మామభిప్రైతీత్యేవం చోరవిశేషణమ్ ।। ౧౧౫ ।।
స్థాణుం సంభావయత్యజ్ఞో న తు దృష్టం తమో వినా ।।
నన్వవిద్యామృతేఽప్యన్యదృష్టమన్యవిశేషణమ్ ।। ౧౧౬ ।।
ఔపగవో నృపహయస్తథా శ్యేనచిదాదయః ।।
నైతదేవం యతస్తత్ర నైవం ప్రత్యక్తయేష్యతే ।।
అగన్యస్య సంబన్ధః కృశోఽహమితివత్క్కచిత్ ।। ౧౧౭ ।।
ఉపగ్వాదిర్హి పిత్రాదిః ప్రకృత్యర్థో విశేషణమ్ ।।
భిన్నస్యౌపగవాపత్యప్రత్యయార్థస్య గమ్యతే ।। ౧౧౮ ।।
నైవం కర్త్రాదిదేహాన్తాఞ్జాత్యాదీన్దేహగాంస్తథా ।।
వ్యతిరేకతయా కశ్చిద్విశినష్టీహ మానవః ।। ౧౧౯ ।।
యత ఆత్మతయైవైతైర్విశినష్ట్యవిశేషణమ్ ।।
కరోమ్యన్ధో ద్విజో బాలో దగ్ధశ్ఛిన్నోఽహమిత్యపి ।। ౧౨౦ ।।
నావిద్యామన్తరేణైషాం విశేషణవిశేష్యతా ।।
ఇయమేవాఽఽత్మనో జ్ఞేయా కర్మాధికృతికారణమ్ ।। ౧౨౧ ।।
అధిక్రియన్తే యేనైతే బృహస్పతిసవాదిషు ।।
అతోఽనవగతైకాత్మ్యకర్మాధికృతిహేతుతః ।। ౧౨౨ ।।
శ్రుత్యాదిమానప్రమితప్రత్యగ్యాథాత్మ్యనిష్ఠితమ్ ।।
సర్వకర్మసముచ్ఛేది జ్ఞానం వేదాన్తమానజమ్ ।। ౧౨౩ ।।
తన్మూలాజ్ఞానఘాతిత్వాజ్జ్ఞానస్యేహ ప్రసిద్ధితః ।। ౧౨౪ ।।
న తు ప్రవర్తకం తస్మాన్నార్థవాదత్వసంభవః ।।
ఫలోక్తేః పర్ణమయ్యాం తు యుజ్యతే కర్మశేషతః।। ౧౨౫ ।।
యత్త్వచోది త్వయాఽపీయమభ్యుపేయాఽర్థవాదతా।।
అనిచ్ఛతాఽపి విధ్యర్థమత్ర ప్రతివిధీయతే ।। ౧౨౬ ।।
ఇచ్ఛామ్యేవార్థవాదత్వం వచసోఽన్యపరత్వతః।।
యథాశ్రుతార్థవాదిత్వాన్న త్వభూతార్థవాదతా ।। ౧౨౭ ।।
ఇజ్యేతే స్వర్గలోకాయ దర్శాదర్శౌ యథా తథా ।।
న త్వభూతార్థవాదిత్వం పాపశ్లోకాశ్రుతేర్యథా ।। ౧౨౮ ।।
కుతః ప్రాప్తం ఫలమితి ప్రత్యక్షం హ్యాత్మధీఫలమ్ ।।
యతోఽవగమ్యతే తేన జ్ఞానం కర్మ న ఢౌకతే ।। ౧౨౯ ।।
ప్రవృత్తేః ప్రతికూలత్వాన్ముక్తిం ప్రతి విరోధతః ।।
ముముక్షోరధికారోఽతో నివృత్తౌ సర్వకర్మణామ్ ।। ౧౩౦ ।।
ప్రవృత్తిహేతుప్రధ్వస్తేర్న ప్రవృత్తౌ కథంచన ।।
నాభిప్రేతపురప్రాప్తిసమర్థం సుగమం శివమ్ ।। ౧౩౧ ।।
వారిపథ్యదనోపేతం సర్వానర్థవివర్జితమ్ ।।
ప్రాప్తం మార్గం సముత్సృజ్య తద్విరుద్ధేన వర్త్మనా ।।
యియాసతి సుధీః కశ్చిద్యథా భ్రాన్తోఽధ్వగస్తథా ।। ౧౩౨ ।।
తథాఽవిద్యోత్థకర్త్రాదిధర్మశూన్యమవిక్రియమ్ ।।
అక్రియాకారకం జ్ఞాత్వా నిఃశేషపురుషార్థదమ్ ।। ౧౩౩ ।।
ఆత్మప్రత్యయమాగమ్యమాత్మానం దేవమఞ్జసా ।।
తత్స్థితౌ చ ఫలేఽభీష్టే నిత్యే సాధనవర్జితే ।। ౧౩౪ ।।
తద్విరూద్ధఫలే బాహ్యసాధనేఽనేకకారకే ।।
కథం కర్మణి సర్వజ్ఞో మనో దధ్యాద్ధసన్నపి ।। ౧౩౫ ।।
సమ్యగ్ధీమృదితాశేషధ్వాన్తస్య చ న పూర్వవత్ ।।
అజ్ఞానాది పునః కర్తుం శక్యతేఽకారకత్వతః ।। ౧౩౬ ।।
శ్రుత్యాదిమానప్రమితయాథాత్మ్యజ్ఞానతత్ఫలః।।
ప్రతికూలత్వతో విద్వాన్యతః కర్మసు నేహతే ।। ౧౩౭ ।।
అతోఽజ్ఞస్యైవ నిఃశేషముముక్షుప్రజిహాసితః ।।
కర్త్రాద్యనాత్మధర్మస్య కర్మాధికృతిరాత్మనః ।। ౧౩౮ ।।
విద్యాత్మమోహతత్కార్యవిరోధాచ్చ పరస్పరమ్ ।।
రోగాదివదనర్థత్వాత్కత్రీదిః ప్రజిహాసితః ।। ౧౩౯ ।।
జిహాసితుః స్వభావోఽసావిత్యుక్తిః శిశువక్తృకా ।।
కర్త్రాదిశ్చేత్స్వభావః స్యాత్ప్రత్యక్షాకర్తృరూపిణః ।। ౧౪౦ ।।
ప్రత్యక్షాదివిరోధః స్యాదనిర్మోక్షస్తథైవ చ ।।
అస్తు కామమనిర్మోక్షో విక్రియావత్త్వతో దృశేః।। ౧౪౧ ।।
అగ్నివత్ఫలభోక్తృత్వాన్నో చేదాకాశకల్పతా ।।
ఇతి చేన్నాఽఽత్మనో ధ్రౌవ్యాద్విక్రియానుపపత్తితః।। ౧౪౨ ।।
మూర్తామూ్ర్తత్వహీనస్య ప్రతీచో విక్రియా కుతః।।
ప్రమాయోగో హి భోక్తృత్వం ప్రమా చైవాఽఽత్మనః సదా ।। ౧౪౩ ।।
వాయ్వగ్నివద్వికారో న ప్రాగభావాద్యసంభవాత్ ।।
అగ్నయాదీనాం తు సాంశత్వాద్వలవద్భిస్తదిన్ధనైః ।। ౧౪౪ ।।
అభిభూతస్వరూపాణాం కాష్ఠనిర్మథనాదినా ।।
యుక్తైవాఽఽబిష్కృతిర్నిత్యం తేషాం కార్యాత్మకత్వతః ।। ౧౪౫ ।।
న త్వాత్మనో నిరంశత్వాన్ముఖ్యై సంభవతః క్కచిత్ ।।
అవిర్భావతిరోభావౌ స్వతఃసిద్ధేశ్చ కారణాత్ ।। ౧౪౬ ।।
అభ్యుపేతాఽప్యభివ్యక్తిర్నాభివ్యఙ్గ్యస్య విక్రియా ।।
యథా తథాఽనభివ్యక్తిః సర్వేషామపి వాదినామ్ ।। ౧౪౭ ।।
అతోఽనభ్యుపగచ్ఛద్భిర్ముక్తౌ కర్త్రాదిరాత్మనః।।
అవిద్యాకల్పితో జ్ఞేయో న హ్యసౌ పరమార్థతః ।। ౧౪౮ ।।
కర్త్రాద్యాత్మస్వభావస్య ప్రాత్యక్ష్యాన్న తదాన్మని ।। ౧౪౯ ।।
మాత్రాదిబోధకం మానం ప్రత్యగాత్మని సాక్షిణి ।।
న వ్యాపారయితుం శక్యం వహ్రి దగ్ధుమివోల్ముకమ్ ।। ౧౫౦ ।।
సాక్షిసాక్ష్యాభిసంబన్ధః ప్రమాత్రాదౌ యథా తథా ।।
సాక్షివస్తుని నైవ స్యాత్కేవలానుభవాత్మని ।। ౧౪౧ ।।
పరార్థసంహతానాత్మభోగ్యకర్త్రాదిబోధినా ।।
విరోధాత్తద్విరుద్ధోఽర్థః ప్రత్యయేనేక్ష్యతే కథమ్ ।। ౧౫౨ ।।
ఇచ్ఛాద్వేషాదిరప్యేవం నాఽఽత్మనో ధర్మ ఇష్యతామ్ ।।
కామః సంకల్ప ఇత్యేవం మనోధర్మత్వసంశ్రవాత్ ।। ౧౫౩ ।।
స్వపరోభయహేతుత్వే హ్యనిర్మోక్షప్రసఙ్గతః ।।
సమ్యగ్నిరూపణే చైషామవిద్యాకార్యతైవ హి ।। ౧౫౪ ।।
ఇచ్ఛాదీనాం స్వహేతుత్వేఽనర్థం కుర్యాత్కథం స్వయమ్ ।।
ఆత్మా జానన్యథా శత్రోరాత్మనోఽతో న యుజ్యతే ।। ౧౫౫ ।।
తథా పరనిమిత్తత్వేఽనర్థస్యాపరిహారతః ।।
నైకాన్తికఫలత్వం స్యాద్రోగాదిపరిహరవత్ ।। ౧౫౬ ।।
కరణైః సంహతిం చర్తే పరిహారః కుతో దృశేః।।
తథోభయనిమిత్తత్వే నైకాన్తికఫలోదయః ।। ౧౫౭ ।।
పరాభిప్రాయానియమాన్నైవ స్యాన్మోక్షనిశ్చితిః।
నిర్హేత్వవిద్యాకృప్తౌ తు దోషః కశ్చిన్న విద్యతే ।। ౧౫౮ ।।
తద్వర్జనస్య సంసిద్ధేః ప్రసిద్ధోపాయసంశ్రయాత్ ।।
పరాగర్థప్రమేయేషు యా ఫలత్వేన సంమతా ।।
సంవిత్సైవేహ మేయోఽర్థో వేదాన్తోక్తిప్రమాణతః।। ౧౫౯ ।।
అప్రామాణ్యప్రసక్తిశ్చ స్యాదితోఽన్యార్థకల్పనే ।।
వేదాన్తానామతస్తస్మాన్నాన్యమర్థం ప్రకల్పయేత్ ।। ౧౬౦ ।।
నన్వేవమపి మానత్వవ్యాఘాతః స్యాత్క్రియావిధేః।।
వేదాన్తేష్వప్యనాశ్వాసస్తథా చ ప్రసజేద్ధ్రువమ్ ।। ౧౬౧ ।।
నైతదేవం యతోఽశేషమానానామపి మానతా ।।
ఆ పరాత్మావబోధాత్స్యాత్తత్ర సర్వసమాప్తితః।। ౧౬౨ ।।
నాతోఽవతారో మానానామైకాత్మ్యేనైవ సంక్షయాత్ ।।
శ్యేనాదివిధిబాధః స్యాదహింసావిధినా యథా ।। ౧౬౩ ।।
కర్మాణ్యతో విధీయన్తేఽవిద్యావన్తం నరం ప్రతి ।।
న తు విధ్వస్తసకలకర్మహేతుం ద్విజం ప్రతి ।। ౧౬౪ ।।
సర్వకర్మనిరాసేఽతో హ్యధికారో వివేకినః।।
యథోక్తన్యాయతః సిద్ధో న తు కర్మసు కర్హిచిత్ ।। ౧౬౫ ।।
కారకవ్యవహారే హి శుద్ధం వస్తు న వీక్ష్యతే ।।
శుద్ధే వస్తుని సిద్ధే చ కారకవ్యాపృతిస్తథా ।। ౧౬౬ ।।
కారకాకారకధియోర్నైకదైకత్ర వస్తుని ।।
విరోధాత్సంభవోఽస్తీహ ప్రకాశతమసోరివ ।। ౧౬౭ ।।
అవిరోధః క్రమేణ స్యాత్స్థిగత్యోరివేతి చేత్ ।।
నాఽఽత్మజ్ఞానస్య కూటస్థవస్తుతత్రత్వహేతుతః ।। ౧౬౮ ।।
నౌష్ణ్యాత్మకో మితో వహ్రిః క్రమశోఽక్రమశోఽథ వా ।।
వస్తుతః శీతతామేతి, కర్తృతత్రం తథా భవేత్ ।। ౧౬౯ ।।
భేదాభేదాత్మకాత్వాచ్చేదేకస్యాపీహ వస్తునః।।
అవిరోధో, న తన్న్యాయ్యం త్వదుక్తార్థవిరోధతః।। ౧౭౦ ।।
నానేకస్యైకతా న్యాయ్యా తథైకస్యాప్యనేకతా ।।
వస్తుతత్రత్వతో బుద్ధేర్న చేదేవం మృషా మతిః ।। ౧౭౧ ।।
యథా చాస్య విరుద్ధత్వం తథోదర్కే ప్రవక్ష్యతే ।।
ఐకాత్మ్యస్యైవ మేయత్వం తస్యైవాప్రతిబోధతః ।। ౧౭౨ ।।
వస్తూనీహ ప్రమీయన్తే వ్యావృత్తాని పరస్పరమ్ ।।
అభావేన ప్రమాణేన తేనోక్తం తే విరుధ్యతే ।। ౧౭౩ ।।
భేదే వా యది వాఽభేదే సంసృతేర్బ్రహ్మణా సహ ।।
బ్రహ్మణోఽబ్రహ్మతా తద్వద్విద్యానర్థక్యసంశతే ।। ౧౭౪ ।।
బ్రహ్మావిద్యావదిష్టం చేన్నను దోషో మహానయమ్ ।।
నిరవిద్యే చ, విద్యాయా ఆనర్థక్యం ప్రసజ్యతే ।। ౧౭౫ ।।
నావిద్యాఽస్యేత్యవిద్యాయామేవాఽఽసిత్వా ప్రకల్ప్యతే ।।
బ్రహ్మటృష్ట్యా త్వవిద్యేయం న కథంచన యుజ్యతే ।। ౧౭౬ ।।
యతోఽనుభవతోఽవిద్యా బ్రహ్మాస్మీత్యనుభూతివత్ ।।
అతో మానోత్థవిజ్ఞానధ్వస్తా సాఽప్యేత్యథాఽఽత్మతామ్ ।। ౧౭౭ ।।
బ్రహ్మణ్యవిదితే వోధాన్నావిద్యేత్యుపపద్యతే ।।
నితరాం చాపి విజ్ఞాతే మృషాధీర్నాస్త్యబాధితా ।। ౧౭౮ ।।
అవిద్యావానవిద్యాం తాం న నిరూపయితుం క్షమః।।
వస్తువృత్తమతోఽపేక్ష్య నావిద్యేతి నిరూప్యతే ।। ౧౭౯ ।।
వస్తునోఽన్యత్ర మానానాం వ్యాపృతిర్న హి యుజ్యతే ।।
అవిద్యా చ న వస్త్వష్టం మానాఘాతాసహిష్ణుతః ।। ౧౮౦ ।।
అవిద్యాయా అవిద్యాత్వ ఇదమేవ తు లక్షణమ్ ।।
మానాఘాతాసహిష్ణుత్వమసాధారణమిష్యతే ।। ౧౮౧ ।।
త్వత్పక్షే బహు కల్ప్యం స్యాత్సర్వం మానవిరోధి చ ।।
కల్ప్యాఽవిద్యైవ మత్పక్షే సా చానుభవసంశ్రయా ।। ౧౮౨ ।।
తత్త్వమస్యాదివాక్యోత్థసమ్యగ్ధీజన్మమాత్రతః।।
అవిద్యా సహ కార్యేణ నాఽఽసీదస్తి భవిష్యతి ।। ౧౮౩ ।।
అతః ప్రమాణతోఽశక్యాఽవిద్యాఽస్యేతి నిరీక్షితుమ్ ।।
కీద్దశీ వా కుతో వాఽసావనుభూత్యేకరూపతః ।। ౧౮౪ ।।
దేవతాద్రవ్యకర్త్రాది నను వస్త్వస్తు నాద్వయమ్ ।।
సర్వలోకప్రసిద్ధత్వాదద్వయస్యాప్యసిద్ధితః ।। ౧౮౫ ।।
నైతత్సాధు, ప్రమాణానాం సర్వలోకాభిధం న హి ।।
ప్రమాణమస్తి యత్ప్రాణాద్భవానేవం ప్రభాషతే ।। ౧౮౬ ।।
అభిమానశ్చ యత్రాయం సర్వలోకాస్య గమ్యతే ।।
ప్రత్యక్షోఽర్థోఽయమిత్యేవం మిథ్యాత్వం తస్య చోదితమ్ ।। ౧౮౭ ।।
ప్రత్యక్షం చ యథాఽఽసన్నం పరోక్షాద్వస్తునో మతమ్ ।।
సర్వప్రత్యక్తమస్తద్వద్బోధో వాక్యోత్థ ఆత్మని ।। ౧౮౮ ।।
ఆత్మానుభవమాశ్రిత్య ప్రత్యక్షాది ప్రసిధ్యతి ।।
అనుభూతేః స్వతః సిద్ధేః కాఽపేక్షా హ్యాత్మసిద్ధయే ।। ౧౮౯ ।।
ఆత్మానుభవపూర్వత్వాత్ప్రత్యక్షత్వస్య న స్వతః।।
ఆత్మైకగమ్యమైకాత్మ్యం వేదాన్తేష్వవగమ్యతే ।। ౧౯౦ ।।
యచ్చాప్యుక్తం శ్రుతిస్మృత్యోః క్రియాయా ఎవ సిద్ధితః ।।
అతః క్రియాతిరేకేణ నాస్త్యన్యన్ముక్తిసాధనమ్ ।। ౧౯౧ ।।
కేన చోక్తం క్రియా ముక్తేః సాధనత్వం న గచ్ఛతి ।।
తమేతామితి నాశ్రౌషీః సంస్కారా ఇతి చ స్మృతిమ్ ।। ౧౯౨ ।।
యద్యప్యైకాత్మ్యధీః సాక్షాచ్ఛ్రుతిస్మృత్యోర్న చోద్యతే ।।
తథాఽప్యసౌ న తద్బాహ్యా తాభ్యామేవాఽఽత్మబోధనాత్ ।। ౧౯౩ ।।
యచ్చ న జ్ఞాప్యతే వేదే వస్త్విత్యేతదచూచుదః।।
తచ్చాపహస్తితం చోద్యం వక్ష్యతే చ నిరాకృతిః।। ౧౯౪ ।।
విధావసతి వాక్యస్య యచ్చావోచోఽప్రమాణతామ్ ।।
స్ఫృటన్యాయోక్తిభిస్తచ్చ యత్నాత్పరిహరిష్యతి ।। ౧౯౫ ।।
యచ్చోక్తం న పుమర్థోఽస్తి వస్తుమాత్రావబోధనాత్ ।।
ఆఖ్యానప్రచురా యస్మాత్రయ్యన్తా ఇహ లక్షితాః ।। ౧౯౬ ।।
రామో రాజా బభూవేతి న హ్యేతావత్ప్రబోధతః।।
సంభావ్యతే పుమర్థోఽతో విధ్యర్థవిరహాత్కచిత్ ।। ౧౯౭ ।।
పరార్థతైవ సర్వత్ర జ్ఞానస్యేహోపలక్ష్యతే ।।
జ్ఞాత్వాఽనుష్టానవచనాద్విద్వాన్యజత ఇత్యపి ।। ౧౯౮ ।।
ఉక్తోఽత్ర పరిహారః ప్రాగూర్ధ్వం చాపి ప్రవక్ష్యతే ।।
విద్యాఫలస్య ప్రాత్యక్ష్యాదితిహేతుసమాశ్రయాత్ ।। ౧౯౯ ।।
నను నిర్ధూతశోకాది ఫలం యచ్ఛ్రూయతే శ్రుతౌ ।।
ఆత్మస్తుతిరసౌ తస్మాత్త్వన్మనోరథకల్పితమ్ ।। ౨౦౦ ।।
అత్రోచ్యతే హ్యభిప్రేతం గమ్యమానం ప్రమాణతః ।। ౨౦౧ ।।
ఫలం తత్సంపరిత్యజ్య కస్మాల్లక్షణయా స్తుతిమ్ ।।
అశ్రుతామనభిప్రేతాం కల్పయస్యబుధో యథా ।। ౨౦౨ ।।
న చాస్త్యేకవిపయత్వం ప్రత్యక్షవచసోర్యతః ।।
శ్రుత్యైవ పరిహారోక్తేః స్వప్నాదిస్థానసంచరాత్ ।। ౨౦౩ ।।
వహుశోఽసఙ్గవచసా నిఃసఙ్గత్వం బ్రువాణయా ।।
మనోరాజ్యసమం మన్యే సర్వమేతత్త్వయోదితమ్ ।। ౨౦౪ ।।
న ప్రత్యేమి యతః సాక్షాత్ప్రత్యక్షం జ్ఞానతః ఫలమ్ ।।
శ్రుతాదపి న చేద్వాక్యాజ్జాయేత ఫలవన్మతిః।।
ఆశఙ్క్యేత తదైవైతద్యదేతద్భవతోదితమ్ ।। ౨౦౫ ।।
నిత్యముక్తత్వవిజ్ఞానం వాక్యాద్భవతి నాన్యతః ।।
వాక్యార్థస్యాపి విజ్ఞానం పదార్థస్మృతిపూర్వకమ్ ।। ౨౦౬ ।।
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం పదార్థః స్మర్యతే ధ్రువమ్ ।।
ఎవం నిర్దుఃఖమాత్మానమక్రియం ప్రతిపద్యతే ।। ౨౦౭ ।।
సదేవేత్యాదివాక్యేభ్యః ప్రమా స్ఫుటతరా భవేత్ ।।
దశమస్త్వమసీత్యస్మాద్యథైవం ప్రత్యగాత్మని ।। ౨౦౮ ।।
అమాత్వాశఙ్కాసద్భావాన్మాన్తరైశ్చావిరోధతః ।।
వక్ష్యత్యేతచ్చ యత్నేన లోకసిద్ధోపపత్తిభిః ।। ౨౦౯ ।।
చతుష్పాన్మానిరాసేన సాక్షాజ్జ్ఞానఫలం తతః ।। ౨౧౦ ।।
నవసంఖ్యాహృతజ్ఞానో దశమో విభ్రమాద్యథా ।।
న వేత్తి దశమోఽస్మీతి వీక్షమాణోఽపి తాన్నవ ।। ౨౧౧ ।।
అపవిద్ధద్వయోఽప్యేవం తత్త్వమిత్యాదినా వినా ।।
వేత్తి నైకలమాత్మానం ప్రత్యడ్భోహాప్రబోధతః।। ౨౧౨ ।।
వుభుత్సోచ్ఛేదినైవాస్య సదసీత్యాదినా టృఢా ।।
ప్రతీచి ప్రతిపత్తిః స్యాత్ప్రత్యగజ్ఞానబాధయా ।। ౨౧౩ ।।
నిఃశేషకర్మసంన్యాసో వాక్యర్థజ్ఞానజన్మనే ।।
తస్యాఽఽరాదుపకారిత్వాత్సహాయత్వాయ కేల్ప్యతే ।। ౨౧౪ ।।
త్యాగ ఎవ హి సర్వేషాం మోక్షసాధనముత్తమమ్ ।।
త్యజతైవ హి తజ్జ్ఞేయం త్యక్తుః ప్రత్యక్పరం పదమ్ ।। ౨౧౫ ।।
శాన్తో దాన్త ఇతి తథా సర్వత్యాగపురఃసరమ్ ।।
ఉపాయమాత్మవిజ్ఞానే శ్రుతిరేవాబ్రవీత్స్వయమ్ ।। ౨౧౬ ।।
ప్రవృత్తిలక్షణో యోగో జ్ఞానం సంన్యాసలక్షణమ్ ।।
తస్మాజ్జ్ఞానం పురస్కృత్య సంన్యసేదిహ బుద్ధిమాన్ ।। ౨౧౭ ।।
ముక్తేశ్చ విభ్యతో దేవా మోహేనాపిదధుర్నరాన్ ।।
తతస్తే కర్మసూద్యుక్తాః ప్రావర్తన్తావిచక్షణాః ।। ౨౧౮ ।।
అతః సంన్యస్య కర్మాణి సర్వాణ్యాత్మావబోధతః ।।
హత్వాఽవిద్యాం ధియైవేయాత్తద్విష్ణోః పరమం పదమ్ ।। ౨౧౯ ।।
ఇతి భాల్లవిశాఖాయాం శ్రుతివాక్యమధీయతే ।।
సర్వకర్మనిరాసేన తస్మాదాత్మధియో జనిః ।। ౨౨౦ ।।
సత్యానృతే ఇతి తథా సర్వసంన్యాసపూర్వకమ్ ।।
ఆత్మనోఽన్వేషణం సాక్షాదాపస్తమ్బోఽబ్రవీన్మునిః ।। ౨౨౧ ।।
``నావిరతో దుశ్చరితాన్నాశాన్తో నాసమాహితః ।।
నాశాన్తమానసో వాఽపి ప్రజ్ఞానేనైనమాప్నుయాత్ '' ।। ౨౨౨ ।।
వేదానువచనాదీనాం వినియోగోక్తియత్నతః।।
భిన్నాధికారితాలిఙ్గం కర్మవిజ్ఞానకాణ్డయోః ।। ౨౨౩ ।।
జ్ఞానోత్పత్త్యాదికాల్లిఙ్గాద్యతస్తద్ధేతుమాత్రకమ్ ।।
గమ్యతే న విశేషోఽతః కర్మైవేతి న గమ్యతే ।। ౨౨౪ ।।
ముణ్డోఽపరిగ్రహోఽసఙ్గో బహిరన్తఃశుచిః సదా ।।
బ్రహ్మభూయాయ భవతి పరివ్రాడితి చ శ్రుతిః ।। ౨౨౫ ।।
ఇత్యాదిశ్రుతివాక్యాని స్మృతిభిః సహ కోటిశః ।।
జ్ఞానాయ విదధత్యుచ్చైః సంన్యాసం సర్వకర్మణామ్ ।। ౨౨౬ ।।
యచ్చాభాణి వినా కార్యం నాధికారో నిరూప్యతే ।।
దోషోఽయమపి నైవ స్యాజ్జ్ఞానోపాయే యథోదితే ।। ౨౨౭ ।।
విధిమార్గేఽధికారస్య పరీక్షా వేర్తతే యతః ।।
ఫలభూతే తు విజ్ఞానే నాధికారో నిరూప్యతే ।। ౨౨౮ ।।
అధికారవిచారో హి నృతన్త్రే వస్తునీష్యతే ।।
వస్తుతన్త్రే న యుక్తోఽసౌ స్వయం చైవ పుమర్థతః ।। ౨౨౯ ।।
అనాత్మని ప్రమేయేఽర్థే యా ఫలత్వేన సంమతా ।।
ప్రమేయా సైవ వేదాన్తేష్వనుభూతిరిహాఽఽత్మనః ।। ౨౩౦ ।।
విజ్ఞానమానన్దమితి హ్యాత్మైవేతి శ్రుతేస్తథా ।।
పుమర్థస్యైవ మేయత్వం మాతృత్వాద్యనపేక్షిణః ।। ౨౩౧ ।।
తజ్జ్ఞానం యస్య సంజాతం జాతమేవాస్య నాన్యథా ।।
కుక్షిస్థస్యాపి హి సతో వామదేవస్య తద్యథా ।। ౨౩౨ ।।
తచ్చావిద్యానిరాస్యేవ వ్యాధభావనయాఽఞ్జితః ।।
రాజసూనోః స్మృతిప్రాప్తౌ వ్యాధభావో నివర్తతే ।। ౨౩౩ ।।
యథైవమాత్మనోఽజ్ఞస్య తత్త్వమస్యాదివాక్యతః ।।
లబ్ధైకాత్మ్యస్మృతేర్వ్యేతి సర్వాఽవిద్యా సకార్యకా ।। ౨౩౪ ।।
యత ఎవమతో నాత్ర విధిః కల్ప్యః కథంచన ।।
అనర్థకః కల్పితోఽపి తస్యేహానుపయోగతః ।। ౨౩౫ ।।
ఉత్పత్తిరాప్తిః సంస్కారో వికారశ్చ విధేః ఫలమ్ ।।
ముక్తిర్విలక్షణైతేభ్యస్తేనేహానర్థకో విధిః ।। ౨౩౬ ।।
అనన్యాయత్తసంసిద్ధేర్నిరవిద్యాత్మవస్తునః ।।
న క్రియాత్వం ఫలత్వం వా నాపి కారకరూపతా ।। ౨౩౭ ।।
అతోఽత్ర విధ్యభావోఽయం న కథంచన దూషణమ్ ।।
అలంకృతిరియం సాధ్వీ వేదాన్తేషు ప్రశస్యతే ।। ౨౩౮ ।।
చోదనాభిర్నియుక్తోఽహం తథా బ్రహ్మహమిత్యపి ।।
పరస్పరవిరుద్ధత్వాదేకదైకత్ర న ద్వయమ్ ।। ౨౩౯ ।।
స్వామీ సన్న హి భృత్యేన స్వామినేవ నియుజ్యతే ।।
సంబోధనీయ ఎవాసౌ సుప్తో రాజేవ బన్దిభిః ।। ౨౪౦ ।।
చోదనాలక్షణత్వాది ధర్మం ప్రత్యేవ గృహ్యతామ్ ।।
ధర్మస్యైవ ప్రతిజ్ఞోక్తేర్న తు బ్రహ్మ ప్రతీష్యతే ।। ౨౪౧ ।।
అథాతో ధర్మఇత్యుక్తేశ్చోదనాలక్షణోక్తితః ।।
తద్భూతానాం క్రియార్థేన హ్యామ్నాయస్య క్రియార్థతః ।। ౨౪౨ ।।
భావార్థాః కర్మశబ్దా యే ప్రతీయేత క్రియా తతః ।।
ఇత్యేవం నరతన్త్రేఽర్థే జ్ఞేయా ద్వాదశలక్షణీ ।। ౨౪౩ ।।
వేదాన్తార్థాపవాదాయ నాలం సాఽతత్ప్రమాణతః ।।
మానం నాలం నిరాకర్తుం వస్తు యన్మాన్తరైర్మితమ్ ।। ౨౪౪ ।।
స్వమేయమాత్రశూరత్వాన్మితేర్నాన్యత్ర మానతా ।।
అథాతో బ్రహ్మజిజ్ఞాసా ఇత్యాద్యుక్తం నయాన్వితమ్ ।। ౨౪౫ ।।
మీమాంసాన్యాయవత్త్వాభ్యాం ధర్మమీమాంసనోక్తివత్ ।।
ఎవం సత్యనుకూలార్థం తత్త్వమిత్యాదికం వచః ।। ౨౪౬ ।।
సర్వవేదాన్తవిషయమన్యథా తద్విరుధ్యతే ।। ౨౪౭ ।।
న తత్ర కరణాపేక్షా నేతికర్తవ్యతా తథా ।।
యత్ర యత్రాఽఽత్మభావేన శ్రుత్యా బ్రహ్మావబోధ్యతే ।। ౨౪౮ ।।
ఇతికర్తవ్యతాదానం కరణాదానమేవ చ ।।
తత్ర తత్ర విధిః స్థానే ప్రహితస్య ఫలేచ్ఛయా ।। ౨౪౯ ।।
ఆప్తాశేషపుమర్థత్వాత్త్యక్తానర్థస్య చ స్వతః ।।
అనాత్మనీవ నేచ్ఛేయం కథంచిత్స్యాదిహాఽఽత్మని ।।
తన్నివృత్తౌ నివర్తేతే ఇతికర్తవ్యసాధనే ।। ౨౫౦ ।।
నిరన్తరాయతోఽశేషపుమర్థస్యాఽఽత్మరూపతః ।।
న చాంశత్రయశూన్యేహ భావనేష్టా పరీక్షకైః ।। ౨౫౧ ।।
భావనాతో న చాన్యత్ర విధిరభ్యుపగమ్యతే ।।
మోహమాత్రాన్తరాయాయాం ముక్తావస్తు యథోదితమ్ ।। ౨౫౨ ।।
ఎకదేశో వికారో వా సంసారీ త్వాత్మనో యదా ।।
కిం తదాఽప్యుక్తమార్గేణ ముక్తిః కింవా క్రియాశ్రయాత్ ।। ౨౫౩ ।।
నివృత్తావేవ నిఃశేపసంసారస్య తదాఽపి తు।।
ఆగన్తోరధికారః స్యాన్న ప్రవృత్తౌ కథంచన ।। ౨౫౪ ।।
ఆత్మాజ్ఞాననిమిత్తస్య హ్యన్యత్వానుపపత్తితః ।।
తదాఽప్యవిద్యావిధ్వస్తావధికారో న కర్మణి ।। ౨౫౫ ।।
కర్తవ్యాభావతేస్త్వేవం వికారేఽపి న కర్మణి ।।
కారణైకత్వసంపత్తేః స్వతఃసిద్ధత్వహేతుతః ।। ౨౫౬ ।।
మృదాపత్తిర్ఘటస్యేవ వికారస్యాఽఽత్మనో ధ్రువమ్ ।।
అవికారాత్మసంపత్తిః సా చ తత్త్వావబోధతః ।। ౨౫౭ ।।
కార్యకారణయోర్భిత్తౌ కార్యకారణతా కుతః।।
అభిత్తౌ చ తయోరైక్యాత్కార్యకారణతా కుతః ।। ౨౫౮ ।।
విజ్ఞానాత్మవికారస్య కారణైక్యం విముక్తతా ।। ౨౫౯ ।।
స్వతస్తస్య చ సంసిద్ధేః కార్యతా నోపపద్యతే ।।
కర్మానోఽనర్థకం ముక్తావేకదేశవికారయోః ।। ౨౬౦ ।।
అప్యనర్థాయ కర్మ స్యాత్క్రియమాణం న ముక్తయే ।।
ప్రతికూలం విముక్తేశ్చం క్రియమాణమసంశయమ్ ।।
కర్మాఽఽరభేత తేనైతన్ముక్తౌ కర్మ నిరర్థకమ్ ।। ౨౬౧ ।।
వికారోఽత్యాన్తేనిర్భిన్నో యదా తు స్యాద్వికారిణః ।।
తదాఽపి వికృతేర్నాశో ముక్తిరిత్యభిధీయతే ।। ౨౬౨ ।।
అత్రాప్యనర్థకం కర్మ తత్ఫలాసంభవత్వతః ।।
కర్మేణ జ్ఞానమప్యత్ర ఫలాభావాదనర్థకమ్ ।। ౨౬౩ ।।
నైవావిద్యాకృతైవాసౌ వాస్తవీ యది సంసృతిః ।।
స్వరూపనాశదోషః స్యాదేకదేశేఽపి పూర్వవత్ ।। ౨౬౪ ।।
యదా త్వవిద్యయాఽధ్యస్తం సంసారిత్వం న వస్తుతః ।। ౨౬౫ ।।
వికారేఽవయవే చైవ తదా పూర్వోక్త ఎవ తు ।।
పక్షో నిర్వహణీయః స్యాదస్మాభిరపి సంమతః ।। ౨౬౬ ।।
సర్వవాదావిరోధీ చ నాతో విధిరిహేష్యతే ।।
తదా హి కల్పనాః సర్వా వికారావయవాదికాః ।।
తృథైవేమా హ్యవిద్యైవ సర్వాః సంపాదయిష్యతి ।। ౨౬౭ ।।
పూర్ణం నిఃశ్రేయసం తస్మాత్తదపూర్ణమవిద్యయా ।। ౨౬౮ ।।
ఆభాసతే మృషైవాతో యథాభూతాత్మవిద్యయా ।।
ప్రధ్వస్తాయామవిద్యాయాం పూర్ణమేవావశిప్యతే ।। ౨౬౯ ।।
అనర్థకో విధిస్తస్మాత్సర్వో నిఃశ్రేయసం ప్రతి ।।
ఇత్యేతన్న్యాయతః సిద్ధం యత్తు ప్రాక్చోదితం త్వయా ।।
ఆమ్నాయస్య క్రియార్థత్వాదిత్యత్రాప్యభిధీయతే ।। ౨౭౦ ।।
తత్రాఽఽమ్నాయాభిధానస్య హ్యామ్నాయాంశాభిధానతః ।।
విధ్యుక్తీనాం క్రియార్థత్వం సిద్ధం హేతుతయోచ్యతే ।। ౨౭౧ ।।
క్రియాప్రకరణస్థానాం విధిశేషాత్మనాం సతామ్ ।।
వచసామక్రియార్థానామానర్థక్యాయ తద్వచః ।। ౨౭౨ ।।
న తూపనిషదాం న్యాప్యం పార్థనర్థ్యస్య సంభవాత్ ।।
పూర్వోక్తేనైవ న్యాయేన నాతస్తద్విధిశేషతా ।। ౨౭౩ ।।
విధినా త్వేకవాక్యత్వాదితి యచ్చాపి చోదితమ్ ।।
తేషామేవ తదప్యస్తు తదానర్థక్యచోదనాత్ ।। ౨౭౪ ।।
న తు వేదాన్తవచసాం దృష్టార్థత్వేన హేతునా ।।
తద్బుద్ధేః పృథగర్థత్వముక్తమేవాతివిస్తరాత్ ।। ౨౭౫ ।।
అన్యార్థానుపపత్తేశ్చ వేదాన్తవచసాం తథా ।।
అర్థైకత్వగతౌ సత్యాం వాక్యభేదప్రకల్పనా ।।
న న్యాయ్యా సేతి దృష్టత్వాద్దేవస్య త్వాదివాక్యవత్ ।। ౨౭౬ ।।
తథైవ పృథగర్థత్వగతౌ భిన్నవచస్త్వతః ।।
ఇషే త్వాదిషు దృష్టత్వాన్న న్యాయ్యైకార్థకల్పనా ।। ౨౭౭ ।।
జ్ఞానకాణ్డార్థశేషత్వం కర్మకణ్డస్య యత్పునః ।।
వినియోజకహేత్వేతత్తయోర్వాక్యైకవాక్యతః ।। ౨౭౮ ।।
న్యాయేన వక్ష్యమాణేన భూయోఽప్యేతత్ప్రవక్ష్యతే ।। ౨౭౯ ।।
పార్థగర్థ్యమతః సిద్ధమపాస్తవిధిలక్షణమ్ ।।
సర్వోపనిషదాం చాఽఽత్మజ్ఞానం కైవల్యసాధనమ్ ।। ౨౮౦ ।।
నిఃశేషవాఙ్భనఃకాయప్రవృత్త్యుపరమాత్మికా ।।
తన్నిష్ఠా చేహ విజ్ఞేయా యథోక్తన్యాయవర్త్మనా ।। ౨౮౧ ।।
అధికారోఽపి తస్యాం చ సిద్ధోఽశేషక్రియాత్యజః।।
జిజ్ఞాసోరేవ, కర్తుస్తు న సిషాధయిషోః సదా ।। ౨౮౨ ।।
బ్రహ్మాత్మతత్త్వవ్యుత్పత్తిమాత్రేణాప్యధికారితా ।।
భవత్యేవాత్ర జిజ్ఞాసోరజ్ఞస్యాపి ముముక్షుతః ।। ౨౮౩ ।।
మైవం ప్రక్రమసంహారపర్యాలోచనయా పురా ।।
వేదస్యైకార్థ్యతాత్పర్యమేకవాక్యతయోదితమ్ ।। ౨౮౪ ।।
తేన నిఃశేషవేదోక్తకారిణోఽత్రాధికారితా ।।
సిద్ధే హ్యనేకవాక్యత్వే కల్ప్యా భిన్నాధికారితా ।। ౨౮౫ ।।
మైవం భిన్నైకవాక్యత్వే ప్రాగస్మాభిః సమర్థితే ।।
తతశ్చ భవదుక్తస్య చోద్యస్యేహ న సంభవః।। ౨౮౬ ।।
నాపి నిఃశేషవేదార్థమనుష్ఠాతుం క్షమో నరః ।।
పుమాయుషాఽపి యేన స్యాదాత్మజ్ఞానేఽధికారితా ।। ౨౮౭ ।।
సంపదాం చార్థవాదత్వం తేన వేదాన్తగోచరే ।।
జ్ఞానేఽధికారిణోఽభావాత్ప్రామాణ్యం క్షిప్యతే స్వతః ।। ౨౮౮ ।।
కించ మానాదవిజ్ఞాతా విముక్తిః కామ్యతే న చ ।।
జ్ఞాతాయాం స్వాత్మరూపత్వాత్సుతరాం నాస్తి కామనా ।। ౨౮౯ ।।
న యుక్తం కామనా ముక్తౌ పుంసాం నాస్తీతి భాషితుమ్ ।।
దేశకాలానవచ్ఛిన్నసుఖాద్యర్థిత్వదర్శనాత్ ।। ౨౯౦ ।।
కించ జ్ఞానమదృష్టార్థమగ్నిహోత్రాదివద్యది ।।
తతోఽధికారిచిన్తా స్యాత్కృతేఽప్యఫలశఙ్క్యా ।। ౨౯౧ ।।
కామినాఽప్యగ్నిహోత్రాది శూద్రేణానధికారిణా ।।
కృతమప్యఫలం తేన యత్నాత్తత్ర నిరూప్యతే ।। ౨౯౨ ।।
అవిద్యాఘస్మరజ్ఞానజన్మమాత్రావలమ్బినః।।
పుమర్థస్యాధికం శాస్త్రాత్కించిదత్ర తు నార్థ్యతే ।। ౨౯౩ ।।
కుతస్తజ్జ్ఞానమితి చేత్తద్ధి బన్ధపరిక్షయాత్ ।।
అసావపి చ భూతో వా భావీ వా వర్తతేఽథవా ।। ౨౯౪ ।।
అధీతవేదవేదార్థోఽప్యత ఎవ న ముచ్యతే ।।
హిరణ్యనిధిదృష్టాన్తాదిదమేవ చ దర్శితమ్ ।। ౨౯౫ ।।
భిద్యతే హృదయగ్రన్థిద్రిఛద్యన్తే సర్వసంశయాః।।
క్షీయన్తే చాస్య కర్మణి తస్మిన్దృష్టే పరావరే ।। ౨౯౬ ।।
ఇత్యాదినాఽపి విజ్ఞానం నాదృష్టార్థమితీరితమ్ ।।
తథా స బ్రహ్మణః కేన స్యాద్యేనేతి ప్రదర్శితమ్ ।। ౨౯౭ ।।
ఆత్యాన్తికసురవానర్థప్రాప్తివిచ్ఛేకాఙ్క్షిణః ।।
ప్రీత్యుత్కర్షోఽపి లోకేఽస్మిన్దృష్టాః స కిం న కామ్యతే ।। ౨౯౮ ।।
దృష్టాదృష్టార్థసంవన్ధిప్రీత్యుత్కర్షావిశేషతః।।
నాఽఽనన్దాదన్యతో ముఖ్యాత్పణ్డితః పర్యవస్యతి ।। ౨౯౯ ।।
కింతు సాధనసాధ్యత్వాదనిత్యం కర్మజం సుఖమ్ ।।
అభివ్యఞ్జకతత్రస్తు మోక్షస్తేనాక్షయో మతః ।। ౩౦౦ ।।
సంస్కారమాత్రకారిత్వం సర్వేషామపి కర్మణామ్ ।।
జ్ఞానకాణ్డే ప్రవేశో వా తేషాం నార్థాన్తరం తతః ।। ౩౦౧ ।।
ఎవమత్రైకవాక్యత్వం నానుష్ఠేయసమాప్తితః ।। ౩౦౨ ।।
అసారఫలసంప్రాప్తిః పుమర్థో నేష్యతే యతః।।
తృష్ణయా సాధయన్ప్రీతిం న ప్రీతిలవమిచ్ఛతి ।। ౩౦౩ ।।
ప్రీతేః శ్రుతః ప్రకర్షోఽపి స్వర్గస్వారాజ్యభేదతః ।।
నాపి ప్రీతేరియత్తాయాః స్వర్గశబ్దోఽస్తి వాచకః ।। ౩౦౪ ।।
న చాజానన్స్వసాధ్యార్థం విద్వాన్కశ్చిత్ప్రవర్తతే ।।
ప్రీతిర్యా కాచిదిష్టా చేత్స్వర్గశబ్దేన భణ్యతే ।। ౩౦౫ ।।
చిత్రాగ్నిష్టోమయాగాదేః పశ్వాదిఫలసంకరః ।।
విశేషో వాఞ్ఛితశ్చేత్స్యాత్పుత్రపశ్వాద్యుపాధితః ।। ౩౦౬ ।।
న తావత్సంభవేత్స్వర్గో జ్ఞాతోపాధివియోగతః ।।
ముక్తౌ కామ్యఫలేఽభీష్టే సకృత్కరణ ఎవ చ ।।
అనవచ్ఛిన్నరూపాయాః ప్రీతేరాప్తౌ కృతార్థతా ।। ౩౦౭ ।।
ప్లవా హ్యేతే పరీక్ష్యేతి తథా తద్య ఇహేతి చ ।।
కర్మభ్యో నిర్వృతిర్నాస్తీత్యాదివాక్యైః ప్రదర్శితమ్ ।। ౩౦౮ ।।
ప్రత్యక్షశ్రుతివిధ్యన్తవిహితానామకారణాత్ ।।
త్యాగోఽతిసాహసం మన్యే నను యాగాదికర్మణామ్ ।। ౩౦౯ ।।
ప్రత్యక్షోపనిషద్వాక్యవిహితాయాస్తతోఽపి తు ।।
ఐకాత్మ్యజ్ఞాననిష్ఠాయాస్త్యాగోఽతీవ హి సాహసమ్ ।। ౩౧౦ ।।
విచార్యమాణే యత్నేన త్వధికారే యథాశ్రుతి ।। ౩౧౧ ।।
న కించిత్సాహసం త్వత్ర ప్రత్యక్షశ్రుతివాక్యతః ।।
అధికారవిభాగస్య ప్రసిద్ధేరేవ కారణాత్ ।। ౩౧౨ ।।
తస్మాత్సిద్ధోఽధికారోఽత్ర బ్రహ్మరూపం వివిక్షితామ్ ।।
తస్యాస్య కర్మకాణ్డేన సంబన్ధ ఇతి భాష్యకృత్ ।।
ప్రతిజ్ఞాయాపి సంబన్ధం కస్మాత్తన్నోక్తవాన్స్ఫుటమ్ ।। ౩౧౩ ।।
అభిధీయత ఇత్యాదివచసాఽపి స నోచ్యతే ।।
సిద్ధే వస్తుని వేదస్య మానత్వం తేన భణ్యతే ।।। ౩౧౪ ।।
వేదాన్తోక్తేః ప్రమాణత్వే సతి సంబన్ధ ఉచ్యతే ।।
ప్రామాణ్యాయైవ తేనాఽఽదౌ సర్వోఽపీత్యాది భణ్యతే ।। ౩౧౫ ।।
ఆక్షిప్యతే వా సంబన్ధః సంవన్ధో నాభిధీయతే ।।
సప్తమ్యన్తపదచ్ఛేదాత్కథం చేదితి భణ్యతే ।। ౩౧౬ ।।
భిన్నార్థయోర్న సంబన్ధో హ్యన్యోన్యార్థానపేక్షతః ।।
ఐకార్థ్యే చైకవాక్యత్వాత్కర్మవిజ్ఞానకాణ్డయోః ।। ౩౧౭ ।।
తథా తయోరమానత్వే సంబన్ధోక్తిర్న యుజ్యతే ।।
ద్వయోరేకస్య వా మాత్వే న సంబన్ధాది శస్యతే ।। ౩౧౮ ।।
శ్రుత్యైవ తస్య చోక్తత్వాత్తమేతమితి యత్నతః।।
ఇతి చేతసి సంధాయ సంబన్ధం నోక్తవాన్గురుః ।। ౩౧౯ ।।
ప్రసాధ్య వా ప్రమాణత్వం వేదాన్తానాం ప్రయత్నతః ।।
సంబన్ధం కర్మకాణ్డేన పశ్చాత్సమ్యక్ప్రవక్ష్యతే ।। ౩౨౦ ।।
వేదానువచనాదీనామైకాత్మ్యజ్ఞానజన్మనే ।।
తమేతమితి వాక్యేన నిత్యానాం వక్ష్యతే విధిః।। ౩౨౧ ।।
యద్వా వివిదిపార్థత్వం సర్వేపామపి కర్మణామ్ ।।
తమేతమితి। వాక్యేన సంయోగస్య పృథక్త్వతః ।। ౩౨౨ ।।
లోకతః సిద్ధమాదాయ పశువ్రీహ్యాదిసాధనమ్ ।।
ఇదం కార్యమిదం నేతి కర్మకాణ్డశ్రుతేర్గతిః ।। ౩౨౩ ।।
మానాన్తరేణ సంప్రాప్తాం సాధ్యసాధనసంగతిమ్ ।।
కర్మశాస్రం వ్యనక్తీతి న తు వస్త్వవబోధకృత్ ।। ౩౨౪ ।।
వేదో హి సర్వ ఎవాయమైకాత్మ్యజ్ఞానసిద్ధయే ।।
అతో నాన్యాోఽభిసంబన్ధః కర్మవిజ్ఞానకాణ్డయోః ।। ౩౨౫ ।।
నిత్యనైమిత్తికానీహ కర్తృసంస్కారతో యతః।।
నాన్యత్ర పర్యవస్యన్తి జ్ఞానాదైకాత్మ్యగోచరాత్ ।। ౩౨౬ ।।
``ప్లవాం హ్యేతే'' ``పరీక్ష్యేతి'' తథా ``తద్య ఇహేతి'' చ ।।
నిన్దాశ్రుతేర్న కామ్యానాం కార్యతాఽధ్యవసీయతే ।। ౩౨౭ ।।
విధినిన్దాసమావేశో నైవమప్యుపపద్యతే ।।
ఫలాభిసంధిమాత్రే తు నిన్దాయామేవ యుజ్యతే ।। ౩౨౮ ।।
ఉపాసనం చ యత్కించిద్విద్యాప్రకరణే శ్రుతమ్ ।।
తదప్యైకాత్మ్యవిజ్ఞానయోగ్యత్వాయైవ కల్ప్యతే ।। ౩౨౯ ।।
విముచ్యమాన ఇత్యుక్తేరర్చిరాద్యుక్తితస్తథా ।।
స్వార్థమాత్రావసాయిత్వం నోపాస్తీనాం ప్రతీయతే ।। ౩౩౦ ।।
ఇత్యేవమభిసంబన్ధః కర్మకాణ్డస్య యుజ్యతే ।।
ఇతోఽన్యథాఽభిసంబన్ధే న కించిన్మానమీక్ష్యతే ।। ౩౩౧ ।।
న చోద్గీథాదివిషయజ్ఞానవత్కర్మసంగతిః ।।
ఐకాత్మ్యబుద్ధేస్తద్వుద్ధిద్వారం నైవ నిరీక్ష్యతే ।। ౩౩౨ ।।
శ్రుత్యా నైకాత్మ్యవిజ్ఞానం వినియుక్తం శ్రుతౌ క్కచిత్ ।।
ఉపస్థానం యథైన్ద్ర్యా స్యాన్నాపి లిఙ్గేన సంగతిః ।।
బర్హిర్దేవసదనం దామీత్యాదౌ చ యథా తథా ।।। ౩౩౩ ।।
న చాపి వాక్యాద్విజ్ఞానం కర్తృద్వారేణ గచ్ఛతి ।।
కర్మణ్యప్రక్రియాస్థం సజ్జుహూపర్ణమయీత్వవత్ ।। ౩౩౪ ।।
డుహ్వాద్యాకృతిసంపత్తివ్యపేక్షాపూరణక్షమమ్ ।।
విశేత్పర్ణమయీత్వాది ప్రకృత్యుపనయాత్క్రతుమ్ ।। ౩౩౫ ।।
కర్మాపేక్షితకర్త్రాదిరూపవిధ్వంసకృన్న తు ।।
ఐకాత్మ్యజ్ఞానమన్వేతి స్వాతన్ త్ర్యేఽప్యర్థత్త్వతః ।। ౩౩౬ ।।
జుహ్వాద్యవ్యభిచారిత్వాత్ప్రత్యుపస్థాపయేత్క్రతుమ్ ।।
కర్తాఽన్యత్రాపి సద్భావాన్నాఽఽక్షేప్తా వ్యభిచారతః ।। ౩౩౭ ।।
అऩారభ్యోక్తితశ్చాపి నేహ ప్రకరణగ్రహః ।। ౩౩౮ ।।
సిద్ధే సామాన్యతో లిఙ్గాత్సంబన్ధే కర్మభిస్తతః ।।
విశేషావగతిర్నామ్నః క్రమాచ్చేతి వ్యవస్థితమ్ ।। ౩౩౯ ।।
ఇహ త్వైకాత్మ్యధీయోగః కామ్యయాజ్యేష్టివన్న హి ।।
తస్మాత్కర్మాభిసంవన్ధో నైవైకాత్మ్యధియోఽమితేః ।। ౩౪౦ ।।
న చాప్యస్యార్థవాదత్వం విధినా వాక్యభేదతః ।।
దృష్టార్థత్వాచ్చ తద్వుద్ధేః పాఠాన్నాదృష్టకల్పనా ।। ౩౪౧ ।।
తమేతమితి వాక్యాత్తు యాగాదేః ప్రత్యుతాఙ్గతా ।। ౩౪౨ ।।
అన్యే త్వాహుర్న శక్నోతి కామసందూషితాశయః ।।
ద్రష్టుం తత్పరమద్వైతం సర్వకామాసమాప్తితః ।। ౩౪౩ ।।
ద్వైతైకత్వమతీహాభిః సూత్రాన్తం ఫలమాప్యనా ।।
ప్రాజాపత్యం పదం భుక్త్వా తదైకాత్మ్యం ప్రపద్యతే ।। ౩౪౪ ।।
నైవం, న కామసంప్రప్త్యా తన్నాశోఽబ్దశతైరపి ।।
తత్సేవాతోఽతివృద్ధిః స్యాన్నివృత్తిర్దోషదర్శనాత్ ।। ౩౪౫ ।।
న జాతు కామః కామానాముపభోగేన శామ్యతి ।।
హవిషా కృష్ణవర్త్మేవ భూయ ఎవాభివర్ధతే ।। ౩౪౬ ।।
నివర్తేతాపి కామేభ్యస్తదుపాయాప్రసిద్ధితః।।
సర్వక్లేశోపశాన్త్యాత్మజ్ఞానం చాపి సమాశ్రయేత్ ।। ౩౪౭ ।।
అథాఽఽనన్దః శ్రుతః సాక్షాన్మానేనావిషయీకృతః।।
దృష్టానన్దాభిలాషం స న మన్దీకర్తుమప్యలమ్ ।। ౩౪౮ ।।
కామప్రవిలయాయాతస్తద్విపక్షార్థభావనమ్ ।।
విధయస్తత్క్రియాణాం స్యుస్తద్విపర్యయహేతవః ।। ౩౪౯ ।।
ద్వారం న నియతం ముక్తేః ప్రాజాపత్యం పదం భవేత్ ।।
నహ్యుపాధిషు తత్త్వస్య విశేషః కశ్చిదీక్ష్యతే ।। ౩౫౦ ।।
నాఽఽకాశస్య విశేషోఽస్తి కుమ్భద్రోణ్యాద్యుపాధిషు।।
దూరాన్తికాదిభిన్నేషు కల్పితాకల్పితేష్వపి ।। ౩౫౧ ।।
సత్తత్త్వాపేక్షయాఽభేదో భావానాం నాభ్యుపేయతే ।।
స్వభావహానాదన్యోన్యం విశేషో బాహ్య ఎవ సః ।। ౩౫౨ ।।
కార్యకారణపక్షేఽపి కార్యం నాన్యత్ర కారణాత్ ।।
న చ తత్త్వే విశేషోఽస్తి కటకాదీవ హేమని ।। ౩౫౩ ।।
అతః ప్రజాపతౌ తత్త్వం కృమౌ వా న విశిష్యతే ।।
తర్కాదాగమతశ్చాపి తద్యో య ఇతి హీదృశాత్ ।। ౩౫౪ ।।
యదా సర్వే ప్రముచ్యన్తే కామా యేఽస్య హృది శ్రితాః ।।
అథ మర్త్యోఽమృతో భవత్యత్ర బ్రహ్మ సమశ్నుతే ।। ౩౫౫ ।।
ఎకో దేవః సర్వభూతేషు గూఢః సర్వవ్యాపీ సర్వభూతాన్తరాత్మా ।।
కర్మాధ్యక్షః సర్వభూతాధివాసః సాక్షీ చేతా కేవలో నిర్గుణశ్చ ।। ౩౫౬ ।।
విజ్ఞానకర్మణోస్రేధా యధుచ్యేత సముచ్చయః ।।
పూర్వోక్తైకాత్మ్యతాత్పర్యాద్వేదస్యాసౌ న యుజ్యతే ।। ౩౫౭ ।।
ఎకవాక్యావశీభావాత్సాధ్యైక్యాయోగతస్తథా ।।
సముచ్చయః కుతో ద్రవ్యగుణవజ్జ్ఞానకర్మణోః ।। ౩౫౮ ।।
భేదాభేదాశ్రయత్వేన హ్యైకాత్మ్యజ్ఞానకర్మణోః ।।
పరస్పరోపకారిత్వహానాత్కీదృక్సముచ్చయః ।। ౩౫౯ ।।
దేవతాద్రవ్యయాథాత్మ్యజ్ఞానం కర్మాఙ్గతాం గతమ్ ।।
తావదేవ హి తత్కర్మ నాజ్ఞాతద్రవ్యదైవతమ్ ।। ౩౬౦ ।।
తద్విశేషేఽఙ్గభూయస్త్వాత్ఫలభూయస్త్వమిత్యతః ।।
సముచ్చయో న తస్య స్యాన్నాఙ్గేనాఙ్గిసముచ్చయః ।। ౩౬౧ ।।
యచ్చాప్యైకాత్మ్యవిజ్ఞానం తదజ్ఞానైకఘస్మరమ్ ।।
తస్మిన్సతి కుతః కర్మ కా వాఽపేక్షాఽస్య గోచరే ।। ౩౬౨ ।।
బ్రాహ్మణత్వాదివిజ్ఞానమగ్నిహోత్రాదికర్మణామ్ ।।
యదృష్టం సాధ్యసిద్ధ్యై తు కర్మానుుగుణమేవ తత్ ।। ౩౬౩ ।।
ఐకాత్మ్యవస్తుయాథాత్మ్యబోధే జాత్యదివాధనాత్ ।।
న కేవలం క్రియా న స్యాత్కర్మణాం ప్రత్యుతాక్రియా ।। ౩౬౪ ।।
అయథావస్తుసర్పాదిజ్ఞానం హేతుః పలాయనే ।।
రజ్జుజ్ఞానేఽహిధీధ్వస్తౌ కృతమ్యనుశోచతి ।। ౩౬౫ ।।
న కర్మవ్యాపృతిర్ముక్తావాప్త్యాదీనామభావతః ।।
న చ శ్రుత్యాదయస్తత్ర తేన స్యాన్న సముచ్చయః ।। ౩౬౬ ।।
అన్తరఙ్గం హి విజ్ఞానం ప్రత్యఙ్భాత్రైకసంశ్రయాత్ ।।
బహిరఙ్గం తు కర్మ స్యాద్వాహ్యద్రవ్యాశ్రయత్వతః ।। ౩౬౭ ।।
సత్యన్తరఙ్గే విజ్ఞానే బహిరఙ్గం న సిధ్యతి ।।
సంస్కారకం తు కర్మ స్యాజ్జ్ఞానాత్త్వజ్ఞాననిహనుతిః ।। ౩౬౮ ।।
యథావస్త్వాత్మవిజ్ఞానం, మోహమాత్రాశ్రయాః క్రియాః।।
సమ్యగ్జ్ఞానే కుతః కర్మ కర్మహేతూపమర్దనాత్ ।। ౩౬౯ ।।
నిత్యప్రాప్తం త విజ్ఞానం ప్రతీచః సంనిధేః సదా ।।
కర్మానిత్యం పృథగ్రపం నిత్యం చానిత్యబాధకమ్ ।। ౩౭౦ ।।
క్షయీ కర్మార్జితో లోకః, స్వరాడబ్రహ్మావబోధతః ।।
లబ్ధే త్రైలోక్యరాజ్యే నా భిక్షామాద్రియతే తు కః ।। ౩౭౧ ।।
భిన్నప్రకరణం జ్ఞానం కాఙ్క్షితం న చ కర్మణా ।।
విరోధాచ్చ స్వతన్త్రం తద్గుణభూతం న కస్యచిత్ ।। ౩౭౨ ।।
యతో వస్త్వనురోధ్యేతన్న జ్ఞాతృవశవర్త్యతః ।।
అజ్ఞానోచ్ఛిత్తయే జ్ఞానం స్వతన్త్రం తేన భణ్యతే ।। ౩౭౩ ।।
అనావృత్తిశ్చ కర్మభ్యో న క్వచిచ్ఛ్రూయతే స్ఫుటమ్ ।।
జ్ఞానాదేవ త్వనావృత్తిః శ్రూయతే బహుశః శ్రుతో ।। ౩౭౪ ।।
ఎకరూపం చ విజ్ఞానమేకరూపాత్మమేయతః ।।
భిన్నరూపాణి కర్మాణి బహుకారకసంశ్రయాత్ ।। ౩౭౫ ।।
ఎకరూపస్య మోక్షస్య భిన్నరూపం న సాధనమ్ ।।
ఎకరూపస్య మోక్షస్య హ్యే కరూపం హి సాధనమ్ ।। ౩౭౬ ।।
తస్మాత్కర్మఫలం నానా నానాకర్మసముద్భవమ్ ।।
దేవమానుషతిర్యక్షు కర్తుః శాస్త్రైర్నిదర్శితమ్ ।। ౩౭౭ ।।
అన్యే తు మన్వతే కేచిద్గమ్భీరన్యాయవాదినః ।।
భేదస్య విలయో వేదే గమ్యతే కస్యచిత్కచిత్ ।। ౩౭౮ ।।
దేహాత్మభావవిలయః స్వర్గకామపదే యథా ।।
దేహాద్భిన్నోఽధికార్యత్ర స్వర్గభోగ్యవగమ్యతే ।। ౩౭౯ ।।
గోదోహనేనేత్యత్రాపి విలయోఽన్యాధికారిణః ।।
అధికృతాధికారిత్వాన్నాన్యోఽధిక్రియతే యతః।। ౩౮౦ ।।
రాగాద్యుత్థప్రవృత్తీనాం నిషేధేషు లయోఽఞ్జసా ।।
విధిష్వపి లయస్తాసాం కార్యాన్తరనియోగతః ।। ౩౮౧ ।।
లోకేఽపి చానభిప్రేతాత్పథః సాక్షాన్నివారణమ్ ।।
మార్గాన్తరోపదేశాద్వా వేదేఽప్యేవం ప్రతీయతామ్ ।। ౩౮౨ ।।
ఎవం రాగాదిహేతూత్థప్రవృత్తిలయవర్త్మనా ।।
ఆత్మజ్ఞానాధికారార్థా నిఃశేషా విధయః స్థితాః ।। ౩౮౩ ।।
నైతదేవం యతోఽశేషా న కర్మవిధయః శ్రుతౌ ।।
స్వవాక్యావగతాత్కార్యాదపేక్షన్తే ఫలనన్తరమ్ ।। ౩౮౪ ।।
వేదేఽనుష్ఠానతాత్పర్యాన్న లయో గమ్యతే క్వచిత్ ।।
ఫలశ్రుతేరభావో హి సాధ్యః స్యాదఫలః కథమ్ ।। ౩౮౫ ।।
వస్తునోఽవగతిర్నాపి లయాద్భవతి కుత్రచిత్ ।।
అభావేఽప్యుపపన్నత్వాత్సుషుప్తే చాప్యనీక్షణాత్ ।। ౩౮౬ ।।
స్వాభావికః ప్రపఞ్చశ్చేత్స నిరోద్ధుంం న శక్యతే ।।
కార్యశ్చేత్కారణోచ్ఛేదే కార్యోచ్ఛేదః స్వతో న హి ।। ౩౮౭ ।।
కృతస్రప్రపఞ్చవిలయః కర్తుం శక్యో న కేనచిత్ ।।
స్వేన్ద్రియాదిలయః స్వాపే స్వత ఎవ న శాస్రతః ।। ౩౮౮ ।।
ఉత్థితస్య పునర్భావాదనుచ్ఛేదోఽథ శఙ్క్యతే ।।
ఆయాతస్తిర్హ్యనాశ్వాసస్త్వదభ్యుపగతావపి ।। ౩౮౯ ।।
ప్రపఞ్చనాశ్నేనాథ నాశ్యతే భేదకారణమ్ ।।
నైవం న కార్యనాశేన కారణం నశ్యతి క్వచిత్ ।। ౩౯౦ ।।
కారణస్యాప్యవిద్యాయా వస్తుబోధాద్వినాశతః ।।
యతోఽతోఽవిద్యానాశార్థం ప్రపఞ్చవిలయోఽఫలః ।। ౩౯౧ ।।
రజ్జుజ్ఞానాద్ధి సర్పాదిప్రపఞ్చవిలయో యతః ।।
సర్పాభాసలయేఽపీయం రజ్జుస్తమసి నేక్ష్యతే ।। ౩౯౨ ।।
లయనిష్ఠే ప్రమాణే నో వస్తుగోచరభేదతః ।।
అథ వస్తుని తన్మానం న లయే స్యాన్న చ ద్వయే ।। ౩౯౩ ।।
భావ్యుచ్ఛేత్తుమశక్యస్తే, భూతోఽప్యుపరతః స్వతః ।।
ప్రపఞ్చో వర్తమానస్తు కార్యత్వాన్నశ్యతి స్వతః ।। ౩౯౪ ।।
శ్రుతేర్విలయతాత్పర్యే ఫలమాకస్మికం భవేత్ ।।
ఫలార్థా చేల్లయే న స్యాన్నోభయం వాక్యభేదతః ।। ౩౯౫ ।।
ప్రపఞ్చవిలయేనైవ సర్వానర్థప్రహాణతః ।।
పురుషార్థస్య సంసిద్ధేర్విద్యా నైష్ఫల్యమాపతేత్ ।। ౩౯౬ ।।
అత ఐకాత్మ్యయాథాత్మ్యజ్ఞానాదజ్ఞానహానతః ।।
సిద్ధే పుమర్థే విలయకల్పనా నిష్ప్రయోజనా ।। ౩౯౭ ।।
స్వకార్యోపక్షయాదేవ విధీనాం చ పరస్పరమ్ ।।
కుత ఎకాధికారత్వమపేక్షాభావతో వద ।। ౩౯౮ ।।
విధీనాం చాపి సర్వేషాం నిషేధవచసాం తథా ।।
నామాదిలయనిష్ఠత్యే హ్యభ్యుపేతేఽప్రమాణకే ।।
అऩిమిత్తోఽపవర్గోఽపి శాస్రం చైవమనర్థకమ్ ।। ౩౯౯ ।।
స్వర్గాదికార్యమార్గేణ మన్యసే యది కర్మణామ్ ।।
సోపానపఙ్లిగత్యేవ హర్మ్యపృష్ఠాధిరోహణమ్ ।।
ఆత్మజ్ఞానాధికారానుప్రవోశిత్వం భవిష్యతి ।। ౪౦౦ ।।
యథైవ నగరాధ్వస్థగ్రామగత్యుపదేశనమ్ ।।
నగరాధ్వోపదేశస్య శేషత్వం ప్రతిపద్యతే ।।। ౪౦౧ ।।
నాకామితత్వాద్గ్రామాదిరాతేర్యుక్తైవ శేషతా ।।
స్వర్గాదేర్న తు శేషత్వం పురుషార్థత్వహేతుతః ।। ౪౦౨ ।।
అథోపచ్ఛన్దనార్థాని స్వర్గాదీని విముక్తయే ।।
నగరాప్తౌ తదధ్వస్థగ్రామాదిగుణగీరివ ।। ౪౦౩ ।।
నైవం మాన్తరతః సిద్ధేర్నృవాక్యే తత్సమఞ్జసమ్ ।।
వేదే తు వక్త్రభావత్వాదభిప్రాయాద్యసంభవః ।। ౪౦౪ ।।
యద్వా తత్రైవ తాత్పర్యం యత్రోపచ్ఛన్ద్య నీయతే ।।
నగరాప్తౌ తు మాభావాత్ప్రయతేత పుమాన్కుతః ।। ౪౦౫ ।।
యదాఽపి వస్తువృత్తేన నగరావాప్తిసాధనమ్ ।।
గ్రామాప్తిర్నగరప్రాప్తిస్తదాఽప్యర్థాన్న మానతః ।। ౪౦౬ ।।
అర్థాదపి న తాత్పర్యం ద్రవ్యార్జనవిధేరివ ।।
శబ్దమాత్రానుసారేణ వేదే తాత్పర్యధీర్యతః ।। ౪౦౭ ।।
స్వర్గాదౌ యది తాత్పర్యం న స్యాదైకాత్మ్యబోధనే ।।
ముక్తౌ చేన్న భవేత్స్వర్గే వాక్యభేదాన్న చ ద్వయే ।। ౪౦౮ ।।
న చ స్వర్గాదికార్యాణాం ప్రయాజార్థసమానతా ।।
అనుప్రవేశః కల్ప్యేత యేన కార్యాన్తరం ప్రతి ।। ౪౦౯ ।।
వక్తవ్యం చ కథం త్వేతే దృష్టేనైవోపకారిణః ।।
ఆత్మజ్ఞానాధికారస్య యది తావదిదం మతమ్ ।। ౪౧౦ ।।
రాగాద్యాక్షిప్తదృష్టార్థప్రవృత్తిప్రతిషేధతః ।।
అస్త్వేవం ప్రతిషేధేషు నివృత్తేరూపకారతః ।। ౪౧౧ ।।
బిధయస్తు కథం రాగం నిరూన్ధన్తీతి భణ్యతామ్ ।।
న హి తే పరిసంఖ్యార్థా నాపి చైతే నియామకాః ।। ౪౧౨ ।।
అత్యన్తాప్రాప్తమర్థం హి విధయో బోధయన్తి నః ।।
ప్రప్తార్థో యో విధిః సోఽన్యనివృత్తిఫల ఇష్యతే ।। ౪౧౩ ।।
సేవాసాంగ్రహణీహావత్తుల్యకార్యతయా న చ ।।
యతోఽనియతకాలీనఫలా వైధీ క్రియేష్యతే ।। ౪౧౪ ।।
అదృష్టార్థా హి దృష్టార్థా రాగాద్యుత్థాః ప్రవృత్తయః ।।
గ్రామోపయేన సేవాయాః సాంగ్రహణ్యాఽవిరుద్ధతా ।। ౪౧౫ ।।
క్రియాతః ఫలమిత్యేవం శాస్త్రమేతావతి ప్రమా ।।
క్రమేణ యుగపద్వాఽతః సేవాసాంగ్రహణీహయోః ।।
నానుష్ఠానే విరోధోఽస్తి ఫలభూమార్థినః క్వచిత్ ।। ౪౧౬ ।।
రాగాద్యుత్థప్రవృత్తీనాం కార్త్స్న్యేన చ విరోధతః ।।
నైయోగిక్యోఽపి నైవ స్యుర్ద్రవ్యాభావాత్ప్రవృ్త్తయః ।। ౪౧౭ ।।
దృష్టాదృష్టప్రవృత్త్యోశ్చ న విశేషోఽస్తి కశ్చన ।।
ఉపాయత్వేన కామ్యానాం రాగాద్యాక్షిప్రహేతుతః ।। ౪౧౮ ।।
ప్రపఞ్చాభినివేశిత్వహేతౌ తుల్యేఽపి చానయోః ।।
కం విశేషమపేక్ష్యైకా చేష్టా ముక్త్యనురోధినీ ।। ౪౧౯ ।।
కామోపాయత్వమేవాథ నేష్టం యది చ కర్మణామ్ ।।
ఉక్తో న్యాయః ప్రహీయేత ఫలం చాఽఽకస్మికం భవేత్ ।। ౪౨౦ ।।
సర్వకామాశనేనాథ కృత్స్రకామలయాధ్వనా ।।
యాన్తి ముక్త్యానుగుణ్యం చేద్విధయో వార్త్తమేవ తత్ ।। ౪౨౧ ।।
యన్నిమిత్తా ప్రవృత్తిః స్యాత్సా కథం తన్నివర్తికా ।।
ప్రవృత్తోఽపి నివర్తేత న కామోపాయకర్మతః ।। ౪౨౨ ।।
ఉద్విజేతాథవా జ్ఞానాత్సర్వపుంభోగఘస్మరాత్ ।।
అపి వృన్దావనే శూన్య ఇతి కామివచస్తథా ।। ౪౨౩ ।।
ఉక్తం యదపి వేదేఽస్మిన్కస్యచిద్విలయః క్వచిత్ ।।
తన్నాతత్పరతస్తూక్తేర్న దేహాదిలయస్తతః ।। ౪౨౪ ।।
శ్రుతేఽపి స్వర్గతాత్పర్యే కల్పనా చేల్లయేఽర్థతః ।।
తన్న ప్రత్యక్షవచనాద్దేహాదిలయసిద్ధితః ।। ౪౨౫ ।।
సాక్షాద్ధస్తిని దృష్టేఽపి నహి హస్తిపదానుమా ।।
అస్థూలాదివచః సాక్షాద్దేహాదిప్రతిషేధకృత్ ।। ౪౨౬ ।।
విపర్యయేణ యేఽప్యాహుర్యథోక్తజ్ఞానకర్మణోః ।।
ఎకాధికారితాం వాచ్యం మానం తైర్జ్ఞానసంగతౌ ।। ౪౨౭ ।।
న తావత్ప్రక్రియేహాస్తి వ్రూహ్యాదిప్రోక్షణే యథా ।।
ప్రకృతాపూర్వసంబన్ధలక్షణాపరతః స్థితేః ।। ౪౨౮ ।।
వ్రీహిశబ్దస్య హి వ్రీహిస్వరూపే తు నిరర్థకమ్ ।।
ప్రకృతాపూర్వసంబన్ధం బోధయేదితి యుజ్యతే ।। ౪౨౯ ।।
నాపి వాక్యేన సంబన్ధో జుహూపర్ణమయీత్వవత్ ।। ౪౩౦ ।।
జుహ్వాద్యవ్యభిచారిత్వకర్మసంగతికారణాత్ ।।
వినాఽపి ప్రక్రియాం తేన కర్మోపస్థాపయేద్ధ్రువమ్ ।। ౪౩౧ ।।
వాక్యేనైవాభిసంబన్ధస్తత్ర తస్యేతి వర్ణితమ్ ।।
ఆత్మజ్ఞానం తు నైవం స్యాన్న తత్ప్రకరణే శ్రుతమ్ ।। ౪౩౨ ।।
నాపి చావ్యభిచారిత్వమాత్మనః కర్మణేక్ష్యతే ।।
తేనాస్య కర్మసంబన్ధో న మానేనోపపద్యతే ।। ౪౩౩ ।।
ఎవం చాజ్ఞాతపారార్థ్యే నార్థవాదః ఫలశ్రుతిః।।
పృథగేవాధికారోఽతో యథోక్తజ్ఞానకర్మణోః ।। ౪౩౪ ।।
అర్థాక్షేపోఽపి యోగ్యస్య కర్తుర్భోక్తుశ్చ యుజ్యతే ।।
న తు విధ్వస్తభేదస్య స్యాదౌపనిషదస్య సః ।। ౪౩౫ ।।
ప్రత్యక్షవేదవచనప్రామాణ్యాద్యాశ్రయత్వతః ।।
ఆదౌ సంన్యాససంసిద్ధేర్ఋణానీతి హ్యపస్మృతిః ।। ౪౩౬ ।।
న చ కేవలకర్మభ్యో ముక్తిర్యుక్త్యోపపద్యతే ।।
తథాచ వక్ష్యతే స్పష్టమతో ముక్తిర్న కర్మతః ।। ౪౩౭ ।।
న చైకాత్మ్యపరిజ్ఞానమభ్యాసాపేక్షమిష్యతే ।।
ముక్తయే భావనార్థం వా తథా చోర్ధ్వం ప్రవక్ష్యతే ।। ౪౩౮ ।।
స్వతోఽనుభవతః సిద్ధేరైకాత్మ్యాఖ్యస్య వస్తునః।।
న స్యాత్సాంపాదికం జ్ఞానమిత్యేతచ్చాపి వక్ష్యతే ।। ౪౩౯ ।।
అన్య ఆహుః పదార్థత్వాత్ప్రమాణాన్తరగమ్యతామ్ ।।
ఆత్మనో నాఽఽగమాత్సిద్ధిర్వ్రీహ్యాద్యన్యపదార్థవత్ ।। ౪౪౦ ।।
అऩ్వయవ్యతిరేకాభ్యాం జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తితః ।।
వివిచ్యాతః స్వమాత్మానం ప్రత్యభిజ్ఞానసస్తథా ।।
మావ్యాపారసమాప్తత్వాన్న భూయస్తదపేక్షితా ।। ౪౪౧ ।।
తద్వాసనానిరోధేఽతః పుమాఞ్శ్రుత్యా నియుజ్యతే ।। ౪౪౨ ।।
మనసో వా నిరోధేఽసౌ న తు వస్త్వవబోధనే ।।
మానాన్తరేణ తత్సిద్ధేర్నాత్ర వ్యాప్రియతే వచః ।। ౪౪౩ ।।
స్వయంజ్యోతిఃస్వభావత్వాన్నిరూద్ధస్వాన్తవాసనః ।।
ప్రమాన్తరానపేక్షోఽపి స్వయమాత్మా ప్రకాశతే ।। ౪౪౪ ।।
ఎవం కార్యముఖేనైవ జ్యోతిష్టోమాదివాక్యవత్ ।।
వేదాన్తానాం ప్రమాణత్వం, నాక్షవద్వస్తునీష్యతే ।। ౪౪౫ ।।
వాసనామాత్రహేతుత్వాదాత్మనోఽనర్థసంగతేః।।
అన్యోపాయే సత్యసతి నిరోధాదేవ ముక్తతా ।। ౪౪౬ ।।
సంభావ్యం నానపేక్షత్వం నియోగవిరహాత్కచిత్ ।।
శబ్దప్రవృత్తేః సిద్ధే చ న నియోగస్య సంభవః ।। ౪౪౭ ।।
న చ వస్తుని మానత్వ ఉదాహరణమిష్యతే ।।
విధర్గుణార్థస్తస్యాపి వ్యాపారవిషయత్వతః ।। ౪౪౮ ।।
కించానుభూయమానస్య హ్యర్థస్య పురుషార్థతా ।।
సర్వత్ర గమ్యతే వేదే నానుభూతేః కథంచన ।। ౪౪౯ ।।
తతశ్చ ప్రతిభామాత్రం శబ్దాదితి న మానతః।।
ప్రతీయమాన ఎవాతః పురుషార్థః ప్రసిద్ధితః ।। ౪౫౦ ।।
అప్యుపాదీయమానం చ సిద్ధం వస్తు న కర్మణి ।।
పుమర్థం సాధయట్ట్టష్టమనిర్జ్ఞాతాఙ్గభావకమ్ ।। ౪౫౧ ।।
అనుపాదీయమానశ్చ న చ జ్ఞాతాఙ్గభావకః।।
ఆత్మా చేన్నాస్య శేషత్వం విధిం ప్రత్యుపపద్యతే ।। ౪౫౨ ।।
ఉపాసీత స్వమాత్మానమితి సాక్షాద్వచఃశ్రవాత్ ।।
తత్రాఙ్గభావ ఇతి చేన్మత్పన్థానం భవానితః ।। ౪౫౩ ।।
క్రియావిధిపరత్వేన ప్రామాణ్యం వచసః స్థితమ్ ।।
ఇతి వ్యాచక్షతే కేచిన్నియోగార్థౌకరాగిణః ।। ౪౫౪ ।।
నైతత్సాధ్వభ్యధాయ్యుచ్చైర్నియోగవిరహాదపి ।।
కామితార్థస్య సంసిద్ధేర్లౌకికాదేవ మానతః ।। ౪౫౫ ।।
తద్భావభావతో లిఙ్గాద్వాసనైకసమాశ్రయాత్ ।।
జ్ఞాతోఽనర్థేన సంబన్ధ ఆత్మనో న తు వాస్తవః ।। ౪౫౬ ।।
తస్మాత్సంసారసంబన్ధనిదానస్య ప్రసిద్ధితః ।।
లిఙ్గాదేవ తతస్తస్య ధ్వంసేఽనర్థో నివర్తతే ।। ౪౫౭ ।।
అన్తరేణాపి వచనం బౌద్ధాదేరివ సిద్ధితః ।।
మోక్షస్య పురుషార్థస్య వచోఽతో నిష్ఫలం భవేత్ ।। ౪౫౮।।
వ్యతీతానేకజన్మోత్థవాసనానామనన్తతః।।
తాసాం నిరోధోఽసంభావ్యో జన్మన్యేకత్ర మానవై ।। ౪౫౯ ।।
సాక్షాదాత్మావబోధేన ప్రత్యగ్ధ్వాన్తచ్ఛిదా న చేత్ ।।
దుఃఖాదిభావనా ధ్వస్తా కథం తద్భావనా నుదేత్ ।। ౪౬౦ ।।
నియోగవర్త్మనా చేయం యథా ముక్తిర్న సిధ్యతి ।।
స్పష్టేన న్యాయమార్గేణ వక్ష్యామోఽవసరే తథా ।। ౪౬౧ ।।
న పదార్థో న వాక్యార్థ ఆత్మాఽయం వస్తుతో యతః ।।
తత్ప్రత్యాఖ్యానశ్రుత్యైవ తద్యాథాత్మ్యావబోధనాత్ ।। ౪౬౨ ।।
వాసనానామభావేఽపి సుషుప్త్యాదౌ న ముక్తతా ।।
మానవ్యాపారవిరహాత్ప్రథనం వా దృగాత్మనః ।। ౪౬౩ ।।
సర్వానర్థాభిసంబన్ధే హ్యవిద్యైవాస్య కారణమ్ ।।
వాసనానామపి యుతౌ సైవ యస్మాదపేక్ష్యతే ।। ౪౬౪ ।।
సంభావ్యతేఽనపేక్షత్వం నియోగవిరహాదపి ।।
యథా తథా చ వక్ష్యామః స్పష్టేన న్యాయవర్త్మనా ।। ౪౬౫ ।।
స్వానుభూతిబలాదేవ భవతాఽపి విభావ్యతే ।।
నియోగాదిః ప్రమాణార్థో నానుభూతిర్నియోగతః ।। ౪౬౬ ।।
యస్యాప్రసిద్ధిర్నాజ్ఞానాత్ప్రసిద్ధిర్నాపి మానతః।।
తస్యానుభవతత్త్వస్య కుతః సాపేక్షతోచ్యతే ।। ౪౬౭ ।।
స్వప్రధానాత్మబుద్ధ్యైవ తదన్యస్య ప్రసిద్ధితః ।।
కార్యబుద్ధివ్యపేక్షాతో నానుభూత్యాత్మవస్తునః ।। ౪౬౮ ।।
క్వ ను ప్రతీయమానస్య పుమర్థత్వం సమీక్షితమ్ ।।
మానాన్మానఫలస్యైవ పుమర్థత్వసమన్వయాత్ ।। ౪౬౯ ।।
ప్రతీతేర్మాఫలత్వాచ్చ కథం మేయైకనిష్ఠతా ।।
మాక్రియాఫలయోగోఽయం యతో మాతరి భోక్తరి ।। ౪౭౦ ।।
న చాఽఽత్మానుభావదన్యో విషయః కిశ్చిదిష్యతే ।।
అపి సర్వప్రమాణానాం, కిము వేదాన్తశాసనే ।। ౪౭౧ ।।
లౌకికో వైదికః సర్వో వ్యవహారో జగత్యపి ।।
భోక్త్రర్థ ఎऴ నాన్యోఽతః ప్రధానం భోక్తురిష్యతే ।। ౪౭౨ ।।
న వా అరే పత్యురితి తదేతత్ప్రేయ ఇత్యపి ।।
నిఖిలేఽపి జగత్యస్మిన్ప్రధానం నాఽఽత్మనోఽపరః ।। ౪౭౩ ।।
న ప్రమాతా ప్రమాణం వా క్రియామేయఫలాని వా।।
ప్రాధాన్యాయేన కల్పన్తే భోక్తురేవ ప్రధానతః ।। ౪౭౪ ।।
ఆత్మనః కర్త్రవస్థాఽపి భోక్త్రర్థమితి నిశ్చయః ।।
యతోఽతోఽపరమప్యేతద్భోక్త్రర్థం వినియుజ్యతే ।। ౪౭౫ ।।
నాపి చాఽఽత్మాతిరేకేణ వస్త్వన్యన్మానభూభిగమ్ ।।
సంభావ్యతే యథా చైతత్తథోదర్కే ప్రవక్ష్యతే ।। ౪౭౬ ।।
అనాదృత్య యథోక్తార్థం నియోగార్థైకరాగతః ।।
కేచిత్కార్యైకనిష్ఠత్వం వేదాన్తానాం ప్రచక్షతే ।। ౪౭౭ ।।
కార్యైకమాత్రనిష్ఠత్వాత్ప్రమాణస్యాఽఽగమాత్మనః ।।
కుత ఐకాత్మ్యనిష్ఠత్వం త్వయా యదుదితం పురా ।। ౪౭౮ ।।
నహి తస్యానపేక్షత్వం సిద్ధవస్త్వబోధనాత్ ।।
యతో మానాన్తరమితం సిద్ధం వస్త్వితి భణ్యతే ।। ౪౭౯ ।।
శబ్దసామర్థ్యనియమో లోకాదేవావగమ్యతే ।।
లోకే మాన్తరసిద్ధోఽర్థః కార్యాయైవాభిధీయతే ।। ౪౮౦ ।।
న ప్రవృత్తినివృత్తిభ్యాం శూన్యస్య వచసో యతః ।।
కశ్చిదర్థోఽత్ర దృష్టోఽతో వస్తుని స్యాన్న మానతా ।। ౪౮౧ ।।
సంబన్ధావగమో నాపి శబ్దాద్భూతార్థవాచినః ।।
ప్రవర్తకాత్ప్రవృత్త్యాఽర్థే ప్రత్యయో హ్యనుమీయతే ।। ౪౮౨ ।।
తతః శబ్దస్య సామర్థ్యం ప్రతీతేరవధార్యతే ।।
కార్యైకవిషయైవేయం వాక్యస్యాతః ప్రమాణతః ।। ౪౮౩ ।।
క్రియాకారకసంబన్ధో వాక్యార్థో యైరపీష్యతే ।।
అనువాదవిసంవాదాత్తేషాముక్తేరమానతా ।। ౪౮౪ ।।
మాన్తరానుప్రవేశిత్వం కార్యస్య తు న శఙ్క్యతే ।।
శబ్దాదేవ హి కార్యార్థప్రతిపత్తిర్న లోకతః ।। ౪౮౫ ।।
ప్రవర్తనాం వదఞ్శబ్దః ప్రవర్తనాం వదఞ్శబ్దః ప్రవర్తక ఇతీర్యతే ।।
జ్ఞాపకత్వాత్ప్రమాణస్య ప్రేరయన్కారకో భవేత్ ।। ౪౮౬ ।।
శబ్దాత్ప్రవర్తనాబుద్ధౌ రాగాదిర్న చ శఙ్క్యతే ।।
రాగాదిః ప్రేరణాకారీ ప్రేరణాజ్ఞాపకో ధ్వనిః ।। ౪౮౭ ।।
ఆజ్ఞాపితార్థనిష్పత్తౌ కృతిమత్త్వేక్షణాత్ప్రభోః ।।
రాగాద్యర్థస్య చాసిద్ధౌ కర్తృవృత్తిర్న రాగతః ।। ౪౮౮ ।।
స్వామికోపప్రసాదాదిహృదయాకూతవేదనాత్ ।।
నాపి శ్రోతుః ప్రవృత్తిః స్యాచ్ఛబ్దాత్కోపాద్యవేదనాత్ ।। ౪౮౯ ।।
లిఙాదయో న కోపాదేః స్మర్యన్తే ప్రతిపాదకాః ।।
మానాన్తరమితాః సన్తస్తే హి పుంసాం ప్రవర్తకాః ।। ౪౯౦ ।।
ధిగఙ్గాద్యభిధానైస్తు లిఙ్గభూతైరిహేఙ్గితాః ।।
రాగాదయో నియోగస్య సిద్ధ్యై విషయసాధనాః ।। ౪౯౧ ।।
అత ఎవ చ రాగాదిసంసృష్టోఽపి వివిచ్యతే ।।
లోడాద్యర్థో వ్రజేత్యుక్తో యాతి స్వర్థం వినా యతః ।। ౪౯౨ ।।
నను దానాదిసంబద్ధమహావాక్యానుమానతః ।।
గచ్ఛేత్యాద్యేకదేశోక్తౌ లోభాదేవ ప్రవర్తతే ।। ౪౯౩ ।।
మహావాక్యప్రయోగేఽపి పదార్థప్రవివేచనే ।।
పుంస్ప్రవృత్తిస్తు దృష్టేయం లోడాదేరేవ నాన్యతః ।। ౪౯౪ ।।
లోడాదేరేవ శ్రవణాద్యత్ర రాగాద్యసంభవః ।।
బాలః ప్రవర్తతే తత్ర జ్ఞాయతే ప్రేరణార్థతా ।। ౪౯౫ ।।
ఆహ మానాన్తరేణాసౌ కిల నార్థోఽవగమ్యతే ।।
శబ్దాచ్చ జ్ఞాయతేఽజ్ఞాతసంబన్ధాదితి చిత్రతా ।। ౪౯౬ ।।
యద్యనిర్జ్ఞాతసంబన్ధోఽప్యర్థం శబ్దః ప్రబోధయేత్ ।।
కో ద్వేషోఽస్మాసు భవతో యేనోపాలమ్భ ఈర్యతే ।। ౪౯౭ ।।
యదాఽవగమ్యతే నాన్యత్ప్రవృత్తేః కారణాన్తరమ్ ।।
శబ్దశ్చ గమ్యతే స్పష్టస్తదాఽర్థః ప్రవివిచ్యతే ।। ౪౯౮ ।।
అన్వయవ్యతిరేకౌ తు వాక్యార్థజ్ఞానపూర్వకౌ ।।
వాక్యార్థస్తు తదాయత్తో నేత్యన్యేభ్యో విశిష్టతా ।। ౪౯౯ ।।
కర్తవ్యతావివక్షైవ నృవాక్యేభ్యోఽపి గమ్యతే ।।
వివక్షాయా న కార్యత్వం శబ్దార్థవిషయా హి సా ।। ౫౦౦ ।।
తద్వశాన్న తు శబ్దార్థః స హి పూర్వం ప్రతీయతే ।।
అతః ప్రైషాదిసంసృష్టోఽప్యర్థః సిద్ధో వివేకతః ।। ౫౦౧ ।।
శబ్దార్థోపాధయో హ్యేతే పురుషాశయపాతినః ।।
ప్రైషాదయో న శబ్దార్థా న చానేకార్థతా మతా ।। ౫౦౨ ।।
అభిప్రాయవతోఽభావాదభిప్రాయానుపాతినః ।।
శఙ్క్యతేఽపి న వేదే తు కార్యం వాచ్యమితి స్థితమ్ ।। ౫౦౩ ।।
ప్రయోగవిధిశేషత్వాత్తన్మూలా ఎవ నాఽఽశయాత్ ।।
వేదే ప్రైషాస్తు యే దృష్టా అగ్నీదగ్నీనితీదృశాః ।। ౫౦౪ ।।
ప్రైషాదిభ్యో యథైవేయం భిన్నా కర్తవ్యతేక్ష్యతే ।।
శబ్దశక్తివశాత్తద్వత్క్రియాదేరపి వీక్ష్యతామ్ ।। ౫౦౫ ।।
నానిష్పన్నస్వభావోఽపి భావః కర్తవ్యతా యతః ।।
లడాదిశ్రవణాత్తస్యా అప్రతీతిర్లిఙాదివత్ ।। ౫౦౬ ।।
నను కాలోపబన్ధోఽత్ర కార్యబుద్ధివిఘాతకృత్ ।।
నైతత్సందేహ ఎవాత్ర వివేకాభావతస్తవ ।। ౫౦౭ ।।
కాలోపబన్ధః కింత్వత్ర కార్యబుద్ధివిఘాతకృత్ ।।
కిం భావాత్కార్యతా భిన్నా లడాదిర్యాం న భాషతే ।। ౫౦౮ ।।
కర్తవ్యః కట ఇత్యాదావవ్యాపారేఽపి కార్యతా ।।
వీక్ష్యతేఽతః పృథగ్భావాత్ఫలాచ్చ ప్రాక్ప్రతీతితః ।। ౫౦౯ ।।
నను కర్మణి కృత్యోఽయం తయోరేవేతి శాసనాత్ ।।
మైవం ప్రైషాదివద్యస్మాదుపాధిత్వాదవాచ్యతా ।। ౫౧౦ ।।
ప్రైషాదిష్వపి కృత్యానాం తథాచ స్మరణం మునేః ।।
కృత్యానాం యుక్తితోఽపి స్యాన్నైవ కర్మాభిధాయితా ।। ౫౧౧ ।।
యథా కటం కరోతీతి కర్మమాత్రావబోధనమ్ ।।
కర్తవ్యః కట ఇత్యత్ర తథైవ స్యాన్న చేక్ష్యతే ।। ౫౧౨ ।।
కర్తవ్యత్వాదభీష్టత్వసిద్ధౌ కర్మార్థలాభతః ।।
సాక్షాదనభిధానేఽపి న ద్వితీయా ప్రసజ్యతే ।। ౫౧౩ ।।
న చాభీష్టత్వకార్యత్వమభిన్నం వ్యతిరేకతః ।।
ఇచ్ఛేదేష్టవ్యమిత్యేవం తత్రాపి ప్రత్యయో యతః ।। ౫౧౪ ।।
తస్మాత్కర్తవ్యతావేశాత్క్రియా వా యది వా ఫలమ్ ।।
కారకం వాఽపి కార్యత్వం లభతే న స్వతన్త్రతః ।। ౫౧౫ ।।
లోకవన్నను వేదేఽపి కార్యమాత్రం న గమ్యతే ।।
సాధనేహానుబన్ధస్య వేదే కార్యస్య బోధనాత్ ।। ౫౧౬ ।।
తతశ్చోఽఽరోగ్యకామస్య పథ్యభోజనవాక్యవత్ ।।
మానాన్తరప్రవేశేన సాపేక్షత్వం ప్రసజ్యతే ।। ౫౧౭ ।।
అతః ప్రైషాదితుల్యోఽయం క్రియాఫలనివన్ధనః ।।
నియోగస్తదసంవాదాచ్చిత్రాదౌ తే విహన్యతే ।। ౫౧౮ ।।
మైవం మానాన్తరావేశాల్లోకే ప్రైషాద్యుపాధికమ్ ।।
కార్యం ప్రయోజనార్థా చ ప్రవృత్తిరితి యుజ్యతే ।। ౫౧౯ ।।
సాధ్యసాధనసంబన్ధవిషయత్వం పుమర్థతః ।।
నియోగస్యాత ఎవాత్ర కర్తృత్వేన నియుజ్యతే ।। ౫౨౦ ।।
స్వత ఎవ ప్రవృత్తత్వాత్కర్తురేవాధికారితా ।।
పదం చాఽఽరోగ్యకామాది భవేత్కర్తృవిశేషణమ్ ।। ౫౨౧ ।।
వేదే తు సకలాక్షాదిప్రమాణాగోచరత్వతః ।।
సాధ్యసాధనతాజ్ఞానం నియోగాదేవ నాన్యతః ।। ౫౨౨ ।।
తథా హ్యకారకః కామీ స్వర్గకామపదార్పితః।।
నియోగాత్కర్మసంబన్ధే పశ్చాద్యాతీహ కర్తృతామ్ ।। ౫౨౩ ।।
కామస్య చ ప్రధానత్వాత్తత్ప్రాధాన్యానపాయతః ।।
పుంవిశేషణతా తస్మాద్భోగీ కామీ న కారకః ।। ౫౨౪ ।।
అప్రవృత్తప్రవృత్తేశ్చ కారకత్వం న యుజ్యతే ।।
ప్రవృత్తస్య ణిచోక్తిః స్యాత్పచన్తం పాచయేద్యథా ।। ౫౨౫ ।।
అక్రియాకర్తృసంబన్ధే నను షష్ఠీ ప్రసజ్జతే ।।
నైవం నామ్నోః సదా యోగే షష్ఠీయం శైషికీ యతః ।। ౫౨౬ ।।
క్రియాకారకయోగే చ ద్వితీయాదిర్లడాది తు ।।
స్యాత్ప్రాతిపదికార్థస్య భావార్థేనేత్యసంకరః ।। ౫౨౭ ।।
నీలోన్పలే తు నామార్థావపహాయ పరస్పరమ్ ।।
భేదమేకాత్మతాం యాతావితి షష్ఠీ న సంమతా ।। ౫౨౮ ।।
లిఙర్థే యుజ్యమానస్య కర్మత్వం న చ కామినః ।।
అక్రియాత్వాన్నియోగస్య ద్వితీయా చేద్భవేత్తథా ।। ౫౨౯ ।।
తస్మాదకారకః కామీ స్వనియోగప్రసిద్ధయే ।।
నియుజ్యమాన ఎవేహ విషయం సాధ్యమీక్షతే ।। ౫౩౦ ।।
రాజాదిషు ప్రసిద్ధశ్చ నియోగః సాధ్యగోచరః ।।
భావార్థస్య చ సాధ్యత్వమితి తేనాపి యుజ్యతే ।। ౫౩౧ ।।
అవివక్షితమప్యేవం లిఙ్గసంఖ్యం వివక్ష్యతే ।।
పశ్చాద్విషయాసిద్ధ్యర్థం కారకాది చ యచ్ఛ్రుతమ్ ।। ౫౩౨ ।।
తతశ్చ స్వర్గకామో యః స్వనియోగం స సాధయేత్ ।।
కేన యాగాదినిర్వృత్త్యేత్యేతచ్ఛాస్రాత్ప్రతీయతే ।। ౫౩౩ ।।
న చానపనయన్యాగః కామినః స్వర్గకామితామ్ ।।
సాధనం స్వాధికారస్య భవతీహ కథంచన ।। ౫౩౪ ।।
అనున్మృదితకామో హి పూర్వావస్థావిశేషతః ।।
నిష్పాదితాధికారోఽపి నియోగార్హః పునర్భవేత్ ।। ౫౩౫ ।।
అధికారః స్వసిద్ధ్యర్థమతః కామస్య సాధ్యతామ్ ।।
యాగేనాఽఽపాద్య సంసిధ్యన్విషయస్యైతి సాధ్యతామ్ ।। ౫౩౬ ।।
నానన్తరఫలాభావే విసంవాదోఽత్ర శఙ్క్యతే ।।
క్రియాసాధ్యే ఫలే స స్యాల్లిఙర్థస్త్వక్రియాత్మకః ।। ౫౩౭ ।।
ప్రత్యర్థిని చ శబ్దేఽస్మిన్నాభావోఽనుపలబ్ధితః ।।
మానాభావే హ్యసౌ మానమానన్తర్యం త్వచోదితమ్ ।। ౫౩౮ ।।
అతః కృతాధికారోఽపి యో విద్యాదకృతార్థతామ్ ।।
తస్య శాస్త్రానభిజ్ఞత్వాన్నాధికారోఽత్ర వైదికే ।। ౫౩౯ ।।
మత్రార్థవాదనామ్నాం చ కార్యార్థానుప్రవేశతః ।।
ప్రామాణ్యం న స్వతస్తస్మాత్కార్యే వేదస్య మానతా ।। ౫౪౦ ।।
వేదాన్తానామతో వాచ్యం కార్యార్థానుప్రవేశనమ్ ।।
ప్రామాణ్యం వా నిషేద్ధవ్యమత్ర ప్రతివిధీయతే ।। ౫౪౧ ।।
నిఃశేషమాతృతద్వృత్తిజన్మనాం తద్విలక్షణ-
స్వతఃసిద్ధాత్మసంబోధవ్యాప్తిర్వస్త్వనురోధతః ।। ౫౪౨ ।।
వియద్వస్తు్స్వభావానురోధాదేవ న కారకాత్ ।।
వియత్సంపూర్ణతోత్పత్తౌ కుమ్భస్యేవ దృశా ధియామ్ ।। ౫౪౩ ।।
ఘటదుఃఖాదిరూపత్వం ధియాం ధర్మాదిహేతుతః ।।
నిర్హేతుత్వాత్మసంబోధరూపిత్వం వస్తురూపతః ।। ౫౪౪ ।।
బుద్ధితద్వృత్తిభావోఽయమభావశ్చాప్యనన్యమాత్ ।।
యతః సిద్ధాయతే సోఽర్థో జ్ఞేయః సిద్ధః స్వతః సదా ।। ౫౪౫ ।।
నను ప్రమాణవిరహాత్స్వతఃసిద్ధో యదీష్యతే ।।
వచసో బుద్ధబోధిత్వాదప్రమాణ్యం ప్రసజ్యతే ।। ౫౪౬ ।।
మైవమప్రతిపన్నత్వాదనుభూత్యైవ వస్తునః ।।
తద్ద్వయుత్పత్తేః పురా సాక్షాద్బోధో వ్యుత్పత్తిమాత్రతః ।। ౫౪౭ ।।
బోధాబోధౌ యతో దృష్టౌ స్వానుభూత్యనుసారతః ।।
దృష్టే చానుపపన్నత్వం కింబలాదభిధీయతే ।। ౫౪౮ ।।
సుషుప్తాదేశ్చ సంసిద్ధిర్మాత్రాదివిరహేఽపి యా ।।
సాఽపీహాన్తరసంబుద్ధమేయమాత్రవ్యపాశ్రయాత్ ।। ౫౪౯ ।।
న చాభావప్రమాణాత్సా సతి మాతర్యభావమా ।।
మాత్రాద్యభావసంసిద్ధిః కథం మాత్రాదిపూర్వికా ।। ౫౫౦ ।।
యమప్రమీయమాణాని నానాత్మానం ప్రమిణ్వతే ।।
వస్తువృత్తానురోధేన కథం తత్రాప్రమా వచః ।। ౫౫౧ ।।
అమీమాంసక ఇత్యుచ్చైరమీమాంసక ఇత్యతః ।।
ఆక్షిపన్తి యదజ్ఞానాత్తచ్ఛాన్త్యా ఉత్తరం వచః ।। ౫౫౨ ।।
సర్వోఽపి వేద ఇత్యాది యథోక్తపరిహారకృత్ ।।
గురురాహ వచః స్పష్టం దృఢన్యాయోపబృంహితమ్ ।। ౫౫౩ ।।
మానస్వభావమాశ్రిత్య సర్వోఽపీత్యాద్యుదీరణమ్ ।।
కాణ్డద్వయసమాఖ్యా హి తత్ప్రమేయానురోధతః ।। ౫౫౪ ।।
మానం హి వ్य़ఞ్జకం లోకే సిద్ధే తచ్చ స్వకారణాత్ ।।
స్వతః సిద్ధేఽథ వా నిత్యం మేయమాత్రం విశిష్యతే ।। ౫౫౫ ।।
అతః సర్వోఽపి వేదోఽయం ప్రమాణత్వైకహేతుతః ।।
ప్రకాశనపరో జ్ఞేయః సిద్ధసాధ్యాత్మవస్తునః ।। ౫౫౬ ।।
ఎకవాక్యత్వతో యద్వా సర్వోఽపీత్యాది భణ్యతే ।।
పురుషార్థావసాయిత్వాద్వేదాధీతివిధేరితి ।। ౫౫౭ ।।
నిఃశేషసుఖసంప్రాప్తేః సర్వానర్థఇనుతేస్తథా ।।
ముక్తేరర్వాక్పుమర్థోఽన్యో నేహ కశ్చిత్సమీక్ష్యతే ।। ౫౫౮ ।।
అసిద్ధార్థస్య వా సిద్ధిరనుభూత్యేకమాత్రతః ।।
సర్వోఽపీతి వచః సిద్ధిః సర్వా హ్యాత్మైకసంవిదః ।। ౫౫౯ ।।
యద్వాఽనవగతోఽతోన్యః సంభావ్యో నాఽఽత్మనస్తతః ।।
సర్వోఽపీతి వచః ప్రాహ తథా చోర్ధ్వం ప్రవక్ష్యతే ।। ౫౬౦ ।।
యద్ధేతుకం ప్రమాణత్వం వేదాన్తానాం సమర్థ్యతే ।।
తేనైవ హేతునా కర్మకాణ్డస్యాపి ప్రమాణతా ।। ౫౬౧ ।।
వేదాన్తానామమానత్వం యేన వా హేతునోచ్యతే ।।
తేనైవ హేతునా కర్మకాణ్డస్యాపి ప్రసజ్యతే ।। ౫౬౨ ।।
అపి సర్వప్రమాణాని స్వప్రమేయాభిసంగతేః ।।
ప్రమామేవేహ కుర్వన్తి ప్రామాణ్యం యాన్తి నాన్యథా ।। ౫౬౩।।
విధినైవైకవాక్యత్వం యతో మత్రార్థవాదయోః ।।
తతో దర్శననిష్ఠత్వం న తయోరుపపద్యతే ।। ౫౬౪ ।।
అర్థవాదోక్తితో యాఽపి ప్రతిష్ఠాకామికల్పనా ।।
విధ్యర్థసంగతావేవ సాఽపి నైవ తతోఽన్యతః ।। ౫౬౫ ।।
విధ్యర్థశేషభావశ్చ తతశ్చార్థాన్తరోక్తితా ।।
ఐకార్థ్యాద్వచసోఽశక్యా విరుద్ధద్వ్యర్థకల్పనా ।। ౫౬౬ ।।
విరోధే గుణవాదః స్యాదనువాదోఽవధారితే ।।
భూతార్థవాదస్తద్ధానాదర్థవాదస్రిధా మతః ।। ౫౬౭ ।।
విధిశేషోఽపి యద్యర్థమర్థవాదః సమర్పయేత్ ।।
అద్వైతవిధినాఽఽక్షిప్తా వేదాన్తా నేతి కా మితిః ।। ౫౬౮ ।।
ప్రత్యక్షాద్యభిధానేన సర్వమానోపలక్షణమ్ ।।
మాన్తరం నాఽఽగమాదన్యద్యదైకాత్మ్యావబోధకృత్ ।। ౫౬౯ ।।
సిద్ధేఽనవగతే యస్మాత్పురస్తాద్వ్యాపృతిర్మితేః ।।
మానాదజ్ఞాతతాసిద్ధౌ స్యాదన్యోన్యసమాశ్రయః ।। ౫౭౦ ।।
తత్త్వమస్యాదిక్యస్య విరోధోఽతో న కేనచిత్ ।।
సర్వాశ్రయత్వాత్సంవిత్తేస్తథాఽఽత్మన్యప్రవృత్తితః ।। ౫౭౧ ।।
కృత్స్రేష్టార్థస్య సంప్రాప్తిః కృత్స్రానర్థఇనుతిస్తథా ।।
ఆత్మస్వరూపాన్నాన్యత్ర సంభావ్యా సా హి మానతః ।।। ౫౭౨ ।।
ఇత్యేవమాదిభాష్యార్థః క్రమేణైకాత్మ్యవస్తుని ।।
యత్నేన వక్ష్యతే న్యాయాత్పూర్వపక్షనిరాసతః ।। ౫౭౩ ।।
వేదాన్తవచసాం స్వార్థే ప్రామాణ్యం న విహన్యతే ।।
మానలక్షణసద్భావాజ్జ్యోతిష్టోమాదివాక్యవత్ ।। ౫౭౪ ।।
నైవ కార్యైకనిష్ఠాని వ్యవహారే వచాంసి హి ।।
నియమేన ప్రయుజ్యన్త ఇత్యత్ర మితిరస్తి తే ।। ౫౭౫ ।।
దిష్ట్యా త్వం వర్ధసే భద్ర జాతః పుత్రస్తవర్ధిమాన్ ।।
ఇతి నేదం ప్రవృత్త్యర్థం వచో నాపి నివృత్తయే ।। ౫౭౬ ।।
సుఖాద్యుత్పత్తిహేతూని దృశ్యన్తేఽకార్యవన్త్యపి ।।
వచనాని వ్రజ గ్రామమిత్యాదిని యథా తథా ।। ౫౭౭ ।।
సుఖ్యేధీతి న చానేన ప్రవృత్తిరుపదిశ్యతే ।।
సుఖీభవనమస్యార్థాన్నోపదేశవ్యపేక్షయా ।। ౫౭౮ ।।
విశేషోఽస్తి ప్రవృత్తేశ్చేత్తాత్పర్యం వచసోఽపి చ ।।
నైవం సుఖాదిసంభూతావర్థవత్త్వోపపత్తితః ।। ౫౭౯ ।।
ఆనర్థక్యభయాదేవ శ్రుతాదన్యత్ర కల్ప్యతే ।।
తాత్పర్యం ప్రోక్షణాద్యుక్తేర్న స్వతత్రేఽధికారవత్ ।। ౫౮౦ ।।
కించోపాయేఽప్రవృత్తః సన్పురుషోఽయం ప్రవర్త్యతే ।।
జ్ఞాతోపాయత్వతో యద్వా విధినోపేయసిద్ధయే ।। ౫౮౧ ।।
తత్రేహ తావన్నోపాయే పుత్రజన్మాదిలక్షణే ।।
తస్య నిష్పన్నరూపత్వాన్నాప్యుపేయే సుఖే తథా ।। ౫౮౨ ।।
న వ్యాపారాన్తరం యస్మాత్సుఖార్థం కించిదీక్ష్యతే ।।
పుత్రజన్మోక్తిమాత్రేణ పురుషార్థావసానతః ।। ౫౮౩ ।।
కిం చాధ్యస్తాహిదృష్టస్య తద్విపవ్యాప్తచేతసః ।।
స్రగియం న ఫణీత్యుక్తే దృష్టా విషనిరాక్రియా ।। ౫౮౪ ।।
మా భైషీరితి చోక్తేఽపి న నియోగః ప్రతీయతే ।।
స్రగుక్తేరేవ నిఃశేషసాధ్వసధ్వంసలాభతః ।। ౫౮౫ ।।
న్యాయ్యో నియోగస్తత్రైవ యత్ర బుద్ధాఽస్య కార్యతామ్ ।।
అనన్తంర ప్రవృ్త్తిః స్యాద్విషయే తస్య సిద్ధయే ।। ౫౮౬ ।।
ఇహ త్వైకాత్మ్యవాక్యేషు తత్త్వమాత్రావబోధతః ।।
సద్యః పుమర్థసంసిద్ధేః కార్యసిద్ధిర్న వీక్ష్యతే ।। ౫౮౭ ।।
కుతూహలవతాం తద్వన్నిర్వృత్తాఖ్యానమాత్రతః ।।
దృష్టా నరాణాం నిఃశేషకుతూహలనిరాక్రియా ।। ౫౮౮ ।।
వస్తుమాత్రావసాయిత్వాత్తద్వచాంసి న కనిచిత్ ।।
ఉపాదానాయ వాఽలం స్యుర్నాపి హానాయ తద్విదః ।। ౫౮౯ ।।
యత్రాపి చ ప్రతీయేతే హానాదానే వచఃశ్రవాత ।।
అయం చోరాకులః పన్థా దేశోఽయం నిధిమానితి ।। ౫౯౦ ।।
తత్రాపి నైవ శబ్దస్య వ్యాపారః సిద్ధవేదనాత్ ।।
కృతార్థత్వాన్నరస్యాపి రాగాదేవ ప్రవృత్తితః ।। ౫౯౧ ।।
కామైకపాశాకృష్టః సన్నిచ్ఛయైవ ప్రవర్తతే ।।
నివర్తతే చ తద్దూేషాన్న శబ్దవ్యాపృతేర్నరః ।। ౫౯౨ ।।
నన్వప్రయుక్తమప్యేతద్వక్త్రా వాక్యం వివక్షితమ్ ।।
న గన్తవ్యం పథాఽనేన, గృహాణేమం నిధిం తథా ।। ౫౯౩ ।।
మైవం, న వక్త్రభిప్రాయాచ్ఛబ్దార్థత్వం ప్రకల్పతే ।।
శబ్దసామర్థ్యతో యస్మాత్తాదర్థ్యం, నాన్యహేతుకమ్ ।। ౫౯౪ ।।
భవద్భిరపి చైవైతదభ్యుపేయం ప్రయత్నతః ।।
వక్తృతత్రే హి శబ్దార్థే న విశ్వాసః శ్రుతేర్భవేత్ ।। ౫౯౫ ।।
నానావిధపుమర్థాప్తిరపి వక్తుః సమీహితా ।।
తస్యా అపి త్వదుక్త్యైవం శబ్దార్థత్వం ప్రసజ్యతే ।। ౫౯౬ ।।
ప్రవృత్తిం వా నివృత్తిం వా యదాఽభిప్రేత్య చేతసా ।।
కించిజ్జిజ్ఞాస్యతే జ్ఞాత్రా ప్రత్యక్షాదిప్రమాణతః ।। ౫౯౭ ।।
అభిప్రేతాఽపి న తదా ప్రవృత్తిర్యది వేతరా ।।
ప్రత్యక్షాదిప్రమేయేతి శక్యా వక్తుం విపశ్చితా ।। ౫౯౮ ।।
ఇతశ్చాభ్యుపగన్తవ్యమేతతుల్యేఽపి వస్తుని ।।
ఎకస్య హానధీస్తస్మిన్నుపాదిత్సా పరస్య చ ।। ౫౯౯ ।।
శబ్దార్థత్వే హి సర్వేషామాదానాయైవ ధీర్భవేత్ ।।
నోపేక్షాయాం, ప్రహాణే వా, న చానేకార్థతా మతా ।। ౬౦౦ ।।
న చ ప్రవర్తకత్వేఽపి వాక్యస్యాఙ్గీకృతే త్వయా ।।
శక్యో విధాయినోఽన్యేషాం పదానాం వక్తుమన్వయః ।। ౬౦౧ ।।
కిం స్వార్థమాత్రనిష్ఠత్వముత కార్యై కనిష్ఠతా ।।
పదార్థమాత్రసంసర్గపరతా కిం త్వితీర్యతామ్ ।। ౬౦౨ ।।
స్వార్థమాత్రావసాయిత్వే వాక్యార్థప్రత్యయః కుతః ।।
వైయర్థ్యం త ప్రయోగస్య వ్యవహారాక్షమత్వతః ।। ౬౦౩ ।।
పదార్థమాత్రసంసర్గే కార్యార్థవిరహేఽపి తే ।।
వ్యవహారస్య సంసిద్ధేర్వ్యర్థా కార్యప్రకల్పనా ।। ౬౦౪ ।।
కార్యైకవ్యతిషఙ్గే చ వాక్యాద్భూతానువాదకాత్ ।।
ప్రతీతిః స్యాన్న వాక్యార్థే స్యాదుక్తేర్వ్యర్థతాఽపి చ ।। ౬౦౫ ।।
కార్యాన్తరస్య చాభావాత్కార్యార్థైకాభిధాయినః ।।
సంబన్ధో న భవేదన్యైః సాధనాద్యభిద్యాయిభిః ।। ౬౦౬ ।।
కార్యాన్వయిత్వే సర్వేషామపి చేహ పరస్పరమ్ ।।
పదార్థానామసంబన్ధోఽనపేక్షత్వాద్భవేద్ ధ్రువమ్ ।। ౬౦౭ ।।
నియోగో న ప్రతీయేత విశిష్టవిషయస్తథా ।।
తదా చైకపదార్థస్య నియోగః సాధ్యతామియాత్ ।। ౬౦౮ ।।
అథ సోమాదిసంబద్ధే యాగాదౌ విపయే మతః ।।
నియోగః కస్తతః పూర్వం సంబన్ధే హేతురుచ్యతామ్ ।। ౬౦౯ ।।
సిద్ధేఽసతి విశిష్టే న విపయే కార్యమిష్యతే।।
అథ క్రియైవ ప్రాక్కార్యాత్సిద్ధం నో యత్సమీహితమ్ ।। ౬౧౦ ।।
తదేతరత్తదర్థమిత్యేవం చైతత్సమఞ్జసమ్ ।।
విషయే యది కార్యత్వం కార్యావగమపూర్వకమ్ ।। ౬౧౧ ।।
కార్యే కార్యాన్తరాభావాత్కార్యవుద్ధిః కుతో భవేత్ ।।
తదభావాదనుష్ఠేయో విషయోఽపి న తే భవేత్ ।। ౬౧౨ ।।
కార్యార్థతా తతశ్చేష్టా హీయేతానుష్ఠితిం వినా ।।
అథ కార్యాన్తరాభావేఽప్యస్య కార్యత్వమిష్యతే ।। ౬౧౩ ।।
విషయస్యాపి కార్యత్వం స్వత ఎవ భవేత్తథా ।।
విషయోఽకార్యరూపత్వాత్స్వసిద్ధ్యై యద్యపేక్షతే ।। ౫౧౪ ।।
కార్యం తదపి విషయమీక్షేతాసాధ్యరూపతః ।।
కార్యేఽపి కార్యతైవం చ భవేద్విషయహేతుకా ।। ౬౧౫ ।।
అన్యోన్యాశ్రయతా చ స్యాన్న చ కార్యప్రధానతా ।।
పుంవ్యాపారవ్యపేక్షాయం స్వాసిద్ధౌ కార్యముచ్యతే ।। ౬౧౬ ।।
యాగాదిః స చ నో కార్యం స్వతఃకార్యైకరూపతః ।।
కార్యస్యైవ న కార్యత్వమకార్థే కార్యతేష్యతే ।। ౬౧౭ ।।
న శౌక్ల్యే శుక్లతాపత్తిః పటాదేః సా విధీయతే ।।
ఘటకార్యయజత్యాది స్వస్వభావతయా స్థితమ్ ।। ౬౧౮ ।।
సిద్ధసాధ్యాదిభేదేన స్వశబ్దేనాభిధీయతే ।।
యదా తదా ధ్వనేర్న స్యాదజ్ఞాతార్థావబోధనే ।।
విశేషః కశ్చిదిత్యేవం న ప్రవృత్తిర్విధేర్భవేత్ ।। ౬౧౯ ।।
అవబుద్ధే తు శబ్దార్థే పురుషార్థనురోధతః ।।
స్వత ఎవ ప్రవృత్తిః స్యాన్న శబ్దాన్నార్థతస్తథా ।। ౬౨౦ ।।
సాధనాదిత్రయాద్వాహ్యం పురుషార్థబహిష్కృతమ్ ।।
క ఎతత్సాధయేేద్ధీమాన్కిం వా రూపమితీర్యతామ్ ।। ౬౨౧ ।।
న తావత్ప్రేరణా కార్యం, కార్యార్థవిప్రయా హి సా ।।
నాఽఽన్తరోఽపి ప్రయత్నః స్యాన్మానాన్తరగతేస్తథా ।। ౬౨౨ ।।
న క్రియా కర్తృసంబన్ధాత్ఫలం నానిష్టరూపతః ।।
కారకం నాప్యసిద్ధత్వాన్నాప్యన్యదనిరూపణాత్ ।। ౬౨౩ ।।
న చ కాలత్రయాస్పర్శవాచ్యత్వం కార్యలక్షణమ్ ।।
ఘటశబ్దాద్ధటే మా భూత్కాలాస్పర్శేన కార్యతా ।। ౬౨౪ ।।
నియోగోఽపి నియోజ్యస్య వ్యాపారః, స కథం భవేత్ ।।
అతీన్ద్రియో లిఙాద్యర్థః సిద్ధిశ్చాస్య కథం భవేత్ ।। ౬౨౫ ।।
సిద్ధిర్విషయసిద్ధౌ చేన్నైవం స్యాత్కర్మణా న హి ।।
ఆప్త్యుత్పత్త్యాదికం శక్యమనారోప్యస్వభావతః ।। ౬౨౬ ।।
కార్యం స్వేనాఽఽత్మనా సిద్ధం పుమర్థం సాధయేద్యది ।।
సర్వదా తస్య తాదృక్త్వాత్పుమర్థః సర్వదా భవేత్ ।। ౬౨౭ ।।
పుంవ్యాపారప్రసిద్ధ్యాఽథ సిద్ధం స్వార్థకరం మతమ్ ।।
తస్యానాధేయరూపత్వాన్న కదాచిత్ఫలం భవేత్ ।।। ౬౨౮ ।।
సంభావ్యమానసిద్ధేర్హి యాగాదేః కార్యతా మతా ।।
వ్యోమతత్పుష్పయోర్న స్యాత్సిద్ధాత్యన్తాప్రసిద్ధయోః ।। ౬౨౯ ।।
కర్తవ్యో యాగ ఇత్యేవం యాగాద్భిన్నా యథేక్ష్యతే ।।
కర్తవ్యం కార్యమిత్యేవం తతోఽపి వ్యతిరిచ్యతే ।। ౬౩౦ ।।
కార్యకర్తవ్యతా కార్యేత్యేవమేవాతిరిచ్యతే ।।
తస్మాన్న వస్తుధర్మోఽయం శబ్దాదేవ ప్రకర్షతః ।। ౬౩౧ ।।
అతో యదేవ సాధ్యార్థసాధనత్వేన గమ్యతే ।।
వేదాత్తదేవ సాధ్యత్వాత్కార్యం నాన్యత్తతః పృథక్ ।। ౬౩౨ ।।
లిఙాదిః ప్రేరణావాచీ కుతః కార్యమితీర్యతామ్ ।।
విషయత్వేన నాఽఽక్షేపో భావార్థో విషయో మతః ।। ౬౩౩ ।।
ప్రేరణాఽపీహ నైవ స్యాదజ్ఞాతజ్ఞాపనాత్పృథక్ ।।
సమస్తకార్యదోషోక్తిప్రసఙ్గాన్మిత్యభావతః ।। ౬౩౪ ।।
న స్వరూపం లిఙాదీనాం ప్రేరణాజ్ఞాపకత్వతః ।।
అన్యోన్యరూపభేదేఽపి ప్రేరణానుగమాత్తథా ।। ౬౩౫ ।।
శక్తేరనభిధేయత్వాత్తద్వ్యాపారోఽపి నేష్యతే ।।
ప్రేరకాభావతో వేదే తద్వ్యాపారోఽపి నేరణా ।। ౬౩౬ ।।
అతః సమీహితోపాయతయా వస్త్వవబోధయన్ ।।
అబుద్ధం ప్రేరకో వేదో జ్ఞాపనా ప్రేరణా మతా ।। ౬౩౭ ।।
తథా చ వస్తుయాథాత్మ్యజ్ఞాపనేన ప్రమాణతా ।।
న ప్రేరకతయా సా స్యాత్ప్రత్యక్షాదేరనీక్షణాత్ ।। ౬౩౮ ।।
నిష్పాదితనియోగస్య వేదప్రామాణ్యతో యథా ।।
నియమేన ఫలం తద్వత్సాధనానుష్ఠితేర్భవేత్ ।। ౬౩౯ ।।
విసంవాదోఽపి నాఽఽశఙ్క్యో నియోగార్థే యథా తథా ।।
వైదికత్వాదుపాయేఽపి నృతత్రే వ్యభిచారితా ।। ౬౪౦ ।।
నానన్తరఫలో యాగో దృష్టో లోకేఽపి హి క్వచిత్ ।।
అతః సామాన్యతో దృష్టం క్రియాత్వాదిత్యదూషణమ్ ।। ౬౪౧ ।।
స్వసామర్థ్యాద్యథా కార్యం కాలాస్పృష్టం ప్రభాషతే ।।
లిఙాదిర్యాగమప్యేవం వక్ష్యతీత్యవిశిష్టతా ।। ౬౪౨ ।।
సాక్షాదేవం చ సంబన్ధః సాధ్యసాధనయోర్భవేత్ ।।
నాతిరిక్తలిఙాద్యర్థవ్యవధానవిడమ్బనా ।। ౬౪౩ ।।
సాక్షాదసతి సంబన్ధే పారంపర్యం, న తు క్వచిత్ ।।
గతౌ సత్యాం, తదప్యత్ర నాన్యత్రేవోపలభ్యతే ।। ౬౪౪ ।।
శ్రుత్యా క్రయాభిసంబన్ధో వ్యవచ్ఛిద్యైవ సాధనమ్ ।।
అరుణః సాధకో దృష్టో నానపేక్షో వృథా చ సః ।। ౬౪౫ ।।
యాగః కార్యాభిసంబన్ధోఽప్యనుత్పాద్య ఫలం న తే ।।
కథంచిత్సాధయేత్కార్యం తచ్చ నాస్తీత్యసాధకః ।। ౬౪౬ ।।
నచాన్యా వ్యాపృతిస్తస్య కార్యసిద్ధౌ త్వయేష్యతే ।।
ఫలానుత్పత్తితస్తస్మాన్న కార్యేణాపి సంగాతి ।। ౬౪౭ ।।
అథ శాస్రప్రమాణత్వాదదృష్టాఽప్యభ్యుపేయతే ।।
ఫలోత్పత్తిర్మమాప్యేవం తథా సతి భవిష్యతి ।। ౬౪౮ ।।
మమ శాస్రప్రమాణత్వాత్పశ్చాదపి భవేత్ఫలమ్ ।।
పూర్వం తు భవతో న్యాయ్యం తదభావే హ్యసాధకమ్ ।। ౩౪౯ ।।
కార్యసిద్ధ్యా ఫలావాప్తావశేషఫలసంభవః ।।
సకృత్కరణ ఎవ స్యాత్కార్యస్యాభేదతస్తవ ।। ౬౫౦ ।।
అనుబన్ధాభిసంబన్ధాత్ఫలం చేత్స్యాద్వ్యవస్థయా ।।
తత ఎవ న కార్యాత్స్యాత్తదా తద్భావభావతః ।। ౬౫౧ ।।
ఔపాధికశ్చ మిథ్యా స్యాత్సాధ్యసాధనలక్షణః ।।
వ్యవహారః శ్రుతేర్జ్ఞాతః పరమార్థైకవాదినః ।। ౬౫౨ ।।
ఎవం తే కర్మకాణ్డేఽపి కార్యం తావన్న యుజ్యతే ।।
ఐకాత్మ్యే తు యథా నాస్తి విశేషేణోచ్యతే తథా ।। ౬౫౩ ।।
ప్రతిపత్తివిధిస్తావన్నాఽఽత్మా ద్రష్టవ్య ఇత్యయమ్ ।।
తస్య భావార్థనిష్ఠత్వాద్వస్తున్యనుపపత్తితః ।। ౬౫౪ ।।
సిద్ధేఽసిద్ధేఽథ వైకాత్మ్యే విధిర్నైవోపపద్యతే ।।
నాఽఽకాశే నాపి తత్పుష్పే పుంవ్యాపారానపేక్షతా ।। ౬౫౫ ।।
న విధిర్దర్శనేఽపి స్యాదన్యోన్యాశ్రయదోషతః ।।
దర్శనాద్విధిసంసిద్ధేర్విధేర్దర్శనసిద్ధితః ।। ౬౫౬ ।।
న చ యూపాదివచ్ఛక్యం వేదేనైవ సమర్పణమ్ ।।
ఐకాత్మ్యస్య స్వతః సిద్ధేః సాధ్యత్వాద్యూపవస్తునః ।। ౬౫౭ ।।
సిద్ధం చేద్దర్శయేద్వేదః ప్రసిద్ధం దర్శనం తథా ।।
తన్నిష్ఠం చ భవేద్వాక్యం వ్యర్థతా చ విధేస్తదా ।। ౬౫౮ ।।
సర్వమాత్మేతి వాక్యాస్య న చ వస్తున్యసంభవః ।।
యేనార్థస్యాసమాప్తాత్వాత్క్రియేతాధ్యాహృతిః పదే ।। ౬౫౯ ।।
ఆత్మా బ్రహ్మేతి విజ్ఞానం విధిం నైవ వ్యపేక్షతేః ।।
యస్మాత్తచ్ఛ్రుతవాక్యస్య స్వయమేవోపజాయతే ।। ౬౬౦ ।।
యజేతేతివిధిజ్ఞానం న విధ్యన్తరమీక్షతే ।।
విధ్యన్తరేఽనవస్థా స్యాన్న చాయం కర్మణి స్థితేః ।। ౬౬౧ ।।
ప్రతిపన్నే విధేయార్థే ప్రవృత్తిః ఫలమిష్యతే ।।
ప్రవృత్తేశ్చ విధిజ్ఞానమేవమన్యోసంశ్రయః ।। ౬౬౨ ।।
బోధేఽస్మిఞ్శబ్దతో జాతే న ప్రవర్త్యోఽకలత్వతః ।।
అऩుత్పన్నే చ నితరాం ప్రవృత్తేర్హేత్వసంభవాత్ ।। ౬౬౩ ।।
అథ నిశ్చయసిద్ధ్యర్థముత్పన్నేఽపి ప్రవర్త్యతే ।।
స నిశ్చయో వః కిం శబ్దాదథాన్యస్మాదితీర్యతామ్ ।। ౬౬౪ ।।
శబ్దాద్యది తదేదేదమాయాతం పూర్వదూషణమ్ ।।
అన్యస్మిన్నిష్యమాణే చ సాపేక్షత్వం ప్రసజ్యతే ।। ౬౬౫ ।।
అవివక్షితనుత్త్యర్థమథాత్ర విధిరిష్యతే ।।
అయం జ్ఞేయోఽర్థ ఇత్యుక్తౌ స్యాద్వివక్షితధీర్యతః ।। ౬౬౬ ।।
నైవముత్సర్గతో యస్మాచ్ఛబ్దానాం లోకవేదయోః ।।
విశిష్టార్థైకనిష్ఠత్వం స్వతో న విధిహేతుతః ।। ౬౬౭ ।।
అవిశిష్టశ్చ వాక్యార్థస్తథా లౌకికవైదిక -
వాక్యయోర్గమ్యతే యస్మాద్విధిర్నాతో వివక్షితః ।। ౬౬౮ ।।
అపి దృష్టార్థతైకాత్మ్యే కర్మస్వివ న భిద్యతే ।।
వేదాధీతివిధేస్తస్మాద్విధిరత్ర నిరర్థకః ।। ౬౬౯ ।।
విధేర్విధ్యన్తరేఽభీష్టే కృత్స్నోఽర్థోఽప్యవివక్షితః ।।
పూర్వోక్తేనైవ న్యాయేన నైవ కల్ప్యో విధిస్తతః ।। ౬౭౦ ।।
మతం పుమర్థసిద్ధ్యర్థః జ్ఞానస్య విధిరిష్యతే ।।
ఫలస్య విధ్యధీనత్వాదుపేక్షాఫలతాఽన్యథా ।। ౬౭౧ ।।
జ్ఞేయవ్యాప్త్యతిరేకేణ న విజ్ఞానాత్ఫలాన్తరమ్ ।।
ఇష్యతే కర్మవన్నాతస్తదర్థం విధికల్పనా ।। ౬౭౨ ।।
యదాఽపి మాతరి ఫలం తదాఽపి విధినాఽత్ర కిమ్ ।।
మాతృమానప్రమేయాదౌ తత్సిద్ధేర్విధినా వినా ।। ౬౭౩ ।।
అథాపి కార్యవిరహాత్సిద్ధార్థమనువాదకమ్ ।।
వచో నైవ ప్రమాణం స్యాత్తస్య మాన్తరసంగతేః ।। ౬౭౪ ।।
విధ్యర్థాఙ్గీకృతౌ త్వేతదనపేక్షం ప్రమాణతామ్ ।।
అశ్నుతే మాన్తరాభావాజ్జ్యోతిష్టోమాదివాక్యవత్ ।। ౬౭౫ ।।
వస్తు మాన్తరయోగ్యం చేద్విధౌ సత్యపి తత్తథా ।।
అథ తన్మాన్తరాయోగ్యం విధ్యభావేఽపి తత్తథా ।। ౬౭౬ ।।
కిం వాక్యస్యానువాదత్వం సిద్ధేఽర్థే మాన్తరేణ వా ।।
మితే తత్ర న పూర్వస్మిన్సిద్ధేఽప్యర్థేఽనువాదతా ।। ౬౭౭ ।।
మానాన్తరానధిగతం సిద్ధం వస్త్వవబోధయత్ ।।
మానం కిం నానపేక్షం స్యాత్పుమర్థశ్చ స్వరూపతః ।। ౬౭౮ ।।
పుంబుద్ధివిషయో హ్యర్థో మానాన్తరమపేక్షతే ।।
అభావాత్పురుషస్యేహ న తు సిద్ధోఽపి వైదికః ।। ౬౭౯ ।।
న చ సిద్ధత్వమాత్రేణ శఙ్క్యతే మాన్తరం క్వచిత్ ।।
శఙ్క్य़మానస్య మానస్య తుల్యా సాపేక్షతా యతః ।। ౬౮౦ ।।
న చ సాపేక్షతాఽప్యస్తి మితేర్మానత్వతః క్వచిత్ ।।
మాన్తరానవబుద్ధం హి బోధయన్మానముచ్యతే ।। ౬౮౧ ।।
మానాన్తరానపేక్షం చేన్మానం మేయం జ్ఞబోధయేత్ ।।
మానమేవ తదా తత్స్యాన్నాతోఽన్యన్మానలక్షణమ్ ।। ౬౮౨ ।।
అథ మానాన్తరాపేక్షం తన్మానం మేయబోధకమ్ ।।
ద్వయోరేకక్రియావేశాత్తథాఽప్యన్యానపేక్షతా ।। ౬౮౩ ।।
అథానధిగతాభావాదుత్తరస్యాప్రమాణతా ।।
తత్సద్భావాత్తు పూర్వస్య జ్ఞానస్యాస్తు ప్రమాణతా ।। ౬౮౪ ।।
మాతోఽనధిగతత్వస్య సిద్ధిః స్యాదథవాఽన్యతః ।।
స్వతో వా జ్ఞాతతాయాశ్చ కుతః సిద్ధిరితీర్యతామ్ ।। ౬౮౫ ।।
అజ్ఞాతత్వస్య మావ్యాప్తేః పూర్వమేవ ప్రసిద్ధితః ।।
తతశ్చ మానతః సిద్ధిర్నాజ్ఞాతత్వస్య కుత్రచిత్ ।। ౬౮౬ ।।
మానవ్యాప్తిక్షమం చేత్స్యాదజ్ఞాతత్వం ఘటాదివత్ ।।
వాస్తవం స్యాత్తదా రూపమజ్ఞాతం చ సదా భవేత్ ।। ౬౮౭ ।।
తథా సంశయమిథ్యాత్వబుద్ధ్యోరేష యథోదితః ।।
న్యాయో వాచ్యస్తతః సర్వో వ్యవహారో న సిధ్యతి ।। ౬౮౮ ।।
అజ్ఞాతత్వావిశేషేఽపి మానానాం యది మానతా ।।
జ్ఞాతస్యాజ్ఞాతతోఽన్యత్వాత్తత్ర స్యాత్కిం న మానతా ।। ౬౮౯ ।।
ఎకార్థోపనిపాతిత్వాత్సాపేక్షత్వం యదీష్యతే ।।
తథాచ సర్వమానానాం సాపేక్షత్వం ప్రసజ్యతే ।। ౬౯౦ ।।
ఎకస్యామపి సత్తాయాం సర్వాక్షాణాం ప్రమాణతా ।।
ద్రవ్యే త్వక్చక్షుషోస్తద్వత్ప్రసజ్యేతాప్రమాణతా ।। ౬౯౧ ।।
నియోగే లోకికే చాఽపి హరీతక్యాదిభక్షణే ।।
మానాన్తరాసంభవేన ప్రసజ్యేతానపేక్షతా ।। ౬౯౨ ।।
నైష దోషో నరజ్ఞానపూర్వికా వినియోగధీః।।
యేన లోకేఽస్త్యతోఽపేక్షా వేదే తు స్యాద్విపర్యయః ।। ౬౯౩ ।।
నైవం సత్యనపేక్షత్వం వచసః కార్యసంశ్రయాత్ ।।
పుంబుద్ధిపూర్వకత్వేన యతః సాపేక్షతోచ్యతే ।। ౬౯౪ ।।
నైవం నియోగనిష్ఠత్వాద్వేదే తేనానపేక్షతా ।।
సాపేక్షత్వం చ లోకే స్యాద్వినియోగప్రధానతః ।। ౬౯౫ ।।
నైవం శబ్దార్థయోరైక్యం యదా స్యాల్లోకవేదయోః।।
తదా న శక్యతే వక్తుం వైలక్షణ్యం తయోరితి ।। ౬౯౬ ।।
స్వరూపలాభః సిద్ధశ్చేత్స్వతో వా యది వాఽన్యతః ।।
స్వరూపేఽనుపయోగిత్వాన్న ప్రమణవ్యపేక్షణమ్ ।। ౬౯౭ ।।
అభివ్యక్తోఽథ సిద్ధోఽయం స్వతో వా యది వాఽన్యతః ।।
అభివ్యక్తస్య భూయోఽపి నిష్ఫలం మాన్తరేక్షణమ్ ।। ౬౯౮ ।।
తస్మాన్న సిద్ధ ఇత్యేవ సంభావ్యేత ప్రమాన్తరమ్ ।।
నరోక్తౌ మాన్తరాపేక్షా తేన మాన్తరసంభవః ।। ౬౯౯ ।।
క్రియాం వినా న సంసర్గః పదార్థానామథోచ్యతే ।।
క్రియైవాపేక్ష్యతాం తర్హి కిం న సిద్ధం విధిం వినా ।। ౭౦౦ ।।
క్రియా చాపేక్ష్యమాణాఽపి న యా కాచిదపేక్ష్యతే ।।
యోగ్యత్వహేతుతస్తర్హి సాఽస్త్యేవాస్యాదికా శ్రుతౌ ।। ౭౦౧ ।।
అకర్మకత్వాదస్యాదేర్న తావత్కర్మ విద్యతే ।।
అభూతభవనం చార్థే నిత్యత్వాదాత్మనశ్చ న ।। ౭౦౨ ।।
అసంసృష్టాత్మబోధిత్వాన్నాపి సంసర్గధీరతః ।।
స ఆత్మేత్యభిసంబన్ధాన్నాపి సత్తా సతోచ్యతే ।। ౭౦౩ ।।
శబ్దాద్యగోచరోఽర్థోఽతో లక్షణాపాశ్రయాచ్ఛ్రుతౌ ।।
సదిత్యాదిపదైరాత్మా సాక్షాన్నః ప్రతిపాద్యతే ।। ౭౦౪ ।।
యదాఽపి మానయోగ్యత్వం సత్త్వం తచ్చ ప్రతీయతే ।।
తదాఽపి వస్తుపరతా నాఽఽగమస్య విహన్యతే ।। ౭౦౫ ।।
మాన్తరేణాపి సంబద్ధమర్థం వాక్యం ప్రబోధయత్ ।।
మానతాం న జహాత్యేవ జగత్యాప్తవచో యథా ।। ౭౦౬ ।।
జ్ఞాతః సోఽర్థో మయేత్యత్ర నాఽఽప్తవాక్యం విహన్యతే ।।
మానాన్తరవ్యపేక్షత్వాద్విహన్యేతార్థనిశ్చితౌ ।। ౭౦౭ ।।
మాయోగేఽపి న మానత్వమనాప్తవచసః క్వచిత్ ।।
తేనాఽఽప్తవాక్యం మాయోగే మానాదర్థేఽపి నిష్ఠితమ్ ।। ౭౦౮ ।।
ఎవం చ సతి వేదాన్తా యది మానమలౌకికమ్ ।।
ప్రబోధయన్తి విధ్వస్తనిఖిలద్వైతగౌచరమ్ ।। ౭౦౯ ।।
కథం తేషామమానత్వం తదా స్యాదాప్తవాక్యవత్ ।।
అర్థసిద్ధిశ్చ మాసిద్ధౌ సిద్ధైవేతి న సాధ్యతే ।। ౭౧౦ ।।
కించ సిద్ధత్వసంబన్ధాదైకాత్మ్యే మాన్తరానుమా ।।
యథైవం కార్యతాయోగాన్నియోగేఽప్యనుమా న కిమ్ ।। ౭౧౧ ।।
నియోగస్యాపి కార్యత్వం ప్రేషణాధ్యేషణాదిభిః ।।
సమం తద్వర్త్మనైవాస్య సంబన్ధగ్రహణం యతః ।। ౭౧౨ ।।
పరాయత్తాత్మలాభత్వం నియోగస్యేహ కార్యతా ।।
కార్యైర్మాన్తరగమ్యైః సా న కథంచిద్విశిష్యతే ।। ౭౧౩ ।।
యత్త్వసాధారణం తస్య కార్యత్వమితి భణ్యతే ।।
లౌకికేష్వపి కార్యేషు తన్నేైవ వినివార్యతే ।। ౭౧౪ ।।
అథాసాధారణజ్ఞానపరిచ్ఛేద్యత్వమిష్యతే ।।
తచ్చ సర్వపదార్థానాం న దణ్డైర్వినివార్యతే ।। ౭౧౫ ।।
ప్రమాణాయత్తమేతావత్స్వప్రమేయావభాసనమ్ ।।
కార్యతాఽకార్యతావత్స్వప్రమేయావభాసనమ్ ।।
కార్యతాఽకార్యతా వాఽత్ర మేయాయత్తా, న మానతః ।। ౭౧౬ ।।
సిద్ధత్వహేతుకో యోఽపి దోష ఐకాత్మ్య ఉచ్యతే ।।
నియోగస్యాపి సంసిద్ధౌ స దోషో నాపనుద్యతే ।। ౭౧౭ ।।
యాగాదివిషయాసిద్ధ్యా న చాసౌ న ప్రసిధ్యతి ।।
విధ్యుక్తేస్తదసంసిద్ధౌ నిష్ఫలత్వం ప్రసజ్యతే ।। ౭౧౮ ।।
ఐకాత్మ్యవస్తుయాథాత్మ్యప్రకాశనపటీయతః ।।
వచసస్త్వతిరేకేణ కిం మానం తద్ధురం వహేత్ ।। ౭౧౯ ।।
మాత్రాదిసవ్యపేక్షం సద్యత్ర జ్ఞానం ప్రజాయతే ।।
తత్రైవ మాన్తరాపేక్షా న తు విధ్వస్తభేదకే ।। ౭౨౦ ।।
విధ్యర్థాధీనసంసర్గాః పదార్థా వైదికోక్తిషు ।।
లోకే మాన్తరసంసిద్ధసంసర్గా రచనాబలాత్ ।। ౭౨౧ ।।
రచనా చ పదార్థానాం వివక్షాపూర్వికైవ తు ।।
ప్రమాణాన్తరగమ్యేఽర్థే వివక్షా చ వ్యవస్థితా ।। ౭౨౨ ।।
ఎవం చ సతి వేేదాన్తవాక్యార్థప్రత్యయో భ్రమః ।।
ఉత్ఖాతవిధికో లోకే తోయబుద్ధిరివోషరే ।। ౭౨౩ ।।
ఇత్యుక్తే పరిహారాయ శృణు యద్భణ్యతేఽధునా ।। ౭౨౪ ।।
పదార్థసంగతేః కస్మాద్విధ్యధీనత్వమాదృతమ్ ।।
పదార్థాన్తరతత్రత్వం కస్మాద్ధేతోర్న కల్ప్యతే ।। ౭౨౫ ।।
సంసర్గశ్చేత్పదార్థానాం వినాఽపి విధినా భవేత్ ।।
అనర్థకో భవేదేవం విధిర్నిర్విషయత్వతః ।। ౭౨౬ ।।
నను దోషః సమానోఽయం విధేరన్యపదేష్వపి ।।
విశిష్టార్థావగత్యర్థం ప్రయుజ్యన్తేఽపరాణ్యపి ।। ౭౨౭ ।।
ఎవం సతి విధిః కస్మాన్నానర్థక ఇతీర్యతామ్ ।।
యోగక్షేమసమానత్వాదవిధ్యర్థపదాన్తరైః ।। ౭౨౮ ।।
ఉచ్యతే విధిశబ్దో హి మాన్తరాజ్ఞాతగోచరః।।
న తస్య విషయాక్షేపం ముక్త్వాఽన్యత్ర కృతార్థతా ।। ౭౨౯ ।।
మానాన్తరప్రసిద్ధార్థవాదిత్వాదనువాదకమ్ ।।
విధేరన్యపదం యస్మాన్నాఽఽక్షేపోఽతః ప్రతీయతే ।। ౭౩౦ ।।
అవ్యుత్పన్నేఽపి సంబన్ధే విధ్యర్థావగమస్తథా ।।
అథ విజ్ఞాతసంబన్ధం సిద్ధార్థం స్యాద్విధాయకమ్ ।। ౭౩౧ ।।
స్వధర్మం చ పదం జహ్యాత్సంబన్ధజ్ఞాననిహ్నుతౌ।।
తస్మాద్విజ్ఞాతసంబన్ధం పదం సర్వత్ర బోధకమ్ ।। ౭౩౨ ।।
ఇతోఽన్యథా కల్ప్యమానే సర్వం స్యాదసమఞ్జసమ్ ।।
వాక్యవాక్యార్థయోగశ్చేద్వాచ్యవాచకలక్షణః ।। ౭౩౩ ।।
తద్విశేషైకనిష్ఠత్వాన్న వః సంబన్ధధీర్భవేత్ ।।
న విశేషాన్తరే వృత్తిర్విశేషస్యాస్తి గోత్వవత్ ।।
నైరాకాఙక్ష్యేణ తత్సిద్ధేః సంబన్ధోఽతో న గృహ్యతే ।। ౭౩౪ ।।
సంబన్ధం మన్యతే యోఽపి శాబ్దబోధానుసారిణీమ్ ।। ౭౩౫ ।।
దృష్ట్వేహాం శ్రోతృగాం సోఽపి న సమ్యగభిమన్యతే ।।
శ్రోతృస్థకార్యలిఙ్గత్వాత్కథం శబ్దైకగోచరః ।। ౭౩౬ ।।
తస్యాపి శబ్దపూర్వత్వాదితి చేల్లిఙ్గపూర్వతః ।।
కస్మాన్న శబ్దబోధోఽపి హ్యనుమానపురఃసరః ।। ౭౩౭ ।।
నియోగ శబ్దతో బుద్ధ్వా యోఽపి శ్రోతా ప్రవర్తతే ।।
తస్యాప్యనుమితేరేవ శబ్దార్థప్రత్యయో భవేత్ ।। ౭౩౮ ।।
ప్రత్యక్షగమ్యకార్యేణ నియోగస్యానుమేయతః ।।
ప్రత్థక్షకార్యవత్తస్య లౌకికత్వం ప్రసజ్యతే ।। ౭౩౯ ।।
న చేత్కార్యం నియోగః స్యాత్కోఽర్థో యాగాదిసిద్ధితః ।।
సిద్ధవస్త్వవబోధత్వం విధేరపి తదా భవేత్ ।। ౭౪౦ ।।
ప్రాథమ్యం చాత్ర దుర్లక్ష్యం బీజతత్కార్యయోరివ ।।
శబ్దానుమానయోర్నాతః శబ్దప్రథమతేష్యతే ।। ౭౪౧ ।।
యద్వాఽనుమానమేవాత్ర శబ్దాత్పూర్వం హి యుజ్యతే ।।
నావిత్తసంగతిః శబ్దో గమకోఽతోఽనువాదకః ।। ౭౪౨ ।।
బుధ్యతే యోఽనుమానేన శబ్దబుద్ధం న వేత్తి సః ।
భిన్నే భిన్నేఽపి మేయే ధీర్నానువాదోఽన్యబోద్ధరి ।। ౭౪౩ ।।
ప్రవృత్తిహేతుమాత్రం చ ప్రవృత్త్యాఽత్రానుమీయతే ।।
లోకికేనాపి తత్సిద్ధేర్నాస్తి మానమలౌకికే ।। ౭౪౪ ।।
కార్యబుద్ధ్యైవ సంవ్యాప్తిః ప్రవృత్తేర్న చ గమ్యతే ।।
సర్పాదివస్తుబోధేఽపి ప్రవృత్తిర్వీక్ష్యతే యతః ।। ౭౪౫ ।।
పుంస్ప్రవృత్తేః ఫలం కార్యం విధ్యర్థశ్చాపి కారణమ్ ।।
ప్రవృత్తిహేతుర్న ఫలం భవతైవాభిధీయతే ।। ౭౪౬ ।।
అపసర్ప్యస్య సర్పాదేర్న చ కార్యం ఫలం మతమ్ ।।
అమర్థాభావమాత్రత్వాన్నచాభావః ఫలం క్వచిత్ ।। ౭౪౭ ।।
నియోగోఽథ ప్రమారూపో విధిశబ్దప్రకాశితః ।।
మానాన్తరానపేక్షః సన్నాక్షేపకతయా ప్రమా ।। ౭౪౮ ।।
ఆక్షేప్తృత్వం న శబ్దోత్థం న చ మానాన్తరాత్తథా ।।
అవ్యుత్పన్నప్రవృత్తిశ్చేత్యుక్తదోషప్రసఙ్గతః ।। ౭౪౯ ।।
స్వాభ్యుపేతనయస్యైవ త్యాగః ప్రాప్నోత్యనీప్సితః ।।
ప్రామాణ్యం చాస్య యత్రేష్టం శ్రుతేస్తత్రాస్త్వనేన కిమ్ ।। ౭౫౦ ।।
క్వ చేష్టమస్య మానత్వం న యాగాదౌ స్వశబ్దమే ।।
లోకికోఽపి న సంసర్గో విధ్యాయత్తః స్థితో యతః ।।
విధ్యభావే హి సంసర్గః శ్రోతురస్త్యవిధావపి ।। ౭౫౧ ।।
ఫలసాధనశక్తిశ్చేద్విధ్యాయత్తా భవిష్యతి ।।
నైవం తత్రాపి శబ్దస్య సామర్థ్యం కేన వార్యతే ।। ౭౫౨ ।।
తస్మాదితరతుల్యత్వాన్న విధ్యర్థనిబన్ధనః ।।
సంసర్గః స్యాత్పదార్థానాం సుస్థమేవం విధిం వినా ।। ౭౫౩ ।।
తస్మాత్సర్వపదార్థానామాకాఙ్క్షాయోగ్యసంనిధేః ।।
పరస్పరాభిసంబన్ధాద్విశిష్టార్థావబోధితా ।। ౭౫౪ ।।
ననూత్పత్తివిధిర్యద్వత్కర్మబోధే వ్యవస్థితః ।।
ఆత్మజ్ఞానవిధిస్తద్వదాత్మబోధేఽవతిష్ఠతామ్ ।। ౭౫౫ ।।
కర్మాధికారవచ్చాత్ర ప్రవృత్తిరపి సేత్స్యతి ।।
అప్రవృత్తప్రవృత్తిశ్చ తథా బుద్ధార్థబోధనమ్ ।। ౭౫౬ ।।
ఎవం విధిమిహేచ్ఛన్తి విధ్యయోగ్యేఽపి వస్తుని ।।
విధిరాగవశాత్కేచిత్తాన్ప్రతీదమథోచ్యతే ।। ౭౫౭ ।।
కర్మస్వరూపబోధే హి వ్యాపారో నేష్యతే విధేః ।।
కిం తూత్పన్నస్య సాపేక్ష్యాదధికారేణ సంగతిః ।। ౭౫౮ ।।
అధికారప్రవేశిత్వం నాఽఽత్మజ్ఞానస్య యుజ్యతే ।।
యస్యాధికారసంబన్ధః స ఆత్మా న విధీయతే ।। ౭౫౯ ।।
వ్రీహ్యాదివిషయం యద్వద్యత్నేనాపి నిరూపితమ్ ।।
ప్రత్యక్షం నాధికారానుప్రవేశంం ప్రతిపద్యతే ।। ౭౬౦ ।।
అన్యోఽప్యనుభవోపాయో మననధ్యానలక్షణః ।।
సోపాయో విహితోఽస్త్యేవ ప్రతిపత్తివిధిం వినా ।। ౭౬౧ ।।
దర్శనస్య విధేయత్వాత్తత్సంబన్ధోపలక్షితః ।।
ప్రసంఖ్యానాత్మకోఽత్రాపి ప్రయత్నోఽనుభవంం ప్రతి ।। ౭౬౨ ।।
శమాద్యఙ్గాన్వితః సర్వమాత్మేతిస్తుతిభూషణః ।।
మననాద్యర్థవత్త్వాయ పశ్యేదితి విధీయతే ।। ౭౬౩ ।।
పశ్యేదితి ప్రయత్నశ్చేత్ఫలం స్యాద్దర్శనం తదా ।।
లక్షణం న ప్రయత్నస్య లక్షణం చేత్కథం ఫలమ్ ।। ౭౬౪ ।।
లోకే దర్శనసంబద్ధం ప్రసంఖ్యానం సమీక్షితమ్ ।।
వేదేఽపి కిం తథా తత్స్యాన్న వాఽతస్తద్విధీయతే ।। ౭౬౫ ।।
సామాన్యేనౌషధం యద్వజ్జ్వరనాశోపలక్షితమ్ ।।
దృష్టం కష్టజ్వరేఽప్యేవం విశేషేణోపదిశ్యతే ।। ౭౬౬ ।।
అప్యజ్ఞాతఫలం సాక్షాన్మాన్తరైర్విధిసంశ్రయాత్ ।।
అభావనిశ్చయాభావాత్ప్రసంఖ్యానం ఫలాయ నః ।। ౭౬౭ ।।
పశ్చాదావేవమేవ స్యాత్సందిగ్ధేఽపి వినిశ్చయః ।।
ఖపుష్పే త్వనుపాయత్వాన్నిశ్చయోఽస్తి విపర్యయే ।। ౭౬౮ ।।
ఎవం కేచిద్వ్యవస్థాప్య ప్రసంఖ్యానవిధిం పునః ।।
ఐకాత్మ్యజ్ఞానతాత్పర్యం తస్యాపీచ్ఛన్తి యుక్తిభిః ।। ౭౬౯ ।।
విధిస్వాతత్రయపక్షే హి కిలైకాత్మ్యం న సిధ్యతి ।।
తచ్ఛాస్రం విధినిష్ఠత్వాన్న స్వరూపేఽర్థవాదతః ।। ౭౭౦ ।।
అపి శాస్రాత్ప్రపన్నోఽస్మిన్పారోక్ష్యానపహారతః ।।
తత్సాక్షాత్కరణాయైవ ప్రసంఖ్యానం విధీయతే ।। ౭౭౧ ।।
మానేన విషయాసిద్ధౌ తద్దిదృక్షావియోగతః ।।
ప్రసంఖ్యానవిధిర్న స్యాత్సహాపి మననాదిభిః ।। ౭౭౨ ।।
శ్రుతేర్జ్ఞాతాత్మవృత్తాన్తోఽననుభూతమపి స్వకమ్ ।।
స్థానకం వాఞ్ఛతః శాస్రాత్ప్రసంఖ్యానం విధీయతే ।। ౭౭౩ ।।
స్వవ్యాపారముఖేనైవ శాస్రం స్వార్థావబోధకృత్ ।।
న తు వ్యాపారవిరహాన్నాతో ద్వికరతా శ్రుతేః ।। ౭౭౪ ।।
స్వవ్యాపారతిరోధానం కారకాణాం న చ స్థితమ్ ।।
తస్మాదైకాత్మ్యతాత్పర్యే ప్రసంఖ్యానాది సుస్థితమ్ ।। ౭౭౫ ।।
బోధయిత్వాఽపి చైకాత్మ్యం నాన్తరా పర్యవస్యతి ।।
ఆ పుమర్థావధేః శాస్రమప్రామాణ్యభయాత్స్ఫుటమ్ ।। ౭౭౬ ।।
పరోక్షవృత్త్యా శబ్దో హి వదన్స్వార్థం స్వభావతః ।।
సంభావయన్ప్రమాణత్వం యుక్తిం స్వీకృత్య వర్తతే ।। ౭౭౭ ।।
యాథాత్మ్యావగమేఽశక్తా ధూమోఽగ్నావివ సాఽపి చ ।।
స్వీకృత్యైవ ప్రసంఖ్యానం యుక్తిర్వస్తుని వర్తతే ।। ౭౭౮ ।।
ఇత్యాదివర్త్మనా శాస్రం సాక్షాద్వస్తు ప్రసాధయత్ ।।
విధిం ప్రతి ప్రధానత్వం స్వీకృత్యాభ్యేతి మానతామ్ ।। ౭౭౯ ।।
సంసర్గకల్పనాశూన్యమప్యైకాత్మ్యం ప్రబోధయేత్ ।।
అనయైవ దిశా శాస్త్రం సంసృష్టార్థాభిధాయ్యపి ।। ౭౮౦ ।।
యతో వాచో నివర్తన్త ఇతి శ్రుత్యైవ దర్శితమ్ ।।
వ్యపాస్తాశేషసంసర్గకల్పనం బ్రహ్మ నిర్భయమ్ ।। ౭౮౧ ।।
శాస్త్రేణానభిధానే తు నియోగేఽపి న యుజ్యతే ।।
ప్రవేశో విషయత్వేన తుల్యం చోద్యమతో ద్వయోః ।। ౭౮౨ ।।
విధిం వినా శ్రుతైకాత్మ్యస్తదర్థానుభవాదృతే ।।
ఉపాయాజ్ఞతయా కుర్యాత్తచ్ఛాస్రస్యార్థవాదతామ్ ।। ౭౮౩ ।।
విధినిష్ఠేంఽపి శాస్రే స్యాదసిద్ధేర్వస్తునో మితేః ।।
దేవతాధ్యానవత్కల్ప్యం ఫలమైకాత్మ్యవేదనమ్ ।। ౭౮౪ ।।
ప్రతిపన్నాత్మయాథాత్మ్యః ప్రసంఖ్యానాది నేక్షతే ।।
అజ్ఞస్తు శ్రావితోఽప్యస్మాద్వినా నాఽఽప్నోతి తత్ఫలమ్ ।। ౭౮౫ ।।
శాస్రేఽస్మిన్వస్తునిష్ఠేఽపి ప్రసంఖ్యానవిధిం వినా ।।
పుమర్థో లభ్యతే నైవేత్యసావపి సమాశ్రితః ।। ౭౮౬ ।।
నాన్వయవ్యతిరేకాభ్యామైకాత్మ్యానుభవో భవేత్ ।।
తత్సిద్ధావేవ తౌ స్యాతాం స చ తాభ్యామితి శ్రయః ।। ౭౮౭ ।।
యథైవ విశ్వజిద్యాగపదే స్వార్థానుపాలనమ్ ।।
కుర్వతీ స్వర్గకామేన గచ్ఛతః సహ మానతామ్ ।। ౭౮౮ ।।
తథైవ శాస్రతద్యుక్తీ స్వాభిధేయార్థపాలనమ్ ।।
కుర్వత్యై మానతాం యాతః ప్రసంఖ్యానేన నాన్యథా ।। ౭౮౯ ।।
ఎవమైకాత్మ్యతాత్పర్యే శాస్రస్యేష్టేఽపి యుక్తిభిః ।।
కేేచిత్కర్యమపీచ్ఛన్తి తదర్థం, తన్న యుజ్యతే ।। ౭౯౦ ।।
ప్రమాత్రాదిత్రయం యస్మాత్సంవిన్మాత్రవపుర్భుతః ।।
సిద్ధాయతేఽప్రసిద్ధం సత్తత్సిద్ధౌ కిమపేక్షతే ।। ౭౯౧ ।।
పరోక్షమపి సద్వస్తు యత్సాక్ష్యాత్మస్వరూపతః ।।
సాక్షాదాత్మేవ చాఽఽభాతి తస్మిన్పారోక్ష్యధీః కథమ్ ।। ౭౯౨ ।।
అప్యజ్ఞానాది నిఃశేషప్రమేయవ్యవధానకృత్ ।।
స్వతః ప్రసిద్ధాత్సంసిధ్యేత్తదసిద్ధిః కుతో భవేత్ ।। ౭౯౩ ।।
స్వమహిమ్నైవ యః సిద్ధః సర్వప్రత్యక్తమశ్చ యః ।।
తత్తమోహతితః కార్యం కిమన్యత్తత్ప్రమాణజమ్ ।। ౭౯౪ ।।
మాత్రాదిత్రయహానేఽపి హానసాక్షితయేక్ష్యతే ।।
యేనాసావవిలుప్తాక్షస్తత్పారోక్ష్యం కథం భవేత్ ।। ౭౯౫ ।।
నియోగపక్షమాశ్రిత్య విధ్యర్థాసంభవో యథా ।।
ఐకాత్మ్యసిద్ధౌ యత్నేన తథాఽత్ర ప్రతిపాద్యతే ।। ౭౯౭ ।।
ఐకాత్మ్యస్య స్వతో ముక్తేరజ్ఞానాత్తస్య బద్ధతా ।।
సాధ్యేఽర్థే సాధనాపేక్షా సిద్ధే తన్న వ్యపేక్షతే ।। ౭౯౮ ।।
తమోమాత్రాన్తరాయత్వాదైకాత్మ్యాఖ్యస్య వస్తునః ।।
అసాధ్యసాధనే తస్మిన్కాఽపేక్షా భావనాం ప్రతి ।। ౭౯౯ ।।
యదాఽనుభవకామస్య కార్యం సాధ్యం ప్రతీయతే ।।
ప్రసంఖ్యానే తదైకాత్మ్యతాత్పర్యం కథముచ్యతే ।। ౮౦౦ ।।
కార్యం చాన్యపరం చేతి ద్వయమేతద్విరుధ్యతే ।।
సాధ్యం హి సర్వదా కార్యమన్యత్తస్య ప్రసిద్ధయే ।। ౮౦౧ ।।
విశేషణం నియోజ్యస్య భవన్ననుభవః ఫలమ్ ।।
విషయః సత్ప్రసంఖ్యానమనుభూతేర్న సాధనమ్ ।। ౮౦౨ ।।
భావార్థవిషయం కార్యం ప్రసంఖ్యానే కథం భవేత్ ।।
ఆవృత్తిర్హి ప్రసంఖ్యానం శబ్దయుక్త్యోరితి స్థితమ్ ।। ౮౦౩ ।।
అథ శ్రవణభావార్థవిషయం కార్యమిష్యతే ।।
తదా శ్రవణమేవ స్యాద్విశిష్టో విషయస్తవ ।। ౮౦౪ ।।
దాక్షాయణాదావావృత్తేర్యత్రాపి ఫలముచ్యతే ।।
సగుణాత్పైర్ణమాసాదేః ఫలం తత్రాపి నో గుణాత్ ।। ౮౦౫ ।।
గుణో యత్రాపి దధ్యాదిః కార్యావచ్ఛేదకో మతః।।
ధాత్వర్థావేశతః సోఽపి ప్రాప్తే చాస్మిన్న తు స్వతః ।। ౮౦౬ ।।
శ్రవణాదేర్న చ ప్రాప్తిర్గుణాన్న చ ఫలం శ్రుతమ్ ।।
పశ్యేదితి హి ధాత్వర్థః కేవలో విషయః శ్రుతః।। ౮౦౭ ।।
నాపి తల్లక్షితావృత్తిర్విధేయా శ్రుతహానతః ।।
కార్యం యన్నాపి భావార్థాత్తదావృత్తిగుణాత్కథమ్ ।। ౮౦౮।।
స్వయం ప్రబోధితేఽప్యర్థే యది యుక్త్యాద్యపేక్షతే ।।
శాస్రం సాపేక్షమేవం స్యాత్స్వతః ప్రామాణ్యవర్జనాత్ ।। ౮౦౯ ।।
యుక్త్యాది మాన్తరం నో చేన్మానాంశత్వేన తత్స్థితేః ।।
సంభూయ పాదాః సర్వేఽపి హ్యైకాత్మ్యం బోధయన్తి నః ।। ౮౧౦ ।।
న సంభూయ యతః పాదాస్తైలవర్త్యగ్నయో యథా ।।
మితేః స్వరూపలాభాయ న తు మేయోపలబ్ధయే ।। ౮౧౧ ।।
సంభూయ యది సర్వాణి ఫలమేకం ప్రతన్వతే ।।
ప్రత్యేకం ప్రమితేర్వృద్ధిరిత్యేతస్యాత్తదా మృషా ।। ౮౧౨ ।।
సంభూయ ఫలకారిత్వం క్రియాకారకసంగతేః ।।
స్వరూపలాభతో నాన్యదభివ్యక్తావపేక్షతే ।। ౮౧౩ ।।
తైలవర్త్యగ్నయో యస్మాత్ప్రదీపోత్పత్తికారణమ్ ।।
లబ్ధాత్మలాభో దీపోఽర్థం స్వయమేవ ప్రకాశయేత్ ।। ౮౧౪ ।।
శబ్దేన జ్ఞాప్యతే యద్వత్తథైవ యది యుక్తిభిః।।
వ్యర్థతాఽథ విశేషశ్చేత్సంప్రాప్తా భిన్నమానతా ।। ౮౧౫ ।।
స్వప్నాదియుక్తిభిశ్చేత్తల్లౌకికీభిః ప్రసాధ్యతే ।।
అవైదికం భవేద్వస్తు స్యాచ్చ శాస్రానువాదతా ।। ౮౧౬ ।।
వైదికత్వేఽపి యుక్తీనామాగమార్థప్రబోధతః ।।
అనువాదత్వమేవ స్యాత్స్యాచ్చ శాస్రాదభిన్నతా ।। ౮౧౭ ।।
ఆవృత్తిశ్చ ప్రసంఖ్యానం కుర్యాత్సాతిశయం కథమ్ ।।
న హ్యావృత్తౌ ప్రమాణస్య ప్రమేయేఽతిశయో యతః ।। ౮౧౮ ।।
యత్రాపి చాన్ధకారాదిదోషాత్క్రమవినిశ్చయః ।।
తత్రాపి భిన్నమేయత్వాన్నైవ సంభూయమానతా ।। ౮౧౯ ।।
పూర్వం వస్త్వతి విజ్ఞానం ప్రాణ్యయం మానుషస్తథా ।।
పురుషోఽయమథ శ్యామో డిత్థ ఇత్యర్థభిన్నతా ।। ౮౨౦ ।।
పరిచ్ఛేదఫలత్వం హి మానత్వం తచ్చ భిద్యతే ।।
తదభావే తు పూర్వేషాముత్తరస్యైవ మానతా ।। ౮౨౧ ।।
అథ మేయప్రభేదేఽపి ప్రమాణైకత్వమిష్యతే ।।
వస్తుగ్రాహితయాఽక్షాదేరైకార్థ్యేఽభిన్నమానతా ।। ౮౨౨ ।।
సాధ్యమానం ప్రసంఖ్యానం యాగవత్సాధయేత్ఫలమ్ ।।
కారకం జ్ఞాపకం శాస్రం తయోః స్యాదేకతా కథమ్ ।। ౮౨౩ ।।
ప్రమాతాఽఽత్మా న మానాశో యద్యయం వ్యావహారికః ।।
పరశ్చేత్స ప్రమేయః స్యాత్కథం చానుభవః ఫలమ్ ।। ౮౨౪ ।।
స్వరూపంం యద్యసాధ్యం తస్త్వాతన్త్ర్యేణ ప్రసిద్ధితః ।।
తజ్జ్ఞానం చేత్ప్రమాణం తత్తచ్చ శాస్రాన్న కార్యతః ।। ౮౨౫ ।।
శాస్రమావర్త్యమానం హి స్వభావం నైవ ముఞ్చతి ।।
పరోక్షవృత్తిర్యుక్తిశ్చ కథం తే మితివర్ధనే ।। ౮౨౬ ।।
ప్రమితేశ్చ ప్రమేయస్య వృద్ధౌ వృద్ధిః స్వతో న హి ।।
తస్య వృద్ధిర్మితేర్వృద్ధావిత్యన్యోన్యసమాశ్రయః ।। ౮౨౭ ।।
ఉత్పాద్యాపి మితిం శాస్రం యది యుక్త్యాద్యపేక్షతే ।।
స్వర్గాదావేవమేవ స్యాత్సాపేక్షం చ భవేత్తదా ।। ౮౨౮ ।।
వ్యపాస్తానర్థసందర్భమాత్మానమవగచ్ఛతః ।।
కిమాప్యమధికం శాస్రాద్యేన యుక్త్యాద్యపేక్షతే ।। ౮౨౯ ।।
కా వా యుక్తిః ప్రదీపస్య సర్పాద్యాకమ్పనాశనమ్ ।।
రజ్జ్వాదితత్వవిజ్ఞానం కుర్వతః స్వేన తేజసా ।। ౮౩౦ ।।
గుణప్రధానభావో హి వినా నైవైకవాక్యతామ్ ।।
వస్తుకార్యార్థతాత్పర్యభేదాన్నాపీహ సా భవేత్ ।। ౮౩౧ ।।
న చ ప్రయోజనైకత్వలక్షణాఽత్రైకవాక్యతా ।।
అఙ్గప్రధనావద్యేన కల్పేతాత్రైకవాక్యతా ।। ౮౩౨ ।।
స్వతఃసిద్ధస్య మోక్షస్య న సాధ్యముపకారకమ్ ।।
న చాన్యథాఽఙ్గతా దృష్టా ప్రధానానుపకారిణః ।। ౮౩౩ ।।
ఆత్మలాభే న శాస్రం చ నిత్యత్వాత్కార్యమీక్షతే ।।
స్వతోభిధానశక్తత్వాన్నాపి చైకాత్మ్యబోధనే ।। ౮౩౪ ।।
ప్రసంఖ్యానే చ శాస్రార్థే సకృదేవ కృతే భవేత్ ।।
ఐకాత్మ్యానుభవో నో చేద్విసంవాదాదమానతా ।। ౮౩౫ ।।
న చాత్ర చోదితః కాలః సంఖ్యా వా యేన నిశ్చయః ।।
తద్ద్వారేణ భవేన్నాపి సందిగ్ధే స్యాత్పవర్తనమ్ ।। ౮౩౬ ।।
ఆరుహ్యాప్యథవా దూరం విసంవాదపరాఙ్యుఖః।।
యత్కించిత్కామతః కుర్యాదకృతార్థోఽపవా పతేత్ ।। ౮౩౭ ।।
అదృష్టఫలతా వాఽపి కల్ప్యాఽగ్నిష్టోమవద్భవేత్ ।।
కర్మాఙ్గతా వా క్ల్ప్యా స్యాదుద్గీథవిధివత్తదా ।। ౮౩౮ ।।
తతశ్చ ప్రాతిలోమ్యేన కార్యం స్యాచ్ఛాస్రబాధనాత్ ।।
అశ్రద్ధా చ ముముక్షూణాం కార్యబాధోఽపి చ స్థితః ।। ౮౩౯ ।।
వస్తుతత్త్వానపేక్షత్వాత్కార్యమాత్రప్రధానతా ।।
శాస్రాచ్చ వస్తునోఽలాభాత్కార్యం కింవిషయం భవేత్ ।। ౮౪౦ ।।
యది తద్వస్తుయాథాత్మ్యం శాస్రం న ప్రతిపాదయేత్ ।।
వస్త్వసిద్ధేస్తతః కార్యప్రాధాన్యాదర్థవాదతా ।। ౮౪౧ ।।
అథైకాత్మ్యార్థనిష్ఠం సచ్ఛాస్రం స్యాత్ప్రతిపాదకమ్ ।।
ఆపరోక్ష్యాత్తదా కార్యం వ్యర్థం పారోక్ష్యహానికృత్ ।। ౮౪౨ ।।
శాస్రాత్కథం చ తత్సిద్ధిర్యాథాత్మ్యానవబోధకాత్ ।।
నానశ్వరూపే సిద్ధేఽపి గవ్యశ్వస్య ప్రసిద్ధతా ।। ౮౪౩ ।।
శాస్రాచ్ఛ్రవణమాత్రేణ కార్యాచ్చానుభవో యది ।।
వస్తున్యనిశ్చితే వార్తా సాఽర్థవాదేఽపి దృశ్యతే ।। ౮౪౪ ।।
తతశ్చ కార్యనిష్ఠత్వం ముధైవ పరివర్జితమ్ ।।
సంపత్పరం భవేచ్ఛాస్రం వస్తుతాత్పర్యవర్జనాత్ ।। ౮౪౫ ।।
న చాప్యాఖ్యాయికారూపమనుగ్రాహ్యం శ్రుతౌ మతమ్ ।।
ఆదిమత్త్వాదిదుష్టత్వాత్పుమర్థత్వేన వర్ణ్యతే ।। ౮౪౬ ।।
పౌనరుక్త్యభయాచ్చాత్ర యద్యర్థాన్తరకల్పనమ్ ।।
ఐకాత్మ్యోక్తౌ విధిర్వ్యర్థ ఇతి ద్వైతప్రకల్పనమ్ ।। ౮౪౭ ।।
న చ మానేన విషయే బోధితేఽన్వేషణం పునః ।।
కార్యముక్త్యోః క్వచిదృష్టం స్వతఃప్రామాణ్యబాధనాత్ ।। ౮౪౮ ।।
ప్రత్యక్షేణ ఘటే బుద్ధే కా యుక్తిః కార్యమేవ వా ।।
అదుష్టకారణత్వం షేత్సిద్ధం వేదే నృవర్జనాత్ ।। ౮౪౯ ।।
ప్రత్యక్షాదివిరోధశ్చ కార్యపక్షేఽపి తు స్థితః ।।
ఐకాత్మ్యానుభవో హి స్యాత్కథమక్షాదిబాధనాత్ ।। ౮౫౦ ।।
తన్నిషేధాత్తు యా సిద్ధిర్న సా కార్యప్రసాదతః ।।
ప్రమాణాదేవ శాస్రాత్సా న మేయాత్కార్యతో భవేత్ ।। ౮౫౧ ।।
కా వా కార్యేఽస్తి తే యుక్తిః శాస్రం చేదుభయోః సమమ్ ।।
అజ్ఞాతజ్ఞాపనాదన్యచ్ఛాస్రాన్నేతి పురోదితమ్ ।। ౮౫౨ ।।
పుమర్థం ప్రతిపాద్యాపి ప్రకృత్యైవ శ్రుతిః పునః ।।
తమేవ యుక్తిభిః సార్ధం వదన్తీ స్వార్థమీక్షతే ।। ౭౫౩ ।।
నైతావతాఽపరాధేన యుక్తయో మానకారణమ్ ।।
శబ్దమాత్రాదసంసిద్ధేరనపేక్షత్వహానతః ।। ౮౫౪ ।।
న వాయోః క్షిప్రకారిత్వాచ్ఛ్వేతాలమ్భో విభూతయే ।।
విధ్యుద్దేశాత్తు తత్సిద్ధేః శైఘ్రయం తూక్తం ప్రవృత్తయే ।। ౮౫౫ ।।
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తేభ్యో యది నామాతిరేకతః ।।
వ్యక్తిభ్యో గోత్వవద్దృష్టం బ్రహ్మత్వేఽస్య కిమాగతమ్ ।। ౮౫౬ ।।
అసిద్ధం శాస్రయుక్తిభ్యామావృత్త్యాఽపి న సిధ్యతి ।।
నైవ హ్యావర్తనం హేతుః ప్రామాణ్యేఽన్యేష్వనీక్షణాత్ ।। ౮౫౭ ।।
న చేదృశం ప్రమాణత్వం దృష్టమన్యత్ర కుత్రచిత్ ।।
అన్యాదృక్షప్రమాణస్య న చ నాస్త్యత్ర సంభవః ।। ౮౫౮ ।।
అలౌకికార్థవాదిత్వాదాత్మబ్రహ్మభిధానయోః ।।
సంబన్ధాగ్రహణాదాత్మా బ్రహ్మేతి కథముచ్యతే ।। ౮౫౯ ।।
జ్ఞాతార్థసంగతిః శబ్దో వాక్యార్థావగమక్షమః ।।
బ్రహ్మాత్మార్థప్రసిద్ధౌ చ లోకాన్మానప్రవేశితా ।। ౮౬౦ ।।
నాఽఽత్మన్యేవాఽఽత్మశబ్దస్య ప్రయోగాత్స్యాదలైకికః ।।
బ్రహ్మార్థేఽపి మహత్త్వేన ప్రసిద్ధో వ్యవహారతః ।। ౮౬౧ ।।
ఎవం పదాత్పరిజ్ఞాతే పదార్థే లోకమానతః ।।
వాక్యార్థేఽతీన్ద్రియో వేదే వాక్యాత్కేన నివర్త్యతే ।। ౮౬౨ ।।
అపూర్వదేవతాస్వర్గపదార్థేష్వపి లోకతః ।।
సిద్ధేష్వతీన్ద్రియోఽప్యర్థో వాక్యాదేవావగమ్యతే ।। ౮౬౩ ।।
నాపేక్షాపూరణాశక్తేః ప్రయోగే సమవాయితా ।।
పదానాం సపదార్థానాం వాక్యాద్వ్యవహృతిర్యతః ।। ౮౬౪ ।।
వాక్యార్థాయైవ వాక్యం హి సర్వదైవ ప్రయుజ్యతే ।।
వ్యవహారేషు వుద్ధానాం సంబన్ధస్తత్ర గృహ్యతే ।। ౮౬౫ ।।
భాగాన్తరప్రవేేశేన భాగత్యాగేన చ స్ఫుటమ్ ।।
వాక్యవాక్యార్థయోర్భేదే పదార్థానాం నిమిత్తతా ।। ౮౬౬ ।।
యద్భాగస్యాఽఽగమాద్యోఽర్థభాగః స్యాదధికః క్వచిత్ ।।
తస్య భాగస్య భాగోఽసౌ నిమిత్తం స్యాన్న తు ప్రమా ।। ౮౬౭ ।।
అత ఎవ సభాగత్వం వాక్యవాక్యార్థయోర్మతమ్ ।।
వాచకత్వేఽపి వాక్యస్య సంసృష్టార్థాభిధానతః ।। ౮౬౮ ।।
తతశ్చైవం సమూహస్య వాచకత్వమవస్థితమ్ ।।
భగవత్త్వం చ సంసిద్ధం వాక్యవాక్యార్థయోరతః ।। ౮౬౯ ।।
ఎవం చ లోకతః సిద్ధో వాక్యార్థః స్యాచ్ఛ్రుతావపి ।।
లౌకికా ఎవ శబ్దార్థా న్యాయేనోక్తాః శ్రుతౌ యతః ।। ౮౭౦ ।।
నృవివక్షావ్యవాయేన లోకే శఙ్కా భవేదపి ।।
వేదే త్వపౌరుషేయత్వాత్సాక్షాత్స్వార్థే ప్రమాణతా ।। ౮౭౧ ।।
న చ కార్యపరత్వేఽపి పదానాం సంహతిః స్థితా ।।
అన్యత్రావగమో న స్యాత్సంబన్ధజ్ఞానవర్జనాత్ ।। ౮౭౨ ।।
యథా చ కార్యే తాత్పర్యం కార్యం చాపి న విద్యతే ।।
పూర్వమేవ తథాఽస్మాభిర్యుక్తిభిః సంప్రసాధితమ్ ।। ౮౭౩ ।।
అనాదివృద్ధవ్యవహృద్వ్యుత్పత్త్యైవ చ తస్త్థితేః ।।
శబ్దస్యార్థేన సంబన్ధ ఆదిమత్తా న శఙ్క్యతే ।। ౮౭౪ ।।
ప్రథమశ్రవణే యత్ర న శబ్దార్థావధారణమ్ ।।
తత్రావ్యుత్పన్నతా హేతుః శబ్దానాం న త్వశక్తితా ।। ౮౭౫ ।।
చక్షుర్ద్రష్ట్రపి బాహ్యం హి న ప్రకాశం వినాఽర్థదృక్ ।।
నైతావతాఽస్య సామర్థ్యం హన్యతేఽన్యస్య వా భవేత్ ।। ౮౭౬ ।।
వ్యుత్పత్త్యా న చ సంబన్ధః క్రియతే హ్వ్యర్థశబ్దయోః ।।
అవస్థితే హి సంబన్ధే వృద్ధేభ్యోఽసౌ ప్రజాయతే ।। ౮౭౭ ।।
సంబన్ధకరణాశక్తేస్తత్కర్తుశ్చాస్మృతేరపి ।।
తద్వినా వ్యవహారాచ్చ సిద్ధా సంబన్ధనిత్యతా ।। ౮౭౮ ।।
జీర్ణకూపాదివత్కర్తుర్యదప్యస్మరణం న తత్ ।।
అభావగమకం నాపి సంబన్ధేనాస్య తుల్యతా ।। ౮౭౯ ।।
క్వచిజ్జ్ఞాతేషు దూరాదికారణే సంశయోఽపి చ ।।
నాత్యన్తానుపలబ్ధేషు త్వభావోఽతోఽస్య నిశ్చితః ।। ౮౮౦ ।।
సంనికృష్టార్థసంసృష్టస్వార్థమాత్రాభిధానతః ।।
తస్మాత్సిద్ధోఽన్ర వాక్యార్థో లోకే వేదే ప్రమాణవాన్ ।। ౮౮౧ ।।
అతోఽవబోధకత్వేన దుష్టకారణవర్జనాత్ ।।
అబాధాచ్చ ప్రమాణత్వం వస్తున్యక్షాదివచ్ఛ్రుతేః ।। ౮౮౨ ।।
పురుషార్థోపదేష్ట్టత్వాద్యద్వత్కార్యే ప్రమాణతా ।।
తథైకాత్మ్యే విశేషాద్వా పుమర్థతిశయత్వతః ।। ౮౮౩ ।।
పుమానిష్టస్య సంప్రాప్తిమనిష్టనస్య చ వర్జనమ్ ।।
ఇచ్ఛన్నపేక్షతే యోగ్యముపాయమపి తత్పరః ।। ౮౮౪ ।।
గ్రామాది కించిదప్రాప్తం ప్రాప్తుమిష్టమిహేచ్ఛతి ।।
హేమాది విస్మృతం కించిత్కరస్థమపి లిప్సతే ।। ౮౮౫ ।।
పరిహార్యే తథాఽనిష్టం కణ్టకాది జిహాసతి ।।
రజ్జ్వాం సర్పాది కించిచ్చ త్యక్తమేవ జిహాసతి ।। ౮౮౬ ।।
నియతోపాయసాధ్యత్వాదవాప్యపరిహార్యయోః ।।
విధితః ప్రతిషేధాచ్చ సాధనాపేక్షతా భవేత్ ।। ౮౮౭ ।।
అజ్ఞానాన్తరితత్వేన సంప్రాప్తత్యక్తయోః పునః ।।
యాథాత్మ్యజ్ఞానతో నాన్యత్పురుషార్థాయ కల్పతే ।। ౮౮౮ ।।
అశేషానర్థవిచ్ఛేదం వాఞ్ఛతః శ్రుతితః శ్రుతేః ।।
త్వం బ్రహ్మేతి హతాశేషక్లేశో మోహప్రహాణతః ।। ౮౮౯।।
వేదస్య సిద్ధే ప్రామాణ్యే హ్యజ్ఞాతార్థావబోధతః ।।
కార్యే యథా ప్రమాణత్వమైకాత్మ్యేఽప్యేవమిష్యతామ్ ।। ౮౯౦ ।।
కార్యాద్యది తు మానత్వం మానత్వాత్కార్యనిష్ఠతా ।।
అన్యోన్యాశ్రయతైవం స్యాదేకస్యాసిద్ధితోఽన్యతః ।। ౮౯౧ ।।
ఔదాసీన్యాన్నిషేధేషు న లభ్యేత ప్రమాణతా ।।
ఔదాసీన్యం నివృత్తిర్హి స్వరూపాలమ్బనం చ తత్ ।। ౮౯౨ ।।
సోఽరోదీత్యాదివాక్యానాం కార్యావేశాత్ప్రమాణతా ।।
అపుమర్థోపదేష్ట్టత్వాత్తచ్చ నాత్రేత్యకారణమ్ ।। ౮౯౩ ।।
న చైకాత్మ్యాభ్యుపాయస్య మిథ్యాత్వమిహ శఙ్క్యతే ।।
ఉపేయాప్తౌ కృతార్థత్వాదుపాయం ప్రత్యనీక్షణాత్ ।। ౮౯౪ ।।
ఐకాత్మ్యప్రతిపత్తేః ప్రాఙ్న మిథ్యా హేత్వభావతః ।।
పురుషార్థావసాయిత్వాన్నాప్యూర్ధ్వమనపేక్షతః ।। ౮౯౫ ।।
ఉపేయబోధనం ముక్త్వా మితేర్నాన్యాఽస్తి సత్యతా ।।
సత్యాదప్యనుపాయత్వాద్ధటాన్నాగ్నిర్హి గమ్యతే ।। ౮౯౬ ।।
ధూమాభాసాత్తు బాష్పాదేర్యదగ్నిర్నావగమ్యతే ।।
హేతుస్తత్రానుపాయత్వమసత్యత్వం పునర్న తు ।। ౮౯౭ ।।
ధూమవత్పరమార్థత్వముపాయత్వాన్న లభ్యతే ।।
వేదాన్తానాం తథైకాత్మ్యశ్రుతిబాధః స్ఫుటోభవేత్ ।। ౮౯౮ ।।
బాష్పవన్నాపి మిథ్యాత్వాదనుపాయత్వమిష్యతే ।।
ఎేకాత్మ్యోబోధబాధేన సిద్ధా తూపాయసత్యతా ।। ౮౯౯ ।।
శ్రుతేరైకాత్మ్యసంవిత్తౌ చరితార్థత్వతో మితేః ।।
వృథోపాయపరీక్షా స్యాదుత్తీర్ణస్య ప్లవే యథా ।। ౯౦౦ ।।
బాహ్యేష్వర్థేష్వనాత్మత్వాత్పునః శఙ్కా భవేదపి ।।
అత్రాఽఽత్మత్వాదుపేయస్య కా శఙ్కా మానతాం ప్రతి ।। ౯౦౧ ।।
అన్యత్రేవ న చాప్యత్ర వాక్యార్థో భేదలక్షణః ।।
సంసర్గలక్షణో వాఽపి బ్రహ్మాత్మాభేదతో భవేత్ ।। ౯౦౨ ।।
బ్రహ్మణోఽనాత్మతారూపమబ్రహ్మత్వం తథాఽఽత్మనః ।।
అజ్ఞానలక్షణం శాస్రాజ్జ్ఞానం హన్తి సముత్పతత్ ।। ౯౦౩ ।।
నేహాన్యత్రాఽఽత్మనో బ్రహ్మ తథాఽఽత్మా బ్రహ్మణోఽన్యతః ।।
తాదాత్మ్యమనయోస్తస్మాన్నీలోత్పలవిలక్షణమ్ ।। ౯౦౪ ।।
అబ్రహ్మానాత్మనే యద్వదత్రాజ్ఞాననిబన్ధనే ।।
ఆత్మతాబ్రహ్మతే నైవమన్యస్మాదిత్యతః స్వతః ।। ౯౦౫ ।।
నామ్నోరేవం చ సంబన్ధ ఐకాత్మ్యాత్స్యాత్క్రియాం వినా ।।
షష్ఠీం చ న క్రియాషష్ఠ్యోర్వినా భేదాత్ప్రవర్తనమ్ ।। ౯౦౬ ।।
మహత్తా యద్వదాకాశే ఘటాకాశవ్యపేక్షయా ।।
పరాక్త్వాపేక్షయా తద్వత్ప్రత్యక్తా నాఽఽత్మనీక్ష్యతే ।। ౯౦౭ ।।
ప్రత్యక్త్వమద్వితీయత్వం బోధవన్నాన్యబన్ధనమ్ ।।
అపారార్థ్యాన్న బోధో హి స్యాదబోధనిరాసతః ।। ౯౦౮ ।।
ఆత్మాఽపి సదిదం బ్రహ్మ మోహాత్పారోక్ష్యదూషితమ్ ।।
బ్రహ్మాపి సంస్తథైవాఽఽత్మా సద్వితీయతయేక్ష్యతే ।। ౯౦౯ ।।
ఆత్మా బ్రహ్మేతి పారోక్ష్యసద్వితీయత్వబాధనాత్ ।।
పుమర్యే నిష్ఠితం శాస్రమితి సిద్ధం సమీహితమ్ ।। ౯౧౦ ।।
నను భేదాశ్రితైర్వాక్యైర్విధాయకనిషేధకైః ।।
అక్షాదిభిశ్చ నైకాత్మ్యం బాధితత్వాత్ప్రమాణవత్ ।। ౯౧౧ ।।
న చాప్యైకాత్మ్యశాస్రస్య తైర్వేికల్పసముచ్చయౌ ।।
ప్రమాణ్యై నాపి బాధ్యత్వం తేషాం తేన కథంచన ।। ౯౧౨ ।।
విరుద్ధమానభావేఽపి న హి వస్తు వికల్ప్యతే ।।
భేదాభేదౌ న చ స్యాతాం విరోధాద్యుగపత్కచిత్ ।। ౯౧౩ ।।
భిన్నాభిన్నం న వో వస్తు యేన మానావిరోధితా ।।
నేహ నానేతి భేదానాం నిషేధాత్కను భేదధీః।। ౯౧౪ ।।
వర్ణాదిగ్రహణోపాయో నాపీహాక్షాది బాధ్యతే ।।
సంస్కారాయ చ యచ్ఛాస్రమాత్మజ్ఞానోపకారకమ్ ।। ౯౧౫ ।।
ఉపచారార్థతః శాస్రం సావకాశం జపేఽథవా ।।
అక్షాదేరకృతార్థత్వాత్కథం స్యాత్తేన బాధనమ్ ।। ౯౧౬ ।।
ఉచ్యతే, లోరతః సిద్ధం భేదమాశ్రిత్య చోదనా ।।
ప్రవృత్తా పురుషార్థాయ న తు భేదావబుద్ధయే ।। ౯౧౭ ।।
భేదస్య చాపుమర్థత్వాత్తాదర్థ్యే స్యాదమానతా ।।
పుమర్థత్వేన చాస్యేష్టం ప్రామాణ్యం వేదవాదిభిః ।। ౯౧౮ ।।
వస్తుస్వరూపసంస్పర్శిచక్షురాదిభ్య ఉత్థితమ్ ।।
భేదస్పృఙ్నాక్షజాద్యేవం న తేనైకాత్మ్యబాధనమ్ ।। ౯౧౯ ।।
ప్రమేయవిషయం మానం వస్తునశ్చ ప్రమేయతా ।।
న చ భేదస్య వస్తుత్వం వస్తుతత్త్వానపేక్షణాత్ ।। ౯౨౦ ।।
లబ్ధే హి భూతలేఽలబ్ధో ఘటస్తత్ర నిషిధ్యతే ।।
మానాన్తరేణ విజ్ఞాతో నాజ్ఞాతో నాజ్ఞాతః శూన్యతాప్తితః ।। ౯౨౧ ।।
వ్యఞ్జకస్య సమాయోగో వస్తునో వస్తునైవ హి ।।
నాభావేన నిరాత్మత్వాద్వ్యావృత్త్యా వా మితేర్భవేత్ ।। ౯౨౨ ।।
నాతో వస్తుని సంభేదో వస్తునోఽభేదరూపతః ।।
న ప్రమాణాద్బహిర్వస్తు న మానం వస్తునో బహిః ।। ౯౨౩ ।।
నాభావయోర్మిథో యోగోఽవస్తుత్వాభేదతస్తయోః ।।
అభావభావయోస్తద్వద్భావరూపేషు కా భిదా ।। ౯౨౪ ।।
అనిత్యత్వస్య ధర్మస్య ఘటాదేర్ధర్మిణస్తయోః ।।
సంయోగః సమవాయో వా తాదాత్మ్యం వేహ సంగతిః ।। ౯౨౫ ।।
ఆధారాధేయయోగేషు ఘటోఽత్రేతి యథా మతిః।।
నాభావభావయోగేషు మితేర్ధీః కస్యచిత్తథా ।। ౯౨౬ ।।
నహి భావాతిరేకేణ భావాభావః ప్రమణభాక్ ।।
భావాత్మనాఽప్యతో భావో వ్యవహారాయ కల్పతే ।। ౯౨౭ ।।
అథాభావోఽపి వస్త్వేవ నాస్తీతిమితిజన్మతః ।।
ద్వయోర్భావైకరూపత్వాత్కాఽతిశీతిర్మితేస్తయోః ।। ౯౨౮ ।।
విశ్వం సదేవ యస్యేష్టం తస్యాభావః కుతో మితేః ।।
న చ భావాతిరేకేణ భావవత్సిద్ధిమశ్నుతే ।। ౯౨౯ ।।
అభావయోగం భావశ్చేత్సహవే నీలయోగవత్ ।।
అవిరోధాదభావేన న భావాపహ్నుతిర్భవేత్ ।। ౯౩౦ ।।
యోగోఽయం వస్తునోర్దృష్టః పృథక్సిద్ధౌ పరస్పరమ్ ।।
మేషయోర్మల్లయోర్యద్వన్న భావాభావయోస్తథా ।। ౯౩౧ ।।
న యోగోఽభావయోర్దృష్టో వన్ధ్యాసూనుఖపుష్పయోః ।।
న భావాభావయోరేవం విరోధాదితరేతరమ్ ।। ౯౩౨ ।।
క్షితిదేశే ఘటాభావో ఘటవన్న ప్రమీయతే ।।
యోగో వా సమవాయో వా నాభావక్షితిదేశయోః ।। ౯౩౩ ।।
సదాత్మతైవం సర్వస్య, నాభావాత్మకతా సతః ।। ౯౩౪ ।।
అప్యభావాత్మకత్వేఽపి సతోఽభావాత్మకత్వతః ।।
కుతో భేదావకాశః స్యాద్భేదేఽసతి కుతో యుతిః ।। ౯౩౫ ।।
యావత్కించిజ్జగత్యస్మిన్భేదకం వస్తు లక్ష్యతే ।।
అనాపన్నాదిమధ్యాన్తం సదేవ తదితీష్యతే ।। ౯౩౬ ।।
సదేవేదమితి స్పష్టం సన్మూలా ఇతి చాపరమ్ ।।
శ్రుత్యోదాహారి నః సాక్షాత్సదైకాత్మ్యావబుద్ధయే ।। ౯౩౭ ।।
మానాభావస్య మానత్వం మేయాభావస్య మేయతా ।।
న్యాయం న సహతేఽతీవ యథా తదధునోచ్యతే ।। ౯౩౮ ।।
బోధకం యదబుద్ధస్య తన్మానమితి హి స్థితిః ।।
న చ ప్రమాణనాస్తిత్వమీదృక్తస్మాన్న యుజ్యతే ।। ౯౩౯ ।।
మేయాభావః ప్రమాణానాం యద్యభావేన గమ్యతే ।।
ప్రమాణానామభావస్య గమకః కో భవిష్యతి ।। ౯౪౦ ।।
నాక్షాదిపఞ్చకం తస్య బోధకం సత్సమన్వయాత్ ।।
నయతస్తదభావో వా, మేయత్వేనైవ తత్స్థితేః ।। ౯౪౧ ।।
నీలాదివదభావస్య యద్యక్షాదివిశేషణమ్ ।।
విశేషణేన తద్వ్యాప్తేస్తదభావః కుతో మితేః ।। ౯౪౨ ।।
అథావిశేషణోఽభావో భవద్భిరభిధీయతే ।।
మేయాభావస్య మానత్వమవిశేషాత్ప్రసజ్యతే ।। ౯౪౩ ।।
ఘటాద్యభావ ఇత్యుక్తిర్న సమ్యగితి మే మతిః ।।
పదానామసమర్థత్వాద్విరోధాద్వస్తునోర్మిథః ।। ౯౪౪ ।।
భావాభావాఖ్యపదయోః సామర్థ్యే చేత్సమాసతా ।।
ఘటాదినాఽనపేక్షత్వాన్న సమాసః ప్రసిధ్యతి ।। ౯౪౫ ।।
భావస్యాభావ ఇత్యత్ర షష్ఠ్యర్థః కతమో మతః।।
న కశ్చిదపి సంబన్ధో నీరూపస్యాసదాత్మనః ।। ౯౪౬ ।।
వస్త్వన్తరమభావశ్చేదన్యదన్యద్భవేత్కథమ్ ।।
అన్యోఽపి చ్చేద్భవేదన్యోఽవిరోధో నీలవద్భవేత్ ।। ౯౪౭ ।।
సంగతావవిరోధీ చేన్న సంబన్ధినివృత్తికృత్ ।।
న సంబన్ధిగ్రహాభావే సంబన్ధోఽయం ప్రసిధ్యతి ।। ౯౪౮ ।।
సంబన్ధివిరహేఽసిద్ధౌ షష్ఠ్యర్థత్వం న సిధ్యతి ।।
విరోధాద్యుగపన్నాపి విధానప్రతిషేధనమ్ ।। ౯౪౯ ।।
క్షణికత్వాద్ధియాం నాపి స్థాయిధర్మః క్రమో భవేత్ ।।
అనీలాభావపృష్టేన నాపి నీలస్య వేదనమ్ ।। ౯౫౦ ।।
నాహ్యదృశ్యనిషేధః స్యాద్ధటాదేరివ భూతలే ।।
నాన్యాభావవిశిష్టత్వం కృత్స్నాభావగతౌ భవేత్ ।। ౯౫౧ ।।
అన్యాభావస్య భావత్వే స్యాదభావః ఖపుష్పవత్ ।।
భావాన్తరమభావశ్చేత్సిద్ధం వస్తు తతః స్వతః ।। ౯౫౨ ।।
తద్గ్రాహీణి చ మానాని వ్యావృత్తిః కేన గమ్యతే ।।
చిత్రేఽపి విషయే చిత్రమేకం వస్త్వేకమానతః ।। ౯౫౩ ।।
ప్రత్యేకం నీలపీతాదిగ్రహణే చిత్రతా కుతః ।।
ఘస్తునో భేగరూపత్వే వస్త్వభావః ప్రసజ్యతే ।। ౯౫౪ ।।
అన్యధర్మే త్వభిన్నం స్యాత్స్వతో వస్తు ప్రమాశ్రయమ్ ।।
భిన్నాభిన్నం విరుద్ధత్వాన్నైకమానస్య గోచరః ।। ౯౫౫ ।।
వస్త్వాత్మనాఽవిరోధశ్చేద్వస్త్వేవ విషయస్తతః ।।
సత్యం వస్తు కథం భిన్ద్యాత్పుంవ్యపేక్షావినిర్మితః ।।
భేదః, పుత్రాదిభావే తు జన్యత్వం వస్తుకల్పితమ్ ।। ౯౫౬ ।।
దాహపాకప్రకాశాదిభేదేఽప్యగ్నేరభిన్నతా ।।
కార్యతోఽపి న భేదః స్యాద్వస్త్వభేదవ్యవస్థితేః ।। ౯౫౭ ।।
విభిన్నకార్యకర్త్రీణాం శక్తీనాం యద్వదాశ్రయః ।।
న విరుద్ధోఽగ్నిరేకోఽపి తద్వత్కార్యేఽపి కిం న తే ।। ౯౫౮ ।।
ఘటాభావే ఘటః సిధ్యేత్పటాభావే పటస్తథా ।।
అన్యోన్యాభావదృష్టేః స్యాదన్యోన్యాశ్రయతా తవ ।। ౯౫౯ ।।
ప్రత్యక్షత్వం పృథక్త్వస్య గుణత్వాద్యైరపీష్యతే ।।
తేషామపి గుణే మానం నీలవన్న త్వవస్తుని ।। ౯౬౦ ।।
అథ వస్తు పృథక్త్వేన విశిష్టం గమ్యతే తదా ।।
శుక్లో శౌరితివన్మానం వస్తున్యేవ న భేదగమ్ ।। ౯౬౧ ।।
అభేదేనైవ వర్తేత పృథక్తా యది వస్తుషు।।
వస్త్వేవ తత్తతోఽన్యా చేదపృథగ్వస్తు తర్హి తే ।। ౯౬౨ ।।
భావాభావపృథక్తాఽపి యద్యభిన్నా తతోఽపృథక్ ।।
భావాభావవిభిన్నా చేత్పృథక్తా న పరస్పరమ్ ।। ౯౬౩ ।।
అన్యాపేక్షం పృథక్త్వం చేత్స్వయం తర్హ్యపృథగ్ఘటః ।।
ద్విధర్మత్వేఽపి వస్త్వేతదేకం స్యాదుత్పలాదివత్ ।। ౯౬౪ ।।
ధర్మబుద్ధిప్రభేదేఽపి ధర్మ్యభేదః సదేష్యతే ।।
అతో గవాదేర్భేదేఽపి సన్మాత్రమవసీయతే ।। ౯౬౫ ।।
గోత్వాదిమేయపక్షేఽపి సద్రూపస్యానపాయతః ।।
వస్త్వేవ మేయం గోత్వాది శాబలేయాదివత్స్ఫుటమ్ ।। ౯౬౬ ।।
సద్రూపత్వాపరిత్యాగాదవాన్తరనిబన్ధనాః ।।
వ్యవహారాః ప్రతీయన్తే సత్తత్త్వం తేష్వవస్థితమ్ ।। ౯౬౭ ।।
సత్తాతోఽపి న భేదః స్యాట్ట్రవ్యత్వాదేః కుతోఽన్యతః ।।
ఎకాకారా హి సంవిత్తిః సట్ట్రవ్యం సన్గుణస్తథా ।। ౯౬౮ ।।
సమవాయాచ్చ సంబన్ధే నైకరూప్యం విభిన్నయోః ।।
తచ్చేత్తతో న విశ్వాసో, జాతావప్యేకబుద్ధితః ।। ౯౬౯ ।।
సంసర్గధర్మతా నాపి భేదేనానుపలమ్భనాత్ ।।
సమవాయేన సంబన్ధే కో హేతురితి నేష్యతే ।। ౯౭౦ ।।
సంయోగశ్చేద్వియోగోఽపి సమవాయేఽనవస్థితిః ।।
స్వతశ్చేత్కల్పనా వ్యర్థా ద్రవ్యస్యాప్యేకతా స్వతః ।। ౯౭౧ ।।
సత్తావగుణ్ఠితాశ్చైతే సర్వే భావాః సదైవ హి ।।
వ్యవహారాయ కల్పన్తే భ్రాన్తో భేదః సదైవ తు ।। ౯౭౨ ।।
యేషామపి హి సామాన్యభేదవద్వస్తు గృహ్యతే ।।
తేషామపి కుతో భేదో వస్త్వైక్యాద్ధర్మ్యభేదతః ।। ౯౭౩ ।।
అపి భేదేన యా బుద్ధిః స్యాత్సామాన్యవిశేషయోః ।।
సాఽపి తన్మాత్రనిష్ఠత్వాన్నైవ భేదస్పృగిష్యతే ।। ౯౭౪ ।।
ఎకం చేద్భిన్నతా నాస్తి భేదశ్చేదేకతా కుతః ।।
చిత్రేఽప్యనుగమాభావాన్న సామాన్యవిశేషతా ।। ౯౭౫ ।।
స్వరూపపరరూపాభ్యాం యదా సదసదాత్మకమ్ ।।
వస్త్వేకం మానవిషయభావస్తే తదా కుతః ।। ౯౭౬ ।।
ప్రత్యక్షాదినివృత్తిశ్చేత్తస్యాః కిం రూపముచ్యతామ్ ।।
స్తైమిత్యమాత్మనశ్చేత్స్యాత్తద్వస్త్వేవాస్మదీహితమ్ ।। ౯౭౭ ।।
అథ వస్త్వన్తరజ్ఞానం నితరాం తస్య వస్తుతా ।।
భావాన్తరమభావోఽపి నిరూపాఖ్యః స నేష్యతే ।।
తస్మాద్వస్త్వేకనిష్ఠత్వాన్న భేదోఽక్షాదిగోచరః ।। ౯౭౮ ।।
ఘటోఽయమితి సంవిత్తేర్ఘటో మేయః ప్రతీయతే ।।
న వ్యావృత్తిః పటాదీనామతాద్రూప్యాత్తథా పటే ।। ౯౭౯ ।।
ఘటాభావో విరోధిత్వాన్న ఘటేఽర్థాన్తరేఽపి న ।।
అషష్ఠ్యర్థతయా తస్మాద్వికల్పోఽయం, న వస్తుగః ।। ౯౮౦ ।।
ఘటో హి సంవిదం కుర్వన్నాత్మాకారవిశేషణమ్ ।।
ఆత్మానం లభతే తద్వద్వ్యావృత్తిం న పటాదితః ।। ౯౮౧ ।।
పటసంవేదనేఽప్యేవం పటమాత్రం విశేషణమ్ ।।
ఈక్షతేఽత్రాధికం నాన్యదభావాది యదుచ్యతే ।। ౯౮౨ ।।
సందిగ్ధనిశ్చయాద్యేవం జ్ఞానధర్మో విశేషయన్ ।।
సంవిదం భిద్యతే మేయాత్ప్రత్యేకం భేదధీర్న తు ।। ౯౮౩ ।।
తథాఽహమేవ జానామి మాతా నాన్య ఇతీదృశాః ।।
మాతృధర్మాః ప్రసిధ్యన్తి విశిషన్తః స్వసంవిదమ్ ।। ౯౮౪ ।।
సంవిదేకా స్వతఃసిద్ధఆ ప్రత్యగ్రూపైకలక్షణా ।।
భావాభావదిరూపాయ వ్యవహారాయ కల్పతే ।। ౯౮౫ ।।
అతోఽనుభవముల్లఙ్ధ్య న భేదో నాప్యభిన్నతా ।।
తత్పృష్ఠేన తు మానాని విరోధః కింసమాశ్రయః ।। ౯౮౬ ।।
అవిజ్ఞాతః ప్రమాణానాంం విషయో వాదినాం మతః ।।
న తస్య మానతః సిద్ధిస్తత్సిద్ధేః ప్రాక్ప్రమాగమాత్ ।। ౯౮౭ ।।
అమానకం కథం చ స్యాదజ్ఞాతత్వమిహోచ్యతామ్ ।।
కథం వా తద్వినా మానం విషయాసంభవాద్భవేత్ ।। ౯౮౮ ।।
అజ్ఞాతత్వక్షతిం కుర్వన్మానం మానత్వమశ్నుతే ।।
మానాదజ్ఞాతతా చేత్స్యాన్న సా తత్ఫలమిష్యతే ।। ౯౮౯ ।।
అతోఽనుభవతో లబ్ధమజ్ఞానం జ్ఞాపయత్సదా ।।
ప్రత్యక్షాది ప్రమాణం స్యాన్న స్వతో నాపి చాన్యతః ।। ౯౯౦ ।।
నాజ్ఞాసిషమహం పూర్వమిత్యేవం ప్రమితే ఘటే ।।
పూర్వాజ్ఞాతత్వవిషయో భూయోఽప్యనుభవో యతః ।। ౯౯౧ ।।
ప్రవృత్తం విషయే మానమవచ్ఛేదఫలం మతమ్ ।।
జ్ఞాతాజ్ఞాతే ప్రతి త్వస్య న వ్యాపారోఽప్రమాణతః ।। ౯౯౨ ।।
సర్వోఽప్యనుభవాత్సిద్ధాం బాలోఽప్యజ్ఞాతతాం స్వతః।।
న కించిజ్జాన ఇత్యవం పృష్టో వక్తి ప్రమాం వినా ।। ౯౯౩ ।।
నిఃశేషకరణగ్రామలయేఽప్యనుభవః స్వతః ।।
అలుప్తదృక్సుషుప్తేఽపి జాగ్రద్బోధావిశేషతః ।। ౯౯౪ ।।
అత్యన్తాననుభూతేషు హిమవత్పృష్ఠవస్తుషు ।।
జాగ్రతోఽనుభవోఽప్యేవం సుషుప్తాన్న విశిష్యతే ।। ౯౯౫ ।।
న చాత్రానుభవో లుప్తో న జానామీతి బోధనాత్ ।।
అదృష్టమపి దృష్ట్వాఽస్తి బోధో నాజ్ఞాసిషం త్వితి ।। ౯౯౬ ।।
పుమాన్సుప్తోత్థితోఽప్యేవం ప్రమాత్రాదిలయం స్వతః ।।
అనుభూత్యైవ సంధత్తే నాన్తరాఽతోఽస్య లుప్తతా ।। ౯౯౭ ।।
న చేదానీంతనాద్బోధాద్బోధాభావగతిర్భవేత్ ।।
సౌషుప్తీ, నహి బోధస్య కాలభేదేన భిన్నతా ।। ౯౯౮ ।।
బోధాదేవ ప్రసిధ్యన్తి కాలావస్థాదయో యతః ।।
మాతృమానాదయశ్చాపి కుతస్తైరస్య విక్రియా ।। ౯౯౯ ।।
ప్రమాతృమానతన్మేయేష్వాగమాపాయిషు త్రిషు ।।
అలుప్తానుదితో బోధః ప్రథతే ప్రత్యగేకలః ।। ౧౦౦౦ ।।
అభితోఽనుభవాక్రాన్తా జ్ఞాతాజ్ఞాతత్వభూమిషు ।।
నాన్యత్రార్థాః ప్రసిధ్యన్తి లీయన్తే నాప్యనాత్మని ।। ౧౦౦౧ ।।
అతోఽనుభవ ఎవైకో విషయోఽజ్ఞాతలక్షణః ।।
అక్షాదీనాం స్వతఃసిద్ధో యత్ర తేషాం ప్రమాణతా ।। ౧౦౦౨ ।।
తేనానుభవసిద్ధానాం లోకేఽజ్ఞానవిఘాతినాః ।।
మాత్వమక్షాదయో యాన్తి నాజ్ఞాతజ్ఞాతతోఽన్యథా ।। ౧౦౦౩ ।।
ఘటాదయః ప్రమాసిద్ధా ముఞ్చన్త్యజ్ఞాతతాం న తు ।।
స్వతఃసిద్ధోఽపి వస్తుత్వాన్ముఞ్చత్యాత్మా ప్రమాం వినా ।। ౧౦౦౪ ।।
ప్రాగ్బాధకాగమాత్సిద్ధిర్లౌకికస్యాపి వస్తునః ।।
వస్తుతత్త్వబలాదేవ తత్తమోవ్యవధానతః ।। ౧౦౦౫ ।।
కృతస్నమాత్రాద్యుపాదానతమోబోధస్తు బోధతః ।।
తత్త్వమస్యాదివాక్యోత్థాత్పూర్ణైకాత్మ్యస్వలక్షణాత్ ।। ౧౦౦౬ ।।
తేనాఽఽగమస్య తత్ర స్యాదజ్ఞాతత్వవిఘాతినః ।।
ప్రమాణత్వం పుమర్థశ్చ స ఎऴ విదుషాం మతః ।। ౧౦౦౭ ।।
నను దుర్వారసంసారదుఃఖసందర్భహానతః ।।
కిమన్యత్సుఖమిష్టం స్యాద్యస్యాఽఽప్తేః పురుషార్థతా ।। ౧౦౦౮ ।।
లోకేఽపి వ్యాధిసంతాపవిచ్ఛిత్తౌ సుఖితేక్ష్యతే ।।
వ్యతిరిక్తసుఖార్థా చ న ప్రవృత్తిర్విరాగిణామ్ ।। ౧౦౦౯ ।।
అసంవేద్యం సుఖం నాపి పుమర్థో న చ కర్మతా ।।
స్వరూపే వేద్యవేత్తృత్వాయోగాద్దూైతప్రసఙ్గతః ।। ౧౦౧౦ ।।
నైవం భేదేన సంసిద్ధే సుఖదుఃఖే కథం తయోః ।।
ఐక్యం సుఖస్య విచ్ఛేదో దుఃఖం వా కిం న కల్ప్యతే ।। ౧౦౧౧ ।।
అదుఃఖినోఽపి దృశ్యన్తే సుఖప్రాప్తీచ్ఛయా యతః ।।
తదుపాయే ప్రవర్తన్తస్తదభేదే న యుజ్యతే ।। ౧౦౧౨ ।।
చన్దనాదిసుఖోపాయసంపన్నాః సుఖినోఽప్యలమ్ ।।
పుత్రజన్మాదివార్తాభిః ప్రాప్నువన్తి సుఖాన్తరమ్ ।। ౧౦౧౩ ।।
పుత్రాద్యప్రాప్తిరూపం చ దుఃఖం తత్ర న కల్ప్యతే ।।
అసంవిత్తేరవేద్యం హి న దుఃఖం వైరిదుఃఖవత్ ।। ౧౦౧౪ ।।
తిర్యఞ్చోఽప్యత ఎవేహ కామయన్తే సుఖం తథా ।।
అప్రియం విజిహాసన్తి న తు జానన్తి సాధనమ్ ।। ౧౦౧౫ ।।
వేదోఽపి శుద్ధమాత్మానం సుఖం ముఖ్యం ప్రదర్శయన్ ।।
అనాత్మానం తథా దుఃఖం పుమర్థత్వేన సంమతః ।। ౧౦౧౬ ।।
తదేతత్ప్రేయ ఇత్యాదివాక్యేభ్యోఽనేకధా శ్రుతమ్ ।।
తథాఽఽత్మనస్తు కామాయ తస్మాన్నాన్యత్సుఖం భవేత్ ।। ౧౦౧౭ ।।
పురుషార్థాభిసంబన్ధాద్విరాగిత్వం యథాఽఽశ్రితమ్ ।।
పరానన్దాభిలాషోఽపి తథా చేత్కిం నిషిధ్యతే ।। ౧౦౧౮ ।।
ఆత్యన్తికసుఖేచ్ఛాయాం యది రాగిత్వముచ్యతే ।।
వివిక్తదేశసేవాదావిచ్ఛాయాం కిం న రాగితా ।। ౧౦౧౯ ।।
అథ యే శతమిత్యాదివాక్యైరేతత్ప్రపఞ్చితమ్ ।।
ఎష హ్యేవేతి చ వ్యక్తం తైత్తిరీయశ్రుతావపి ।। ౧౦౨౦ ।।
స్వానన్దాభిముఖః స్వాపే వోధ్యమానోఽత ఎవ చ ।।
పీడ్యతే స్త్ర్యాదిసంపర్కసుఖవిచ్ఛేదతో యథా ।। ౧౦౨౧ ।।
ఆనన్దైకస్వభావత్వాద్వేద్యతా తత్ర నార్థ్యతే ।।
నిఃసంబోధేఽర్థ్యతే సా హి న తు బోధైకలక్షణే ।। ౧౦౨౨ ।।
అధికారస్య సౌలభ్యప్రతిపత్త్యర్థమీరణమ్ ।।
సర్వపుంసామితి తథా పూర్వమేవ ప్రపఞ్చితమ్ ।। ౧౦౨౩ ।।
స్వర్గాదికామ్యపి యతో ముక్తిం కామయతే న తు ।।
ముక్తిం కామయమానోఽన్యత్కటాక్షేణాపి వీక్షతే ।। ౧౦౨౪ ।।
సర్వేషామపి చ నృణామధికారోఽనివారితః ।।
యతోఽతః సర్వతో న़़ృణామితి భాష్యకృదబ్రవీత్ ।। ౧౦౨౫ ।।
శుక్లాం గామానయేత్యుక్తే కాంచిద్గోకర్మికాం క్రియామ్ ।।
కుర్వాణమభివీక్ష్యాజ్ఞః కురుతే కారణానుమామ్ ।। ౧౦౨౬ ।।
జ్ఞాతం ధ్రువమనేనైతద్యద్గోకర్మకమీక్ష్యతే ।।
ప్రాగజ్ఞాతస్య నిర్వత్తిర్న యతో విక్ష్యతే కచ్చిత్ ।। ౧౦౨౭ ।।
యద్యర్థం కారకాధీనం దృష్ట్వా తత్కారణానుమా ।।
ప్రమాణాన్తరగమ్యత్వాల్లోకికత్వం తదాఽఽపతేత్ ।। ౧౦౨౮ ।।
న చేత్కారకతన్రోఽర్థో జ్ఞాతస్యానుష్ఠితిః కథమ్ ।।
న సిద్ధో నాపి చాభావః కారకాపేక్ష ఈక్ష్యతే ।। ౧౦౨౯ ।।
ఆరభ్యే కారకత్వే న బలాత్ప్రామాణ్యమాపతేత్ ।।
వ్యఙ్గ్యే తు కార్యే వేదస్య సిద్ధేఽర్థే మానతా భవేత్ ।। ౧౦౩౦ ।।
వాక్యస్య చ ప్రమాణత్వం నాప్యభావైకగోచరమ్ ।।
న చేదభావః కార్యోఽర్థేః సిద్ధేఽర్థే మానతా భవేత్ ।। ౧౦౩౧ ।।
అథోభయాత్మకం కార్యం సిద్ధాసిద్ధస్వభావకమ్ ।।
ఉక్తదోషద్వయాసక్తిర్న చ వస్తవీదృశం క్వచిత్ ।। ౧౦౩౨ ।।
సిద్ధస్య వ్యఞ్జకం మానం న మానం కారకం క్వచిత్ ।।
చోదనా మానకం చేత్తత్కథం కార్యం తదుచ్యతామ్ ।। ౧౦౩౩ ।।
మతం విషయసంసిద్ధ్యా కార్యమిత్యాభిధీయతే ।।
యాగసిద్ధేః పురాఽసిద్ధేః కథం చోదనయా మితమ్ ।। ౧౦౩౪ ।।
ప్రాక్ప్రయోక్త్రభిసంసిద్ధౌ కిం ఫలం యాగసిద్ధితః ।।
యాగసిద్ధ్యాఽపి తత్సిద్ధౌ ప్రయోజ్యత్వం కుతో యజేః ।। ౧౦౩౫ ।।
యాగాద్యనుష్ఠితేరస్య ఘటాదేరివ చేన్మతః ।।
ఉపకారో నియోగస్య కథం న ఘటతుల్యతా ।। ౧౦౩౬ ।।
అపుమర్థే నియోగే చ తాత్పర్యం స్యాత్తథా సతి ।।
ప్రతిర్థిని పుమర్థే తత్సుధీభిర్గృహ్యతే కథమ్ ।। ౧౦౩౭ ।।
లిఙాదిశ్రవణాత్పుంసః కార్యం యత్ప్రసమీక్ష్యతే ।।
ఉపకారాద్యపేక్షం తద్వక్తృకర్త్రోః ప్రసిధ్యతి ।। ౧౦౩౮ ।।
న చేత్సంభావ్యతే కర్త్రా పుమర్థః కస్యచిద్విధేః ।।
ఆజ్ఞోక్తేరేవ న తదా కశ్చిజ్జగతి చేష్టతే ।। ౧౦౩౯ ।।
ఆజ్ఞార్థమాత్రసిద్ధ్యర్థం న కశ్చిత్స్వవశో నరః ।।
దుఃఖాత్మకే మనో ధత్తే యాగాదౌ చోదనావశాత్ ।। ౧౦౪౦ ।।
పుమర్థమభిసంధాయ యాగాదావథ చేష్టతే ।।
ఫలం ప్రవర్తకం ప్రాపన్న నియోగస్తథా సతి ।। ౧౦౪౧ ।।
మన్త్రోక్తేరివ లోడాదేః ప్రవృత్తిరితి చేన్మతమ్ ।।
ప్రాయశ్చిత్తీ భవేన్నైవ తత్పరాధీనవృత్తితః ।। ౧౦౪౨ ।।
ప్రవర్తకత్వం మన్త్రస్య న ప్రవర్త్యవశాద్యథా ।।
స్వత ఎవ న యాగాదేః కార్యాసిద్ధిస్తథా భవేత్ ।। ౧౦౪౩ ।।
కారకం వా క్రియా వా స్యాద్యది వా స్యాత్క్రియాఫలమ్ ।।
తస్య లౌకికమాసిద్ధేర్లౌకికత్వం ప్రసజ్యతే ।। ౧౦౪౪ ।।
ఐకాత్మ్యవస్తునిష్ఠే తు యథోక్తన్యాయవర్త్మనా ।।
న కశ్చిదపి దోషః స్యాద్వచస్యస్మిన్మనాగపి ।। ౧౦౪౫ ।।
నేతి నేత్యాదివాక్యేభ్యో యోఽర్థోఽనన్యానుభూతిగః ।।
లౌకికత్వం కథం తస్య సర్వమేయాతిలఙ్ధినః ।। ౧౦౪౬ ।।
ఇత్యుక్తమభిసంధాయ దృష్టాదివచనం జగౌ ।।
లోకికత్వప్రసిద్ధర్యర్థం నియోగస్య ఘటాదివత్ ।। ౧౦౪౭ ।।
ఆస్తాం వేదాన్తమానత్వం త్యక్తం తత్కామతస్తవ ।।
వస్తున్యుక్తేర్న చేన్మాత్వం కర్మకాణ్డేఽపి తద్భవేత్ ।। ౧౦౪౮ ।।
భవిష్యద్దేహసంబన్ధీ వాక్యాదాత్మా న చేన్మితః ।।
మానాన్తరాచ్చ కః కుర్యాదదృష్టార్థాః క్రియాః సుధీః ।। ౧౦౪౯ ।।
నాపి సాంఖ్యప్రమాసిద్ధమాత్మానమవగచ్ఛతః ।।
దేహాద్యనభిసంబన్ధాత్ప్రవృత్తిః స్యాత్క్రియాస్విహ ।। ౧౦౫౦ ।।
కర్మకాణ్డేఽధికార్యస్మిన్యాట్టక్సంభావ్యతేఽఞ్చసా ।।
తాట్టక్సంప్రతిపత్త్యర్థం న చాసతీతి భణ్యతే ।। ౧౦౫౧ ।।
కర్మభ్యః ఫలమిచ్ఛద్భిరట్టష్టం ట్టష్టమేవ వా ।।
దేహావస్థాన్తరావేశే ప్రమాణం వాచ్యమాత్మనః ।। ౧౦౫౨ ।।
కథం చ తస్య కర్తృత్వం వ్యాపిత్వాన్నిష్క్రియత్వతః ।।
న చాకర్తుః ఫలం గౌణ్యా వృత్యా చేత్సుతరాం న తత్ ।। ౧౦౫౩ ।।
ముఖ్యకర్తృత్వపక్షేఽపి హ్యనిర్మోక్షః ప్రసజ్యతే ।।
మానేన నాశ్యతేఽజ్ఞానం, జ్ఞాపకం హి న కారకమ్ ।। ౧౦౫౪ ।।
దేహాన్తరాభిసంబన్ధో భావిత్వాన్నాక్షగోచరః ।।
లిఙ్గసాట్టశ్యవిరాహాన్నానుమా నోపమా తథా ।। ౧౦౫౫ ।।
శబ్దాదాత్మని సంసిద్ధే పూర్వోక్తన్యాయతో న చ।।
శ్రుతార్థాపత్తిరప్యత్ర నాభావో మానభావతః ।। ౧౦౫౬ ।।
న చాహంప్రత్యయాత్సిద్ధిరాత్మనః స్యాత్కదాచన ।।
బోధానుభవసంవిత్తివిత్తయో హ్యాత్మవాచినః ।। ౧౦౫౭ ।।
యస్యానుభవసిద్ధ్యైవ సిద్ధిః స్యాద్వటసిద్ధివత్ ।।
తతోఽహంప్రత్యయాత్సిద్ధిమీక్షతేఽనుభవః ।। కథమ్ ।। ౧౦౫౮ ।।
మానాదనుభవః సిద్ధో జడః స్యాద్ధటవన్న చేత్ ।।
నైరపేక్ష్యం చిదాత్మత్వే,స్యాచ్చాన్యోన్యసమాశ్రయః ।। ౧౦౫౯ ।।
ఆత్మనోఽహంధియః సిద్ధిరాత్మసిద్ధిరహంమతే ।।
అన్యోన్యాశ్రయతైవం స్యాదహంబుద్ధ్యాత్మనోర్ధ్రువమ్ ।। ౧౦౬౦ ।।
అహంధీరాత్మనః కార్యం కారణేనాఽఽప్యతే సదా ।।
తయా తస్య కథం వ్యాప్తిరవ్యాప్తౌ మేయతా కథమ్ ।। ౧౦౬౧ ।।
క్రియాకాలే గుణీభావాత్క్రియాసిద్ధావసంభవాత్ ।।
కర్తుః ప్రమేయతా న స్యాదహంబుద్ధ్యా కథంచన ।। ౧౦౬౨ ।।
సంవిద్రూపే ప్రమేయే చ సంవిదన్యా ఫలం భవేత్ ।।
న చ సంవిద్ధూయాభాసో నానుమేయం ఫలం క్వచిత్ ।। ౧౦౬౩ ।।
ఘటాద్యాకారసంవిద్వచ్ఛుద్ధాయామపి సంవిది।।
సంవిద్విశిష్టా సంవిత్స్యాన్న చాసావాత్మనీక్ష్యతే ।। ౧౦౬౪ ।।
ప్రమాతరి చ మేయే స్యాత్ఫలం కస్యేతి భణ్యతామ్ ।।
న మాతుస్తస్య మేయత్వాన్నాపి మేయే ఫలం క్వచిత్ ।। ౧౦౬౫ ।।
జడత్వాత్తత్ర మేయస్య ఫలం మాతరి చేన్మతమ్ ।।
మేయతో జడతాఽత్రాపి సంవిచ్చేన్న ప్రమాణజా ।। ౧౦౬౬ ।।
ధర్మత్వేనాప్యహంబుద్ధేర్న భేదో ధర్మిణాఽఽత్మనా ।।
రూపం ద్రవ్యాత్మనో నాన్యట్ట్రసాదేస్తద్విభిద్యతే ।। ౧౦౬౭ ।।
ద్రవ్యాది చాఽఽత్మనో రూపం ప్రమేయం యదుదీరితమ్ ।।
ఘటవత్తదహంబుద్ధేః ప్రత్యగ్వృత్తేర్న గోచరః ।। ౧౦౬౮ ।।
అస్మత్ప్రత్యయసంభిన్నం ప్రత్యక్కర్తరి వేదనమ్ ।।
జ్ఞానస్య యదుపన్యస్తం విశేషస్తత్ర నేక్ష్యతే ।। ౧౦౬౯ ।।
జ్ఞానబోధేన నైవాఽఽత్మా మితో, నాప్యాత్మసంవిదా ।।
జ్ఞానం, న చ ద్వయంం, భేదాదభేదేఽనుభవః స్వతః ।। ౧౦౭౦ ।।
కిం ప్రమాణమహంరూపముతాఽఽత్మైవేతి కథ్యతామ్ ।।
ప్రత్యక్షత్వాన్న తన్మానం నాఽఽత్మా, స్వార్థజడత్వతః ।। ౧౦౭౧ ।।
న చాప్యాత్మన్యవిజ్ఞాతేఽహంబుద్ధేః సిద్ధతా తవ ।।
యేనాఽఽత్మా స్యాదహంబుద్ధేరనుమేయా హి సా స్థితా ।। ౧౦౭౨ ।।
నిరంశస్య న చాప్యంశకల్పనాఽప్యుపపద్యతే ।।
స్వాత్మతన్రే చ విషయే మానబోధః సదా భవేత్ ।। ౧౦౭౩ ।।
అజ్ఞాతత్వం వినా మానం నాహంప్రత్యయ ఆత్మనః ।।
అజ్ఞాతత్వమతో వాచ్యమాత్మనోఽత్ర ఘటాదివత్ ।। ౧౦౭౪ ।।
తస్యాప్యనుభవాత్సిద్ధిర్యద్యుచ్యేత ఘటాదివత్ ।।
సిద్ధ ఆత్మా పృథఙ్యాతుర్నో చేన్మాతా న సిధ్యతి ।। ౧౦౭౫ ।।
ప్రమాణసంప్లవోఽప్యుక్తో దూరాదేవ నివర్తితః ।।
అన్యత్రాపి హి మానానాం నైవ సంప్లవం ఇష్యతే ।। ౧౦౭౬ ।।
అజ్ఞాతావగమే యద్వత్ప్రమాతర్యర్పితం ఫలమ్ ।।
న మేయే పూర్వమానేన తద్వన్మానాన్తరైరపి ।। ౧౦౭౭ ।।
అతోఽనధిగతావేశాత్సర్వేషాం సంప్లవః కుతః ।।
మాన్తరైరవబుద్ధేఽపి జ్ఞాతేఽప్యజ్ఞాతతోఽన్యతః ।। ౧౦౭౮ ।।
అథాప్యవగమో మేయే తథాఽపి స్యాన్న సంప్లవః ।।
పూర్వోఽనధిగతే వృత్తః ప్రత్యయోఽధిగతే పరః ।। ౧౦౭౯ ।।
పూర్వేణ నిశ్చితే చేత్స్యాన్నోత్తరస్య ప్రమాణతా ।।
తథా సందేహ ఎకస్మాదన్యస్మాద్ధి వినిశ్చయః ।। ౧౦౮౦ ।।
నిఃసామాన్యవిశేషేషు నాతః సంప్లవ ఇష్యతే ।।
యథాఽన్యత్ర తథేహాపి వేదాన్తేష్వభ్యుపేయతామ్ ।। ౧౦౮౧ ।।
యతో మానాని సిధ్యన్తి జాగ్రదాదిత్రయం తథా ।।
భావాభావవిభగశ్చ స బ్రహ్మాస్మీతి బోధ్యతే ।। ౧౦౮౨ ।।
యతోఽసిద్ధాని సిధ్యన్తి, భావాభావౌ యదాశ్రయౌ, ।।
యోఽనన్యార్థో యదర్థం చ సర్వం, యోఽనన్యట్టక్సదా ।। ౧౦౮౩ ।।
ప్రమేయాదిత్రయం యస్మాత్పరస్పరవిలక్షణమ్ ।।
ఆత్మానం లభతే సత్యః సోఽధ్యక్షోత్రాభ్యుపేయతామ్ ।। ౧౦౮౪ ।।
అసంకుచితచిత్పద్మః ప్రాజ్ఞే స్వప్నప్రబోధవత్ ।।
తథా ప్రఫుల్లబోధాబ్జః ప్రాజ్ఞవత్స్వప్నబోధయోః ।। ౧౦౮౫ ।।
సాక్ష్యసంబన్ధతః సాక్షీ న స్వతః సాక్షితాఽఽత్మనః ।।
ప్రత్యఙ్యాత్రైకట్టష్టిత్వాద్ధియాం వాచామగోచరః ।। ౧౦౮౬ ।।
అస్మత్పక్షే హి కర్తవ్యమవిద్యామాత్రకల్పితమ్ ।।
తదభావాన్న సంసారో భూతో భావీ న వర్తతే ।। ౧౦౮౭ ।।
స్వాభావిక్యప్యవిద్యేయమనుభూత్యాఽవభాసితా ।।
తమః సూర్యోదయేనేవ జ్ఞానేనోత్కృత్య నాశ్యతే ।। ౧౦౮౮ ।।
అనాదికాలమజ్ఞానం జ్ఞానేనాఽఽదిమతా క్షణాత్ ।।
దృశ్యతే నాశ్యమానం హి న చాస్యాఽఽవృత్తిరీక్ష్యతే ।। ౧౦౮౯ ।।
ఎవంభూతోఽప్యయం ప్రత్యక్స్వాత్మానుభవసంశ్రయాత్ ।।
వ్యుత్పత్తేః ప్రాగవిజ్ఞాతః సర్వాజ్ఞానాదిసాక్ష్యపి ।। ౧౦౯౦ ।।
తత్త్వమస్యాదితస్తస్మాదాగమాదేవ నాన్యతః ।।
ఐకాత్మ్యవస్తునః సాక్షాద్వ్యుత్పత్తిరవిచీలినీ ।। ౧౦౯౧ ।।
తస్యాస్య కర్మకాణ్డేన సంబన్ధ ఇతి యః పురా ।।
ప్రశ్నస్తన్నిర్ణయార్థాయ సర్వథేత్యాదిరుత్తరః ।। ౧౦౯౨ ।।
నను సిద్ధే యథోక్తార్థే నాఽఽరమ్భే హేతురీక్ష్యతే ।।
కృత్స్నప్రయోజనావాప్తేః పూర్వోక్తైరేవ కర్మభిః ।। ౧౦౯౩ ।।
నైతదేవం సుఖేప్సాయా జిహాసాయాశ్చ దుఃఖతః ।।
నిదానస్యానిషిద్ధత్వాత్పూర్వోక్తైః కర్మభిః పురా ।। ౧౦౯౪ ।।
నిఃశేషాహలాదసంప్రాప్తిః సర్వానర్థనుతిస్తథా ।।
సర్వేషాం ప్రాణినామేతత్స్వత ఇష్టం ప్రయోజనమ్ ।। ౧౦౯౫ ।।
ఆత్మనస్తచత్త్వమేతచ్చ సిద్ధం చైతన్యవద్యతః ।।
అథైష, యో వై భూమేతిశ్రుతిమానానుభూతితః ।। ౧౦౯౬ ।।
స్వర్గశబ్దాభిధశ్చాయం పుమర్థో యో యథోదితః ।।
స్వర్గమిత్యాదిభిర్వాక్యైస్రయ్యన్తేష్వపి గీయతే ।। ౧౦౯౭ ।।
స్వర్గం పుమర్థముద్దిశ్య సర్వప్రాణభృతామియమ్ ।।
వాఙ్యనఃకాయచేష్టా స్యాద్యాఽపి తత్సాధనోపగా ।। ౧౦౯౮ ।।
ఉత్పత్త్యాద్యర్థనిష్ఠానాం సర్వేపామపి కర్మణామ్ ।।
స్వర్గే నైవాధికారోఽస్తి తస్య సిద్ధత్వతః స్వతః ।। ౧౦౯౯ ।।
స్వాత్మసాధ్యాతిరేకేణ సర్వమేవ హి సాధనమ్ ।।
నాలం సాధ్యాన్తరాయేహ కిమ్వసాధ్యార్థసిద్ధ్యే ।। ౧౧౦౦ ।।
యథోక్తపురుషార్థస్య యద్యప్యాప్తస్వభావతా ।।
ఆత్మస్వభావతో నాఽఽప్తిస్తథాఽప్యజ్ఞానహేతుతః ।। ౧౧౦౧ ।।
అవిద్యావ్యవధానస్య నాఽఽత్మజ్ఞానాతిరేకతః ।।
ప్రధ్వస్తిః కర్మభిః కర్తుం శక్యా తేషామమానతః ।। ౧౧౦౨ ।।
వ్యఞ్జకం విరహయ్యాన్యత్సాధనం కారకాత్మకమ్ ।।
తదభివ్యక్తయే నాలం స్వతఃసిద్ధస్య వస్తునః ।। ౧౧౦౩ ।।
కర్మభిర్నాపనీతోఽతః ప్రత్యఙ్భ్యోహోఽప్రమాణతః ।। ౧౧౦౪ ।।
యావచ్చ సమ్యగ్విజ్ఞానవహ్నినాఽసౌ న దహ్యతే ।।
న తావత్కిం చిదప్యాప్తం సుఖం దుఃఖవివర్జితమ్ ।। ౧౧౦౫ ।।
నాలం విముక్తయే కామ్యం యది నామ తథాఽపి తు ।।
పుంసో వైరాగ్యహేతుత్వాదుపకార్యేవ తన్మతమ్ ।। ౧౧౦౬ ।।
అసహ్యదుఃఖఫలతః స్వకార్యవినివృత్తికృత్ ।।
విరక్తిహేతుతః కర్మ ప్రతిషిద్ధం యథా తథా ।। ౧౧౦౭ ।।
అపి కామ్యం కృతం సర్వం దుఃఖాత్మకఫలత్వతః ।।
ఆవిరిఞ్చ్యాత్స్వకార్యేభ్యః స్యాదేవ వినివృత్తయే ।। ౧౧౦౮ ।।
ఇ్త్యుక్తప్రతిపత్త్యర్థమాజగామోత్తరం వచః ।।
ఎకవాక్యత్వమేవం చ వేదస్య స్యాదసంశయమ్ ।। ౧౧౦౯ ।।
దక్షిణోదగధోగత్యా ప్రత్యగజ్ఞానమూఢధీః ।।
బ్రమ్భ్రమీత్యనిశం దుఃఖీ పుమాన్కర్మపురఃసరః ।। ౧౧౧౦ ।।
కామ్యైర్దక్షిణమన్వేతి జ్ఞానయుక్తైస్తథోత్తరమ్ ।।
నిషిద్ధైశ్చాప్యధోజన్మ కర్మసంభారసంభృతకః ।। ౧౧౧౧ ।।
ధర్మాధర్మాంశసామ్యే చ మనుష్యత్వం ప్రపద్యతే ।।
బ్రహ్మాద్యా స్థావరాన్తైవం ప్రత్యగజ్ఞానహేతుజా ।।
నామరూపేహచిత్రాఽఽద్యా స్వప్నమాయేన్ద్రజాలవత్ ।। ౧౧౧౨ ।।
ధర్మాధర్మాద్యుపాదానసాధనా నశ్వరీ గతిః ।। ౧౧౧౩ ।।
వ్యాకృతం నామరూపాభ్యాం యద్యపీదం శ్రుతౌ శ్రుతమ్ ।।
ఆత్మతత్త్వానభివ్యక్తేర్నాభివ్యక్తం తదుచ్యతే ।। ౧౧౧౪ ।।
అవిద్యాతిమిరోచ్ఛిత్తౌ నానావిష్కృతమణ్వపి ।।
కార్యకారణవద్వస్తు నానపాస్తం తమోఽప్యతః ।। ౧౧౧౫ ।।
యత ఎవమతః ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యప్రతిపత్తయే ।।
ప్రారబ్ధేయం ప్రయత్నేన వేదాన్తోపనిషత్పరా ।। ౧౧౧౬ ।।
యథోక్తఫలసిద్ధ్యర్థమారబ్ధోపనిషద్యది ।।
బ్రహ్మ వా ఇదమిత్యాది కస్మాన్నాఽఽరభ్యతేఽధునా ।। ౧౧౧౭ ।।
యేషామనధికారోఽత్ర హ్యశ్వమేధక్రతౌ భవేత్ ।।
ఇత ఎవ తు విజ్ఞానాతేషాం తత్ఫలకీర్తనమ్ ।। ౧౧౧౮ ।।
కర్మగోచరతైవాత్ర విజ్ఞానస్యాపి చేన్మతమ్ ।।
వికల్పశ్రవణాన్మైవం కర్మణా విద్యయాఽథవా ।। ౧౧౧౯ ।।
యజతే యోఽశ్వమేధేన యశ్చైవం వేద తం క్రతుమ్ ।।
ఫలం తుల్యం తయోర్యుక్తం కర్మిణో విదుషస్తథా ।। ౧౧౨౦ ।।
ఉపాస్తేరపి కర్మత్వాదశ్వమేధక్రతోరివ ।।
నాతో ధియోఽర్థవాదత్వం తద్విధేర్నితరాం న చ ।। ౧౧౨౧ ।।
ఎతావదేవ చేదత్ర భవతైవం వివక్షితమ్‌ ।। ౧౧౨౨ ।।
ప్రయోజనం తత్సుకరం విధ్యుద్దేశేఽపి భాషితుమ్ ।।
విద్యాప్రకరణే తస్య త్వామ్నాయః కిమితీర్యతామ్ ।। ౧౧౨౩ ।।
సోఽపి జ్ఞానేన సంయుక్తో హయమేధో మహాక్రతుః ।।
సంసారఫల ఎవేతి ప్రవృత్త్యఙ్గతయోచ్యతే ।। ౧౧౨౪ ।।
ప్రత్యగ్బోధాతిరేకేణ సాధనాన్తరనిస్పృహాః ।।
నిర్జ్ఞాతాశేషకర్మోత్థఫలఫల్గుత్వబుద్ధయః ।। ౧౧౨౫ ।।
ముముక్షవః ప్రవర్తేరన్కథం నామాఽఽత్మవేదనే ।। ౧౧౨౬ ।।
సంసారఫలతా కామమస్తు కామ్యస్య కర్మణః ।।
నిత్యానామఫలత్వాత్తు ముక్తిరేవాస్తు తత్ఫలమ్ ।। ౧౧౨౭ ।।
న హ్యుత్సర్గేణ సర్వేషాం ఫలవత్త్వస్య సంశ్రవాత్ ।।
కర్మణా పితృలోకాది నిత్యానామేవ తత్ఫలమ్ ।। ౧౧౨౮ ।।
ఫలవత్త్వే హి నిత్యానాం కామ్యత్వమితి చేన్మతమ్ ।।
నైవం శుద్ధిప్రమాణత్వాద్భోగనిష్ఠస్య కామ్యతా ।। ౧౧౨౯ ।।
కామ్యేఽపి శుద్ధిరస్త్యేవ భోగసిద్ధర్యర్థమేవ సా ।।
విడ్వరాహాదిదేహేన న హ్యైన్ద్రం భుజ్యతే ఫవమ్ ।। ౧౧౩౦ ।।
నిత్యేషు శుద్ధేః ప్రాధాన్యాద్భోగోఽప్యప్రతిబన్ధకః ।।
భోగం భఙ్గురమీక్షన్తే బుద్ధిశుద్ధ్యనురోధతః ।। ౧౧౩౧ ।।
తమేతమిత్యతశ్చోచ్చైర్వేదానువచనాదినా ।।
విరక్తాః సర్వసంసారాజ్జిజ్ఞాసన్తే పరం పదమ్ ।। ౧౧౩౨ ।।
ఆరాదేవోపకుర్వన్తి నిత్యాన్యాత్మవిశుద్ధితః ।।
ఆత్మాజ్ఞానావిరోధిత్వాత్సాక్షాన్న త్వాత్మబోధవత్ ।। ౧౧౩౩ ।।
త్యక్త్వా కర్మాణ్యతోఽసఙ్గాః ప్రత్యక్ప్రవణబుద్ధయః ।।
అపాస్తరాగాదిమలా ఈక్షన్తే జ్ఞం స్వమాత్మని ।। ౧౧౩౪ ।।
అతోఽశేషమహానర్థహేత్వాత్మాజ్ఞానహానికృత్ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానభాస్కరోదయహేతవే ।।
ఆరబ్ధేయం ప్రయత్నేన వేదాన్తోపనిషత్పరా ।। ౧౧౩౫ ।।
శతాని దశ చైకం చ చత్వారింశత్తథాఽష్ట చ ।।
శ్లోకాః సంబన్ధభాష్యేఽస్మిన్సంఖ్యాతాః సంఖ్యయాఽఖిలాః ।। ౧౧౩౬ ।।

॥ ప్రథమాధ్యాయస్య ప్రథమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

తత్రాశ్వవిషయం తావదాదౌ దర్శనముచ్యతే ।।
ప్రాజాపత్యత్వహేతోశ్చాప్యశ్వనామాఙ్కితత్వతః ।। ౧ ।।
అశ్వస్య యచ్ఛిరః సాక్షాత్తదుషా ఇతి చిన్తయేత్ ।।
హరేరవయవేష్వేవం యోజ్యా కాలాదిదృష్టయః ।। ౨ ।।
సంస్కార్యత్వాత్పశోరేవం దృష్టీరఙ్గేషు యోజ్యేత్ ।।
కాలాదావమరవాఙ్గత్వాన్నాశ్వదృష్టిర్విధిత్స్యతే ।। ౩ ।।
సత్స్వశ్వాదిషు కాలాదిదృష్టీరఙ్గేషు యోజయేత్ ।।
అసత్స్వాత్మానమేవాశ్వం కల్పయిత్వా నియోజయేత్ ।। ౪ ।।
కర్తారమశ్వమగ్నిం చ చిత్యం సర్వం ప్రజాపతిమ్ ।।
అశ్చమేధఫలం చార్కం వేత్తి మృత్యుం యథోదితమ్ ।। ౫ ।।
అకర్తాఽప్యశ్చమేధస్య బ్రాహ్మణశ్చేహ బుద్ధిమాన్ ।।
క్రత్వాత్మా మృత్యురస్మీతి తాదాత్మ్యం సోఽధిగచ్ఛతి ।। ౬ ।।
అశ్వసంజ్ఞపనాత్పూర్వం తథోర్ధ్వం చాపి హాటక -
రాజతాత్మకపాత్రాభ్యాం గృహ్యేతే తత్ర యౌ గ్రహౌ ।।
మహిమాఖ్యౌ తయోరేతదహర్వా ఇతి దర్శనమ్ ।। ౭ ।।
వ్యత్యయేనావవోద్ధవ్యా ప్రథమార్థే చ సప్తమీ ।। ౮ ।।
సముద్ర ఈశ్వరో జ్ఞేయో యోనిః కారంణముచ్యతే ।।
సర్వస్య జగతో యంస్మాదీశ ఎవేహ కారణమ్ ।। ౯ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే ప్రథమం బ్రాహ్మణమ్

॥ ప్రథమాధ్యాయస్య ద్వితీయమశ్వమేధబ్రాహ్మణమ్ ॥

అథాగ్నేరుచ్యతే జన్మ హయమేధోపయోగినః ।।
తద్దర్శనవిధిత్సాయైస్తుత్యర్థోత్పత్తిరిష్యతే ।। ౧ ।।
నామవద్రూపవచ్చేహ కారణం యావదీక్ష్యతే ।।
నాభూత్తత్ప్రాక్సముత్పత్తేః ప్రాణాద్యుత్పత్తిసంశ్రవాత్ ।। ౨ ।।
కార్యముత్పత్తిమత్త్వాచ్చేత్ప్రాగుత్పత్తేర్నిషిధ్యతే ।।
కారణస్య త్వనుత్పత్తేరనిషేధస్తథా సతి ।। ౩ ।।
తథా చానుపలబ్ధేశ్చ కార్యస్యైవాస్తు నాస్తితా ।।
కారణస్య న నాస్తిత్వముక్తహేత్వోరసంభవాత్ ।। ౪ ।।
సర్వస్యానుపలబ్ధేస్తు మైవం వోచో యతః శ్రుతిః ।।
నైవేహ కించనేత్యాహ కారణేతరనిహనుతిమ్ ।। ౫ ।।
నైవం యతః శ్రుతిః సాక్షాత్సత్త్వమేవావదత్స్వయమ్ ।।
కార్యకారణయోః స్పష్టం మృత్యునైవేతి సాదరా ।। ౬ ।।
మృత్యునా కారణేనేదం కార్యం సర్వం సమావృతమ్ ।।
ఇతి నావక్ష్యద్యద్యేతదుభయం నాభవత్పురా ।। ౭ ।।
ప్రాణపిణ్డాదికార్యాణాం సముద్రః పరమేశ్వరః ।।
బన్ధుః కారణమాత్మోక్తో మృత్యురత్ర స ఎవ తు ।। ౮ ।।
జ్ఞానమాత్రసతత్త్వం యహ్బ్రహ్మాజ్ఞాతసతత్త్వకమ్ ।।
మృత్యుర్జనిమతః సాక్షాత్తత్ర కార్యాప్యయత్వతః ।। ౯ ।।
సద్బీజం సత్ప్రతిష్ఠం చ సదాయతనమేవ చ ।।
ప్రత్యక్షమేత్ర సత్సిద్ధం సదన్యస్యాప్రసిద్ధితః ।। ౧౦ ।।
అసత్సదతిరేకేణ యది వాఽవ్యతిరేకతః ।।
వ్యతిరేకే సదేవాసదసద్వా తత్కిముచ్యతే ।। ౧౧ ।।
నేహ సద్వ్యతిరేకేణ స్వమహిమ్నా ప్రసిధ్యతి ।।
సర్వస్య సదపేక్షత్వాత్సత్తు నాన్యదపేక్షతే ।। ౧౨ ।।
మతమవ్యతిరేకేణ సతోఽసత్సత్తదిష్యతామ్ ।।
కుతోఽదో లభతేఽసత్త్వం యత్సదాత్మని నిష్ఠితమ్ ।। ౧౩ ।।
అన్యోన్యవ్యతిరేకిత్వాన్నాన్యోన్యాత్మకతా తయోః ।।
విరోధిత్వాచ్చ నాన్యోన్యం సంబన్ధస్తాపశీతవత్ ।। ౧౪ ।।
స్ఫురతాఽపి సతో నాన్యదభిధాతుం ఘటాదివత్ ।।
శక్యతే నాభిధానేన హ్యసద్వస్తు నిరుచ్యతే ।। ౧౫ ।।
వస్తునోఽతిశయః కశ్చిదభావవచసోచ్యతే ।।
తస్య తేనాభిసంవ్యాప్తేర్న కథంచిదపహనుతిః ।। ౧౬ ।।
క్రియా వా తత్ఫలం వా స్యాదభావో నాఽఽత్మహేతుహా ।।
యో యతో లభతే సత్తాం నిరుణద్ధి స తం కథమ్ ।। ౧౭ ।।
న నాశో హన్తి నష్టారం గన్తారమివ తద్నతిః ।।
యో యతో లిప్సతే సిద్ధిం స తం హన్తి కథం వద ।। ౧౮ ।।
విజ్ఞానావ్యతిరేకీ చేదభావః స్యాత్సహేతుకః ।।
ధ్వంసాదవ్యతిరేకేఽపి ధియో నిత్యత్వమాపతేత్ ।। ౧౯ ।।
అతోఽభావత్వసిద్ధ్యర్థమభావేనాప్యపేక్ష్యతే ।।
స్వహేతుసిద్ధిః కార్యోఽర్థో న దృష్టః కారణం వినా ।। ౨౦ ।।
ధర్మ్యసిద్ధిః ప్రతిజ్ఞాయాం హేతుశ్చానాశ్రయో భవేత్ ।।
న చాస్తి కశ్చిహృష్టాన్తః సర్వశూన్యత్వవాదినః ।। ౨౧ ।।
విజ్ఞానమాత్రం యస్యాపి జగదేతశ్చరాచరమ్ ।।
ప్రతిజ్ఞాహేతుదృష్టాన్తైర్జ్ఞానం తేనాపి దూష్యతే ।। ౨౨ ।।
మానాభేదాచ్చ మేయస్య నాజ్ఞాతార్థః ప్రసిధ్యతి ।।
తాదాత్మ్యేఽపి న చేజ్జ్ఞాతో మానాత్కోఽతిశయో మతః ।। ౨౩ ।।
అజ్ఞాతాధిగమం కుర్వన్మానం స్యాత్సర్వవాదినామ్ ।।
న చేచ్ఛుక్తితమోజస్య జ్ఞానస్యాపి ప్రమాణతా ।। ౨౪ ।।
విజ్ఞానావ్యతిరేకిత్వాదసిద్ధాదేస్తథైవ చ ।।
ప్రామాణ్యవత్ప్రసఙ్గః స్యాదప్రమాత్వేఽపి తే ధ్రువమ్ ।। ౨౫ ।।
అజమేకం స్వతఃసిద్ధం ప్రత్యంగ్రూపమనన్యదృక్ ।।
వస్త్వేవం చేదిహాభీష్టం కిమర్థం సాధ్యతేఽపరమ్ ।। ౨౬ ।।
ఎవంభూతాత్మసిద్ధ్యర్థం కారణాది ప్రసాధ్యతే ।।
ఉపాయః సోఽవతారాయ తథా తజ్జ్ఞైశ్చ సూత్రితమ్ ।। ౨౭ ।।
కారణాదినిషేధేన న చాద్వైతమభీప్సితమ్ ।।
ఐకాత్మ్యబోధమాత్రేణ నిషేధస్యాప్యపహవాత్ ।। ౨౮ ।।
సతత్త్వకమిదం సర్వమితి సంసాధ్య యత్నతః ।।
తస్యాపి సంవిన్మాత్రేణ పూర్ణతైవోచ్యతే సతః ।। ౨౯ ।।
సదేవాఽఽగమతః సర్వం ప్రత్యక్షాచ్చ సదీక్ష్యతే ।।
అనుమానాచ్చ సత్సర్వం యథా తదధునోచ్యతే ।। ౩౦ ।।
అనుమేయం చ సత్పూర్వం కారణం కార్యమేవ చ ।।
జగత్ప్రసూతేస్తచ్చేహ ప్రయోగేణ ప్రదర్శ్యతే ।। ౩౧ ।।
వివాదగోచరాపన్నం సత్కారణమిదం భవేత్ ।।
కార్యాత్మకం మనోఽవాది కార్యత్వాత్కటకుమ్భవత్ ।। ౩౨ ।।
హేతుమజ్జనిమత్సర్వం కార్యత్వాత్పటకుమ్భవత్ ।।
వియదాది చ నః కార్యం తదప్యేవం ప్రతీయతామ్ ।। ౩౩ ।।
అసత్కారణకం కార్యం తద్వినాశ్యాస్య జన్మతః ।।
సర్వం స్వహేతుమున్మూల్య జాయతేఽఙ్కురకుమ్భవత్ ।। ౩౪ ।।
స్వకారణం చేదుత్సాద్య కార్యం సర్వం ప్రజాయతే ।।
తత్కారణవినాశాయ తత్సూతేః ప్రాక్క్వ ఈర్యతామ్ ।। ౩౫ ।।
స్వహేతూచ్ఛిత్తయేఽలం చేదజాతమపి సద్యది ।।
ద్వయమప్యభ్యుపేతం స్యాన్న హ్యసద్ధన్యతేఽసతా ।। ౩౬ ।।
వినాశస్యాపి కార్యత్వాత్సోఽపి సత్కారణో మమ ।।
న చేత్కార్యో వినాశః స్యాన్నాశోఽకార్యేణ నేష్యతే ।। ౩౭ ।।
స్వకారణవినాశాయ సిద్ధం ఘాఽసిద్ధమేవ వా ।।
అఙ్కురాది మతం కార్యం నోభయత్రాపి యుజ్యతే ।। ౩౮ ।।
సిద్ధం చేత్కారణాత్సిద్ధముపమర్దే వినైవ తు ।।
ఉత్పన్నేన చ తన్నాశ ఉత్పన్నత్వాదనర్థకః ।। ౩౯ ।।
ఉపమృద్గాతి చేత్కార్యమథాసిద్ధం స్వకారణమ్ ।।
తత్కారణం కథం తత్స్యాన్న చేత్తస్మాత్ప్రజాయతే ।। ౪౦ ।।
ఉపమర్దోఽపి కార్యత్వాత్కిం న హన్యాత్స్వకారణమ్ ।।
హన్తర్యసతి హానోక్తిర్లక్ష్యతే శిశువక్తృకా ।। ౪౧ ।।
నంష్ట్టతత్రో వినాశోఽపి గన్తృతన్త్ర గతిర్యథా ।।
నాస్తీహ కశ్చిద్ధాత్వర్థో యః స్వహేతుం వినాశయేత్ ।। ౪౨ ।।
నిర్హేతునాశసంవ్యాప్తేర్న స్యాత్కుమ్భజనిర్మృదః ।।
న వీజాదగ్నిసంవ్యాప్తాదఙకురోద్భూతిరీక్ష్యతే ।। ౪౩ ।।
ఘటాదేః కారణం పిణ్డ ఇతి నాభ్యుపగమ్యతే ।।
మృదేవ కారణం యస్మాత్పిణ్డాదేరవగమ్యతే ।। ౪౪ ।।
యదేవ కారణం మానైరిహ సాక్షాద్వినిశ్చితమ్ ।।
తదేవోత్తరకార్యేషు, న కార్యం కారణం మితేః ।। ౪౫ ।।
వినాశోఽతిశయః కశ్చిద్యది పిణ్డాదివన్మతః ।।
ప్రత్యక్షాత్తద్ద్వయం సత్స్యాన్నో చేదస్తు ధ్రువో ఘటః ।। ౪౬ ।।
క్రియా వా తత్ఫలం వా స్యాద్వస్త్వన్తరమథాపి వా ।।
నాశోఽథ వా న కించిత్స్యాత్సత్త్వం నైవమపోద్యతే ।। ౪౭ ।।
క్రియాఽప్యస్తి ఫలం చాస్తి తద్వద్వస్త్వన్తరం చ సత్ ।।
అథ నాశోఽపి నైవాస్తి తం వినా సదిదం జగత్ ।। ౪౮ ।।
సన్నేవ నాశోఽపీష్టశ్చేత్సత్సతా న విరుధ్యతే ।।
ఐకాత్మ్యేఽపి విరోధశ్చేన్నాశో నాశేఽపి శఙ్క్యతే ।। ౪౯ ।।
పిణ్డాదినా వినాఽపీదం మృదాదేః కేవలాదపి ।।
ఘటాద్యుత్పద్యమానం తు కార్యం దృష్టమతో ధ్రువమ్ ।। ౫౦ ।।
మృదాద్యేవ తతో గ్రాహ్యం కారణం హ్యన్వయాన్మృదః ।।
కార్యమేవ తు పిణ్డాది తస్య కార్యేష్వనన్నయాత్ ।। ౫౧ ।।
విరుద్ధానేకకార్యాణాం యుగపజ్జన్మ నేష్యతే ।।
ఎకస్మాత్కారణాత్తస్మాత్పిణ్డాభావే ఘటోద్బవః ।। ౫౨ ।।
పిణ్డాదివ్యతిరేకేణ కారణానుపలబ్ధితః ।।
అసత్త్వం చేన్మృదాదేః స్యాన్న మానానుపపత్తితః ।। ౫౩ ।।
పిణ్డాదివ్యతిరేకేణ యది మానం భవేత్తతః ।।
మృదాది కారణం లబ్ధం న మానం స్యాన్మృదా వినా ।। ౫౪ ।।
పిణ్డాదివ్యతిరేకేణ పిణ్డాదావివ చేత్ప్రమా ।।
సిద్ధం కారణమేవం స్యాన్న మా మేయం వినా యతః ।। ౫౫ ।।
అసాధారణరూపేషు వ్యావృత్తేష్వితరేతరమ్ ।।
బహుష్వేకం యదాభాతి ప్రత్యక్షం కారణం తు తత్ ।। ౫౬ ।।
సాదృశ్యాదన్వయభ్రన్తిస్తన్నివృత్తావపీతి చేత్ ।।
నైవం పిణ్డస్థదృష్టానాం ఘటాదావపి దర్శనాత్ ।। ౫౭ ।।
ప్రత్యభిజ్ఞాయమానేఽర్థే తదేవేదమితి ధ్రువే ।।
లిఙ్గమాభాసతామేతి ప్రత్యక్షార్థవిరుద్ధమిత్ ।। ౫౮ ।।
విరుద్ధావ్యభిచారిత్వం న చ ప్రత్యక్షలిఙ్గయోః ।।
ప్రత్యక్షాపాశ్రయాన్నిత్యం నానపేక్షం తదక్షవత్ ।। ౫౯ ।।
విరుద్ధావ్యభిచారిత్వం సమానబలయోర్యతః ।।
దృష్టం సర్వత్ర లోకేఽస్మిన్న తు సింహశృగాలయోః ।। ౬౦ ।।
క్షణికత్వే చ భావానాం ప్రత్యభిజ్ఞాద్యసంభవః ।।
న హ్యన్యదృష్టం వస్త్వన్యైః ప్రత్యభిజ్ఞాయతే క్వచిత్ ।। ౬౧ ।।
క్షణికం చేదిదం సర్వం ప్రత్యభిజ్ఞాప్రమాణకమ్ ।।
అన్యతద్బుద్ధ్యపేక్షత్వం తద్బుద్ధేర్వః ప్రసజ్యతే ।। ౬౨ ।।
ఇదం క్షణికమిత్యేతత్క్షణికత్వే న సిధ్యతి ।।
ఇదంక్షణికతాబుద్ధ్యోర్భిన్నాధికరణత్వతః ।। ౬౩ ।।
అజ్ఞాతం జ్ఞాయతే యస్య తథాఽజాతం చ జాయతే ।।
ప్రత్యభిజ్ఞామృతే తస్య ప్రతిజ్ఞార్థో న సిధ్యతి ।। ౬౪ ।।
అనవస్థా చ దుర్వారా హ్యవిశ్చాసశ్చ జాయతే ।।
మృపాత్వాత్సర్వబుద్ధీనాం న క్వచిన్నిశ్చితిర్భవేత్ ।। ౬౫ ।।
సంబన్ధానుపపత్తిశ్చ తదిదంజ్ఞానయోర్ధ్రువమ్ ।।
సంబన్ధకర్తర్యసతి న చ సాదృశ్యసంశ్రయాత్ ।। ౬౬ ।।
ధ్వంసినోరివ సాదృశ్యం స్థాయినోరపి నేష్యతే ।।
గ్రాహకేఽసతి తద్భిన్నే బుద్ధీనాం చైకరూపతః ।। ౬౭ ।।
నాశభేదవిరుద్ధార్థప్రమేయే చ వ్యవస్థితే ।।
ప్రత్యర్థిని హి ప్రత్యక్షే తద్విరుద్ధః కుతోఽమితేః ।। ౬౮ ।।
అనుత్పన్నోత్పిత్సూత్పన్నోఽనష్టో నాశాదికృత్తథా ।।
ఎవమష్టక్షణావస్థో భావోఽవశ్యం త్వయేష్యతే ।। ౬౯ ।।
అన్యోన్యావిషయత్వే తు కుతః సాదృశ్యధీరియమ్ ।।
సదృశార్థే వినైవేయం క్లృప్తా సాదృశ్యధీర్యది ।। ౭౦ ।।
మృగామ్బుధీవన్మిథ్యాత్వం స్యాదేవం తదిదాంధియోః ।।
అసద్విషయతైవేహ సర్వాసమపి చేద్ధియామ్ ।। ౭౧ ।।
నైవం బుద్ధేరపి తథా హ్యసద్విషయతా భవేత్ ।।
అస్త్వేవం సర్వవుద్ధీనాం మృషాత్వమితి చేన్మతమ్స।। ౭౨ ।।
నైవం స్యాత్సర్వబుద్ధీనాం మృషాత్వే మిత్యసంభవాత్ ।।
కారణస్యాస్తితా తస్మాత్సిద్ధా కార్యోద్భవాత్పురా ।। ౭౩ ।।
కార్యస్యాపి యథాఽస్తిత్వం తథేదానీం ప్రపఞ్చయతే ।।
సత్త్వపూర్వమిదం కార్యం తమోన్తస్థఘటాదివత్ ।।
తస్యాభివ్యక్తిధర్మత్వాదన్యథా స్యాన్నృశృఙ్గవత్ ।। ౭౪ ।।
సత్యామపి చ సామగ్ర్యాం వన్ధ్యాపుత్రాద్యసత్త్వతః ।।
విజ్ఞానాలమ్వనత్వం నో న కదాచిత్ప్రపద్యతే ।। ౭౫ ।।
సర్వం సదేవ చేదిష్టముపలభ్యేత తే సదా ।।
సామగ్ర్యాం ఘటవత్సత్యాం సర్వం సద్వాదినో ధ్రువమ్ ।। ౭౬ ।।
న విద్యమానమాత్రేణ హ్యభివ్యక్తిరపీష్యతే ।।
సదేవ వస్త్వభివ్యక్తం తథాఽవ్యక్తం చ లక్ష్యతే ।। ౭౭ ।।
అఙ్గీకర్తవ్యమేతచ్చ భవద్భిరవిశఙ్కితైః ।।
న చేద్వః సర్వసిద్ధాన్తో నశ్యేత్సైకతకూపవత్ ।। ౭౮ ।।
ప్రమాణవ్యతిరేకేణ ప్రమేయోఽర్థో భవన్భవేత్ ।।
మానాదవ్యతిరేకే హి మానమేయౌ న సిధ్యతః ।। ౭౯ ।।
కారణస్యాపి నాస్తిత్వం కార్యాసత్త్వే ప్రసజ్యతే ।।
న హి కార్యమనాశ్రిత్యం కారణం జగతీక్ష్యతే ।। ౮౦ ।।
సత్తామాత్రేణ కిం కార్యం సమవాయ్యాదికారణమ్ ।।
సాధయేద్వ్యాపృతం వేదం తథాఽపీష్టం న సిధ్యతి ।। ౮౧ ।।
సత్తామాత్రేణ చేత్కుర్యాత్కారణత్రితయం తదా ।।
కార్యోత్పత్తిస్థితిలయాః ప్రాప్నుయుర్యుగపత్సదా ।। ౮౨ ।।
అవిశేషాచ్చ సత్తాయాః సర్వతః సర్వసంభవః ।।
సర్వ ఎవ న సంసిధ్యేద్వ్యవహారశ్చ లౌకికః ।। ౮౩ ।।
త్రీణ్యేవ కారణానీతి నిష్ఫలాఽవధృతిర్భవేత్ ।।
యథా త్రయం తథా సర్వం సత్తయా కిం న కారణమ్ ।। ౮౪ ।।
సంభూయ కార్యం కుర్యాచ్చేత్కారణత్రితయం తదా ।।
మేలనస్యాపి కార్యత్వాత్కథం తత్స్యాత్రయం వినా ।। ౮౫ ।।
కారణత్రితయే నాథ ఎకైకస్య ప్రసిధ్యతి ।।
తస్య తస్య తథైవేతి సాఽనవస్థా ప్రసజ్యతే ।। ౮౬ ।।
వస్తునః సదసత్త్వాయ హ్యభివ్యక్త్యేకహేతుతః ।।
ఐశ్వర్యం న ప్రమాణస్య సత్త్వం వస్తుబలాద్యతః ।। ౮౭ ।।
ద్వైవిధ్యాదావృతేః కార్యం నేక్షతే తేన సంవృతమ్ ।।
లబ్ధాత్మకస్య కుడ్యాది, ప్రాక్సూతేః కారణావృతిః ।। ౮౮ ।।
మృదాత్మనోపసంశ్లిష్టం కార్యం కారణతామితమ్ ।।
కారణత్వాద్ధి తత్స్థం తత్తదృతే కరాణం కథమ్ ।। ౮౯ ।।
యది కారణసంస్థం సత్తన్నిమిత్తం చ కారణమ్ ।।
వ్యవధానాన్తరాభావాత్కిమర్థం నోపలభ్యతే ।। ౯౦ ।।
కార్యాన్తరేణ సంస్థానాన్మృదాదేర్నోపలభ్యతే ।।
సదాత్మనోపలబ్ధిస్తు న కదాచన హీయతే ।। ౯౧ ।।
నష్టోత్పన్నసదభావశబ్దప్తత్యయభేదధీః ।।
అభివ్యక్తితిరోభూతిద్వైవిధ్యాపేక్షయైవ తు ।। ౯౨ ।।
కుడ్యాద్యావరణం దృష్టం భిన్నదేశం సదాఽఽవృతాత్ ।।
కుమ్భాద్యభిన్నదేశస్థం పిణ్డాద్యావరణం కథమ్ ।। ౯౩ ।।
నైవం పయోఘృతాదీనామేకదేశత్వదర్శనాత్ ।। ౯౪ ।।
అనావరణతా చేత్స్యాత్కపాలాదేర్ఘటాత్మని ।।
అన్తర్భావాన్న సాధ్వేతద్విభక్తానాం భవేద్యతః ।। ౯౫ ।।
ఆవృతత్వమథ మతం భఙ్గ ఎవ ప్రసజ్యతే ।।
యత్నో న తు ఘటోత్పత్తౌ నైవమప్యుపపద్యతే ।। ౯౬ ।।
న హి లోకేఽస్తి నియసో ర్ఘటాభివ్యక్తిహేతుకః ।।
అనేకసాధనా యస్మాదభివ్యక్తిరిహేక్ష్యతే ।। ౯౭ ।।
దీపేనాన్యో, మథా చాన్యస్తథా చక్రాదినా పరః ।।
అభివ్యక్తిం ప్రయాత్యర్థః పురా సన్నేవ సర్వదా ।। ౯౮ ।।
తమోవినాశనాయైవ ప్రదీపోఽపీతి చేన్మతమ్ ।।
నష్టే తమసి కుమ్భోఽపి స్వయమేవోపలభ్य़తే ।। ౯౯ ।।
కిమేవం భవతః సిద్ధం యది నామ తమోహనుతిః ।।
సదేవ వ్యజ్యతే సర్వమితి నైవాపనుద్యతే ।। ౧౦౦ ।।
అజ్ఞాతత్వాపమార్ష్ట్యర్థముపాదిత్సన్తి మానినః ।।
మానాని, మానసంబన్ధాదజ్ఞాతత్వం చ నశ్యతి ।। ౧౦౧ ।।
యతః సతి క్రియాభేదే కిం పూర్వమితి చోదనా ।।
క్రియాభేదే న చ న్యాయ్యం ధ్వాన్తనాశః క్రియాఫలమ్ ।। ౧౦౨ ।।
జ్ఞాతుర్జ్ఞానాభినిష్పత్తిర్నిష్పన్నం మేయమేతి సత్ ।।
మేయాభిసంగతం తచ్చ మేయాభత్వం ప్రపద్యతే ।। ౧౦౩ ।।
వ్యవధానం తమో యస్మాద్ధటోఽయమితి సంవిదః ।।
ప్రకాశవద్ధటం చర్తే కుతస్తత్తమమో హనుతిః ।। ౧౦౪ ।।
ప్రమాణవ్యాపృతేర్జ్ఞాతోఽజ్ఞాతోఽజ్ఞాతత్వహానికృత్ ।।
ఘటోఽవగత ఇత్యేతత్తతః సంపద్యతే ఫలమ్ ।। ౧౦౫ ।।
యద్యావరణభఙ్గాయ యత్నః స్యాద్ధటవిత్తయే ।।
కార్యాన్తరం భవేద్భఙ్గాత్తేనాప్యావృతతా ఘటే ।। ౧౦౬ ।।
వ్యవధానాన్తరం తస్మాదన్యదప్యాపతేత్తదా ।।
అతో నియత ఎవాత్ర వ్యాపారః ఫలవాన్భవేత్ ।। ౧౦౭ ।।
అతీతైష్యద్ధటజ్ఞానం సద్ధటాలమ్బనం భవేత్ ।।
ఘటజ్ఞానత్వతః సాక్షాదిహత్యఘటబోధవత్ ।। ౧౦౮ ।।
అతీతోఽనాగతోఽర్థోఽసన్యది వాఽభ్యుపగమ్యతే ।।
అతీతానాగతజ్ఞానం మిథ్యేశస్య ప్రసజ్యతే ।। ౧౦౯ ।।
ప్రత్యక్షం నాపి చేశస్య కేనచిత్ప్రతిహన్యతే ।।
అపవిద్ధాతిశీత్యేవ తజ్జ్ఞానం కేన హన్యతే ।। ౧౧౦ ।।
ఘటసత్త్వే పురోత్పత్తేరనుమా చ ప్రదర్శితా ।।
తస్మాత్సదేవ కార్యం స్యాత్ప్రగుత్పత్తేరపి త్రువమ్ ।। ౧౧౧ ।।
ఎష్యద్ధటనిషేధే చ విరోధోఽపి ప్రసజ్యతే ।।
భవిప్యాతి న భావ్యర్థో వర్తమాననిషేధవత్ ।। ౧౧౨ ।।
గృహ్యమాణో ఘటో నాసన్నితి యద్వద్విరుధ్యతే ।।
అతీతైష్యన్మితఘటప్రతిషేధస్తథావిధః ।। ౧౧౩ ।।
ప్రాగభావాదయోఽభావాః సన్తః స్యురతిరేకిణః ।।
వ్యపదేశాద్ధటేనైషామన్యోన్యాభావవద్ధ్రువమ్ ।। ౧౧౪ ।।
ఎవం చ సతి సంబన్ధో న భావాభావయోర్మిథః ।।
విరోధాద్భావయోర్యద్వదేకత్వాన్నాప్యభావయోః ।। ౧౧౫ ।।
అసతశ్చ న సంబన్ధోఽకారకత్వాత్కథంచన ।।
సంబన్ధశ్చ క్రియాత్మత్వాన్న సిధ్యేత్కారకం వినా ।। ౧౧౬ ।।
ప్రాగభావో ఘటస్యేతి ఘటం ఎవోచ్యతే యది ।।
ఘట ఎవ ఘటస్యేతి వ్యపదేశో న యుజ్యతే ।। ౧౧౭ ।।
న చాసత్త్వం ఘటస్యైవం, ప్రాగభావో ఘటో న చ ।।
అవధ్యవధిమద్భేదే ప్రాగభావోఽపి సిధ్యతి ।। ౧౧౮ ।।
అథ ప్రకల్ప్య సంబన్ధం ఘటస్యేత్యభిధీయతే ।।
క్లృప్తస్యైవ హ్యభావస్య వ్యపదేశః ప్రసజ్యతే ।। ౧౧౯ ।।
అర్థాన్తరమభావశ్చేదుక్తం సంస్మర్తుమర్హసి ।।
శశశృఙ్గాదికల్పస్య ఘటస్య స న యుజ్యతే ।। ౧౨౦ ।।
స్వహేతుసత్తాసంబన్ధః సంబన్ధస్య సదాశ్రయాత్ ।।
అథాస్త్వయుతసిద్ధానాం నాసతోఽయుతసిద్ధతా ।। ౧౨౧ ।।
న భావాభావయోర్యోగో నాపి చాయమభావయోః ।।
సతోరేవ యతో యోగః సిద్ధ కార్యమతః సదా ।। ౧౨౨ ।।
ద్వైతైకత్వాత్మకం రూపం వైరాజం కార్యమాత్మనః ।।
సముద్ర ఎవ హ్యస్యేతి విరాట్కారణమబ్రవీత్ ।। ౧౨౩ ।।
సంభూయ కార్యభూతాని భూతయోనిం యతో విభుమ్ ।।
జన్మస్థితిలయాన్యాన్తి సముద్రస్తేన విశ్వకృత్ ।। ౧౨౪ ।।
తత్సముద్రం పరం బ్రహ్మ సంవిన్మాత్రసతత్త్వకమ్ ।।
అవిజ్ఞాతాత్మయాథాత్మ్యం హేతుత్వేనేహ శబ్ద్యతే ।। ౧౨౫ ।।
ఇదం జగదుపాదానం సర్వశక్త్యజమవ్యయమ్ ।।
స్వాత్మైకాజ్ఞానవృత్తేన గ్రసిష్ణు ప్రభవిష్ణు చ ।। ౧౨౬ ।।
స్వాభాసవర్త్మనైవైతత్స్వాత్మాజ్ఞానజభూమిషు ।।
ఇతం బహుత్వమేకం సద్వియద్యద్వద్ధటాదిషు ।। ౧౨౭ ।।
అకారణం సదజ్ఞానాత్కారణత్వం యథైత్యజమ్ ।।
సర్వకారకతామేవం క్రియాతత్ఫలతామపి ।। ౧౨౮ ।।
సాధ్యసాధనతా తస్మాదజ్ఞానైకవ్యపాశ్రయామ్ ।।
ఉచ్చైరనూద్య తత్తత్త్వం వేదాన్తాః ప్రత్యపీపదన్ ।। ౧౨౯ ।।
అకారణమకార్యే సత్కార్యకారణతామగాత్ ।।
మోహాదేవ తతః శాస్రం తదుచ్ఛిత్తౌ ప్రవర్తతే ।। ౧౩౦ ।।
అపీతాశేషసంసారం శుద్ధసంస్కారసంశ్రయమ్ ।।
అవ్యాకృతమిదం బ్రహ్మహ్యన్తర్యామీతి చోచ్యతే ।। ౧౩౧ ।।
అజ్ఞానానుపమర్దేన వ్యాకృతిర్యాఽస్య జాయతే ।।
స్వప్నవిజ్ఞానవన్నాసౌ సత్యమేయవ్యపాశ్రయా ।। ౧౩౨ ।।
సమ్యగ్జ్ఞానసముత్పత్తౌ హేతుత్వం తు నిగచ్ఛతి ।।
నిద్రం హత్వా యతః స్వప్నజ్ఞానాదపి విబుధ్యతే ।। ౧౩౩ ।।
ఉపేయప్రతిపత్త్యైవ ప్రమాణానాం ప్రమాణతా ।।
వస్తుస్థిత్యా న సత్యత్వమితి పూర్వమవాదిషమ్ ।। ౧౩౪ ।।
నామరూపాదినా యేయమవిద్యా ప్రథతేఽసతీ ।।
మాయా తస్యాః పరం సౌక్ష్మ్వం మృత్యునైవేతి భణ్యతే ।। ౧౩౫ ।।
మృత్యుర్వై తమ ఇత్యేవమాప ఎవేదమిత్యపి ।।
అవిద్యా ప్రథతే మౌలీ వ్యక్తావ్యక్తాత్మనాఽనిశమ్ ।। ౧౩౬ ।।
ఎతేభ్యోఽసౌ సముత్థాయ స్వాభాసానాత్మజన్మనా ।।
యాతి క్షేత్రజ్ఞతామీశః కూటలస్థోఽపి హ్యవిద్యయా ।। ౧౩౭ ।।
ఆపో హ్యణుతరాః సత్యమసృజన్తేతి హి శ్రుతిః ।।
క్రియావిజ్ఞానశక్త్యాత్మా సోఽపి బ్రహ్మాసృజత్పరః ।। ౧౩౮ ।।
విరాడ్వ్రహ్మాథ ససృజే మనుం దేవం ప్రజాపతిమ్ ।।
మనుర్దేవాన్మనుష్యాంశ్చ స్థాస్ను కృత్స్నం చరిష్ణు చ ।। ౧౩౯ ।।
సాధ్యసాధనవత్కృత్స్నకార్యరూపవివక్షయా ।।
శ్రుతిః ప్రవవృతే సేయం నైవేహేతీహ యత్నతః ।। ౧౪౦ ।।
అశనాయాపిపాసాభ్యాం మృత్యాో రూపం ప్రచక్షతే ।।
ప్రాణస్య తత్ర సంవర్గాద్వాగాదధ్యాత్మదైవయోః ।। ౧౪౧ ।।
ఎతస్మాజ్జాయతే ప్రాణో మనః సర్వేన్ద్రియాణి చ ।।
స్వం వాయుర్జ్యోతిరాపశ్చ పృథ్వీ విశ్వస్య ధారిణీ ।। ౧౪౨ ।।
సృష్టిమేతాం సముద్దిశ్య తన్మనోఽకురుతేతి యా ।।
శ్రుతిః ప్రవృత్తా నిర్వక్తుం యావదవ్యాకృతం పరా ।। ౧౪౩ ।।
యద్వా విరాజముద్దిశ్య సంకల్పమకరోన్మనః।।
ఆత్మన్వీ స్యామితి తథా సాకూతః సృష్టికారణః ।। ౧౪౪ ।।
స్వవిభూతీక్షణం సృష్టౌ విభోరర్చనముచ్యతే ।।
ఆపోఽజాయన్త ఇతి చ సర్వభూతోపలక్షణమ్ ।। ౧౪౫ ।।
విద్యోత్పత్తిప్రధానత్వాత్సృష్టిర్వా న వివక్ష్యతే ।।
తథాచ ప్రతివేదాన్తం సృష్టిర్నానావిధేక్ష్యతే ।। ౧౪౬ ।।
అర్చతో మే యతో జజ్ఞే కమమ్భః సుఖకృత్తతః ।।
అర్కాభిధోఽథ సంవృత్తః ప్రాణో మృత్యుః ప్రజాపతిః ।। ౧౪౭ ।।
ఉపాసనమతోఽస్యాపి నాగ్నేరేవేతి నిశ్చితిః ।।
అర్కనామాభిసంబన్ధో నోపాసనమృతే యతః ।। ౧౪౮ ।।
యది వాఽగ్నేరిదం నామ తస్య ప్రకరణిత్వతః ।।
ఆపో వా అర్క ఇతి తు చిత్యనామార్థమేవ తత్ ।। ౧౪౯ ।।
శర అసీదితి గిరా శక్త్యవస్థా వివక్ష్యతే ।।
సా పృథివ్యభవచ్చేతి విరాజో జన్మశబ్దనమ్ ।। ౧౫౦ ।।
తపోఽప్సు తప్యమానాసు హ్యణ్డం జజ్ఞే హిరణ్మయమ్ ।।
ఇతి శ్రుతిర్జగాదార్థం యథైవేహ ప్రపఞ్చయతే ।। ౧౫౧ ।।
ఎవం వ్యష్టిసమష్ట్యాత్మా వైరాజం దేహమాత్మనః ।।
ప్రాచీక్లృపదథేదానీం సృష్టిస్తస్య వివక్ష్యతే ।। ౧౫౨ ।।
శ్రాన్తస్యేతి తు దేహస్య కర్మాయోగ్యత్వముచ్యతే ।।
శ్రమహేతురతస్తాపస్తప్తస్యేత్యభిశబ్ద్యతే ।। ౧౫౩ ।।
భాస్వజ్జ్ఞానం భవేత్తేజో రసః ప్రాణో వివక్షితః ।।
క్రియావిజ్ఞానశక్తిత్వాత్ప్రకృతస్య ప్రజాపతేః ।। ౧౫౪ ।।
అనవచ్ఛిన్నవపుషః పిణ్డావచ్ఛేదహేతుతః ।।
రవస్య కుమ్భాదినేవాసోర్నిరవర్తత శబ్దనమ్ ।। ౧౫౫ ।।
నామరూపాదిమద్దేహసంబన్ధాత్తద్విధర్మకః ।।
అరూపోఽపి హి సూత్రాత్మాం లక్ష్యతే రూపవానివ ।। ౧౫౬ ।।
సూక్ష్మస్థూలశరీరాభ్యాం చిదాభాభ్యామవిద్యయా ।।
సంవృతః పరమేశోఽపి త్రైలోక్యాత్మాగ్నిరూచ్యతే ।। ౧౫౭ ।।
అశరీరం శరీరేష్వనవస్థేష్వవస్థితమ్ ।।
మహాన్తం విభుమాత్మానం మత్వా ధీరో న శోచతి ।। ౧౫౮ ।।
విరాడదేహావనద్ధోఽసురధ్యాత్మాద్యాధిగః రవవత్ ।।
వ్యష్టితామేతి తద్ధీనః సమష్టిత్వేన తిష్ఠతి ।। ౧౫౯ ।।
ఉర్వ్యాముత్పాదితాయాం తు శ్రమాత్తాపాత్ప్రజాపతేః ।।
నిరవర్తతేవాస్యాఽఽత్సా పరిచ్ఛేదాభిమానతః ।। ౧౬౦ ।।
స్థూలదేహపరిచ్ఛిన్నః స ఎవాఽఽద్యః ప్రజాపతిః ।।
అగ్నిరేష యతస్తస్మాదుపాస్యోఽయం ప్రయత్నతః ।। ౧౬౧ ।।
స వై శరీరీ ప్రథమః స వై పురుష ఉచ్యతే ।।
ఆదికర్తా స భూతానాం బ్రహ్మాఽగ్రే సమవర్తత ।। ౧౬౨ ।।
అనుపారల్యతనుః సోఽయంం వ్యవహారప్రసిద్ధయే ।।
ఆత్మానం వ్యభజత్స్థూలైస్రిధా వాయ్వగ్నిభానుభిః ।। ౧౬౩ ।।
స్వరూపానుపమర్దేన స విరాడ్దేవతాత్మభిః ।।
ఉపాసనాదిసిద్ధ్యర్థమాత్మానం వ్యభజత్స్వయమ్ ।। ౧౬౪ ।।
మూలాత్మైవ త్రిధాఽఽత్మానమభినత్స ప్రజాపతిః ।।
ఇత్యస్య ప్రతిపత్త్యర్థే స ఎష ఇతి భణ్యతే ।। ౧౬౫ ।।
తస్య ప్రథమజస్యాగేర్విరాజోఽర్కస్య వాజివత్ ।।
దర్శనస్య విధానార్థం తస్య ప్రాచీతి కీర్త్యతే ।। ౧౬౬ ।।
యస్మాత్కారణములఙ్ధ్య కార్యం నాన్యత్ర వర్తతే ।।
అప్సు కారణభూతాసు తస్మాదగ్నిః ప్రతిష్ఠితః ।। ౧౬౭ ।।
అప్ప్రతిష్ఠాగుణం దేవముపాస్తే యోఽనిశం నరః ।।
యత్ర క్వ చైతి తత్రాసౌ ప్రతిష్ఠాం లభతే శూభామ్ ।। ౧౬౮ ।।
యోఽబాదిపరిపాఠ్యైవం విరాజమసృజత్స్వయమ్ ।।
కీదృగ్వ్యాపారసంయుక్తః సోఽస్రాక్షీదితి భణ్యతే ।। ౧౬౯ ।।
అత్తృసర్గోఽథవోక్తః ప్రాగన్నసర్గోఽధునోచ్యతే ।।
అశనాయావతో యస్మాన్నాస్త్యన్నవిరహాత్స్థితిః ।। ౧౭౦ ।।
త్రేధా వ్యభజదాత్మానమిత్యేతద్వా ప్రదర్శ్యతే ।।
అగ్నిప్రాణౌ పురైవోక్తావథ సంవత్సరోద్భవః ।। ౧౭౧ ।।
మనసా జ్ఞాననిర్దేశస్రయీ వాగితి భణ్యతే ।।
సర్గక్రమం స వేదోక్తం జ్ఞానేనాఽఽలోచయత్ప్రభుః ।। ౧౭౨ ।।
జ్ఞానేనాప్రతిఘేనాసౌ వేదోక్తాం సృష్టిపద్ధతిమ్ ।।
సమన్వాలోచయచ్ఛభుః సిసృక్షుర్వివిధం జగత్ ।। ౧౭౩ ।।
ఆలోచ్యాలోచకయోర్హి యోగో మిథునముచ్యతే ।।
ప్రసిద్ధం మిథునం చాత్ర న కథంచన యుజ్యతే ।। ౧౭౪ ।।
అనన్తరాగ్నిసంబన్ధప్రసఙ్గవినివృత్తయే ।।
అశనాయేతి హి ప్రాహ మూలకారణసంగతిమ్ ।। ౧౭౫ ।।
జగతః ప్రక్రియాబీజం యదవైషీత్పురా గృహీ।।
ద్వైతైకత్వాత్మకం జ్ఞానం కర్మ చ జ్ఞానసంభృతమ్ ।।
భావనా చ తయోరేతత్రయం రేతోఽభిధీయతే ।। ౧౭౬ ।।
సృష్ట్యాలోచనహేత్వేతత్సృష్టావావిరభూద్విభోః ।।
తద్భావభాబ్యపః సృష్ట్వా రేతోబీజేన స ప్రభుః ।। ౧౭౭ ।।
సర్వలోకైకబీజేన గర్భ్యర్ణ్డన బభూవ హ ।।
అప ఎవ ససర్జాఽఽదౌ తాసు వీర్యమవాసృజత్ ।। ౧౭౮ ।।
తదణ్డమభవద్ధైమం సహస్రాంశుసమప్రభమ్ ।।
ఇత్యేవం మనునాఽప్యుక్తః శ్రౌతోఽయం సర్గవిస్తరః ।। ౧౭౯ ।।
ఆపో హ వా ఇతి తథా హ్యయమేవ క్రమః శ్రుతౌ ।।
జ్ఞానకర్మాదివీజస్య గర్భ ఎవం ప్రజాపతేః ।। ౧౮౦ ।।
స సంవత్సరోఽభవదితి పరిమాణోఽయముచ్యతే ।।
అశనాయాదిమత్త్వాత్స స్వభావబలచోదితః ।। ౧౮౧ ।।
సృష్ఠ్వాఽఽద్యం ఘస్మరః పుత్ర తమభివ్యాదదాత్క్షుధా ।।
భినత్తి సర్వమర్యాదాం నాన్వయాద్యప్యపేక్షతే ।। ౧౮౨ ।।
అస్య దగ్ధోదరస్యార్థే కో న కుర్యాదసాంప్రతమ్ ।। ౧౮౩ ।।
అన్న ఎవ యతో వృత్తిరత్తురన్నాద ఎవ చ ।।
అన్నస్య యుక్తమేవాతస్తమభివ్యాదదాదితి ।। ౧౮౪ ।।
జన్మాన్తరసమభ్యస్తవిద్యాకర్మాదిహేతుతః ।।
జన్యకర్మప్రయుక్తః సఞ్శిఞుర్భాణిత్యథాకరోత్ ।। ౧౮౫ ।।
యథోక్తహేతువశగః స్వభావప్రహితోఽప్యసుః ।।
కుమారోత్థరవత్రస్తః స్వభావం చిచ్ఛిదే భయాత్ ।। ౧౮౬ ।।
అత్యన్తమపి శూరాణాం స్వస్వభావైకహేతుతః ।।
తిత్తిరాదిసముత్పాతే వేపథుర్జాయతే భయాత్ ।। ౧౮౭ ।।
ఎవం స శిశుసంరావసంలబ్ధాలోచనక్షణః ।।
ఐక్షతేహ న కామార్తః కశ్చిదాలోచనే క్షమః ।। ౧౮౮ ।।
మన్యతిశ్చాభిపూర్వోఽయం హిసార్థః స్యాత్ప్రసిద్ధితః ।।
యదీమమభిహింసిప్యే కనీయోఽన్నం భవేద్ధ్రువమ్ ।। ౧౮౯ ।।
కారణాదల్పమేవ స్యాత్తద్వ్యాప్తేరదితిర్యతః ।।
అన్నమల్పం తతోఽప్యల్పాత్కనీయోఽన్నం భవేదతః ।। ౧౯౦ ।।
లోకేఽపీదం సుప్రసిద్ధమాఙ్గనాబాలపణ్డితమ్ ।।
జగ్ధనిఃశేషవీజస్య తత్ఫలం నాఽఽప్యతేఽణ్వణి ౧౯౧ ।।
కుమారవక్త్రోద్నతయా వాచర్గాదీన్ససర్జ సః ।।
పశ్వాదీంశ్చ కుమారేణ హ్యాత్మనాఽజీజనజ్జమత్ ।। ౧౯౨ ।।
స్రష్ట్రత్రోః కార్యభక్ష్యాభ్యామన్యోన్యావ్యతిరేకతః।।
స్రష్ట్టత్వాత్స సృజత్యేవ రవాద్యతేఽన్నం సదాఽఽద్యతః।। ౧౯౩ ।।
సర్వమత్తి యతః సృష్టం తస్మాదదితిరుచ్యతే ।।
నామజ్ఞస్తముపాసీనః సర్వస్యాత్తాఽదితిర్భవేత్ ।। ౧౯౪ ।।
సర్వాత్తృత్వేన సిద్ధేఽర్థే సర్వాన్నోక్తిః కిమీర్యతే ।।
అన్నమేవ భవేదన్నం నాన్నమత్రస్య కుత్రచిత్ ।। ౧౯౫ ।।
ప్రాణాత్మాఽత్తైవ సోఽవశ్యముపాసనవలాద్భవేత్ ।।
య ఎవమభిధానజ్ఞ ఉపాసీతాదితిం సదా ।। ౧౯౬ ।।
అశ్వాశ్వమేధనామ్నోఽథ కారణప్రతిపత్తయే ।।
సోఽకామయత ఇత్యాదిః పరో గ్రన్థోఽవతార్యతే ।। ౧౯౭ ।।
యజ్ఞేన భూయసా యక్ష్య ఇత్యేవం స ప్రజాపతిః ।।
అశ్వమేధో భవేద్భూయాన్భూయోదక్షిణకో హి సః ।। ౧౯౮ ।।
యజేయ భూయోఽపీత్యేవమకామయత భావితః।।
క్రత్వాత్మేత్యభిమానేద్ధః పూర్వజన్మన్యభూత్ప్రభుః ।। ౧౯౯ ।।
పూర్వజన్మాభినిర్వృత్తప్రయోగాపేక్షయోచ్యతే ।।
భూయో యజేయేతి వచః సదా తద్భావభావనాత్ ।। ౨౦౦ ।।
క్రత్వాత్మైవాభిసంపన్నో ద్వైతైకత్వాత్మకః ప్రభుః ।।
ఇహ తత్ఫలతాం యాతో భూయోవాగ్యుజ్యతే తతః ।। ౨౦౧ ।।
కారణప్రవణం సర్వం కార్యం దృష్టం జగత్యపి ।।
ప్రకృతిం యాన్తి భూతాని నిగ్రహః కిం కరిష్యతి ।। ౨౦౨ ।।
యశోవీర్యైకహేతుత్వాత్ప్రాణా యశ ఇహేష్యతామ్ ।।
యశః ప్రకాశరూపేణ వీర్యం తద్బలహేతుతః ।। ౨౦౩ ।।
ఉదక్రామద్యశో వీర్యం విరాజః శ్రమకర్శితాత్ ।।
లిఙ్గాత్మేహ యశో వీర్యముభయం హి తదుద్భవమ్ ।। ౨౦౪ ।।
పూర్వదేేహేఽభిషఙ్గోఽభూదపవిద్ధతనోరపి ।।
సఙ్గత్యాగో హ్యసంభావ్యో వినైకాత్మ్యావవోధనాత్ ।। ౨౦౫ ।।
జాతదేహాభిషఙ్గః సస్తాదాత్మ్యప్రతిపిత్సయా ।।
మేధ్యమిత్యాదికం కామం సోఽకామయత కాముకః ।। ౨౦౬ ।।
అపవిద్ధయశోవీర్యే శరీరం కవియోగతః ।।
యతోఽశ్వయదతోఽశ్వోఽసుః సంవృత్తః స ప్రజాపతిః ।। ౨౦౭ ।।
వ్యపేతసద్యశోవీర్యమమేధ్యం మేధ్యతామగాత్ ।।
తత్ప్రవేశాద్యతోఽతోఽయమశ్చమేధోఽభవత్ప్రభుః।। ౨౦౮ ।।
అశ్వాశ్వమేధావేవం చ ప్రాజాపత్యాత్మనాఽఞ్జసా ।।
అభిష్టుతౌ కథం నామ భవేతామితి భణ్యతే ।। ౨౦౯ ।।
కాలలోకాదివపుషస్త్వశ్చస్యాగ్నేశ్చ సాంప్రతమ్ ।।
సమస్యోపాసనం వాచ్యమిత్యర్థో గ్రన్థ ఉత్తరః ।। ౨౧౦ ।।
విధాయకపదాభావాదసంగానం పరస్పరమ్ ।।
పదానామితి మా ప్రాపదిత్యర్థేయం పరా శ్రుతిః ।। ౨౧౧ ।।
ఎష ఎవం యథాతత్త్వమశ్వమేధం వివేద యః ।।
వక్ష్యమాణేన రూపేణ వేద విద్యాదతస్తథా ।। ౨౧౨ ।।
ఆత్మానమశ్వం సంకల్ప్య కాలలోకాదిధర్మిణమ్ ।।
తథావిధశరీరః సన్సర్వలోకపితామహః ।। ౨౧౩ ।।
యజేయమశ్వమేధేన భూయోఽపీత్యభ్యమన్యత ।।
భూర్లోకాద్యాత్మకం సోఽశ్వమాత్మానం నిరవగ్రహమ్ ।। ౨౧౪ ।।
యావదబ్ద ముమోచాశ్వం స్వచ్ఛన్దం ముక్తబన్ధనమ్ ।।
తతః సంవత్సరాదూర్ధ్వం తం చాప్యాలభతాఽఽత్మనే ।। ౨౧౫ ।।
స్వాత్మావయవభూతాభ్యో దేవతాభ్యో యథాయథమ్ ।।
గ్రామ్యారణ్యాన్పశూన్ప్రాదాదన్యాభ్యః స ప్రజాపతిః ।। ౨౧౬ ।।
యతోఽకరోద్విరాడేవం తస్మాదేవేహ యాజ్ఞికాః ।।
ప్రోక్షితం సర్వదేవత్యం ప్రాజాపత్యం తురంగమమ్ ।। ౨౧౭ ।।
ఆలభన్తే యతస్తస్మాద్యథావ్యాఖ్యాతతత్త్వవిత్ ।।
కుర్యాదేవం యథోక్తార్థం మృత్యుత్వప్రతిపిత్సయా ।। ౨౧౮ ।।
కర్మోపాసనముక్త్వాఽథ తత్ఫలోపదిదిక్షయా ।।
ఎష వా ఇతి యత్నేన హ్యాజగామోత్తరా శ్రుతిః ।। ౨౧౯ ।।
దర్శనాద్యభినిర్వృత్తో యస్త్వేవం హయసాధనః ।।
ప్రత్యక్షం ఫలరూపేణ స ఎష ఇతి దర్శ్యతే ।। ౨౨౦ ।।
అశ్వమేధక్రియాపూర్వపరిణామైకవర్త్మనా ।।
అశ్వమేధో రవిః సాక్షాదుషా ఇత్యాదినోదితః ।। ౨౨౧ ।।
తస్య సంవత్సర ఆత్మా తస్యాఽఽదిత్యైకహేతుతః ।।
తస్య క్రత్వాత్మనశ్చిత్యో యోఽఙ్గభూతః పురోదితః ।। ౨౨౨ ।।
ఫలాత్మకః స ఎవైష పార్థివోఽగ్నిః ప్రదర్శ్యతే ।।
ఆత్మాన ఎతే తస్యాపి త్రయో లోకా యథోదితా ।। ౨౨౩ ।।
క్రతుతత్సాధనాత్మానావాదిత్యాగ్నాీ యథోదితౌ ।।
నిర్వృత్తాత్మాధికారౌ తావేకైవాసౌ భవేదసుః ।। ౨౨౪ ।।
అశనాయావతీ యోక్తా మృత్యుః సర్వాన్నఘస్మరా ।।
సైవాఽఽత్మా విదుషః సాక్షాదాత్మా స్యాదజరోఽమరః ।। ౨౨౫ ।।
నైనమాధ్యాత్మికో మృత్యుస్తన్మృత్యుత్వాదవాప్నుయాత్ ।।
సకృన్మృత్వాఽసుదేహేన ముచ్యతే సర్వబన్ధనాత్ ।। ౨౨౬ ।।
అగ్న్యాదిభేదభిన్నానాం దేవతానామశేషతః ।।
ఆత్మాఽభిన్నో భవత్యేష యథోక్తోపాసనాదుధః ।। ౨౨౭ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే ద్వితీయమశ్వమేధబ్రాహ్మణమ్

॥ ప్రథమాధ్యాయస్య తృతీయం బ్రాహ్మణమ్ ॥

శాస్రోక్తజ్ఞానయుక్తానాం కర్మణాం జ్ఞానతస్తథా।।
సర్వత్ర వేదశాస్రేఽస్మిన్మృత్యుభావః ఫలం శ్రుతమ్ ।। ౧ ।।
ఆధ్యాత్మికపరిచ్ఛేదవ్యావృత్తిర్యత్సమాశ్రయాత్ ।।
స మృత్యుర్మృత్యుశబ్దేన ఫలభూతోఽత్ర భణ్యతే ।। ౨ ।।
యా త్వశ్వమేధగత్యుక్తిః సోపలక్షణసిద్ధయే ।।
కర్మజ్ఞానాన్తరాణాం స్యాన్నాశ్చమేధగృహీతయే ।। ౩ ।।
అల్పీయఃఫలసంప్రాప్తిరల్పీయోజ్ఞానకర్మతః।।
అల్పత్వమభిభూతేః స్యాత్తయోరాసురపాప్మభిః ।। ౪ ।।
కుతస్తస్యాభిభూతస్య రాగాద్యాసురపాప్మభిః ।।
ఉద్భూతిః కర్మణోఽత్యర్థం జ్ఞానస్య చ నిగద్యతామ్ ।। ౫ ।।
మృత్యుం సాక్షాదవాప్నోతి జ్ఞానయుక్తేన కర్మణా ।।
ఇత్యేతద్బహుశోఽశ్రావి పూర్వగ్రన్థేషు చాఽఽగమైః ।। ౬ ।।
తజ్జ్ఞానోత్పత్తివిఘ్నాయ ధ్వస్తికృజ్జ్ఞానలబ్ధయే ।।
ఉద్గీథదేవతావాప్త్యై ప్రారబ్ధేహోత్తరా శ్రుతిః ।। ౭ ।।
నను మృత్యోరతిక్రాన్తేరూద్గీథజ్ఞానకర్మణోః ।।
ఫలస్య సంశ్రవాన్నాతో మృత్యుప్రాప్తిస్తయోః ఫలమ్ ।। ౮ ।।
నాగ్న్యాదిదేవతాత్మత్వతత్ఫలావగమాచ్ఛ్రుతేః ।।
స్వాభావికాసఙ్గమృత్యోరతిక్రాన్తిః పృథక్ఫలమ్ ।। ౯ ।।
కోఽసౌ స్వాభావికః పాప్మా తస్యోద్భ్యూతిస్తథా కుతః ।।
తస్మాన్నివృ్త్తిః కేన స్యాత్కథం వేత్యేతదుచ్యతే ।। ౧౦ ।।
యథోక్తార్థప్రసిద్ధ్యర్థం శ్రుతిరారవ్యాయికాత్మికా ।।
ద్వయా హేత్యేవమాద్యేయం ప్రచక్రామ పరీక్షితుమ్ ।। ౧౧ ।।
ప్రాజాపత్యం పదం యో యో హ్యధికారీ పరీప్సతి ।।
తన్నిర్ధార్యానయా శ్రుత్యా పదమాప్నోత్యుపాసనాత్ ।। ౧౨ ।।
పూర్వజన్మని యద్వృత్తం వర్తమానప్రజాపతేః ।।
తదవద్యోతకో హేతి నిపాతోఽత్ర ప్రయుజ్యతే ।। ౧౩ ।।
భవిష్యద్వృత్తిమాశ్రిత్య యజమానః ప్రజాపతిః ।।
ఇహాభీధీయతేఽన్యస్తు న కశ్చిత్సప్రయోజనః ।। ౧౪ ।।
జ్ఞానకర్మోపదేశో హి నరం ప్రత్యేవ సర్వథా ।।
సర్వః శ్రౌతో యతస్తస్మాత్స ఎవేహాభిధీయతే ।। ౧౫ ।।
తత్కర్మజ్ఞానజత్వాచ్చ తత్ప్రాణాః శుద్ధ్యశుద్ధిజాః ।।
ప్రాజాపత్యా ఇహోచ్యన్తే వాగాద్యుక్తేశ్చ లిఙ్గతః ।। ౧౬ ।।
ఉద్గీథోపాస్తిసంబన్ధాద్దూయా హేత్యాదికస్య చ ।।
ఉపాస్యార్థవిశుద్ధ్యార్థా ప్రవృత్తాఽఽఖ్యాయికా తతః ।। ౧౭ ।।
అభ్యారోహజపస్యేహ ప్రాణ ఎవాస్తు దేవతా ।।
కస్మాద్వాగాదయో నేతి తత్పరీక్షాఽత ఈర్యతే ।। ౧౮ ।।
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం ప్రాణప్రాధాన్యసిద్ధయే ।।
ప్రవృత్తాఽఽఖ్యాయికా యత్నాద్వాగాదీన్ద్రియనిన్దయా ।। ౧౯ ।।
శాస్రస్వభావజజ్ఞానకర్మసంస్కారహేతుతః ।।
దేవాసురత్వం ప్రాణానాం నిరుద్ధోపాధికారణాత్ ।। ౨౦ ।।
సహస్రాదిర్యథా భేదః ప్రాణస్యైకస్య శబ్ద్యతే ।।
భూయోధికారభేదేన వాగాదీనాం తథా భిదా ।। ౨౧ ।।
సహజం సర్వభూతానాం వృత్తమాసురమిష్యతే ।।
యత్నాధేయం యతో దైవం జ్యాయాంసః స్యుస్తతోఽసురాః ।। ౨౨ ।।
ఇహ వాగాదయః శబ్దా దేవతార్థాభిధాయకాః ।।
మర్త్యత్వాన్న తు గృహ్యన్తే కరణస్థానగోచరాః ।। ౨౩ ।।
దేవతైకాత్మ్యమేవేహ దైవజ్ఞానక్రియాఫలమ్ ।।
అధ్యాత్మాదిపరిచ్ఛేద ఆసురత్వాన్న గృహ్యతే ।। ౨౪ ।।
హింసాభిప్రవణం చేతః ప్రాయేణ శ్రేయసామపి ।।
భూయాంసోఽతోఽసురా దేవాః కనీయాంసోఽతియత్నజాః ।। ౨౫ ।।
ధర్మాధర్మైకసాధ్యత్వాహ్బ్రహ్మాదేః స్థావరావధేః।।
అస్పర్ధన్త తతోఽన్యోన్యం దైతేేయాం విబుధైః సహ ।। ౨౬ ।।
ఆసురేభ్యోఽధికారేభ్యో వ్యుత్థాప్యేహ ప్రజాపతిమ్ ।।
దైవీర్భూమీర్నయామైనమితి దేవచికీర్పితమ్ ।। ౨౭ ।।
దైవేభ్య ఎనమాచ్ఛిద్య కామక్రోధాదిసాధనాః ।।
ఆనయామాఽఽసురీర్భూమీరితి దైతేయనిశ్చితిః ।। ౨౮ ।।
యత్రాయత్రసముత్థాభ్యాం వృత్తిభ్యాం దేవదానవాః ।।
దైవ్యాసురీభ్యామన్యోన్యమస్పర్ధన్త విరోధతః ।। ౨౯ ।।
భూయో బలేన తే దేవా ఆసురేణ నిరాశ్రయాః ।।
అర్ద్యమానా న శరణం లేభిరేఽల్పత్వకారణాత్ ।। ౩౦ ।।
అనీక్షమాణాస్తే శర్మ సంభూయోచుః పరస్పరమ్ ।।
క్రియతామవిచారేణ హన్తేత్యనుమతౌ పదమ్ ।। ౩౧ ।।
అస్మజ్జిగీషూనసురాఞ్జిత్వోద్గాత్రాత్మసంశ్రయాత్ ।।
అతిలఙ్ఘ్యాఽఽసురం భావం దేవతాత్మానమాప్నుమః ।। ౩౨ ।।
ఉద్గీథదేవతావాప్తిర్జ్ఞానకర్మముచ్చయాత్ ।।
అభ్యారోహజపః కర్మ జ్ఞానం త్విహ పరీక్ష్యతే ।। ౩౩ ।।
విధిశేషార్థవాదత్వాన్నేదం జ్ఞాననిరూపణమ్ ।।
ఇతి చేన్నైతదేవం స్యాదేవం వేదేతి తద్విధేః ।। ౩౪ ।।
ఉద్గీథవిధిశేషశ్చేదుద్గీథప్రకృతౌ శ్రవాత్ ।।
నాతత్ప్రకరణాన్న్యాయ్యమితోఽన్యత్ర చ తద్విధేః ।। ౩౫ ।।
విద్యాప్రకరణత్వాచ్చ నేహోద్గీథో విధీయతే ।।
జపస్య చాప్యనిత్యత్వాత్స్యాదేవాంవిత్ప్రయోజ్యతా ।। ౩౬ ।।
ఉదారఫలవద్యస్మాదపి జ్ఞానమిహ శ్రుతమ్ ।।
తద్ధైతదిత్యతో జ్ఞానం ఫలవత్త్వాద్విధిత్సితమ్ ।। ౩౭ ।।
శుద్ధ్యశుద్ధయుక్తితశ్చేహ ప్రాణోపాసా వివక్షితా ।।
వాగాదినిన్దయా ముఖ్యప్రాణోపాసా న చేదిహ ।। ౩౮ ।।
విధిత్సితాఽథ తన్నిన్దా స్తుతిశ్చానస్య కింఫలా ।।
అతోఽర్థవాదాద్ధి విధిర్లిఙ్గాదత్రానుమీయతే ।। ౩౯ ।।
ప్రాణస్వరూపాపత్తిశ్చ యతోపాసాఫలం శ్రుతమ్ ।।
ఉపాసనమతోఽనస్య విధిత్సితమితీక్ష్యతామ్ ।। ౪౦ ।।
ఉపాసనమసోః కామమస్తు సూక్తోపపత్తితః ।।
శుద్ధ్యాదిగుణవత్తా తు న మానాదుపపద్యతే ।। ౪౧ ।।
గుణవత్తాఽప్యసోరస్తు యథాఽస్యోపాసనం తథా ।।
ప్రామాణిక్యుభయత్రాపి ప్రాప్తిర్యస్మాదిహేక్ష్యతే ।। ౪౨ ।।
నను స్తుత్యర్థతైవాస్య శుద్ధ్యాదేరవగమ్యతే ।।
ఉపాసావిధిశేషత్వాదర్థవాదోఽత ఈక్ష్యతామ్ ।। ౪౩ ।।
ప్రామాణికోఽభిసంబన్ధో యస్మాత్ప్రాణస్య గమ్యతే ।।
కింబలం సముపాశ్రిత్య శుద్ధ్యాదేరర్థవాదతా ।। ౪౪ ।।
నహి మానం విహాయేహ సాధ్యసాధననిశ్చితౌ ।।
చక్షురన్యత్ప్రపశ్యామో యద్బలాత్స్యాదయం మృషా ।। ౪౫ ।।
ఆసన్యత్వాదయోఽన్యస్య న చ యోషాగ్నివద్యతః ।।
తేషాం ప్రత్యక్షతః సిద్ధేరతః శుద్ధ్యాదిమానసుః ।। ౪౬ ।।
అక్షాద్యవిషయా యే తు గుణా ఆగమతో మతాః ।।
మానావిరోధాత్కేనైషాం శుద్ధ్యాదీనాం మృషార్థతా ।। ౪౭ ।।
శ్రోత్రాదివత్ప్రమాణానామసాధారణమేయతా ।।
తన్మేయప్రథనే మానం న కించిదనుభూతితః ।। ౪౮ ।।
పరమార్థాతిరేకాద్వాఽభేదాద్వా పరమార్థతః ।।
వస్తునః స్యాన్మృషాత్మత్వం నైవమప్యుపపద్యతే ।। ౪౯ ।।
లభతే వ్యతిరేకం చేత్పరమార్థాత్తతోఽపరమ్ ।।
స్వమహిమ్నైవ తత్సిద్ధేః కిమివ స్యాన్మృషార్థతా ।। ౫౦ ।।
పరమార్థాత్మకత్వే తు న కించిద్వితథం క్వచిత్ ।।
అసత్యస్యాప్యసత్యత్వం పరమార్థసాదాత్మనా ।। ౫౧ ।।
సత్యాసత్యవిభాగోఽయమవిభాగాత్మవస్తుని।।
ప్రత్యగజ్ఞానహేతూత్థస్తద్వోధాదేవ తద్ధతిః ।। ౫౨ ।।
స్వాభాసఫలకారూఢస్తదజ్ఞానజభూమిషు ।।
తత్స్థోఽపి తదసంబద్ధ ఈశ్వరాద్యాత్మతాం గతః ।। ౫౩ ।।
తదజ్ఞానం తదుత్థం చ జగత్కృత్స్రం తదాత్మకమ్ ।।
యతోఽతస్తదనూద్యాఽఽహ హ్యాత్మైవేతి శ్రుతిః స్ఫుటమ్ ।। ౫౪ ।।
ఐకాత్మ్యమేవ మానానాం సర్వేషాం మేయమిష్యతే ।।
యథా తథా ప్రవక్ష్యామ ఉదర్కేఽప్యుపపత్తిభిః ।। ౫౫ ।।
మిథ్యేతిప్రత్యయోత్పత్తిస్తథా కారణదోషతః ।।
బాధ్యజ్ఞానస్య హేతుః స్యాన్నాతోఽన్యద్వాధ్యకారణమ్ ।। ౫౬ ।।
న చేహోభయమప్యస్తి కుతో మిథ్యేతి భణ్యతే ।।
మితేర్మేయే సమాప్తత్వాన్మిథ్యాత్వం న మితేర్భవేత్ ।। ౫౭ ।।
తస్మాదవిపరీతార్థజ్ఞానాచ్ఛ్రేయో హ్యావాప్యతే ।।
విపరీతార్థతాయాస్తు న హేతుర్జగతీక్ష్యతే ।। ౫౮ ।।
వస్తునిష్ఠైవ మా యస్మాన్న తదజ్ఞానజాశ్రయా ।।
తస్మాత్తన్మోహవిధ్వస్తౌ ధ్వస్తిః స్యాన్మోహజస్య చ ।। ౫౯ ।।
న చైవం సతి మానానాం ద్వ్యర్థతా స్యాత్కథంచన ।।
యథాభూతార్థబోధిత్వమేవమేత్ర మితేర్భవేత్ ।। ౬౦ ।।
ఈశ్వరాదివికల్పానాం ప్రత్యగ్వస్త్వవికల్పితమ్ ।।
విషయో, న మృషాబుద్ధిః పరమార్థే వినా యతః ।। ౬౧ ।।
యావత్కించిన్మితేః ప్రాప్తం న తన్మిథ్యా మితత్వతః ।।
మిథ్యేతి గ్రాహయచ్ఛాస్రమనర్థార్థం యతో భవేత్ ।। ౬౨ ।।
నామ్ని బ్రహ్మేతి దృష్టం చేన్న భేదప్రతిపత్తితః ।।
ప్రతిమావద్ధి నామాదౌ జ్ఞాతే బ్రహ్మేతి ధీరియమ్ ।। ౬౩ ।।
యథా నిర్జ్ఞాతభేదే హి విష్ణుధీరుపలాన్మని ।।
విధీయతే తథా నామ్ని బ్రహ్మబుద్ధివింధీయతే ।। ౬౪ ।।
అజ్ఞాతరజ్జుతత్త్వాో హి రజ్జుం సర్పధియేక్షతే ।।
నామాదౌ తు యతో నైవం తస్మాదసదిదం వచః ।। ౬౫ ।।
బ్రహ్మ నైవేహ వస్త్వస్తి, దృష్టిరేవేతి చేన్మతమ్ ।।
నర్గాదిషు సతామేవ సత్సు దృష్టిసమన్వయాత్ ।। ౬౬ ।।
గౌణస్య ముఖ్యాపేక్షత్వాన్ముఖ్యం బ్రహ్మ వినా న సత్ ।।
గౌణం బ్రహ్మ యథా గౌణో వహ్నిర్ముఖ్యాగ్నిపూర్వకః ।। ౬౭ ।।
న చాసద్విషయా కాచిద్వుద్ధిర్జగతి వీక్ష్యతే ।।
సర్వార్థవ్యభిచారేఽపి సంవిదవ్యభిచారిణీ ।। ౬౮ ।।
న చాపీహాఽఽగమాభాసోఽచోదనాలక్షణత్వతః ।।
క్రియార్థైరవిశిష్టత్వాద్విద్యార్థోక్తేః పరాత్మని ।। ౬౯ ।।
జ్యోతిష్టోమాదికా యద్వద్విశిష్టానేకసాధనా ।।
ఎవంక్రమప్రయుక్తాఙ్గా తథా చైవంఫలా క్రియా ।। ౭౦ ।।
అన్యప్రమాణావిషయా వాక్యాదేవావగమ్యతే ।।
యథా తథేహాపూర్వాదివస్తూక్తేరేవ గమ్యతే ।। ౭౧ ।।
న చ వాక్యాద్విపర్యస్తా యది వా సంశయాత్మికా ।।
బుద్ధిరుత్పద్యతేఽస్మాకం యథాభూతార్థబోధినః ।। ౭౨ ।।
కార్యాభావాదయుక్తం చేన్నోక్తిర్బుద్ధేస్తథార్థతః ।।
భావనార్థస్య నైవేహ భావ్యర్థత్వాత్తథార్థతా ।।
కింతు మానార్పితత్వాత్సా యథా భూతార్థతేప్యతే ।। ౭౩ ।।
నాపి తద్ధిషణాయాశ్చ కార్యత్వాత్స్యాత్తథార్థతా ।।
ప్రమాణాభిజనాదేవ యథాభూతార్థతా ధియః ।। ౭౪ ।।
అన్యోన్యాశ్రయతాదోషః కార్యప్రామాణ్యవాదినః ।। ౭౫ ।।
ప్రమాణాధిగతౌ సత్యాం పుంసో మేయానురోధతః ।।
అనుష్ఠేయోఽననుష్ఠేయ ఇతి పశ్చాన్మతిర్భవేత్ ।। ౭౬ ।।
ఎకరూపం యతో మానం విరుద్ధానేకరూపిణామ్ ।।
భానువద్బోధకం దృష్టం నాతోఽనుష్ఠేయతో మితిః ।। ౭౭ ।।
నన్వవాక్యప్రమాణత్వమననుష్ఠానతో భవేత్ ।।
పదానాం సంహతిర్యస్మాన్న దృష్టేహ క్రియాం వినా ।। ౭౮ ।।
పదార్థత్వే చ తత్సిద్ధిర్లిఙ్గప్రత్యక్షసంశ్రయాత్ ।।
ఆగమైకప్రమాణత్వాన్నా పదార్థత్వమిష్యతే ।। ౭౯ ।।
అస్యస్మీత్యభ్యుపేతత్వాన్నైవమప్యుపపద్యతే ।।
అస్తి మేరుర్యథా వర్ణచతుష్టయవిశేషణః ।। ౮౦ ।।
అకార్యేఽపి హి మేర్వాదావస్తి మేరురితి శ్రుతేః ।।
సమ్యగ్ధీర్జాయతే యద్వత్తథా తత్త్వమసీత్యతః ।। ౮౧ ।।
మేర్వాదిజ్ఞానవచ్చేత్స్యాన్నిష్ఫలత్వాదమానతా ।।
నైవం తత్ఫరలసాక్షాత్త్వాజ్జ్ఞానోద్భూతేరనన్తరమ్ ।। ౮౨ ।।
భిద్యతే హృదయగ్నన్థిర్బ్రహ్మాప్యేతీతి చ శ్రుతేః ।।
న చార్థవాదతైతస్యాం జుహ్రామివ ఫలశ్రుతేః ।। ౫౩ ।।
నిషిద్ధానిష్టసంబన్ధో వాక్యాదేవానగమ్యతే ।।
న చానుష్ఠేయతా తస్య మనాగప్యుపపద్యతే ।। ౮౪ ।।
నిషేధసంస్కృతధియో నిషిద్ధవిషయే న చ ।।
పలాణ్డ్వాదావకరణాదన్యా ధీర్జాయతే శ్రుతేః ।। ౮౫ ।।
యథా నిషేధవాక్యేభ్యో నాన్యాఽకరణతో మతిః ।।
తత్త్వమస్యాదివాక్యేభ్యస్తద్వదేవేతి నిశ్చయః ।। ౮౬ ।।
మృగతోయే ప్రవత్తస్య తృడార్తస్యోషరేక్షణాత్ ।।
తమోధ్వస్తౌ నివృత్తిః స్యాత్తథాఽఽత్మజ్ఞానతోఽపి నః ।। ౮౭ ।।
తస్మాన్నిషేధశాస్రస్య యథా భూతార్థనిష్ఠతా ।।
పుంవ్యాపారస్య గన్ధోఽపి న తత్రాస్తీతి నిశ్చయః ।। ౮౮ ।।
ఆత్మయాథాత్మ్యవిజ్ఞాననిష్ఠతా తద్వదీక్ష్యతామ్ ।।
తత్త్వమస్యాదివాక్యానాం నానుష్ఠానం మనాగపి ।। ౮౯ ।।
కలఞ్జభక్షణస్యేవ నను న శ్రౌతకర్మణః ।।
అజ్ఞానహేత్వనర్థార్థకారితా గమ్యతే మితేః ।। ౯౦ ।।
నైవమజ్ఞానహేతుత్వానర్థార్థత్వేన తుల్యతా ।।
కలఞ్జభక్షణేనాతస్తన్నివృత్తౌ నివర్తతే ।। ౯౧ ।।
శాస్రమాత్రనిమిత్తత్వాన్నిత్యానాం నైవమిప్యతే ।।
మిథ్యాజ్ఞానాదిహేతుత్వం కామ్యానామివ చేన్మతమ్ ।। ౯౨ ।।
నావిద్యారాగద్వేపాదిదోషవృష్టస్య తద్విధేః।।
స్వర్గాదికామినో యద్వదగ్నిహోత్రవిధిస్తథా ।। ౯౩ ।।
మోహకామాదిదుష్టస్య నిత్యం కర్మ విధీయతే ।।
న స్వతః కామ్యనిత్యత్వవివేకోఽస్తీహ కర్మణః ।। ౯౪ ।।
కర్తృస్థేన హి స్వర్గాదికామదోషేణ కామ్యతా ।।
అతో నాన్యేన కామ్యత్వం కర్మణః స్యాత్కథంచన ।। ౯౫ ।।
ఆవిరిఞ్చాద్విరక్తస్య తద్వివిక్తాత్మకామినః ।।
మోక్షే పుంసోఽధికారః స్యాన్న కామాపహృతాత్మనః ।। ౯౬ ।।
పరాచః కామానిత్యేవం కామానిత్యపరం తథా ।।
యోఽకామ ఇతి తద్వచ్చ శ్రుతిః కామనిషేధనీ ।। ౯౭ ।।
అవిద్యాయా న చోచ్ఛిత్తౌ జ్ఞానాదన్యదపేక్ష్యతే ।।
జ్ఞానోత్పత్తౌ న చైవాన్యచ్ఛమాదిభ్యో హ్యపేక్ష్యతే ।। ౯౮ ।।
శమాద్యుత్పత్తయే నాన్యద్బుద్ధిశుద్ధేరపేక్ష్యతే ।।
బుద్ధిశుద్ధౌ చ నిత్యాదికర్మభ్యో నాన్యదిష్యతే ।। ౯౯ ।।
ఆత్మాజ్ఞానైకహేతుత్వాద్వాహ్మనః కాయకర్మణామ్ ।।
ఆత్మజ్ఞానేన తద్బాధాత్కర్మాపేక్షా కుతో భవేత్ ।। ౧౦౦ ।।
యదజ్ఞానాత్ప్రవృత్తిర్యా తజ్జ్ఞానాత్సా కుతో భవేత్ ।।
ప్రత్యగ్జ్ఞానోద్భవే తస్మాత్సమాప్తిః సర్వకర్మణామ్ ।। ౧౦౧ ।।
న చోచ్ఛిన్నాత్మమోహస్య సదైవాఽఽత్మధియః స్థితేః ।।
ప్రతీచ్యవసరోఽస్తీహ వాఙ్మనఃకాయకర్మణామ్ ।। ౧౦౨ ।।
కర్మణోఽవసరశ్చేత్స్యాత్త్వద్భిక్షావసరో యథా ।।
నాఽఽత్మవస్తునిమిత్తత్వాత్సమ్యగ్బుద్ధేః సదా స్థితేః ।। ౧౦౩ ।।
న వస్త్వవసరాపేక్షం స్వతఃసిద్ధత్వకారణాత్ ।।
క్రియైవావసరాపేక్షా తస్యాః కారకతన్రతః ।। ౧౦౪ ।।
సమ్యగ్జ్ఞానశిరివప్లుష్టం కుతోఽజ్ఞానం పునర్భవేత్ ।।
శుద్ధదోషోద్భవత్వాచ్చ న తు కర్మైవమిష్యతే ।। ౧౦౫ ।।
క్షుధాదిదోషహేత్వేవ త్వస్మద్భుజ్యాది నో మతమ్ ।।
నియతానేకహేతుత్వాన్నాతో భుజిసమా క్రియా ।। ౧౦౬ ।।
దోషహేతావపి తథా కాలాదినియమస్తథా ।।
భవద్భిక్షాటనాదౌ సాదితి చేన్నైతదేవ తు ।। ౧౦౭ ।।
నైవాయం నియమోఽస్మాకం పరిసంఖ్యా హి సా యతః ।।
క్రియాప్రయోక్త్రీ నాప్యేషా, తస్మాద్విషమముచ్యతే ।। ౧౦౮ ।।
నాతోఽపవాదకృత్సా స్యాదైకాత్మ్యజ్ఞానజన్మనః ।।
సర్వకర్మాధికారాణాం నిషేధాయాఽఽత్మధీభవః ।। ౧౦౯ ।।
నిషేధవిధివత్తస్మాత్ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యధీవిధిః ।।
ప్రత్యహ్మోహైకహేతుత్వాద్వాడ్మనఃకాయకర్మణామ్ ।। ౧౧౦ ।।
తస్మాద్వస్త్వేకనిష్ఠస్య ప్రామాణ్యం వచసో ధ్రువమ్ ।।
ప్రతిషేధవిధేర్యద్వదుభయోరవిశేషతః ।। ౧౧౧ ।।
స్వాభావికైకదోషాంత్యాం వ్యవహార ఇహాఽఽసురః ।।
శాస్రైకహేతుర్దైవః స్యాత్తయోః స్పర్ధా విరోధతః ।। ౧౧౨ ।।
ప్రాకృతాసఙ్గవిజ్ఞానకార్యే హ్యధికృతిః స్వతః ।।
సురద్విషాం సురాణాం తు శాస్రోత్థజ్ఞానదీపితః ।।
కర్మజ్ఞానాధికారః స్యాత్సంగ్రామస్తద్విరోధతః ।। ౧౧౩ ।।
ఉత్కర్షో మానుషాద్వర్ధ్వం పుంసః కేవలధర్మతః ।।
అధోభావస్త్వధర్మాత్స్యాద్ద్వాభ్యాం మానుష్యసంభవః ।। ౧౧౪ ।।
ఆగ్రజస్థాణుపర్యన్తశరీరగ్రహణాన్యతః ।।
లోకేష్వితి శ్రుతిర్వక్తి విరోధస్తన్నిబన్ధనః ।। ౧౧౫ ।।
అధోలోకఫలేష్వేవ ప్రాకృతజ్ఞానకర్మసు ।।
యత్నాదాసఞ్జనీయోఽయం పితేత్యసురనిశ్చయః ।। ౧౧౬ ।।
ప్రాకృతాసఙ్గతో ముక్త్వా పితాఽయం దైవసాధనైః ।।
ఉత్కృష్టవ్యో యథాశక్తి విబుధానాం చికీర్షితమ్ ।। ౧౧౭ ।।
నరప్రజాపతితనావేవం దేవాసురా మిథః ।।
స్వస్వభావానురోధేన తేఽస్పర్ధన్త స్వవృత్తిభిః ।। ౧౧౮ ।।
యదోద్భవతి శాస్రోత్థా దైవీ వృత్తిస్తదాఽఽసురీ।.
వ్యేతి యస్మాత్తతోఽశేషం దేవానాం స జయః స్మృతః ।। ౧౧౯ ।।
ఆసురీ తు యదా సేనా కామక్రోధపురఃసరా ।।
జాయతే హ్యజయస్తేషామసురాణాం జయస్తు సః ।। ౧౨౦ ।।
స్వాభావికత్వాదాసుర్యా భూయస్యా సేనయాఽర్దితాః।।
న శర్మ లేభిరే దేవాః స్వాత్మత్రాణాసమీక్షణాత్ ।। ౧౨౧ ।।
స్వభూమేశ్చావ్యమానానాం సురాణామసురైస్తదా ।।
ప్రాదురాసీన్మతిః సాధ్వీ దైతేయభయనాశినీ ।। ౧౨౨ ।।
ఉద్గీయం సముపాశ్రిత్య జ్యోతిష్టోమక్రతావిహ ।।
తిరస్కృత్యాఽఽసురం దైవం భావం యామోఽధునా వయమ్ ।। ౧౨౩ ।।
కర్తృత్వాదీహ యత్సిద్ధం వాగాదిద్వారమీక్ష్యతే ।।
ఆత్మనస్తదవిద్యోత్థం నిరవిద్యే నిషేధతః ।। ౧౨౪ ।।
లౌకికో వైదికః సర్వో వ్యవహారశ్చ వక్ష్యతే ।।
అన్నత్రయాధికారే హి మనఆదావనాత్మని ।। ౧౨౫ ।।
భూతేహానువిధాయిత్వాత్క్షేత్రజ్ఞస్య తమస్వినః ।।
కూటస్థాత్మాతిరేకేణ రూపమన్యన్న లక్ష్యతే ।। ౧౨౬ ।।
ఎవం తాః సంప్రధార్యోచురుద్గీథం సాధనం పరమ్ ।।
తత్పరీక్షాం ప్రయత్నేన చక్రుః సంభూయ దేవతాః ।। ౧౨౭ ।।
వాచం సంభావయామాసురియం హ్యుద్గీథకర్మణి ।।
అత్యర్థే వ్యాపృతా దృష్టా వాచమూచుస్తతః సురాః ।। ౧౨౮ ।।
త్వం న ఉద్గీయ ఉద్గానం త్వత్ప్రధానం భవత్విదమ్ ।।
ఉద్గీథ ఇతి చోద్గానం కర్మైవేహాభిధీయతే ।। ౧౨౯ ।।
స్తోత్రేణాస్యాభిసంబన్ధాద్భక్తిమాత్రం న తు క్వచిత్ ।।
వాగభిమానినీ చేహ వాక్శబ్దేనాగ్నిరుచ్యతే ।। ౧౩౦ ।।
విషయోఽధ్యేషణాయా హి చేతనావాన్యతో మతః ।।
ఉపాసిక్రియయా యోగో దేవతాయా ఇహేష్యతే ।। ౧౩౧ ।।
అతోఽపి దేవతైవేహ వాక్శబ్దేనాభిధీయతే ।।
తద్భూతేః పురుషార్థత్వాద్దేవతా హీశ్వరా పరా ।। ౧౩౨ ।।
సైవాతః ప్రతిపత్తవ్యా సర్వాసు ధ్యానభూమిషు ।।
న త్విహ ప్రతిపత్తవ్యాః కరణస్థానగోచరాః ।। ౧౩౩ ।।
పారార్థ్యాచేతనత్వాభ్యాం మర్త్యత్వాచ్చాపి కారణాత్ ।। ౧౩౪ ।।
ఎవం వాగాదయః శబ్దా దేవతార్థాభిధాయినః ।।
సర్వత్ర ప్రతిపత్తవ్యా యత్రోపాసా వివక్షితా ।। ౧౩౫ ।।
జపమన్రాభిధేయేయం వాగిత్యేవం వినిశ్చితాః ।।
ఉపాసాంచక్రిరే దేవా ఎషైవోద్గీథదేవతా ।। ౧౩౬ ।।
దేవాభ్యుదయ ఉద్గానం దేవేభ్యోఽర్థాయ వాగియమ్ ।।
యథాశక్త్యుదగాయత్తం యో భోగో వాఙ్నిబన్ధనః ।। ౧౩౭ ।।
యేన భోగేన వాగ్దేవాంశ్చక్షురాదీనహర్నిశమ్ ।।
సాక్షాదవతి తం భోగముదగాయదశేషతః ।। ౧౩౮ ।।
పవమానేషు సోద్గాత్రీ యాజమానం యథావిధి ।।
ఫలముద్గాయ శేషేషు హ్యుదగాయదథాఽఽత్మనే ।। ౧౩౯ ।।
స్తోత్రేషు పరిశిష్టేషు వాగాగాయదథాఽఽత్మనే ।।
యత్కల్యాణం వదత్యేషా హ్యాత్మనే తదచీక్లపత్ ।। ౧౪౦ ।।
యథాశాస్రం యథాయోగం వర్ణదోషవివర్జితమ్ ।।
వర్ణోచ్చారణసామర్థ్యం మమైవాస్తు తదీదృశమ్ ।। ౧౪౧ ।।
కల్యాణవదనోత్థం యత్కృత్స్నం దేవేభ్య ఎవ తత్ ।।
ఫలం వదనమాత్రం తు వాచ ఎవ న దైవికమ్ ।। ౧౪౨ ।।
తమస్యుత్సార్యమాణే తు వాచోద్గాత్రా సురద్విషామ్ ।।
స్వాధికారాచ్చ్యావ్యమానాస్తే విదుర్దేవహృద్గతమ్ ।। ౧౪౩ ।।
అనేన వాచోద్గాత్రా నో బలం ధ్వాన్తం తు దేవతాః ।।
జ్యోతిషా స్వేన నిర్జిత్య యాస్యన్త్యగ్న్యాదిరూపతామ్ ।। ౧౪౪ ।।
మహన్నో భయమాయాతమితి బుబుధిరేఽసురాః ।।
కర్మణ్యనుచితే తేషాం ప్రహీణమనసాం తదా ।।
వదనాదావభిష్వఙ్గ ఆత్మసంభావనాదభూత్ ।। ౧౪౫ ।।
యత్కల్యాణమితి చ్ఛిద్రాద్విదుః సురచికీర్షితమ్ ।।
అనేన వై న ఉద్గాత్రా వాచాఽత్యేష్యన్తి స్వం వపుః ।। ౧౪౬ ।।
ఇతి జ్ఞాత్వా హ్యభిద్రుత్య స్వైరాసఙ్గశరోర్మిభిః ।।
వివిధుస్తానథోద్గాతృంస్తే విద్ధాస్తత్యజుః క్రియాః ।। ౧౪౭ ।।
నానాదన్యస్య సామర్థ్యం విద్యతేఽసురనాశనే ।। ౧౪౮ ।।
అనేనాప్రతిరూపేణ వచసా కార్యశాయినా ।।
పాప్మాదిదోషసంపర్కః కారణస్థోఽనుమీయతే ।। ౧౪౯ ।।
వ్యుత్థాయాఽఽఖ్యాయికారూపాచ్ఛ్రుతిః స్వవపుషాఽధునా ।।
ఆచష్టే కారణే వృత్తం కార్యగేణాసురాత్మనా ।। ౧౫౦ ।।
దృష్టేనాప్రతిరూపేణ కార్యగేణానుమీయతే ।।
కారణే పాప్మవేధోఽభూద్యో వాచి ప్రాక్ప్రజాపతేః ।। ౧౫౧ ।।
స యో వాచ్యసురైః క్షిప్తః పాప్మా కార్యే స దృశ్యతే ।।
ప్రమావిరోధి యద్వాక్యం తత్తత్కార్యసమాశ్రయమ్ ।। ౧౫౨ ।।
స ఎవ స ఇతి హ్యుక్తిః కార్యకారణసంస్థయోః ।।
ప్రజాసు సాక్షాద్యః పాప్మా యశ్చ తత్కారణాశ్రయః ।। ౧౫౩ ।।
ఘ్రాణం చక్షుస్తథా శ్రోత్రం మనశ్చైవమనుక్రమాను ।।
వత్రుర్దేవా యథా వాణీం విద్ధాః సర్వే తథాఽసురైః ।। ౧౫౪ ।।
కర్మేన్ద్రియాణాం సర్వేషాం వాగేవాత్రోపలక్షణమ్ ।।
చక్షుఃశ్రోత్రే ధీన్ద్రియాణాం మనో బుద్ధేస్తథైవ చ ।। ౧౫౫ ।।
కృత్స్రం జగదనాదాయ నైకస్యాపీష్యతే క్రియా ।।
ప్రాణస్య కిము వక్తవ్యం కృత్స్నాధ్యాత్మేన్ద్రియగ్రహ ।। ౧౫౬ ।।
యద్యపీదం జగత్కృత్స్నం గృహ్యతే సంహతత్వతః ।।
తథాఽపి చోదితోఽత్రార్థ ఉపాస్యో నాఽఽగతోఽర్థతః ।। ౧౫౭ ।।
కల్యాణేతరరూపేణ పరిశిష్టేష్వపీక్ష్యతే ।।
విభాగ ఆసురో వేధస్తేన తేప్వనుమీయతే ।। ౧౫౮ ।।
అతస్తదర్థమాహేయమేవమ్వితి పునః శ్రుతిః ।।
యథా వాగాదయో విద్ధాస్తద్వజ్జ్ఞేయాస్త్వగాదయః ।। ౧౫౯ ।।
సిద్ధాన్వాగాదిదృష్టాన్తాన్పురస్కృత్యాత ఉచ్యతే ।।
ఎవమ్విత్యుక్తశేషాణాం పాప్మవిద్ధత్వసిద్ధయే ।। ౧౬౦ ।।
అవిధ్యన్నితి యోఽర్థోఽస్య తద్వ్యాఖ్యానాయ యత్యతే ।।
స్వైః స్వైస్తానిన్ద్రియాసఙ్గైః పాప్మభిస్త ఉపాసృజన్ ।। ౧౬౧ ।।
యత్సంసర్గే పురా చక్రురవిధ్యంస్తదిహోచ్యతే ।।
యా విద్ధా దేవతాస్తాసాం ప్రక్రియాసంహృతిః పృథక్ ।। ౧౬౨ ।।
ఆసఙ్గపాప్మభిర్విద్ధా యస్మాద్వాగాదయోఽసురైః ।।
వర్జనీయాస్తతస్తాః స్యుర్నోపాస్యాః శ్రేయ ఈప్సుభిః ।। ౧౬౩ ।।
ఎవం నిరాశాః పూర్వాసు దేవతాస్వసురార్దనాత్ ।।
పారిశేష్యాదథాఽఽజగ్ముర్మధ్యమం ప్రాణమాదరాత్ ।। ౧౬౪ ।।
అథేత్యనన్తరోక్తిః స్యాత్తథాఽభినయవృత్తయే ।।
ఇమమిత్యప్రసిద్ధత్వాత్ప్రాణస్యేహ త్వగాదివత్ ।। ౧౬౫ ।।
అస్తి యస్మాదసుర్నిత్యమాసన్యోఽయమతో మతః ।।
వాగాదిభ్యో విభాగార్థం విశేషణమసోరిదమ్ ।। ౧౬౬ ।।
జపమన్రాభిధేయోఽత్ర పారిశేష్యాత్ప్రతీయతామ్ ।।
ఉద్గీథదేవతా ప్రాణ ఇత్యభూత్సురనిశ్చయః ।। ౧౬౭ ।।
మత్ర్రప్రయోగే సర్వేషాం సంనిధౌ తత్ప్రకాశితమ్ ।।
భారముత్సహతే వో़ఢుం యోఽనో యామస్తమాశ్రయమ్ ।। ౧౬౮ ।।
పరీక్షమాణాస్తే త్రాణం యథోక్తాఖ్యానవర్త్మనా ।।
క్రమేణాఽఽసేదురాసన్యం ప్రాణం పాప్మపరాభావత్ ।। ౧౬౯ ।।
శ్రేయోర్థినాం మనుష్యాణాముపాస్యప్రతిపత్తయే ।।
ఇయమారవ్యాయికా చక్షుర్నాన్యథోపాస్యనిశ్చితిః ।। ౧౭౦ ।।
యః ప్రాణే భోగ ఇతి న పూర్వవద్భణ్యతేఽత్ర కిమ్‌ ।।
వాగాదీనామివ యతో నాసోర్భోగో విశిష్యతే ।। ౧౭౧ ।।
అకృత్స్నభోగతో యుక్తం వాగాదిషు విశేషణమ్ ।।
సర్వస్యైవాసుభోగత్వాత్కిం కుతోఽత్ర విశిష్యతే ।। ౧౭౨ ।।
అభిసంధిరవివ్యత్సన్నిత్యభూత్సురవిద్విషామ్ ।।
అనిష్ఠితకి్రయారమ్భోఽవివ్యత్సన్నితి భణ్యతే ।। ౧౭౩ ।।
వివ్యత్సోద్దేశమాత్రేణ ప్రాణో హన్తా సురద్విషామ్ ।।
ఇత్యర్థప్రతిపత్త్యర్థమీదృగ్దృష్టాన్త ఉచ్యతే ।। ౧౭౪ ।।
బిభిత్సాయై యథా వేగాల్లోష్టః క్షిప్తోఽశ్మనోఽన్తికాత్ ।।
నశ్యేత్స్వవేగాచ్ఛతధా హ్యారవణాశ్మసమాగమాత్ ।। ౧౭౫ ।।
అప్రధృష్యం తథా ప్రాణమృత్వా నేశుః సహస్రధా ।।
దైత్యాస్తన్నాశతో దేవా దేవా ఎవాభవన్సదా ।। ౧౭౬ ।।
అత ఎవ మనుష్యత్వహేతవోఽప్యసురాః సమమ్ ।।
వినేశుర్విష్వగ్గతయో లోష్టః క్షిప్తో యథాఽశ్మని ।। ౧౭౭ ।।
ప్రాణస్వభావసంపత్తేః ప్రాణవద్దేవతా అపి ।।
దేవా ఎవాభవన్దైత్యకృత్స్నపాప్మవినాశతః ।। ౧౭౮ ।।
వాగాదీన్ద్రియసంఘాతో యజమానో యథా పురా ।।
ప్రాణాత్మభావాద్ధత్వాఽఽగో వైరాజం రూపమాప్తవాన్ ।। ౧౭౯ ।।
తథా యస్తముపాసీత యథోక్తారవ్యానవర్త్మనా ।।
విరాజైవాఽఽత్మనా హత్వా పాపం భవతి సోఽచిరాత్ ।। ౧౮౦ ।।
జీవావిష్ట ఉపాస్యోఽత్ర దేవతావిగ్రహః సదా ।।
ప్రాణో హిరణ్యగర్భాత్మా యావత్తదభిమానతా ।। ౧౮౧ ।।
భావనోపచయాద్ధత్వా పరిచ్ఛేదం స్వమాసురమ్ ।।
దేవతాన్మానమేత్యాశు సదా తద్భావభావితః ।। ౧౮౨ ।।
తత్తమోమాత్రవిధ్వంసాన్నతు ప్రాణాదిరాప్యతే ।।
కార్యత్వాత్కారణం ముక్త్వా న హి తత్కార్యసంభవః ।। ౧౮౩ ।।
దేవో భూత్వేహ దేవోఽసౌ భావనోపచయాద్భవేత్ ।।
పుంవ్యాపారోద్భవత్వం నః శ్రుత్యాఽపి ప్రతిపాదితమ్ ।। ౧౮౪ ।।
బ్రహ్మైవాప్యేతి బ్రహ్మైవ ప్రాగప్యాసీద్యతోఽద్వయమ్ ।।
తన్మోహమాత్రవిధ్వంసాదిత్యపి శ్రుతిశాసనమ్ ।। ౧౮౫ ।।
స్వతఃసిద్ధౌ తదన్యేషాం శ్రుతికోపః ప్రసజ్యతే ।।
అతోఽన్యదార్తే తద్వచ్చాప్యేకమేవేతి చ శ్రుతిః ।। ౧౮౬ ।।
నావ్యాకృతాదేః సంసిద్ధౌ పరమాత్మాతిరేకతః ।।
బ్రహ్మవన్మానమస్తీహ తథా నిర్మోక్షతాఽఽపతేత్ ।। ౧౮౭ ।।
అథాఽఽత్మావిద్యాఽవ్యక్తాదిరూపేణ ప్రథతే తదా ।।
తన్నివృత్తౌ నివృత్తిః స్యాన్నివృత్తిః కేవలాత్మతా ।। ౧౮౮ ।।
ప్రాణస్యేవ పరాభూతో ద్విషన్పాప్మాఽఽసురోఽఖిలః ।।
ఉపాసీనస్య తం ప్రాణం కృత్స్నో నశ్యేత్తథాఽఽసురః ।।
ద్విషంశ్చాప్యద్వషఞ్ఛత్రురాసురాదన్య ఇష్యతే ।। ౧౮౯ ।।
నిత్యవిఘ్నకృదేవైష ప్రాణాప్తావాసురో మతః ।।
అతో విశేష్యతే శ్రుత్యా ద్విషన్భ్రాతృవ్యరూపయా ।। ౧౯౦ ।।
ఉక్తాసురపరాభూతౌ నాన్యోఽరిరవశిష్యతే ।।
య ఎవం వేదేతి విధిః ఫలోక్తేరర్థవాదతః ।। ౧౯౧ ।।
అానుషఙ్గిఫలోక్త్యా వా తదుపాసా విముక్తయే ।।
ఆత్మవిద్యాధికారేఽస్మింస్తదుపాసావిధానతః ।। ౧౯౨ ।।
ఆత్మవిద్యోపకారిత్వం తస్మాద్వాక్యాచ్చ గమ్యతే ।। ౧౯౩ ।।
అథాయాస్యాఙ్గిరోదూర్భిర్విశిష్టమసుకర్మకమ్ ।।
ఉపాసనం విధాస్యామీత్యారబ్ధైషోత్తరా శ్రుతిః ।। ౧౯౪ ।।
అనువాదాద్విధిర్జ్యాయాననువాదే వృథా శ్రమః ।।
పురుషార్థాభిసంబన్ధాదతో విధిరిహాఽఽశ్రితః ।। ౧౯౫ ।।
శ్రూయతే ఫలసంవన్ధో యాసూపాసాసు తాస్విహ ।।
దధ్నేన్ద్రియాదివజ్జ్ఞేయో విధిర్గుణసమాశ్రయః ।। ౧౯౬ ।।
ప్రధానఫలసంబన్ధో యత్ర తు స్యాచ్ఛ్రుతేర్ముఖాత్ ।।
విశిష్టః స విధిర్జ్ఞేయో యథాఽఽగ్నేయాదయస్తథా ।। ౧౯౭ ।।
అవాప్తాగ్న్యాదిరూపాస్తే ప్రాణాలిఙ్గనసంశ్రయాత్ ।।
కృతోపకారం స్మృత్వోచుః ప్రాణా వాగాదయస్తదా ।। ౧౯౮ ।।
అనన్తాగ్న్యాదిభావేన యో నః సఞ్జితవానసుః ।।
క్వ న్వసౌ వర్తతే హ్యాత్మా యోఽస్మచ్ఛత్రువినాశకృత్ ।। ౧౯౯ ।।
వితర్కయన్తస్తే ప్రాణా ఉక్త్వైవం ప్రత్యగాత్మసు ।।
కుర్వాణముపకారం తం దదృశుః ప్రాగివాఽఽదరాత్ ।। ౨౦౦ ।।
లోకేఽపి హి విచార్యార్థమథ సంవిదతే జనాః ।।
యథా వాగాదయస్తద్వద్విజవ్రుః ప్రాణమాత్మని ।। ౨౦౧ ।।
సామాన్యోక్తావాస్య ఇతి తద్విశేషణముచ్యతే ।।
అన్తరిత్యన్యథా మా భూత్ప్రసఙ్గః ప్రాణనిశ్చితౌ ।। ౨౦౨ ।।
త్వగాదయోఽపి సన్త్యాస్యే యతోఽతస్తద్విశేషణమ్ ।।
విశినష్టి తతః ప్రాణమాస్యాన్తర్విలచారిణమ్ ।। ౨౦౩ ।।
ఆస్యపర్యన్తశాయీని త్వగాదీని న మధ్యతః ।।
ప్రాణస్తు మధ్య ఆస్యస్య తస్మాదన్తర్విశేషణమ్ ।। ౨౦౪ ।।
సర్వేన్ద్రియాణామథవా ప్రాణ ఆత్మేతి కథ్యతే ।।
అయమాస్యేఽన్తరిత్యేవమరనాభినిదర్శనాత్ ।। ౨౦౫ ।।
అయమాస్యేఽన్తరిత్యేవం ప్రాణం దృష్ట్వా యతః పురా ।।
వ్యాజహరురమరాస్తస్మాత్ప్రాణ ఆయాస్యసంజ్ఞితః ।। ౨౦౬ ।।
అఙ్గానాం కరణానాం చ రసః సారో యతస్తతః ।।
ప్రాణ ఆఙ్గిరసః ప్రోక్తస్తద్విద్భిస్తద్గుణాశ్రయాత్ ।। ౨౦౭ ।।
కథమాఙ్గిరసః ప్రాణ ఇత్యస్య ప్రతిపత్తయే ।।
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాముపరిష్టాత్ప్రవక్ష్యతే ।। ౨౦౮ ।।
తథాఽన్యాంఽపి గుణోఽనస్య దూరితి ప్రతిపాద్యతే ।।
ఉదారఫలసిద్ధ్యర్థం సా వా ఎషేత్యతః శ్రుతిః ।। ౨౦౯ ।।
ఉపాస్తిక్రమసిద్ధ్యర్థం క్రమభఙ్గోఽయమిష్యతే ।।
యతోఽతోఽఙ్గిరసం త్యక్త్వా దూరిత్యేవాభిధీయతే ।। ౨౧౦ ।।
విశిష్టోపాస్తిరేవేయం ప్రధానఫలకీర్తనాత్ ।।
నాయం గుణవిధిర్జ్ఞేయస్తత్ఫలస్యాశ్రుతత్వతః ।। ౨౧౧ ।।
క్రియాయాం గుణభూతోఽర్థో దేవతేత్యుపదిశ్యతే ।।
అస్త్యుపాసిక్రియాయోగో దేవతాఽతోఽన ఉచ్యతే ।। ౨౧౨ ।।
దూరమేవంవిదః పాప్మా కథమధ్యవసీయతే ।।
ఎవంవిత్త్వవిరోధిత్వాద్దూరం పాప్మా భవేదతః ।। ౨౧౩ ।।
విషయేన్ద్రియసంబన్ధజో హి పాప్మాఽఽసురో యతః ।।
శ్రౌతానన్తాదహంమానాత్పరిచ్ఛిన్నో విరుధ్యతే ।। ౨౧౪ ।।
చక్షురాదిపరిచ్ఛేదః ప్రాకృతజ్ఞానహేతుతః ।।
యుక్తోఽధ్యాత్మైకరూపస్య బాధః శాస్రాభిమానతః ।। ౨౧౫ ।।
పరిస్పన్దాత్మికా వృత్తిః శ్రోత్రాదిష్వపి విద్యతే ।।
ప్రాణస్యాథేన్ద్రియాణాం తు శబ్దాద్యర్థావలేహినీ ।। ౨౧౬ ।।
శబ్దాదిగ్రాహిణీ వృత్తిః స్వైరాసఙ్గాత్మపాప్మభిః ।।
దూషితా న పరిస్పన్దో దూరం మృత్యురసోస్తతః ।। ౨౧౭ ।।
మృత్యుర్దూరం యథా ప్రాణాత్తదాత్మత్వాత్తథాఽఽసురః ।।
తద్విదశ్చ భవేన్మృత్యుర్దూరమిత్యుపదిశ్యతే ।। ౨౧౮ ।।
దిశామన్త ఇహ గ్రాహ్మో మధ్యదేశోపలక్షితః ।।
అనన్తాకాశదేశత్వాన్నాఞ్జసాఽన్తో దిశాం యతః ।। ౨౧౯ ।।
శ్రుతిస్మృతిసదాచారసంస్కృతాశయవజ్జనమ్ ।।
అవధీకృత్యాన్తత్వోక్తేర్నతు దోపో మనాగపి ।। ౨౨౦ ।।
మధ్యదేశావధిస్తస్మాద్దిగన్త ఇతి గృహ్యతే ।।
ప్రాత్యన్తికజనోద్దేశః పాపీయోజనసంశ్రయాత్ ।।
వర్జ్యతేఽత్రః ప్రయత్నేన తద్విద్భిరధునాతనైః ।। ౨౨౧ ।।
తేషు ప్రత్యన్తదేశేషు తన్నివాసిషు చాఽఽసురాన్ ।।
యతో విన్యదధాత్ప్రణస్తస్మాత్తద్వర్జయేద్ద్వయమ్ ।। ౨౨౨ ।।
జనో విశిష్టో దేశేన దేశో జనవిశేషితః ।।
పాప్మోపస్పృష్టముభయం శిష్టాస్తద్వర్జన్త్యతః ।। ౨౨౩ ।।
సమాహారోఽథవా భేదో నేదిత్యేతత్పదం భవేత్ ।।
అనీప్సితానివృత్తిః స్యాత్సమాహారేఽవివక్షితే ।। ౨౨౪ ।।
ఇత్థం న చేదహం కుర్యాం ప్రతిషేధశ్రుతీరితమ్ ।।
అన్వవాయాని పాప్మానం ప్రతిషేధాతిలఙ్ఘనాత్ ।। ౨౨౫ ।।
ఇతి భేదవివక్షాయాం వ్యారవ్యా కార్యా పదద్వయే ।।
మాఙర్థస్తు తథాఽభేదే వ్యాఖ్యేయః ప్రతిషేధకృత్ ।। ౨౨౬ ।।
సామాన్యవిపయశ్చాయం నిషేధో నానవిద్గతః ।।
వలవన్ప్రక్రియాతో హి వాక్యం సామాన్యమాత్రగమ్ ।। ౨౨౭ ।।
ఆసురేణావరుద్ధాస్తాన్వాగాదీన్హతపాప్మనః ।।
దేవత్వం ప్రాపయత్ప్రాణః కథమిత్యేతదుచ్యతే ।। ౨౨౮ ।।
జ్ఞానతోఽజ్ఞానహానిః స్యాద్దేవత్వం భావనాబలాత్ ।।
ఆనన్తర్యే క్రియాద్విత్వాదథశబ్దో భవేద్ధ్రువమ్ ।। ౨౨౯ ।।
మృత్యుమత్యవహత్ప్రాణః సామాన్యోక్తేర్విశేషతః ।।
విశిష్టదేవతావాప్తిర్వాగాదీనాం ప్రపఞ్చ్యతే ।। ౨౩౦ ।।
నేదీయసీ యతోఽన్యేభ్యో వాగేవోద్గీథకర్మణి ।।
ప్రాణస్య తేన సోద్గాతుః ప్రథమేత్యభిధీయతే ।। ౨౩౧ ।।
వాగాద్యగ్న్యాద్యవాప్త్యైవం పాప్మనోఽపాస్య సర్వతః ।।
వైరాజం పదమేత్యేవం యజమానః సుభావితః ।। ౨౩౨ ।।
కల్యాణాసఙ్గసంబన్ధాద్వాగాద్యధర్మకారణమ్ ।।
త్యక్త్వాఽనం ముఖ్యమాత్మానమాశ్రయేన్మృత్యువర్జితమ్ ।। ౨౩౩ ।।
వాగాద్యైః పఞ్చభిర్యుక్తం విరాజం సాధిభౌతికమ్ ।।
హిత్వాఽధ్యాత్మపరిచ్ఛేదం తతస్తం ప్రతిపద్యతే ।। ౨౩౪ ।।
సాధిభూతాధిదైవం చ నామరూపక్రియాత్మకః ।।
సూత్రం ప్రాణోఽఙ్గిరాః సత్యమృక్సామేత్యన ఉచ్యతే ।। ౨౩౫ ।।
తమేకం సర్వభూతేషు జ్ఞానకర్మఫలాశ్రయమ్ ।।
ఆస్వభావాత్మవిజ్ఞానాదుపాస్తే యః స తం వ్రజేత్ ।। ౨౩౬ ।।
ఉక్తమభ్యుదయార్థే యద్వాగాదీనామథాధునా ।।
ఆగానమవశిష్టేషు స్తోత్రేషూద్గాతురుచ్యతే ।। ౨౩౭ ।।
సామాన్యభోజ్యవిషయస్త్వన్నశబ్దో యతస్తతః ।।
ఆద్యమిత్యుచ్యతే తస్య విశేషణతయా వచః ।। ౨౩౮ ।।
యత ఆదావిదం వృ్త్తమన్నాగానమనాత్మని ।।
తస్మాత్తత్కార్యభూతాసు ప్రజాస్వద్యాపి దృశ్యతే ।। ౨౩౯ ।।
యద్ధి కించేతి సర్వార్థమేవేత్యత్రావధారణమ్ ।।
ప్రాణేనైవ తు తత్సర్వం లోకోఽన్నం హ్యత్తి సర్వదా ।। ౨౪౦ ।।
అన్నోపకారః సర్వేషామవిశిష్టః సమీక్ష్యతే ।। ౨౪౧ ।।
అథావధారణం కస్మాదనేనైవేతి భణ్యతే ।।
ప్రాణద్వారక ఎవైషాముపకారో న తు స్వతః ।। ౨౪౨ ।।
కథం తద్దూారకస్తేషాముపకార ఇతీర్యతే ।।
నను దూరితి హి ప్రాణ ఉక్తో వాగాదివత్కథమ్ ।।
ఆత్మార్థాన్నాద్యసంగీతేర్విద్ధో నాఽఽసురపాప్మభిః ।। ౨౪౩ ।।
స్థితిమాత్రాభిసంబన్ధాన్నాయం దోష ఇహేష్యతే ।। ౨౪౪ ।।
అసావన్నం స్థితం యస్మాద్దేహం ప్రాణానవత్యతః ।।
యత్నాచ్ఛ్రుతిరతో వక్తి త్విహాన్నం ప్రతితిష్ఠతి ।। ౨౪౫ ।।
స్థితిమాత్రం హ్యసోరన్నం యద్వాసఙ్గో న శఙ్క్యతే ।।
భర్తా శ్రేష్ఠః పురో గన్తా హ్యన్నాదోఽధిపతిస్తథా ।।
ఇత్యాదిగుణవిధ్యర్థం పరో గ్రన్థోఽవతార్యతే ।। ౨౪౬ ।।
అయం గుణవిధిర్జ్ఞేయః ప్రత్యేకం తత్ఫలశ్రుతేః ।। ౨౪౭ ।।
జగ్ధమన్నం యతో దేహలిఙ్గభావేన యాతి నః ।।
పరిణామం వ్రజత్తస్మాదేతావదితి భణ్యతే ।। ౨౪౮ ।।
త్వయైషాఽఽత్మార్థమాగీతే త్వయ్యేవాన్నమతోఽఖిలమ్ ।।
వయం చాన్నమృతే స్థాతుం నాలం క్షణమపీశ్చర ।। ౨౪౯ ।।
సతర్ప్యాతః స్వమాత్మానమన్నేనాస్మానపీశ్వర ।।
ఆభాజయస్వ క్షుధితాంశ్ఛాన్దసత్వాణ్ణిచోఽశ్రవః ।। ౨౫౦ ।।
మామృతేఽన్నం న వః శక్తం పోష్టుం క్షణమపి క్వచిత్ ।।
అన్నార్థినోఽతో మాం సర్వేఽప్యభిసంవిశతాఽఽశువై ।। ౨౫౧ ।।
తేనైతా దేవతాః సర్వాస్తృప్యన్త్యన్నేన సర్వశః ।।
ఇత్యర్థస్య కుతః సిద్ధిరితి చేదుచ్యతే యతః ।। ౨౫౨ ।।
త్రిధా జగ్ధం భవత్యన్నం పరిణామవిశేషతః ।।
స్థవీయాన్మధ్యమోఽణీయానిత్యేవం కాలతోఽగ్నితః ।। ౨౫౩ ।।
స్థవీయాన్యాత్యధోభాగో రసాదిక్రమశోఽపరః ।।
స్థూలం హ్యుపచినోతీమం కుడ్యం మృత్స్నేవ సర్వదా ।। ౨౫౪ ।।
యస్త్వణీయాన్నసః సూక్ష్మః స ఊర్గమృతముచ్యతే ।।
నాడీః సూక్ష్మాః ప్రవిశ్యాసౌ దేవతాః ప్రీణయత్యథ ।। ౨౫౫ ।।
స్వామ్యర్థ ఎవ చోత్తమ్భస్తృప్తిరాపూర ఉచ్యతే ।।
తతస్తు యా సుఖోద్భూతిర్విజ్ఞానాత్మన ఎవ మా ।। ౨౫౬ ।।
తా ఎతా దేవతాః సప్తదశ జ్ఞానక్రియాత్మికాః ।।
సోఽయం సప్తదశగ్రామో భోక్తుః కరణలక్షణః ।। ౨౫౭ ।।
బుద్ధీన్ద్రియాణి పఞ్చైవ తథా కర్మేన్ద్రియాణ్యపి ।।
వాయవః పఞ్చ బుద్ధిశ్చ మనః సప్తదశం విదుః ।। ౨౫౮ ।।
అపాస్తాధ్యాత్మరూపాణాం దేవతానాం సమాశ్రయాః ।।
భూతపఞ్చకమేవేదం సాధారణ్యాద్భవేత్సదా ।। ౨౫౯ ।।
పయోమ్భోవదిదం లిఙ్గం నానారూపైః సమన్వితమ్ ।।
ఆవిర్భావతిరోభావైః కారణాత్మని వర్తతే ।। ౨౬౦ ।।
కూటస్థబోధతన్మోహచిదాభాసైకమాత్రయా ।।
జాగ్రత్స్వప్నావయం పీత్వా హ్యాస్తే ప్రాణాత్మనాం ప్రభుః ।। ౨౩౧ ।।
అపాస్తాశేషబాహ్యార్థస్తజ్జవాసనయాఽఞ్చితః ।।
అధ్వస్తప్రత్యగజ్ఞానో విరిఞ్చః పర ఉచ్యతే ।। ౨౬౨ ।।
జాగ్రత్కాలే విసేషేణ స్థిత్వా హృదయసద్మని।।
ద్వాసప్తతిసహస్రాణి నాడీర్వ్యాప్యావతిష్ఠతే ।। ౨౬౩ ।।
స ఎష పరమాత్మైవ స్వాత్మమోహసహాయవాన్ ।।
ప్రాణాత్మనా కరోత్యేష పశ్యత్యగ్న్యాత్మనా తథా ।। ౨౬౪ ।।
ఇన్ద్రాగ్నీ తావిమావుక్తౌ ప్రాణ ఇన్ద్రస్తయోర్మతః ।।
ప్రకాశకత్వాద్వాగగ్నిరేవమేకః ప్రజాపతిః ।। ౨౬౫ ।।
అత్ర్రాద్యభేదతో ద్వౌ వా యది వాఽధ్యర్ధ ఉచ్యతే ।।
యది వాఽయం యత్రస్రిశద్ద్వాసప్తతిరథాపి వా ।। ౨౬౬ ।।
అనన్తభేదభిన్నో వా ఎక ఎవాన ఉచ్యతే ।।
సర్వోఽప్యేష వికల్పశ్చ పునరేకైకశస్తథా ।। ౨౬౭ ।।
దేవాసురాదిభేదేన జాతిరూపక్రియాగుణైః ।।
ఎకైకోఽనన్తతాం యాతి పునరేకాత్మతామతః ।। ౨౬౮ ।।
సమస్తవ్యస్తతైవేహ ప్రత్యగజ్ఞానభూమికా ।।
న త్వపాస్తసమస్తాన్ధఅయే నేతి నేతి పరాత్మని ।। ౨౩౯ ।।
సర్వేణైవ వికల్పేన యథోక్తేనావతిష్ఠతే ।।
యథాధికారం సర్వత్ర పరో జగతి సర్వథా ।। ౨౭౦ ।।
న హి కృత్స్నమనాదాయ జగదేతన్మనాగపి ।।
క్రియాయై కారకం కించిత్తస్మాత్సర్వాత్మనేహతే ।। ౨౭౧ ।।
కారణాత్మా జగత్కృత్స్నం శ్రౌతదర్శనసాధనః ।।
యతః ప్రాగకరోత్కర్మ తత్కార్యేఽపి తథా తతః ।। ౨౭౨ ।।
ఎకాపూర్వప్రయుక్తత్వాత్సమస్తవ్యస్తరూపిణామ్ ।।
సర్వః సర్వముపాదాయ సర్వత్రాతః ప్రవర్తతే ।। ౨౭౩ ।।
అధ్యాత్మాద్యధిభూతాధిదైవతం సర్వదాఽఖిలమ్ ।।
సర్వం సర్వక్రియాః కుర్యాదేకాపూర్వప్రయుక్తితః ।। ౨౭౪ ।।
యతః ప్రజాపతిః పూర్వమేతస్మిన్దర్శనే స్థితః ।।
యజ్ఞేన కర్మణాఽస్రాక్షీజ్జగదేతచ్చరాచరమ్ ।। ౨౭౫ ।।
నాడ్యోఽస్య రశ్మయోఽనన్తా హృదయం మణ్డలం రవేః ।।
అహోరాత్రాణి తావచ్చ శతసంవత్సరాయుషః ।। ౨౭౬ ।।
ఎతయా సంపదా పూర్వం యజమానేన తద్విదా ।।
అగ్నయోఽర్కాశ్చితా ఆసన్షద్వ త్రింశత్సహస్రశః ।। ౨౭౭ ।।
ఎకైకస్మిన్పరిస్పన్ద ఎవం సర్వాఽపి దేవతా ।।
ఎకా చానేకరూపా చ హ్యధ్యాత్మాదివిభాగతః ।। ౨౭౮ ।।
విభ్వీ సర్వగతాఽనన్తా సమాప్తా చ ప్రతిక్రియమ్ ।।
ప్రతిద్రవ్యఫలం కృత్స్నా ఖణ్డాదౌ గోత్వవత్స్థితా ।। ౨౭౯ ।।
ఎష ప్రజాపతేరుక్తో మహిమా తద్వదేవ తు ।।
యజమానోఽపి తాదాత్మ్యాత్తథైవ భవతి ధ్రువమ్ ।। ౨౮౦ ।।
గుణోపాస్తిఫలోక్త్యర్థమేవం హేతి శ్రుతిః పరా।।
యథోక్తార్థముపాసీనం ప్రతి ప్రవవృతేఽధునా ।। ౨౮౧ ।।
వాగాదయోఽభిసంవిష్టా జీవనార్థమనం యథా ।।
జ్ఞాతయోఽభివిశన్త్యేవం తద్విదం జీవనార్థినః ।। ౨౮౨ ।।
భర్తా చ సంనివిష్టానాం శ్రేష్ఠశ్చ గుణతో భవేత్ ।।
యథోక్తగుణవైఫల్యం పుర ఎతా న చేద్భవేత్ ।। ౨౮౩ ।।
సర్వమేతద్వృథైవ స్యాన్న చేద్దీప్తాగ్నిమాన్భవేత్ ।।
అన్నాద ఇత్యతో వక్తి సాఫల్యప్రతిపత్తయే ।। ౨౮౪ ।।
ద్విషత్సు స్వేషు చ న చేదాధిపత్యం తథాఽపి చ ।।
ప్రోక్తవైఫల్యమాశఙ్క్య హ్యాహాధిపతితాం ఫలమ్ ।। ౨౮౫ ।।
ప్రాణ ఆత్మేత్యుపాసీనో యథోక్తం ఫలమశ్నుతే ।।
తజ్జ్ఞాతయోఽపి ఫలినో యథా వాగాదయస్తథా ।। ౨౮౬ ।।
ప్రాణసంస్పర్ధినో యద్వద్వినేశురసురాస్తథా ।।
ప్రాణవిద్విద్విషః సర్వే నాలం భార్యేభ్య ఎవ చ ।। ౨౮౭ ।।
ఉద్బుభూషతి యో ద్వేషాత్స్వేషు ప్రాణవిదం ప్రతి ।।
ప్రతిస్పర్ధీ న సోఽలం స్యాద్భరణాయ కథంచన ।। ౨౮౮ ।।
నాసౌ శ్రేష్ఠః పురోగన్తా నాన్నాదోఽసురవద్భవేత్ ।।
న చ జ్ఞాతిష్వధిపతిః స్పర్ధమానోఽనవేదినా ।। ౨౮౯ ।।
సోఽగ్రాస్యాఙ్గిరసః ప్రోక్తస్తత్రాయాస్యో యథా తథా ।।
నిర్ణీతః ప్రాగథేదానీమాఙ్గిరస్త్వవినిర్ణయః ।। ౨౯౦ ।।
పూర్వోక్తస్యానువాదోఽయం సోఽయాస్యేత్యాద్యుపక్రమః ।।
శ్రుత్యాఽఽఙ్గిరస్త్వసిద్ధ్యర్థముచ్యతే న్యాయపూర్వకమ్ ।। ౨౯౧ ।।
సిద్ధోఽఙ్గానాం రసః ప్రాణః ప్రాణోఽఙ్గానాం రసః కథమ్ ।।
హీతి హేతావతః ప్రాహ తద్వ్యాఖ్యానాయ చోత్తరః ।। ౨౯౨ ।।
యస్మాత్కస్మాచ్చిదఙ్గాద్ధి ప్రాణ ఉత్క్రామతీహ నుః ।।
నీరసం మత్తదేవాఙ్గమాశు శుష్యతి తత్ర చ ।। ౨౯౩ ।।
యత ఎవమిదం దృష్టమన్వయవ్యతిరేకః ।।
తస్మాదాఙ్గిరసః ప్రాణో జ్ఞేయ ఆత్మేతి పణ్డితైః ।। ౨౯౪ ।।
కార్యస్య రూపభూతస్య కర్మణః కరణస్య చ ।।
న కేవలం ప్రాణ ఆత్మా నామ్నోఽప్యాత్మేతి భణ్యతే ।। ౨౯౫ ।।
ఎవం సర్వాత్మకత్వేన స్తువన్ప్రాణం ప్రయత్నతః ।।
ఆదరం కురుతే శాస్రముపాస్యత్వాయ దేహినామ్ ।। ౨౯౬ ।।
బృహస్పత్యాదిభిర్ధర్మైరసోరన్యదుపాసనమ్ ।।
విశిష్టమభిధిత్స్వాహ శాస్రం పూర్వవదేవ చ ।। ౨౯౭ ।।
వాగ్వ్యాపృతతమా దృష్టా యత ఉద్గీథకర్మణి ।।
దేవతా సైవ న ప్రాణ ఇత్యాశఙ్క్యేదముచ్యతే ।। ౨౯౮ ।।
కౌష్ఠ్యాగ్నిప్రేరితో వాయుర్నానాస్థానసమాహతః ।।
వర్ణతామేతి యేనాతః ప్రాణ ఎవ బృహస్పతిః ।। ౨౯౯ ।।
యజుర్బ్రహ్మేతి శ్రవణాదన్తే సామ్నో గ్రహాదపి ।।
ఋగ్యజుఃసామనిర్దేశః క్రమేణేతి ప్రతీయతే ।। ౩౦౦ ।।
సేతి వాచోఽభిధానం స్యాదమః ప్రాణాభిధా తథా ।।
సామోభయం సముదితం గుణప్రాధాన్యరూపతః ।। ౩౦౧ ।।
ఎకార్థవృత్తితా యస్మాత్తేనైకవచనం కృతమ్ ।।
శబ్దయోః సామయోస్తస్మాత్ప్రాణః సామాభిధీయతే ।। ౩౦౨ ।।
ఇతరస్యాపి సామత్వం ప్రాణనిర్వర్త్యతో మతమ్ ।।
ప్రాణ ఎవ తతః సామ యుక్తో వాగుపసర్జనః ।। ౩౦౩ ।।
నిఃశేషభూతసామ్యాద్వా సామ ప్రాణోఽభిధీయతే ।।
ప్రత్యగజ్ఞానహేతుత్వాత్తజ్జస్యఽఽనన్త్యముచ్యతే ।। ౩౦౪ ।।
అతిసూక్ష్మశరీరా హి పుత్తికా ప్లషిరుచ్యతే ।।
పుత్తికాదిశరీరేణ సమః ప్రాణస్తదాశ్రయాత్ ।। ౩౦౫ ।।
మశకేభవిరాఇదేహైః సమః ప్రాణో యథోదితః ।।
తథా హైరణ్యగర్భేణ లిఙ్గాత్మా సమ ఎవ తు ।। ౩౦౬ ।।
వాయ్వాత్మని సమాప్తత్వాత్కరణానామశేషతః ।।
సర్వదేహసమత్వం స్యాత్ప్రాణికర్మానురూపతః ।। ౩౦౭ ।।
ప్రతిప్రాణిపరిచ్ఛేదో జ్ఞానకర్మానురోధతః ।।
ధర్మాధర్మానపేక్షః సన్నానన్త్యేనావతిష్ఠతే ।। ౩౦౮ ।।
సామ్న ఆప్నోతి సాయుజ్యమైకాత్మ్యం ప్రాణరూపతామ్ ।।
సమానలోకతాఽనేన సాలోక్యమితి శబ్ద్యతే ।। ౩౦౯ ।।
వికల్పాసంశ్రవాద్విద్వానశ్నుతేఽతః ఫలద్వయమ్ ।।
వైచిత్ర్యాద్భావనాదేర్వా త్రివిధం ఫలముచ్యతే ।। ౩౧౦ ।।
భూయోల్పీయః ఫలత్వం చేత్తుల్యసాధనయోర్న తత్ ।।
యోగైశ్వర్యాత్సమా సిద్ధిః కాలాదేరీశ్వరాద్యతః ।। ౩౧౧ ।।
ఎకమేవ జగద్వీజమీశాభిప్రాయహేతుతః ।।
భూరినానాప్రభేదేన ప్రత్యాత్మం వ్యవతిష్ఠతే ।। ౩౧౨ ।।
కుర్యాన్మేరావణుధియమణౌ మేరుధియం తథా ।।
సర్వత్రాప్రతిధాత్యేవ ప్రత్యగజ్ఞో మహేశ్వరః ।। ౩౧౩ ।।
అతత్త్వజ్ఞస్య తమసో రజ్జ్వజ్ఞానోరగాదివత్ ।।
అష్టావస్థాప్రభేదేన మిథ్యాజ్ఞానం ప్రజాయతే ।। ౩౧౪ ।।
ప్రత్యగజ్ఞానవిధ్వస్తౌ రజ్జ్వజ్ఞానహతావివ ।।
తత్కల్పితనివృత్తిః స్యాదష్టావస్థస్య బోధతః ।। ౩౧౫ ।।
అనాత్మవస్తు సకలం ప్రత్యగజ్ఞాంనహేతుజమ్ ।।
యథా తథోత్తరత్రాపి యుక్తిభిశ్చాభిధాస్యతే ।। ౩౧౬ ।।
ఔద్గాత్రమేవ చోద్గీథో భక్తిర్వా కాచిదిష్యతామ్ ।।
ప్రసిద్ధేరితి చేన్మైవముద్గీథో హ్యసురేవ తు ।। ౩౧౭ ।।
ఉపసర్గ ఉదిత్యేప స చాత్యన్తక్రియాశ్రితః ।।
సంయోజ్య క్రియయాఽతస్తం వ్యాచష్టే శ్రుతిరఞ్జసా ।। ౩౧౮ ।।
ఉత్తబ్ధం విధృతం యస్మాత్ప్రాణేన జగదిత్వరమ్ ।।
ఉత్ప్రాణోఽతః ప్రసిద్ధస్తు గుణాదుద్గీథ ఉచ్యతే ।। ౩౧౯ ।।
అనయా గీయతే యస్మాద్గీథా వాక్తేన భణ్యతే ।।
ఉచ్చ గీథా చ తద్యోగాదుద్గీథ ఇతి శబ్ద్యతే ।। ౩౨౦ ।।
ఉద్గాతా నైమిషీయాణామయాస్యోపాసనాదభూత్ ।।
అయాస్యనామా సోఽగాయద్వాచా ప్రాణప్రధానయా ।। ౩౨౧ ।।
బృహస్పత్యాదిభిర్ధర్మైరుపాస్యానమనో భవేత్ ।।
భావనోత్కర్షతోఽతోఽయం విచారస్తం ప్రతీష్యతే ।। ౩౨౨ ।।
హృదయేనాభిసంబన్ధాద్దేవతాఽత్ర ప్రజాపతిః ।।
Line ౨ miss ।। ౩౨౩ ।।
వాగీశ్వరత్వాదిన్ద్రో వా యది వా వర్ణదేవతా ।।
పదవాక్యస్వరస్థాననాదాదివిషయాఽపి వా ।। ౩౨౪ ।।
ఎవం విప్రతిపన్నేపు నానావాదిషు నిశ్చితః।।
ప్రాణప్రధానయా వాచా హ్యయాస్యోఽగాయదిత్యతః ।।
బ్రహ్మదత్తశ్చకారోచ్చైః శపథం వాదినః ప్రతి ।। ౩౨౫ ।।
యదితోఽనప్రధానాయా వాచో హ్యన్యేన కేనచిత్ ।।
దేవాన్తరేణ సోఽగాయదయాస్యః ప్రాణవిగ్రహః ।। ౩౨౬ ।।
సర్వప్రమాణభూతోఽభూదుద్గాతా సత్రిణాం పురా ।।
విసంవాదస్త్వభూత్తేషాముద్దిశ్యోద్గీథదేవతామ్ ।। ౩౨౭ ।।
ఉద్గాతా నైమిషీయాణాం మదభ్యుపగతాద్యది ।।
ప్రాణవాగ్ద్వయతోఽన్యేన దేవేనాసౌ ప్రయత్నవాన్ ।। ౩౨౮ ।।
ఉదగాయత్తదా సోమో భక్ష్యమాణః శిరో మమ ।।
మిథ్యాభివాదినః సాక్షాద్విపాతయతు సత్వరః ।। ౩౨౯ ।।
శ్రుతిః సమర్థయామాస వాచేతి శపథక్రియామ్ ।।
శపథస్యాపి మానత్వమస్మాదేవ తు కారణాత్ ।। ౩౩౦ ।।
వాచః ప్రాణస్య చ యత ఉద్గీథే వ్యాపృతిః స్ఫుటా ।।
ప్రాధాన్యేన తదన్యేషాం న తథా లక్ష్యతే సదా ।। ౩౩౧ ।।
ఆకృత్యర్థాభిసంబన్ధాదభిధానస్య న శ్రుతేః ।।
బ్రహ్మదత్తాభిసంబన్ధాదనిత్యత్వం ప్రసజ్యతే ।। ౩౩౨ ।।
ఉద్గీథదేవతామేవం పరీక్ష్యాథాధునా శ్రుతిః ।।
స్వాదిధర్మాభిసంబన్ధం ప్రచక్రామ ప్రభాషితమ్ ।। ౩౩౩ ।।
యాజమానమిదం జ్ఞానం స్వాదేః ప్రాగ్యత్సమీరితమ్ ।।
పఞ్చమాద్యుక్తిదృష్ట్యాఽస్య హ్యేకవాక్యత్వహేతుతః ।। ౩౩౪ ।।
స్వసువర్ణప్రతిష్ఠాధీరుద్గాతురితి గమ్యతే ।।
ఋత్విఙ్నామాభిసంబన్ధాన్న త్వసౌ యజమానగా ।। ౩౩౫ ।।
ఎష ఎవంవిదుద్గాతేత్యముతో లిఙ్గతో భవేత్ ।।
ఉద్గాతురపి విజ్ఞానం దృష్టార్థత్వాచ్చ కారణాత్ ।। ౩౩౬ ।।
కర్త్రాశ్రితం స్వం విజ్ఞేయం మాధుర్యాదీహ సామని ।।
యతస్తద్ధనవత్తస్మాత్స్వరార్థం యత్నమాచరేత్ ।। ౩౩౭ ।।
ధనవన్తం యథా యత్నాద్దిదృక్షన్తీహ సంఘశః ।।
తథా యత్నాత్సమీక్షన్తే స్వరసంపత్సమన్వితమ్ ।। ౩౩౮ ।।
బాహ్యవిత్తేన సంబన్ధముక్త్వాఽథాన్తర్ధనాత్మనా ।।
సంబన్ధం వక్తుకామేయం ప్రచక్రామోత్తరా శ్రుతిః ।। ౩౩౯ ।।
బాహ్యోఽస్య ధర్మః సౌస్వర్యం సౌవర్ణ్యం త్వాన్తరం ధనమ్ ।।
తదన్తరతమోఽనస్య ప్రతిష్ఠాగుణ ఉచ్యతే ।। ౩౪౦ ।।
జిహ్వామూలీయకాదీని హ్యష్టౌ స్థానాని వాగిహ ।।
గానప్రతిష్ఠాహేతుత్వాద్ధీతి హేతువచస్తథా ।। ౩౪౧ ।।
అన్నప్రతిష్ఠమాగానమేక ఆహుర్విపాశ్చితః ।।
అనిషేధాద్దూయోరేకా ప్రతిష్ఠేహావసీయతామ్ ।। ౩౪౨ ।।
అన్నస్య పరిణామేఽనః స్థితో గీతిత్వమేతి హి ।।
అనప్రతిష్ఠా దేహోఽతః శ్రుత్యేహ ప్రతిపాద్యతే ।। ౩౪౩ ।।
ఉపాసనం వికల్పేన వాగన్నాస్వ్యప్రతిష్ఠయోః ।।
వాక్ప్రతిష్ఠముపాసీత యది వాఽన్నప్రతిష్ఠితమ్ ।। ౩౪౪ ।।
యదర్థమతియత్నేన మహిమాఽనస్య కీర్తితః ।।
అభ్యారోహజపః సోఽథ ప్రాప్తావసర ఉచ్యతే ।। ౩౪౫ ।।
యథోక్తజ్ఞానవత్తాయామిదం కర్మ విధిత్స్యతే ।।
కార్త్స్న్యేన తస్య చోక్తత్వాదతస్తదభిధీయతే ।। ౩౪౬ ।।
ఎవం విద్వత్ప్రయోజ్యత్వాదత ఎవ న సూత్రితమ్ ।।
నిత్యకర్మేవ సూత్రేషు తేన విద్వత్ప్రయోజ్యతా ।। ౩౪౭ ।।
ఉద్గీథలిఙ్గసంయోగాద్గానమాత్రేఽస్య శక్తితః ।।
నియమోఽస్యైవకారేణ పవమానేషు కథ్యతే ।। ౩౪౮ ।।
తతోఽపి కాలసంకోచం స వా ఇత్యాదినాఽనదత్ ।।
ప్రస్తోతా ప్రస్తుయాద్యత్ర తదైతాని జపేదితి ।। ౩౪౯ ।।
ఎతానీతి చ నిర్దేశాద్యజూంషీత్యవగమ్యతే ।।
శ్రుతావేవ చ దృష్టత్వాత్స్వరః శాతపథో జపే ।। ౩౫౦ ।।
జపకర్మాభిధా చేయమభ్యారోహ ఇతీష్యతే ।।
యోగికీ చాభిధా జ్ఞేయా క్రియాయోగస్య సంభవాత్ ।। ౩౫౧ ।।
హిత్వాఽధ్యాత్మపరిచ్ఛేదం దైవం వీజమతః పరమ్ ।।
అభ్యారోహత్యనేనాతో హ్యభ్యారోహో జపః స్మృతః ।। ౩౫౨ ।।
తిరోహితార్థరూపత్వాన్మన్త్రాణాం న నృధీగతిః ।।
మన్త్రార్థం స్వయమేవాతో వ్యాచష్టే శ్రుతిరఞ్జసా ।। ౩౫౩ ।।
పూర్వం పదార్థాన్వ్యాఖ్యాయ పశ్చాద్వాక్యార్థమవ్రవీత్ ।।
ఫలం పశ్చాద్యథోక్తస్యేత్యేష వ్యాఖ్యాక్రమః శ్రుతేః ।। ౩౫౪ ।।
యత్స్యాత్స్వాభావికం జ్ఞానం యచ్చ కర్మ స్వభావజమ్ ।।
తదధఃపాతహేతుత్వాన్మన్త్రేఽసదితి భణ్యతే ।। ౩౫౫ ।।
సద్దేవభావహేతుత్వాచ్ఛాస్రీయే జ్ఞానకర్మణీ ।।
సత్పదేనాభిధీయేతే మన్త్రేఽస్మిన్ప్రాగ్యథోదితే ।। ౩౫౬ ।।
అసన్మృత్యుస్తయోర్జ్ఞేయః పూర్వయోర్మృత్యుహేతుతః ।।
అమృతం మృత్యుఘాతిత్వాచ్ఛాస్రీయే జ్ఞానకర్మణీ ।। ౩౫౭ ।।
ఆసురజ్ఞానకర్మభ్యాం మాం వ్యుత్థాప్యాథ తజ్జితేః ।।
గమయాఽఽశు తతో దైవే శాస్రీయే జ్ఞానకర్మణీ ।। ౩౫౮ ।।
మన్త్రార్థే యత్నమాహాథ హ్యమృతం మామితి శ్రుతిః ।।
ద్వితీయమన్త్రానూక్తిః స్యాత్తమసో మేత్యుదీరణమ్ ।। ౩౫౯ ।।
ఆపేక్షికత్వాన్మృత్యుః స్యాచ్ఛాస్రీయే జ్ఞానకర్మణీ ।।
స్వార్థం ఫలమపేక్ష్యైతే పరార్థత్వాత్తమో మతే ।। ౩౬౦ ।।
సాధనాత్తమసో మాం త్వం జ్యోతిః సాధ్యం నాయమృతమ్ ।।
ఫలాప్త్యైవ తమోధ్వంసాదమృతం మేత్యతోఽవదత్ ।। ౩౬౧ ।।
పూర్వయోర్మన్త్రయోర్యోఽర్థో విస్తరేణోదితః పునః ।।
మన్త్రేణ స తృతీయేన సంక్షేపేణాభిధీయతే ।। ౩౬౨ ।।
ప్రసఙ్గముత్తరే మన్త్రే పూర్వయోరివ వీక్ష్య హి ।।
తిరోహితార్థతామాహ నాత్రేత్యాదివచః శ్రుతిః ।। ౩౬౩ ।।
యథాప్రార్థితమాగాయ యాజమానం ఫలం పరమ్ ।।
త్రిష్వేవ పవమానేషు యథా వాగాదిభిః పురా ।। ౩౬౪ ।।
అథ యానీతరాణీతి హ్యుద్గాతాఽన్నాద్యమాత్మనే ।।
ఆగాయేద్వచనాత్కర్తుః కామయోగోఽపి గమ్యతే ।। ౩౬౫ ।।
కస్మాదాత్మన ఆగాయేదితి హేతురిహోచ్యతే ।।
యస్మాత్స ఎష ఎవంవిదుద్గాతాఽతోఽన ఎవ సః ।। ౩౬౬ ।।
అతోఽలమాత్మనే కామానాగాతుం స్వామినే తథా ।।
యస్మాదీశ్వర ఉద్గాతా కామావాప్తావతః శుభమ్ ।। ౩౬౭ ।।
తస్మాత్తేషు వరం కామం యజమానో యథారుచి ।।
నవసూద్గీయమానేషు తం వృణీతావిచారయన్ ।। ౩౬౮ ।।
ప్రయోగానుగమే చైతద్దర్శనం యేన చోద్యతే ।। ౩౬౯ ।।
తస్మాత్స్యాద్దేవతావాప్తిర్జ్ఞానకర్మసముచ్చయాత్ ।।
తస్మాన్న కాచిదాశఙ్కా కర్మిణం ప్రతి విద్యతే ।। ౩౭౦ ।।
కర్మహీనేఽపి విదుషి స్యాన్న వేత్యతిశఙ్క్యతే ।।
తదాశఙ్కాపనుత్త్యర్థం తద్ధైతదితి హి శ్రుతిః ।। ౩౭౧ ।।
ఇహైవ దేవభూతత్వాదాశఙ్కా కింనిబన్ధనా ।।
జపకర్మానవోధాభ్యాం లోకప్రాప్తౌ హి శఙ్క్యతే ।।
జ్ఞానాదేవ భవేన్నేతి తద్ధైతదితి హి శ్రుతిః ।। ౩౭౨ ।।
జీవతో దేవభూతస్య భావనోపచయాత్కుతః ।।
దేవారాప్తౌ భవేచ్ఛఙ్కా మనుష్యస్య తదాప్తివత్ ।। ౩౭౩ ।।
కర్మిణోఽపి హి దేవాప్తిర్జ్ఞానాదేవ న కర్మణః ।।
సముచ్చయాత్తు తత్ప్రాప్తావాగమాదేవ నిశ్చితిః ।। ౩౭౪ ।।
తద్ధైతత్ప్రాణవిజ్ఞానం యథావ్యాఖ్యాతరూపకమ్ ।।
భవేల్లోకజిదేవేహ కర్మశూన్యమపి ధ్రువమ్ ।। ౩౭౫ ।।
న హైవాలోక్యతాయై నురస్యాఽఽశాఽపీహ విద్యతే ।।
ఇహైవ లోకభూతత్వాదప్రాప్తేఽర్థే హి శఙ్క్యతే ।। ౩౭౬ ।।
ఇహైవాఽఽసురభావస్య ప్రాణోఽస్మీత్యభిమానతః ।।
ప్రధ్వస్తత్వాత్కుతః శఙ్కా తన్మూలాసంభవాద్భవేత్ ।। ౩౭౭ ।।
ఇదమత్ర విచిన్త్య స్యాజ్జ్ఞానకర్మసముచ్చయాత్ ।।
దేవభావః కిముద్గాతుర్యజమానస్య వాఽథ కిమ్ ।। ౩౭౮ ।।
న సముచ్చయ ఉద్గాతుః కర్మాభావాదిహేష్యతే ।।
పరకర్మప్రవేశాత్స్యాదుద్గాతా న స్వకర్మణి ।। ౩౭౯ ।।
క్రియాయోగాచ్చ తన్నామ్నో జ్ఞానాభ్యాసోఽపి దుర్లభః ।।
సాక్షాత్కృతిశ్చ సంతత్యా సంతతిశ్చ న విద్యతే ।। ౩౮౦ ।।
న చ ధీజన్మమాత్రేణ పరమాత్మప్రబోధవత్ ।।
సంభావ్యో దేవభావోఽస్య దేవో భూత్వేతి చ శ్రుతేః ।। ౩౮౧ ।।
ఉద్గతుర్విదుషో నాపి పరకీయేన కర్మణా ।।
సముచ్చయప్రసిద్ధిః స్యాత్తయోర్భిన్నాశ్రయత్వతః ।। ౩౮౨ ।।
యజమానస్య కర్మాస్తి జ్ఞానం తూద్గాతృసంశ్రయమ్ ।।
సముచ్చయోఽతస్తస్యాపి భిన్నాధిష్ఠానతో న చ ।। ౩౮౩ ।।
మతం తద్యాజమానం స్యాజ్జ్ఞానం యత్ప్రాగుదీరితమ్ ।।
స్వయమేవ కృతార్థత్వాత్కాఽపేక్షాఽస్యర్త్విజం ప్రతి ।। ౩౮౪ ।।
కర్మణ్యుద్గాత్రపేక్షావజ్జ్ఞానేఽపీతి మతం యది ।।
ఉద్గాతురపి తత్తుల్యం నోద్గాతర్తే క్రియాం యతః ।। ౩౮౫ ।।
యాజమానం యథా కర్మ హ్యాశ్రిత్య ఫలవద్భవేత్ ।।
అన్నాద్యాగానముద్గాతుస్తజ్జ్ఞానం తద్వదాశ్రితమ్ ।। ౩౮౬ ।।
సముచ్చయాచ్చేదుభయోరుద్గాతృయజమానయోః ।।
దేవభావః కిమర్థేయం తద్ధైతదితి హి శ్రుతిః ।। ౩౮౭ ।।
సర్వాశ్రమాణాం తర్హీదం సామాన్యేనాభిధీయతే ।।
తద్ధైతదితి సిద్ధత్వాదుద్గాతృయజమానయోః ।। ౩౮౮ ।।
దేవభావేన విజ్ఞానం సంస్కరోత్యేవ తద్ధియమ్ ।।
పరార్థమపి సత్కస్మాదనపేక్షం న సిద్ధయే ।। ౩౮౯ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే తృతీయం బ్రాహ్మణమ్

॥ ప్రథమాధ్యాయస్య చతుర్థం బ్రాహ్మణమ్ ॥

జ్ఞానకర్మఫలం చైతత్కర్మకాణ్డప్రచోదితమ్ ।।
ఆత్మైవేత్యాదిశాస్రేణ సృష్ట్యాదౌ కర్తృతోచ్యతే ।। ౧ ।।
జగదుత్పత్తిసంహారస్థిత్యాదౌ జగదాత్మనః ।।
క్రియాధీఫలభూతస్య స్వాతన్త్ర్యముపవర్ణ్యతే ।। ౨ ।।
స్తుత్యాఽనయా చ వేదోక్తక్రియాజ్ఞానస్తుతిర్భవేత్ ।।
కృతా వివక్షితం త్వత్ర సర్వమప్యేతదీరితమ్ ।। ౩ ।।
వైదికం సాధనం జ్ఞేయం జ్ఞానకర్మాత్మకం పురా ।।
మహానర్థఫలాయైవ న మోక్షాయేతి నిశ్చితిః ।। ౪ ।।
వైదికం సాధనం సర్వమవిద్యోత్థత్వకారణాత్ ।।
తీవ్రానర్థఫలాయేతి బ్రహ్మవిద్యాధికారతః ।।
వివక్షితోఽర్థో యత్నేన తద్వైరాగ్యవిధిత్సయా ।। ౫ ।।
యతోఽవిరక్తః సంసారాన్నాఽఽత్మజ్ఞానాయ కల్పతే ।।
తదేతదాత్మతత్త్వం హి పదనీయమితీరణాత్ ।। ౬ ।।
పుత్రాదిభ్యస్తథా ప్రేయానితి వక్ష్యతి సాదరమ్ ।। ౭ ।।
వేదోక్తం నిఖిలం పుంసః సత్త్వశుద్ధిఫలం స్మృతమ్ ।।
కర్మ ధ్యానాదికం యత్నాచ్ఛ్రేయోర్థిభిరనుష్ఠితమ్ ।। ౮ ।।
సమ్యక్సంశుద్ధధిషణః సంసారం వేత్తి తత్త్వతః ।।
దృష్టసంసారతత్త్వశ్చ వైరాగ్యం సంసృతేర్వ్రజేత్ ।। ౯ ।।
ఆవిరిఞ్చాద్విరక్తో హి సంసారాన్నివివృత్సతి ।।
న చోక్తజ్ఞానకర్మభ్యః సా నివృత్తిః ప్రసిధ్యతి ।। ౧౦ ।।
వాహ్మనఃకాయకర్మభ్యస్తత్సాధ్యకటుకత్వతః ।।
వ్యుత్థాయానర్థనిఃసారసాధనాన్యనుమార్గతి ।। ౧౧ ।।
నిత్యాన్యపి చ కర్మాణి తత్సంస్కారఫలాశ్రయాత్ ।।
పరిత్యజతి సర్వాణి కృత్స్నసంసారదోషదృక్ ।। ౧౨ ।।
సంసారవహ్నిజం దుఃఖం సంభావయతి నా పరమ్ ।।
భూయో దుఃఖం కిమన్యత్స్యాన్నిత్యానుష్ఠానహానితః ।। ౧౩ ।।
ముక్తేర్బిభ్యత ఇత్యాది తథాచ శ్రుతిశాసనమ్ ।।
తన్మూలా చ స్మృతిః సాక్షాద్వేదానిత్యాదికా స్ఫుటా ।। ౧౪ ।।
అవిజ్ఞాతం పరం తత్త్వం జనిమత్కారణం శ్రుతౌ ।।
ఆన్త్యాత్కార్యాత్తదేవ స్యాత్సర్వకార్యవిశేషణమ్ ।। ౧౫ ।।
తేన తేనాఽఽత్మకార్యేణ స్వాత్మాభాసతమోవధిః ।।
విశిష్టః సమృజే విష్ణుస్తేజోబన్నాది మాయయా ।। ౧౬ ।।
అవిద్యయాఽస్య స్రష్ట్వత్వం కూటస్థస్యాపి సర్వదా ।।
యథావస్తుధియః సూతేః ప్రాఙ్నిత్యం తేన తన్మతమ్ ।। ౧౭ ।।
జ్ఞానకర్మాదితన్త్రం సత్సూవం జజ్ఞే తతో విభోః ।।
జ్ఞానక్రియాశక్తిమద్యద్యత్రేదం జగదాహితమ్ ।। ౧౮ ।।
విరాడపి తతో జాతస్రైలోక్యాత్మకదేహవాన్ ।।
యథోక్తజ్ఞానకర్మభ్యాం మనోర్జన్మ తతోఽపి చ ।। ౧౯ ।।
యా మహాప్రలయాత్సృష్టిః సా విరిఞ్చస్య వక్ష్యతే ।।
ఆన్తరప్రలయాద్యా తు విరాజోఽధీయముచ్యతే ।। ౨౦ ।।
స వై శరీరీ ప్రథమః స వై పురుష ఉచ్యతే ।।
ఆదికర్తా స భూతానాం బ్రహ్మాఽగ్నే సమవర్తత ।। ౨౧ ।।
ప్రత్యగ్భూతః పరార్థేభ్యో యోఽనన్యానుభవం ప్రతి ।।
ప్రథతే స ఇహాఽఽత్మేతి జగత్యస్మిన్నిగద్యతే ।। ౨౨ ।।
ఆత్మాభాసైకసంసిద్ధేస్తదజ్ఞానసముద్భవమ్ ।।
ఆత్మైవ భణ్యతే మోహాత్తదాత్మావ్యతిరేకతః ।। ౨౩ ।।
ఎవేత్యవధృతావేతదాత్మీయార్థనిషేధకృత్ ।।
మన్వాది జన్మనః పూర్వమాత్మైవేదమభూజ్జగత్ ।। ౨౪ ।।
అధ్యాత్మాదివిభాగే స్యాదాత్మాత్మీయాదిభేదధీః ।।
తస్మిన్నసతి సా న స్యాదపేక్షావిరహాద్విభోః ।। ౨౫ ।।
మిథోపాస్తవ్యపేక్షం హి నామరూపాదిమజ్జగత్ ।।
ప్రత్యహ్మాత్రప్రమాణం స్యాత్పరాఙేవైతి చిత్రతామ్ ।। ౨౬ ।।
అపామార్గలతేవాయం విరుద్ధఫలదో భవః ।।
ప్రత్యగ్దృశాం విమోక్షాయ సంసారాయ పరాగ్దృశామ్ ।। ౨౭ ।।
వ్యాకృతావ్యాకృతం విశ్వం ప్రత్యక్ప్రత్యయమాత్రకమ్ ।।
మోహోత్థాహమితిజ్ఞానాద్భయారత్యాదిమద్భవేత్ ।। ౨౮ ।।
అహంమమేతివిజ్ఞానం విద్యయా ధ్వంమితం యదా ।।
తదాఽద్వయే దృశౌ దృష్టే న భయాది తమోహతేః ।। ౨౯ ।।
ఇదం ధీనామగమ్యం యచ్చిత్రం సత్ప్రథతే హిరుక్ ।।
మన్వాది సృష్టేస్తత్పూర్వమాత్మైవాభూదిదం జగత్ ।। ౩౦ ।।
ఎతావద్వాస్తవం వృత్తం మోహోత్థం భణ్యతేఽధునా ।।
కోశపఞ్చకతాం యాతః ప్రత్యగజ్ఞానతో యతః ।। ౩౧ ।।
స ఎష పరమోఽప్యాత్మా కామావిద్యాద్యుపప్లవాత్ ।।
సంవృత్తః పురుషాకార ఇత్యనుక్రోశతీవ నః ।। ౩౨ ।।
ఆనన్దాద్యన్నపర్యన్తాన్కారణేతరరూపిణః ।।
పురుషాదిప్రకారాంస్తాన్ప్రత్యక్తత్త్వానలక్షయత్ ।।
పురుషవిధ ఇత్యుక్త్యా హ్యూర్ధ్వం చైవం ప్రవక్ష్యతే ।। ౩౩ ।।
వాహ్మనఃప్రాణకోశాంస్రీన్విరాడన్నమయః స్వయమ్ ।।
తద్ధేదమితి చాఽఽనన్దో నైవేహేతి తథోచ్యతే ।। ౩౪ ।।
అగ్నిర్మూర్ధేతి చ తథా మన్త్రేణాపి ప్రకాశితః ।।
సామానాధికరణ్యం చ తద్ధేదమితి యుక్తిమత్ ।। ౩౫ ।।
పృథివ్యాద్యక్షరాన్తశ్చ ప్రశ్నో వాచక్నవస్తథా ।। ౩౬ ।।
ప్రత్యగ్దృష్ట్యనువిద్ధాహంప్రత్యయైకప్రమాణకః ।।
సోఽనువీక్ష్యాఽఽత్మమోహోత్థదృష్ట్యాఽవిద్యోత్థరూపకమ్ ।। ౩౭ ।।
యదభ్యస్తం పురాఽస్యాభూదహమేవేదమిత్యదః ।।
దర్శనం తదపేక్ష్యాయమనుశబ్దః ప్రయుజ్యతే ।। ౩౮ ।।
అహమేవేదమస్మీతి దర్శనం యత్సుభావితమ్ ।।
తత్ఫలం యత్తదన్వీక్ష్య నాఽఽత్మనోఽన్యద్దదర్శ సః ।। ౩౯ ।।
తస్మాదర్థాన్తరాసూతేరేకపిణ్డాత్మమాత్రతః ।।
నాపశ్యదపరం కించిత్సోఽహమిత్యభ్యధాదథ ।। ౪౦ ।।
త్రైలోక్యాత్మకదేహాత్మా నాపశ్యదపరం పృథక్ ।।
భిన్నార్థానభిసంవన్ధాత్ప్రతీచ్యేవాస్య ధీరభూత్ ।। ౪౧ ।।
సశబ్దం దర్శనం యాదృక్ప్రాగభ్యస్తం తథైవ సః ।।
వ్యాజహార ఫలావస్థో హ్యహమిత్యాత్మవాచకమ్ ।। ౪౨ ।।
ఉపాసనార్థం నామాస్య తస్యోపనిషదిత్యతః ।।
అతోఽహమిత్యనేనైవ హ్యాత్మనాఽఽత్మానమభ్యధాత్ ।। ౪౩ ।।
అహమిత్యభ్యధాదగ్రే యస్మాదాత్మానమాత్మనా ।।
అహంనామాభవత్తస్మాద్విరాడేష ప్రజాపతిః ।। ౪౪ ।।
తత్కార్యగేణ లిఙ్గేన జ్ఞాపయన్కారణాభిధామ్ ।।
తస్మాదపీతి వక్త్యేతాం ప్రసిద్ధిం లోకసాక్షికీమ్ ।। ౪౫ ।।
యథోక్తమహిమః కస్మాత్సంవృత్తః పురుషో విరాట్ ।।
ఇతిహేతూపదేశాయ స యదిత్యాది భణ్యతే ।। ౪౬ ।।
మిథో జిగీషతాం పుంసాం జ్ఞానకర్మాదిసాధనైః ।।
పురా దేవాత్మతాం యోఽగాత్ప్లుష్టాస్తేనేతరే జితాః ।। ౪౭ ।।
వైరాజపదసంప్రేప్సోర్యజమానమహాజనాత్ ।।
ఎనాంస్యౌషద్యతోఽగ్రేఽతః సంవృత్తః పురుషాభిధః ।। ౪౮ ।।
ఔషత్స్వాన్పాప్మనః పూర్వం జ్ఞానాద్యతిశయాగ్నినా ।।
వైరాజపదలిప్సుభ్యస్తేనాసౌ పురుషాభిధః ।। ౪౯ ।।
యథోక్తోపాసనఫలం వక్ష్యామీత్యుత్తరం వచః ।।
ఓషతీత్యాదికం జ్ఞేయం వేదోపాసీత యః సదా ।। ౫౦ ।।
యోఽసావతీన్ద్రియోఽగ్రాహ్యః సూక్ష్మోఽవ్యక్తః సనాతనః ।।
సర్వభూతమయోఽచిన్త్యః స ఎవ స్వయముద్వభౌ ।। ౫౧ ।।
పురుషోఽస్మీత్యుపాస్త్యర్థం పురుషార్థోఽయముచ్యతే ।।
ఓషతీత్యుక్తితః సాక్షాద్గుణోపాస్తిఫలశ్రవాత్ ।। ౫౨ ।।
అభిష్టుతం ప్రయత్నేన ఫలం యజ్జ్ఞానకర్మణోః ।।
ఎవంమహిమమప్యేతత్సంసారం నాత్యవర్తత ।। ౫౩ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానవిరహాదన్యసాధనః ।।
యావత్కించిత్ఫలం నాదః సర్వానర్థనివృత్తయే ।। ౫౪ ।।
నిరస్తాతిశయం కర్మ జ్ఞానం చాఽఽప్యాపి బాలవత్ ।।
యతోఽబిభేదవిద్యావానతోఽసావస్మదాదివత్ ।। ౫౫ ।।
న హ్యవిద్యామనాదాయ వస్తుయాథాత్మ్యసంశ్రయాత్ ।।
కశ్చిద్బిభేత్యబిభేచ్చ తేనావిద్వాన్ప్రజాపతిః ।। ౫౬ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిద్యైవ నిఃశేషపురుషార్థకృత్ ।।
ఇత్యేతత్ప్రతిపత్త్యర్థం విరాట్స్థానస్య కుత్సనమ్ ।। ౫౭ ।।
యతోఽవిభేద్విరాద్పూర్వమేకాక్యస్మీతి మూఢవత్ ।।
తస్మాత్తత్కార్యభూతోఽజ్ఞ ఎకాక్యద్య బిభేతి నా ।। ౫౮ ।।
ఎవం భయాభిభూతః స ఈక్షాంచక్రేఽథ లోకవత్ ।।
భయాహేతు యథాతత్త్వదర్శనం కృతవాన్విభుః ।। ౫౯ ।।
స్రజీవ కల్పితాహిర్నా తత్ర్రాసాదాకులేన్ద్రియః ।।
ఆలోచయేద్యథాతత్త్వం భీధ్వస్తౌ తద్వదీశ్వరః ।। ౬౦ ।।
ఆలోచయన్యథాతత్త్వమపాస్తధ్వాన్తతద్భవమ్ ।।
అనన్యానుభవం సాక్షాద్దదర్శైకాత్మ్యమాత్మని ।। ౬౧ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానశిఖిప్లుష్టమహత్తమాః ।।
ఆప్తాశేషపుమర్థోఽథ సోఽమన్యత తతో విరాట్ ।। ౬౨ ।।
దేహేన్ద్రియమనోబుద్ధిభావాభావాదిసాక్షిణమ్ ।।
ప్రత్యఞ్చం మదితి ప్రాహ తదృష్ట్యా నేక్షతే ద్వయమ్ ।। ౬౩ ।।
ప్రతీచ్యేవ యదేహాఽఽత్మా ప్రత్యగాత్మానమీక్షతే ।।
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం బ్రహ్మస్మీతి తదేక్షతే ।। ౬౪ ।।
ప్రత్యగ్దృష్ట్యా తదజ్ఞానతజ్జం నైవేక్షతే స్వతః ।।
బ్రహ్మప్రతీచోరైకాత్మ్యాత్తదూరీకృత్య గర్జతి ।। ౬౫ ।।
ప్రత్యక్తాం మదితి ప్రాహ త్వన్యన్నాస్తీతి చైకతామ్ ।।
కస్మాదితి చ హేతూక్తిర్భీత్యాచిక్షిప్సయా పరమ్ ।। ౬౬ ।।
ప్రత్యక్తా బ్రహ్మణో యస్మాద్బ్రహ్మతా చాఽఽత్మనః స్వతః ।।
ఎవం సతి కుతో మే భీరితి విద్వాంస్రపాయతే ।। ౬౭ ।।
బ్రహ్మవిద్యామృతే నాన్యద్భయహేతువినాశకృత్ ।।
సంభావ్యమితి నః ప్రాహ తత ఎవేతి చ శ్రుతిః ।। ౬౮ ।।
ప్రత్యగజ్ఞానమేవైకం భీతిహేతుర్భవేద్యది ।।
తత ఎవేతి వచనం తదేవం స్యాత్సమఞ్జసమ్ ।। ౬౯ ।।
కస్మాద్ధ్యభేష్యదితి చ పూర్వోక్తార్థసమర్థనమ్ ।।
శ్రుత్యాఽకారి కుతో భీతిర్ధ్వస్తాజ్ఞానతదుద్భవే ।। ౭౦ ।।
ప్రజాపతేరావిరభూత్కుత ఎకత్వదంర్శనమ్ ।।
శాస్రాచార్యాదితద్ధేతోరసత్త్వాత్తదసంభవః ।। ౭౧ ।।
అన్యానపేక్షం తదభూదితి చేన్నైవమిష్యతే ।।
అస్మదాదేరపి తథా ప్రసఙ్గః స్యాన్న చేక్ష్యతే ।। ౭౨ ।।
మతం జన్మాన్తరాభ్యాససంస్కారోత్థమిదం యది ।।
నైరర్థక్యప్రసక్తిః స్యాత్సమ్యగ్జ్ఞానస్య సర్వతః ।। ౭౩ ।।
దగ్ధాశేషాన్తరాయస్య విరాజోఽపి మహత్తమః ।।
నాధాక్షీదాత్మవిద్యా నః కాఽఽశాఽవిద్యాపనుత్తయే ।। ౭౪ ।।
అన్త్య ఎవ తమోఘాతీ ప్రత్యయశ్చేన్మతం యది ।।
స్యాదనైకాన్తికో హేతురన్యాన్త్యేష్వసమీక్షణాత్ ।। ౭౫ ।।
నాన్త్యోఽవిద్యాపనుద్బోధ ఇతి సర్వత్ర గమ్యతామ్ ।।
ఐకాత్మ్యవస్తుబోధిత్వాదుపాన్త్యప్రత్యయో యథా ।। ౭౬ ।।
స్యాద్వా సత్సాధనోత్పత్తేర్లోకవజ్జ్ఞానమాత్మనః ।।
యథేహ కార్యకరణైః పుణ్యకర్మోద్భవైర్నృణామ్ ।। ౭౭ ।।
ప్రజ్ఞా మేధా స్మృతిః స్థైర్యే జ్ఞానాదావవసీయతే ।।
వైశారద్యం తథైవ స్యాద్విరాజోఽపి మహాధియః ।। ౭౮ ।।
జ్ఞానమప్రతిఘం యస్య వైరాగ్యం చ జగత్పతేః ।।
ఐశ్వర్యం చైవ ధర్మశ్చ సహసిద్ధమితి స్మృతిః ।। ౭౯ ।।
సహైవ సిద్ధం చేజ్జ్ఞానం భీతిహేతోరసంభవః ।।
ధ్వాన్తాపధ్వంసిరవిణా న తమః సహ జాయతే ।। ౮౦ ।।
నైవమన్యోపదేశార్థప్రతిషేధపరత్వతః ।।
సహసిద్ధగిరస్తస్మాన్నైష దోషః ప్రసజ్యతే ।। ౮౧ ।।
శ్రద్ధాతాత్పర్యశుశ్రూషాప్రణిపాతాది సాధనమ్ ।।
విద్యాజన్మైకహేతూనాం వైఫల్యం చేన్న తద్యతః ।। ౮౨ ।।
గుణవద్దోషవద్రూపవికల్పితసముచ్చితమ్ ।।
విద్యాజన్మైకహేతుత్వాల్లోకవత్స్యాత్సమఞ్జసమ్ ।। ౮౩ ।।
రూపాదిజ్ఞానసంభూతౌ తద్ధేతూనామనేకధా ।।
వికల్పో దృశ్యతే లోకే తథేహాపీతి నిశ్చితిః ।। ౮౪ ।।
గుణవద్దోషవత్త్వం చ తథైవ చ సముచ్చయః ।।
ప్రబోధోత్పత్తిహేతూనాం దృష్టో బోధాదికార్యకృత్ ।। ౮౫ ।।
వృషదంశాదయో రాత్రౌ నేత్రగోచరసంగతి -
మాత్రేణ రూపం వీక్షన్తే నాపేక్షన్తే తతోఽపరమ్ ।। ౮౬ ।।
అతీతానాగతాద్యర్థజ్ఞానోత్పత్తౌ చ హేతుతామ్ ।।
యోగినాం మన ఎవ స్యాదస్మాకం సర్వ ఎవ తు ।। ౮౭ ।।
దోషవద్గుణవత్త్వేన వికల్పోఽనేకధా పునః ।।
మాతృమానప్రమేయాణాం గుణావద్దోషవత్త్వతః ।। ౮౮ ।।
నాతిక్రాన్తభవే త్వాసీహ్బ్రహ్మవిద్యా ప్రజాపతేః ।।
ఇత్యేతద్గమ్యతేఽవిద్యాభయారత్యాదిమత్త్వతః ।। ౮౯ ।।
విద్యాయాం చేన్న మోక్షోఽభూత్కస్యాఽఽశా నో వృథా భవేత్ ।।
మోక్షే భయశ్రుతేర్నార్థస్తత్ర కో మోహ ఇత్యతః ।। ౯౦ ।।
ఎకాకినో విరాజో వాఽవిద్యాసంవీతచేతసః ।।
పూర్వజన్మోత్థసంస్కారాద్భయమావిరభూదిహ ।। ౯౧ ।।
భయప్రధ్వంసినం హేతుమీక్షాంచక్రేఽథ జాతభీః।।
మత్తో యన్నాన్యదస్తీతి హ్యథ కస్మాద్విభేమ్యహమ్ ।। ౯౨ ।।
ఎక ఎవాహమస్మీహ ద్వితీయాద్ధి భయోత్థితిః ।।
ద్వితీయో న మదన్యోఽస్తి కస్మాద్ధోతోయం మమ ।। ౯౩ ।।
తత ఎవ విరాడైక్యవిజ్ఞానాదేవ తద్భయమ్ ।।
వీయాయ న పరజ్ఞానాదతోఽరతిరపీష్యతే ।। ౯౪ ।।
ఎకాక్యస్మీతివిజ్ఞానాత్ర్రైలోక్యాత్మైకగోచరాత్ ।।
అగాద్భయం యతోఽతోఽభూదరతిస్తస్య కామినః ।। ౯౫ ।।
సమ్యగ్విజ్ఞానవిధ్వస్తావవిద్యాయాః కుతోఽరతిః ।।
ధ్వస్తాన్ధ్యస్యాపి సా చేత్స్యాదనిర్మోక్షః ప్రసజ్యతే ।। ౯౬ ।।
నావిద్యాఘాతివిజ్ఞానాద్భయధ్వస్తిరభూద్విభోః ।।
అరత్యుద్భూతిలిఙ్గేన హ్యయమర్థోఽవసీయతే ।। ౯౭ ।।
న చేహావసరోఽస్త్యస్య సమ్యగ్జ్ఞానస్య కశ్చన ।।
పిణ్డసృష్టౌ ప్రవృత్తాయాం నాకస్మాజ్జ్ఞానగీః శుభా ।। ౯౮ ।।
ప్రక్రియానుచితం వస్తు సుసాధ్వపి సమీరితమ్ ।।
అకాలకుసుమానీవ నైవ ప్రీతికరం సతామ్ ।। ౯౯ ।।
మిథునారతిమోహాదేః ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవేదినః ।।
ఆగమైస్తు నిషిద్ధత్వాత్కుతస్తస్యేహ సంభవః ।। ౧౦౦ ।।
ఆత్మక్రీడ ఆత్మరతిక్రియావానితి చాఽఽగమః ।।
తథాఽఽత్మమిథున ఇతి యస్త్వాత్మరతిరిత్యపి ।। ౧౦౧ ।।
కార్యకారణసంబన్ధః సావిద్యస్యైవ యుక్తిమాన్ ।।
అపూర్వానపరాద్యుక్తేర్న ధ్వస్తాన్ధ్యస్య యుజ్యతే ।। ౧౦౨ ।।
అప్యుత్పన్నాత్మబోధానామధికారాసమాప్తితః ।।
అరత్యాది యథా దృష్టం తథైవ స్యాత్ప్రజాపతేః ।। ౧౦౩ ।।
అప్రవిష్టస్వభావస్య సశబ్దేన పరిగ్రహాత్ ।।
స ఎష ఇత్యత్ర వాక్యే నైవాఽఽకస్మికశబ్దనమ్ ।। ౧౦౪ ।।
అసంతోషాక్షమాహేతోశ్చేతసో యాఽనవస్థితిః ।।
సా విధ్వస్తాత్మమోహస్యాప్యరతిః సంబభూవ హ ।। ౧౦౫ ।।
యతోఽరతిగ్రహగ్రస్తధిషణోఽభూత్ప్రజాపతిః ।।
ఎకాకీ తేన తత్సృష్టావేకో న రమతే నరః ।। ౧౦౬ ।।
శ్రౌత్వాఽనయా ప్రసిద్ధ్యా తు కార్యలిఙ్గేశ్చ కారణమ్ ।।
సదాఽనుమిన్వతే సాంఖ్యాస్తథా చాన్యేఽపి వాదినః ।। ౧౦౭ ।।
అరత్యపనునుత్సుః సన్స ద్వితీయం యథారూచి ।।
విరాడైచ్ఛదృతేఽవిద్యాం నేచ్ఛేశస్యోపపద్యతే ।। ౧౦౮ ।।
సోఽరత్యతిగ్రహావిష్టస్తదపధ్వస్తయే విరాట్ ।।
సంసక్తజాయాపుంమానో యావాంస్తావాన్వభూవ హ ।। ౧౦౯ ।।
స్రీపుమాంసౌ పరిష్వక్తౌ యావన్మానౌ బభూవతుః ।।
స తావత్పరిమాణోఽభూద్యోగేన పరమేశ్వరః ।। ౧౧౦ ।।
ఇచ్ఛామాత్రమరత్యుత్థం పుంస్యలబ్ధస్థితి స్రియమ్ ।।
ప్రయుఙ్కే యోగ్యతస్తస్యాస్తదలబ్ధ్వాఽరతిః ప్రభోః ।। ౧౧౧ ।।
ఉపస్థితే చ మనసి తస్య యోషిదభూత్క్రతోః ।।
సత్యసంకల్పహేతోః స స్రీసక్త ఇవ చాభవత్ ।। ౧౧౨ ।।
మిథునద్వారికా యాఽస్య సృష్టిః సైవైధునోచ్యతే ।।
యతోఽసావిమమేవాథ ద్విధాఽఽత్మానమపాతయత్ ।। ౧౧౩ ।।
ఇమమేవేత్యవధృతేర్న విరాజో ద్విధాఽభిధా ।।
యః స్రీపుంస్పరిమాణోఽభూత్స ఎవాతో ద్విధాకృతః ।। ౧౧౪ ।।
పాతనాదేవ నిర్వృత్తేః పతిపత్న్యౌ జగత్యపి ।।
యోషిద్విదలవద్భాతి పుంసః శుక్త్యాదిభాగవత్ ।। ౧౧౫ ।।
స్త్యాకాఙ్క్షో హి తు భాగోఽయం పుమాకాశస్తతః స్రియా ।।
సమ్యగాపూర్యతే వ్యోమ శుక్తిసంపుటవద్ధ్రువమ్ ।। ౧౧౬ ।।
విరాజమమృజద్బ్రహ్మా సోఽసృజత్పురుషం విరాట్ ।।
పురుషం తం మనుం విద్ధి యస్యేయం మానవీ ప్రజా ।। ౧౧౭ ।।
తాం స్రియం మైథునేనాథ మనుః సమభవత్తదా ।।
స్వకర్మభిర్నియుక్తః సంస్తథా చోత్పాద్య కర్మభిః ।। ౧౧౮ ।।
భూరిజాత్యభిసంబన్ధో జన్యకర్మవశాత్స్రియాః ।।
మనోశ్చైవం సమర్జేదమాపిపీలికమాత్మనః ।। ౧౧౯ ।।
ద్వంద్వయుక్తం జగత్యస్మిన్యావత్కించిత్సమీక్ష్యతే ।।
తదస్రాక్షీన్మనుః సర్వే స్రీపుంద్వంద్వప్రయోగతః ।। ౧౨౦ ।।
మనోః సశతరూపస్య పిణ్డసృష్టిరిహోదితా ।।
సోమాగ్నీన్ద్రాదికా యాఽపి సాఽప్యుక్తవదపేక్ష్యసః ।। ౧౨౧ ।।
జగత్సృష్ట్వాఽఽత్మనః సాక్షాజ్జ్ఞానకర్మాదిసాధనః ।।
అవేత్సృష్టం జగత్స్రష్టా హ్యహం వావాఖిలం జగత్ ।। ౧౨౨ ।।
అహం వావ జగత్సృష్టం యతోఽసృక్ష్యహమేవ తత్ ।।
సృష్టినామా మనుర్జాత ఎతస్మాదేవ కారణాత్ ।। ౧౨౩ ।।
యథా మనురిదం సృష్టమహమస్మీత్యబుధ్యత ।।
ఎవమన్యోఽపి యో వేద సృష్టికృత్స్యాదసావపి ।। ౧౨౪ ।।
మృష్టానామథ భూతానామగ్న్యాదిప్రముఖా ఇమాః ।।
అనుగ్రహీత్రీర్వక్ష్యామీత్యతః ప్రవవృతే శ్రుతిః ।। ౧౨౫ ।।
భేదాదధికృతేరేషామగ్న్యాదీనామనేకధా ।।
భేదో వర్ణేష సర్వేష బ్రహ్మక్షత్ర్రాదిలక్షణః ।। ౧౨౬ ।।
అనుగ్రాహకదేవానాం సర్గోఽయం ప్రస్తుతో మహాన్ ।।
తత్రాగ్నేరుదితోత్పత్తిర్న త్విన్ద్రాదేరిహోత్యతే ।। ౧౨౭ ।।
అవిద్యాధికృతౌ తేషాం సృష్టిరూర్ధ్వే ప్రవక్ష్యతే ।।
కర్మాధికృతిసంబన్ధప్రతిపత్త్యర్థమేవ తు ।। ౧౨౮ ।।
తం సర్గముక్తవత్సర్వమపేక్ష్యేహోపసంహృతిః ।।
అవిద్వద్దేవతాభిత్తిప్రతిషేధాయ సాంప్రతమ్ ।। ౧౨౯ ।।
గుణోత్పత్తిక్రియారూపస్తుతినామాద్యుపాధిభిః ।।
విభిత్సన్తి స్వతోఽభిన్నాం దేవతాం మూఢదృష్టయః ।। ౧౩౦ ।।
యదిదం కర్మిణః ప్రాహు కర్మభూమావమేధసః ।।
అముమగ్నిమముం సోమం యజేతి యజిసంశ్రవాత్ ।। ౧౩౧ ।।
యజేతి లిఙ్గాన్నిన్దైషా కార్మిణామేవ గమ్యతే ।।
న తు విధ్వస్తమోహానాం ప్రత్యఙ్భాత్రైకశాయినామ్ ।। ౧౩౨ ।।
యస్త్వాత్మరతిరేవ స్యాదాత్మతృప్తశ్చ మానవః ।।
ఆత్మన్యేవ చ సంతుష్టస్తస్య కార్యం న విద్యతే ।। ౧౩౩ ।।
ఉత్పన్నైకాత్మ్యయాథాత్మ్యభాస్వద్విజ్ఞానభాస్కర -
సంప్లుష్టావిద్యాబహులతమసాం కర్మనిహ్నుతిమ్ ।। ౧౩౪ ।।
సర్వకర్మాధికారాణాం నిషేధం ప్రత్యపీపదత్ ।।
పురాణః శాశ్చతో విష్ణుః ప్రపన్నాయ కిరీటినే ।। ౧౩౫ ।।
మిథో భిన్నం యదాహుస్త ఎకైకం దేవమధ్వరే ।।
తదసత్ప్రతిపత్తవ్యం యతోఽభిన్నైవ దేవతా ।। ౧౩౬ ।।
భేదగ్రాహి న నో మానం ఘటాదావపి విద్యతే ।।
కిము నిఃశేషభిన్నార్థవ్యాపిన్యాత్మన్యసౌ మయి ।। ౧౩౭ ।।
నాభావారాదివద్విశ్చమధ్యాత్మాదివిభాగవత్ ।।
ఓతప్రోతాత్మనా తస్థౌ విరాట్మూత్రాదివస్తుషు ।। ౧౩౮ ।।
వివిధాఽస్యై వ సా సృష్టిరితా హేతుసమీరణమ్ ।।
కారణం న విహాయేహ కార్యమన్యత్ర వర్తతే ।। ౧౩౯ ।।
యత ఎవమతో దేవాః సర్వేఽపి స్యుః ప్రజాపతిః ।।
తస్యాం తస్యామధికృతౌ తత్తద్రూపం ప్రపద్యతే ।। ౧౪౦ ।।
ఎక ఎవ తు విశ్వాత్మా మాయయా మోహయఞ్జగత్ ।।
ఎకతాం బహుతామేతి కుమ్భవన్మణిసంశ్రय़ాత్ ।। ౧౪౧ ।।
అభిన్న ఎవ భూతాత్మా ప్రతిభూతసమాప్తితః ।।
ఎకధా బహుధా చైవ దృశ్యతే జలచన్ద్రవత్ ।। ౧౪౨ ।।
అత్ర విప్రతిపద్యన్తే తదన్యాత్మనిషేధినః ।।
హిరణ్యగర్భ ఎవాఽఽత్మా యః పరాత్మేతి గీయతే ।। ౧౪౩ ।।
సంసార్యేవేహ స ఇతి తథాఽన్యేఽపి ప్రచక్షతే ।।
పక్షయోరనయోః శ్రేయాన్కః పక్ష ఇతి చిన్త్యతే ।। ౧౪౪ ।।
విరిఞ్చ ఎవ తు పరో మన్త్రబ్రాహ్మణవాక్యతః ।।
ఇన్ద్రమిత్యాదిమన్త్రోక్తిరేష బ్రహ్మేతి చ శ్రుతిః ।। ౧౪౫ ।।
ఎతమేకే వదన్త్యగ్నిం యోఽసావితిస్మృతేరపి ।।
సంసార్యేవ స విజ్ఞేయః శ్రుతిమన్త్రస్మృతీరణాత్ ।। ౧౪౬ ।।
పాప్మదాహారతిభీతిమర్త్యత్వాదిశ్రుతేర్మితేః ।।
హిరణ్యగర్భమితి చ స్మార్తాన్యపి వచాంసి నః ।। ౧౪౭ ।।
బ్రహ్మా విశ్వసృజో ధర్మ ఇతి కర్మఫలాత్మతా ।।
స్మృత్యాఽప్యభాణి బహుశః కస్య సంసారిరూపతా ।। ౧౪౮ ।।
మిథోవిరుద్ధవాదిత్వాద్దూయోరాగమయోరపి ।।
అప్రామాణ్యప్రసక్తిశ్చేన్న క్లృప్త్యన్తరసంశ్రయాత్ ।। ౧౪౯ ।।
ప్రత్యగజ్ఞానజాఽనేకవివిధోపాధిసంగతేః ।।
విరుద్ధార్థత్వవచసాం స్యాదేకత్రాపి సంభవః ।। ౧౫౦ ।।
అపాస్తావిద్యాతజ్జత్వాదస్థూద్యుక్తిగోచరః ।।
స్వాభాసావిద్యోపాధిః సన్సాక్ష్యన్తర్యామితాం వ్రజేత్ ।। ౧౫౧ ।।
తథా హిరణ్యగర్భత్వం బుద్ధ్యుపాధిః స ఎవ తు ।।
తమఃసత్త్వరజోయోగాద్యాతి క్షేత్రజ్ఞతామజః ।। ౧౫౨ ।।
అభిన్నబుద్ధ్యాఽభిన్నత్వం భిన్నధీభిశ్చ భిన్నతామ్ ।।
ఎతి చిత్స్వతమోహేతోర్మ కించిదపి దుఃస్థితమ్ ।। ౧౫౩ ।।
అశనాయావదుత్పత్తేరుత్పన్నాః ప్రాణినోఽఖిలాః ।।
అత్తారోఽతోఽన్నవిరహాన్నాలం స్థానాయ సంహతాః ।। ౧౫౪ ।।
తస్మాత్సోమాన్నసృష్ట్యర్థం పరో గ్రన్థోఽవతార్యతే ।।
యత్కించేదం జగత్యస్మిన్నార్ద్రం వస్తూపలక్ష్యతే ।।
రేతసస్తత్ససర్జేశ ఉత్పన్నస్థితయేఽశనమ్ ।। ౧౫౫ ।।
జగత్కారణరూపిణ్య ఆపో రేతోభిధా ఇహ ।।
సోమ ఎవేత్యవధృతేరగ్నీషోమవ్యవస్థితిః ।। ౧౫౬ ।।
నానాక్రియాభిసంబన్ధాదగ్నిః సోమశ్చ గమ్యతామ్ ।। ౧౫౭ ।।
సోమ ఎవేతి తం విద్యాద్యద్యగ్నిరపి హూయతే ।।
సోమోఽప్యగ్నిరితి జ్ఞేయో యది తత్రాపి హూయతే ।। ౧౫౮ ।।
ద్వేధా భిన్నం జగత్సర్వమన్నమన్నాద ఎవ చ ।।
అన్నం చరాచరం కృత్స్నమన్నాదః ప్రాణ ఉచ్యతే ।। ౧౫౯ ।।
ఫలాభిధిత్సయేదానీం దేవసృష్టివిదః శ్రుతిః ।।
ప్రవర్తతేఽథ సైషేతి తత్స్తుతిస్తావదుచ్యతే ।। ౧౬౦ ।।
అనుగ్రాహకదేవానాం యా సృష్టిరుదితా పురా ।।
అతిసృష్టిరనుగ్రాహ్యసృష్టేః సా స్యాత్ప్రజాపతేః ।। ౧౬౧ ।।
అశ్రేయోభ్యోఽనుగ్రాహ్యేభ్యః ససర్జ శ్రేయసః సురాన్ ।।
యతోఽతిసృష్టిస్తేనేయం యైషేహాగ్న్యాదిరీరితా ।। ౧౬౨ ।।
మర్త్యో వా యజమానః సన్నస్రాక్షీదమృతాన్సురాన్ ।।
అతిసృష్టిరతః ప్రోక్తా సాఽతిసాధ్వీతి నిశ్చితా ।। ౧౬౩ ।।
ప్రజాపతిరివైతస్యాం సృష్టౌ స్యాత్సర్గకృన్నరః ।।
యథోక్తసృష్టివిద్యః స్యాత్తస్యైతత్ఫలమీరితమ్ ।। ౧౬౪ ।।
అవిద్యాపటసంవీతచక్షుషామియదేవ తు ।।
వైదికం సాధనం జ్ఞేయం జ్ఞానకర్మస్వభావకమ్ ।। ౧౬౫ ।।
కర్త్రాదికారకాపేక్షం విరిఞ్చాన్తఫలప్రదమ్ ।।
వ్యాకృతం తదశేషేణ శ్రుత్యా వ్యాఖ్యాయి యత్పురా ।। ౧౬౬ ।।
అథైతస్య యథోక్తస్య సాధ్యసాధనరూపిణః ।।
జగతో వ్యాకృతస్యాభూద్బీజావస్థాఽవినశ్చరీ ।।
తన్నిర్దిదిక్షయా యత్నాత్ప్రవృత్తైషా పరా శ్రుతిః ।। ౧౬౭ ।।
సంసృత్యనర్థస్య యతో నిదానం సైవ నాపరమ్ ।।
యతో మూలమనర్థానామాత్మాజ్ఞానం జగత్యపి ।। ౧౬౮ ।।
తద్ధ్వంసాదేవ నిఃశేషపుమర్థాప్తిరతో భవేత్ ।।
జిహాసితస్యానర్థస్య హేతుః స్యాత్సశరీరతా ।। ౧౬౯ ।।
న వై సశరీరస్యేతి శ్రుతేరధ్యవసీయతే ।।
ధర్మాధర్మౌ చ దేహస్య యోనిరిత్యాగమాశ్రయాత్ ।। ౧౭౦ ।।
విహితం ప్రతిషిద్ధం చ కర్మ మూలం తయోరపి ।।
న హ్యక్రియస్య సంబన్ధో ధర్మోణాస్తీతరేణ వా ।। ౧౭౧ ।।
నాకారకస్య జగతి క్రియయా సంగతిస్తథా ।। ౧౭౨ ।।
తద్భావభావహేతుత్వాత్కారకత్వస్య కారణమ్ ।।
రాగద్వేషౌ, న తౌ ముక్త్వా జగత్యన్యత్ప్రవర్తకమ్ ।। ౧౭౩ ।।
స యథాకామ ఇత్యుక్త్వా క్రత్వాదేః ప్రసవం శ్రుతిః ।।
కామాభావే చ తద్ధానిం యోఽకామశ్చేతి చావదత్ ।। ౧౭౪ ।।
సాధ్వసాధ్వితి చాధ్యాసౌ మూలం విద్యా తయోరపి ।।
రాగద్వేషౌ యతో దృష్టౌ నైవర్తే సాధ్వసాధునీ ।। ౧౭౫ ।।
అన్తరేణ ప్రమేయార్థం నాపి తే సాధ్వసాధునీ ।।
సాధ్వసాధ్వితి వా జ్ఞానం జ్ఞాతమేయస్య జాయతే ।। ౧౭౬ ।।
ప్రమాతృత్వాదిసంబన్ధో నాసదాత్మకవస్తుని ।।
నఞ్ఘటాద్యర్థవిజ్ఞానం సత్యేవ జగతీష్యతే ।। ౧౭౭ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యసంమోహమృతే సత్త్వం న కుత్రచిత్ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యసంబుద్ధౌ న సత్తన్నాసదుచ్యతే ।। ౧౭౮ ।।
అసాధారణమజ్ఞానం ప్రతీచ్యేవ యతః స్థితమ్ ।।
ఎతత్ప్రమేయమేవాతః ప్రమాణం నాన్యదిష్యతే ।। ౧౭౯ ।।
ఎవం ప్రమేయసిద్ధ్యర్థం ప్రవృత్తైషోత్తరా శ్రుతిః ।।
క్రియాకారకరూపేఽస్మిన్వ్యవహారే తమోన్వయాత్ ।।
అక్రియాకారకం వస్తు పారోక్ష్యాన్నైవ లభ్యతే ।। ౧౮౦ ।।
తద్ధ్యదృష్టం సదజ్ఞానకార్యం స్రగివ పన్నగమ్ ।।
సర్వం బిభర్త్యసక్తం సదసక్తమితి చ స్మృతేః ।। ౧౮౧ ।।
అపూర్వాద్యాత్మకం వస్తు యత్ర సాక్షాత్ప్రసిధ్యతి ।।
తత్కార్త్స్న్యాల్లభ్యతే తత్ర వ్యవహారో న మోహజః ।। ౧౮౨ ।।
యథాసిద్ధానువాదేన పూర్వం నో హ్యభ్యధాత్స్ఫుటమ్ ।। ౧౮౩ ।।
పదానీహ తదర్థాంశ్చ ప్రసిద్ధానేవ లోకతః ।।
ఆదాయ కర్మశాస్రం తన్నిషేధవిధివోధకృత్ ।। ౧౮౪ ।।
ఇతః పరం వస్తుతత్త్వపరీక్షణకృతక్షణా ।।
శ్రుతిః ప్రవృత్తాఽతస్తావత్ప్రమేయోఽర్థోఽత్ర చిన్త్యతే ।। ౧౮౫ ।।
సంసారాఖ్యమహావ్యాధేః కిం మూలమితి చిన్త్యతే ।।
తద్ధ్వస్తయే చికిత్సేయం తదా ఫలవతీ భవేత్ ।। ౧౮౬ ।।
ఊర్ధ్వమూల ఇతి తథా మన్త్రవర్ణోఽపి విద్యతే ।।
గీతాస్వపి తథైవైతదూర్ధ్వమూలమితీరణమ్ ।। ౧౮౭ ।।
అశేషానర్థమూలస్య ప్రత్యగజ్ఞానరూపిణః ।।
ధ్వస్తౌ ధ్వస్తిరనర్థానాం పుమర్థశ్చ సమాప్యతే ।। ౧౮౮ ।।
నిరస్తాతిశయానన్దరూపతా ప్రత్యగాత్మనః ।।
అథైష యో వై భూమేతి శ్రుత్యైవ ప్రతిపాద్యతే ।। ౧౮౯ ।।
స్వత ఆనన్దయాథాత్మ్యాత్కుతో దుఃఖేన సంప్లుతిః ।।
తథాఽపి నిహ్నుతే శాస్రం న లిప్యత ఇతీరణాత్ ।। ౧౯౦ ।।
అజ్ఞాతాత్మైకసంసిద్ధబీజావస్థమిదం జగత్ ।।
తదిత్యనేనాభ్యధాయి పరోక్షార్థాభిధాయినా ।। ౧౯౧ ।।
అవ్యాకృతస్య జగతో భూతకాలాభిసంగతేః ।।
సుఖావబుద్ధయే హేతి నిపాతోఽత్ర ప్రయుజ్యతే ।। ౧౯౨ ।।
నామరూపాదివికృతం పరాహ్భానైకగోచరః ।।
సహస్రభేదవత్సాక్షాదిదమా జగదుచ్యతే ।। ౧౯౩ ।।
సామానాధికరణ్యస్య తదిదంపదయోః శ్రుతేః ।।
కార్యకారణయోర్నిత్యమభేదోఽధ్యవసీయతే ।। ౧౯౪ ।।
న క్రియాకార్యవిరహే కారణం సిధ్యతి క్వచిత్ ।।
నిష్క్రియం కారణం చేత్స్యాత్తద్వన్నిత్యం ఫలోత్థితిః ।। ౧౯౫ ।।
తయోశ్చ యుగపద్భావే న స్యాత్కారణనిశ్చితిః ।।
క్రియాన్తరప్రసక్తేశ్చ తత్కార్యత్వేఽనవస్థితిః ।। ౧౯౬ ।।
కార్యం చాక్రియమాణం సన్న కార్యత్వం సమశ్నుతే ।।
అకర్తృకం చేత్కార్యం స్యాత్కారణం కార్యతాం వ్రజేత్ ।। ౧౯౭ ।।
కారణత్వాన్సదన్యస్య కార్యత్వాచ్చ సతస్తథా ।।
అన్యోన్యావ్యతిరేకాచ్చ కుతో నాశాదిసంభవః ।। ౧౯౮ ।।
క్రియా వా తత్ఫలం వా స్యాత్కారకం వా న కించన ।।
నిరన్వయోఽయం నాశః స్యాదేషామన్యతమోఽపి న ।। ౧౯౯ ।।
క్రియాయాః ఫలరూపేణ ధ్వస్తిర్నావస్థితేర్భవేత్ ।।
తేన తేన విశేషేణ కారణం ప్రథతే సదా ।। ౨౦౦ ।।
యతా జన్మాదికర్తృత్వాద్వీజం నైవ వినశ్యతి ।।
నాశేఽపి తస్య నంష్ట్వత్వాన్న నంష్టుః స్యాద్వినాశితా ।। ౨౦౧ ।।
ఎవం చేన్న సతో నాశో నోత్పత్తిరసతస్తథా ।।
అవ్యాకృతాభిధానాచ్చ కార్యస్య స్యాత్కదాచన ।। ౨౦౨ ।।
తత్త్వబోధాతిరేకేణ న నాశోఽన్యో యథా తథా ।।
మహతాఽతిప్రయత్నేన హ్యుదర్కేఽపి ప్రవక్ష్యతే ।। ౨౦౩ ।।
నామరూపాద్యభివ్యక్తేః ప్రాక్తనః కాల ఉచ్యతే ।।
తర్హీతి హ్యనభివ్యక్తమవ్యాకృతగిరోచ్యతే ।। ౨౦౪ ।।
అవిద్యాకర్మసంస్కారాస్తేజోప్క్ష్మాసూత్రసంశ్రయాః ।।
ఖే లీనాస్త్వస్తితామాత్రా అవ్యక్తాఖ్యాః సహాఽఽత్మనా ।। ౨౦౫ ।।
కార్యకారణభేదేన ప్రపఞ్చో యః పురోదితః ।।
యశ్చోర్ధ్వం వక్ష్యతే తస్మాత్పరస్తాదేతదుచ్యతే ।। ౨౦౬ ।।
ప్రథతే వైశ్వరూపేణ యతోఽవిద్యైవ సర్వథా ।।
అవిద్యామాత్రయాథాత్మ్యాదతస్తద్ధేదముచ్యతే ।। ౨౦౭ ।।
మా భూద్వ్యాకృతధీః పుంసాం నామరూపాత్మవస్తుని ।।
ఐకాత్మ్యవ్యక్తితోఽన్యత్ర తస్మాదేవేతి గీరియమ్ ।। ౨౦౮ ।।
సామానాధికరణ్యోక్తిర్వ్యక్తస్యావ్యక్తసిద్ధయే ।।
న హి కార్త్స్న్యమభివ్యక్తేర్వ్యక్తస్యాకార్త్స్న్యదర్శనాత్ ।। ౨౦౯ ।।
ప్రమాత్రాదినిషేధేన శ్రుత్యాఽవ్యాకృతముచ్యతే ।।
తద్విత్తిసాధనాభావాత్కథం తదవగమ్యతే ।। ౨౧౦ ।।
విధూతాశేషసంబన్ధమనన్యానుభవాత్మకమ్ ।।
కూటస్థసంవిన్మాత్రైకం బ్రహ్మాస్మీతిస్వభావకమ్ ।। ౨౧౧ ।।
అతిరోహితసంవిత్కం సదానస్తమితోదితమ్ ।।
నిఃసామాన్యవిశేషం తత్ప్రత్యగాత్మైకనిష్ఠితమ్ ।। ౨౧౨ ।।
స్వతోఽవబుద్ధం తద్యస్మాన్నిరవిద్యమతః సదా ।।
సంగతిర్నిరవిద్యస్య నావిద్యాహేతుజైర్మలైః ।। ౨౧౩ ।।
ఎవంస్వభావమప్యేతదవిజ్ఞాతం స్వభావతః ।।
తమోవృత్తమపేక్ష్యైతన్న తు యద్వాస్తవం స్వతః ।। ౨౧౪ ।।
స్వానుభూత్యనుసారేణ యథోక్తోఽర్థోఽవసీయతామ్ ।।
మానహేత్వతివర్తిత్వాన్నేహ మాత్రాదిసంభవః ।। ౨౧౫ ।।
తస్మిన్నపహతధ్వాన్తేఽప్యవిద్యా స్వానుభూతితః ।।
స్వానుభూతిర్న వేద్మీతి ప్రాగైకాత్మ్యప్రబోధతః ।। ౨౧౬ ।।
జ్ఞాతాత్మతత్త్వో జానాతి త్రికాలం తదసంభవమ్ ।।
అన్యతః సంగతిః సేయమవిచారితసిద్ధికా ।। ౨౧౭ ।।
స్వభావవ్యతిరేకాభ్యాం ధ్వాన్తసిద్ధేరసంభవాత్ ।।
న చేత్ప్రమాణతః సిద్ధిరస్యావ్యాకృతరూపిణః ।।
న చైకాత్మ్యస్వభావేన కుతస్తన్మానగోచరః ।। ౨౧౮ ।।
తద్ధేదమిత్యనేనోక్తిర్వ్యాకృతావ్యాకృతాత్మనోః ।।
ప్రమాణయోగ్యతైవోక్తా న త్వైకాత్మ్యమితాత్మతా ।। ౨౧౯ ।।
అవ్యాకృతమవిజ్ఞాతం ప్రమాణావిషయం మతమ్ ।।
ప్రమాణానభిసంబద్ధం ప్రమాణాచ్చేతి సాహసమ్ ।। ౨౨౦ ।।
అవిజ్ఞాతార్థగన్తృణి ప్రమాణానీతివాదినామ్ ।।
సర్వేషామభ్యుపేతోఽర్థః కుతోఽసావితి చిన్త్యతే ।। ౨౨౧ ।।
జ్ఞాతో వాఽర్థోఽథవాఽజ్ఞాత ఉభయం వా న చోభయమ్ ।।
ప్రమాణానాం ప్రమేయః స్యాత్సర్వమేతద్విచార్యతే ।। ౨౨౨ ।।
మేయమానత్వసంభిత్తౌ న పశ్యామోఽత్ర సాధనమ్ ।।
జ్ఞాతస్యావ్యతిరేకిత్వాదజ్ఞాతస్యాప్యమానతః ।। ౨౨౩ ।।
జగత్యర్థో హి యః కశ్చిజ్జ్ఞాత ఎవ స బుద్ధివత్ ।।
మానాదేవ స విజ్ఞాత ఇత్యేతత్స్యాత్కుతోఽమితేః ।। ౨౨౪ ।।
మానాతిరేకాసంసిద్ధేర్మేయ ఎవ తథా న కిమ్ ।।
న హి దీపాన్తరాద్దీపో భారూపత్వం ప్రపద్యతే ।। ౨౨౫ ।।
జ్ఞాతరూపాతిరేకేణ నాన్యద్రూపం సమీక్ష్యతే ।।
ఎవం చేన్మానతో మేయో విజ్ఞాత ఇతి కా ప్రమా ।। ౨౨౬ ।।
న చాపర ఉపాయోఽస్తి మేయసద్భావసిద్ధికృత్ ।।
మానేభ్యస్తత్ఫలాసూతేరన్ధకారప్రనృత్తవత్ ।। ౨౨౭ ।।
స్వత ఎవ ప్రసిద్ధశ్చేత్ప్రమేయోఽర్థస్తథాఽపి న ।।
అనన్యాయత్తసంసిద్ధేర్మేయత్వం కింనిబన్ధనమ్ ।। ౨౨౮ ।।
నిఃసాధనో న సాధ్యోఽస్తి నాసాధ్యం సాధనం క్వచిత్ ।।
తుల్యశక్తిమతాం నాపి మిథోపేక్షాఽస్తి కుత్రచిత్ ।। ౨౨౯ ।।
నాసిద్ధయోః స్వతోఽపేక్షా సిద్ధయోశ్చాపి నేష్యతే ।।
నాపేక్ష్యాపేక్షకత్వం హి లోకేఽప్యతిశయం వినా ।। ౨౩౦ ।।
నాపి సిద్ధః స్వతోఽసిద్ధం నృశృఙ్గవదపేక్షతే ।।
తథాఽసిద్ధః స్వతః సిద్ధం నాత్యన్తాభావరూపతః ।। ౨౩౧ ।।
అపేక్షతే చేత్సిద్ధోఽసౌ నాసిద్ధోఽపేక్షితుం క్షమః ।।
యేనాతోఽజ్ఞానతః సిద్ధిం స్వతఃసిద్ధోఽప్యపేక్షతే ।। ౨౩౨ ।।
విశ్వేశ్వరోఽపి ప్రాహైతత్ప్రపన్నాయ కిరీటినే ।।
భావాభావత్వమజ్ఞానాదతద్వత్యేవ కల్పిమ్ ।। ౨౩౩ ।।
నాసతో విద్యతే భావో నాభావో విద్యతే సతః ।।
ఉభయోరపి దృష్టోఽన్తస్త్వనయోస్తత్త్వదర్శిభిః ।। ౨౩౪ ।।
జ్ఞేయం యత్తత్ప్రవక్ష్యామి యజ్జ్ఞాత్వాఽమృతమశ్నుతే ।।
తథా న జాయత ఇతి విధ్వస్తాశేషకల్పనమ్ ।। ౨౩౫ ।।
వాసుదేవః సర్వమితి ప్రత్యక్షశ్రుతిపూర్వకమ్ ।।
అహం కృత్స్నస్య జగతః ప్రభవః ప్రలయస్తథా ।। ౨౩౬ ।।
సత్యజ్ఞానాదిరూపస్య ప్రత్యగాత్మన ఎవ చ ।।
కారణత్వం సువిస్పష్టం శ్రుతౌ హి బహుశః శ్రుతమ్ ।। ౨౩౭ ।।
అజ్ఞాతాత్మాతిరేకేణ బ్రువతః కారణం తథా ।।
సమ్యగ్జ్ఞానాన్న ముక్తిః స్యాన్న జ్ఞానం వస్తునుత్కచిత్ ।। ౨౩౮ ।।
కర్మభ్యోఽపి న ముక్తిః స్యాత్కర్మాపి న హి వస్తునుత్ ।।
తస్యానిత్యఫలోత్పత్తౌ ప్రభవిష్ణుత్వకారణాత్ ।। ౨౩౯ ।।
కూర్మలోమాదివచ్చేత్స్యాదబుద్ధత్వం తథాఽపి వః ।।
స్వతః సర్వజ్ఞతైవ స్యాన్న వస్త్వజ్ఞాతమస్తి హి ।। ౨౪౦ ।।
న చ మానాత్ప్రసిద్ధిః స్యాత్కూర్మలోమాదివస్తునః ।। ౨౪౧ ।।
జ్ఞాతార్థవ్యతిరేకేణ మానానాం మానతా యతః ।।
మేయార్థాపహ్నుతిశ్చ స్యాన్నాజ్ఞాతమితి జల్పతః ।। ౨౪౨ ।।
తతశ్చ వేదసిద్ధాన్తసంత్యాగః కారణాదృతే ।।
న భిద్యతే ప్రమేయోఽర్థో మానాద్యేషాం చ వాదినామ్ ।।
తేషాం దుఃశకమత్యన్తమబుద్ధార్థావబోధనమ్ ।। ౨౪౩ ।।
జ్ఞానమేయప్రభేదేఽపి మానస్య స్వార్థరూపిణః ।।
బోద్ధరాద్ధాన్తసక్తిః స్యాత్స్వార్థస్య క్షణికత్వతః ।। ౨౪౪ ।।
స్వార్థం ప్రత్యేవ సంసిద్ధేః పరార్థస్యేహ వస్తునః ।।
స్వప్నాదివదనాత్మార్థో మృషా స్యాత్క్షణికోఽపి వా ।। ౨౪౫ ।।
న చ సౌగతసిద్ధాన్తస్తత్సిద్ధౌ మిత్యభావతః ।।
మేయమానైకతోఽభావాదజ్ఞాతత్వస్య తత్క్షణే ।। ౨౪౬ ।।
అథాభ్యుపేయతేఽజ్ఞాతః ప్రమేయావ్యతిరేకతః ।।
ఎకత్రాపి ప్రమాణత్వప్రసిద్ధ్యర్థం క్షణాత్మని ।। ౨౪౭ ।।
మానాత్మకేఽపి మేయేఽర్థే యద్యబుద్ధత్వమిష్యతే ।।
అజ్ఞాతత్వాపనున్మానాత్కిమన్యదితి కథ్యతామ్ ।। ౨౪౮ ।।
స్వతో వా పరతో వేదమజ్ఞాతత్వం భవద్భవేత్ ।।
స్వతశ్చేత్తత్తమోవత్స్యాజ్జ్ఞాతత్వం రజ్జుసర్పవత్ ।। ౨౪౯ ।।
అథాన్యతస్తదజ్ఞాతం కింరూపం వస్త్వితీర్యతామ్ ।।
మానాదవగతం తచ్చేన్మైవమవ్యతిరేకతః ।। ౨౫౦ ।।
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం యథోక్తోఽర్థః ప్రసిధ్యతి ।।
తాభ్యాం వినా కుతోఽజ్ఞాయి త్వేవం రూపమితీర్యతామ్ ।। ౨౫౧ ।।
న చేహ వాస్తవం రూపం తదధ్యాసేన బాధ్యతే ।
రజ్జుసర్పధియా లోకే న రజ్జురితిధీహుతిః ।। ౨౫౨ ।।
స్వసంవిత్తిత్వమాత్రే చ న తమఃసంభవః క్వచిత్ ।।
తథాఽభ్యుపగమే తస్య నాపనుత్తిః కుతశ్చన ।। ౨౫౩ ।।
దుర్వలానాం విరుద్ధానాం బలవద్భిరపాక్రియా ।।
విరుద్ధైరేవ దృష్టా సా తదైకాత్మ్యే కథం భవేత్ ।। ౨౫౪ ।।
బాధ్యబాధకయోర్యోగః స్వశక్త్యనపహారతః ।।
యోఽన్యథా సంగతిం బ్రూతే చర్మవద్వేష్టయేత్స ఖమ్ ।। ౨౫౫ ।।
న చ జా़డ్యాతిరేకేణ హ్యవిద్యా కాచిదిష్యతే ।।
అవిద్యాం గమయిత్వేతి శ్రుతితోఽప్యవసీయతామ్ ।। ౨౫౬ ।।
అజ్ఞాతం న యథా మానాన్మిథ్యాధీసంశయౌ తథా ।।
న్యాయః పురోదితః సర్వో యస్మాదస్తి తయోరపి ।। ౨౫౭ ।।
అపి సర్వప్రమాణానామజ్ఞాతత్వాదిసిద్ధయే ।।
నేక్ష్యతేఽన్యతమం మానం స్వతఃసిద్ధం న చాపి తత్ ।। ౨౫౮ ।।
న తావదిహ సంభావ్యం ప్రత్యక్షం, తదసంభవాత ।।
విషయేన్ద్రియసంబన్ధవిరహాత్తదసంభవః ।। ౨౫౯ ।।
న చ దుఃఖాదిధీవత్స్యాజ్జ్ఞాతస్యైవానుభూతితః ।।
ప్రత్యక్షార్థవదేవైషా మిథ్యాధీరనుభూయతే ।। ౨౬౦ ।।
ప్రత్యక్షాదిఫలం జ్ఞానం కథం తస్య ప్రమేయతా ।।
మాఫలం న చ మేయస్థం క్రియాఫలవదిష్యతే ।। ౨౬౧ ।।
అపి మానాభిసంబన్ధో మేయార్థేనైవ యుక్తిమాన్ ।।
మాఫలస్య తు మాత్రైవ హ్యతోఽన్యత్ర వృథా శ్రమః ।। ౨౬౨ ।।
మాఫలస్య తు మేయత్వే ప్రాప్నోతీహానవస్థితిః ।।
ప్రమాఫలాభిసంబన్ధః కింమాన ఇతి కథ్యతామ్ ।। ౨౬౩ ।।
ఇహాపి చానవస్థేతి నానుమాఽతోఽత్ర యుజ్యతే ।।
న చ రాగాదిసంసిద్ధౌ మానవ్యాపార ఈక్ష్యతే ।। ౨౬౪ ।।
రాగాదేర్నాపి చాభావో భావాత్తదనుభూతితః ।।
న చ కశ్చిత్ఫలే భేదో మేయమానప్రమాతృషు ।। ౨౬౫ ।।
మానకార్యం ఫలం చేత్స్యాన్న స్యాత్తన్మాతృమానయోః ।।
తదభావే చ మాభావాత్కుతస్తత్స్యాత్ప్రమాం వినా ।। ౨౬౬ ।।
ప్రమాత్రాదేరభావే చ నాప్యభావః ప్రమేష్యతే ।।
సుషుప్తే, మాతృపూర్వత్వాత్సర్వమావ్యాపృతేరిహ ।। ౨౬౭ ।।
న ప్రత్యక్షానుమానాభ్యామతోఽర్థాపత్తితోఽపి న ।।
న హి దృష్టం శ్రుతం వర్తే సాఽర్థాపత్తిః ప్రసిధ్యని ।। ౨౬౮ ।।
సాదృశ్యాసంభవాచ్చేహ నోపమానస్య సంభవః ।।
మిథ్యాజ్ఞానాదిసంసిద్ధౌ న చాభావోఽపి శఙ్క్యతే ।। ౨౬౯ ।।
అత్యన్తాపూర్వదృష్టేఽర్థే ప్రాఙ్నాద్రాక్షమిమం నగమ్ ।।
ప్రత్యభిజ్ఞాయతే సాక్షాదృష్టపూర్వో యథా తథా ।। ౨౭౦ ।।
న చ మాత్రాదిసద్భావస్తస్యాత్యన్తమదృష్టతః ।।
న ప్రమాణాన్న చాభావాత్ప్రత్యభిజ్ఞాత ఇష్యతే ।। ౨౭౧ ।।
తస్మాత్ప్రమాప్రమాభాసాప్రమాణానామశేషతః ।।
స్వార్థానన్యప్రమాణాత్స్యాత్ప్రసిద్ధిస్తమసస్తథా ।। ౨౭౨ ।।
ఆన్తరం మేయమాశ్రిత్య స్వతఃసిద్ధమనన్యమమ్ ।।
భావాభావాదిమద్విశ్వం సర్వమేతత్ప్రసిధ్యతి ।। ౨౭౩ ।।
మేయార్థానభిసంబన్ధాన్న యథావస్తుధీరియమ్ ।।
జ్ఞాతత్వాత్తదభావోఽపి, ప్రత్యక్ష్యాన్నేష్యతే స్మృతిః ।। ౨౭౪ ।।
ఇదం రజతమిత్యేవంరూపం వస్తు న కుత్రచిత్ ।।
న న్నుక్తౌ రజతజ్ఞానం నేదంతా రజతేఽస్తి నః ।। ౨౭౫ ।।
తదన్యత్ర ద్వయాభావాత్సాక్ష్యాదావపి నేష్యతే ।।
న చేహార్థావబోధోఽస్తి మిథ్యాజ్ఞానత్వకారణాత్ ।। ౨౭౬ ।।
మిథ్యాజ్ఞానాదిసంసిద్ధౌ క ఉపాయ ఇతీర్యతామ్ ।।
సమ్యగ్ధీతోఽథ తత్సిద్ధిర్న, తస్యా మేయసంగతేః ।। ౨౭౭ ।।
మేయప్రమామృతే కార్యం మానానాం నాన్యదిష్యతే ।।
న చ సత్త్వాదిమాత్రేణ రూప్యాదిమితిసంభదః ।। ౨౭౮ ।।
తస్యాసాధారణాత్మోత్థవిజ్ఞానవిషయత్వతః ।।
తస్మాద్రజతసంస్కారసంస్కృతాత్స్వాన్తతః స్మృతిః ।। ౨౭౯ ।।
ప్రథతేఽవికృతాత్మైకనిత్యదృష్టేః పరాత్మనః ।। ౨౮౦ ।।
జ్ఞానజ్ఞాత్రతిరేకేణ తమస్యపి న విద్యతే ।।
మేయం వస్తు తతోఽజ్ఞానం ప్రత్యక్షం సప్రమాతృకమ్ ।। ౨౮౧ ।।
న హి సంవిదనారూఢః ప్రమాత్రాదిః ప్రసిధ్యతి ।।
సంవిన్మాత్రైకయాథాత్ప్రమాత్రాదేరనాత్మనః ।। ౨౮౨ ।।
జ్ఞాతోఽయమర్థోఽజ్ఞాతో వా ధీరియం కర్తృసంశ్రయా ।।
స్మృతిః, సా న యథావస్తు, నేతాసావప్రమోదితా ।। ౨౮౩ ।।
న హి వస్త్వనురోధ్యేతజ్జ్ఞాతాజ్ఞాతత్వలక్షణమ్ ।।
రూపం వస్త్వపరిజ్ఞానసముత్థం జ్ఞాతృసంశ్రయమ్ ।। ౨౮౪ ।।
జ్ఞాతాజ్ఞాతవిభాగోఽతః స్వతఃసిద్ధాత్మమాతృకః ।।
సంవిదా జ్ఞాతతాసిద్ధిర్మితేరపి న మాత్మనా ।। ౨౮౫ ।।
వస్త్వజ్ఞాతం సముద్ధిశ్య తత్ప్రమిత్సన్తి మానినః ।।
జ్ఞాతత్వకార్యతశ్చాతః సిద్ధం తత్ఫలతోఽథవా ।। ౨౮౬ ।।
యతోఽజ్ఞాతత్వసంసిద్ధర్జ్ఞాతత్వస్యాపి చాఞ్జసా ।।
తత ఎవ చ మానత్వం సంవిదర్తే న తత్ర్రయమ్ ।। ౨౮౭ ।।
షష్ఠగోచరవన్నేదమజ్ఞాతత్వం, సమీక్ష్యతే ।।
న చ ప్రత్యక్షవస్తిద్ధం, స్వానుభూతిసమాశ్రయాత్ ।। ౨౮౮ ।।
ప్రమాత్రాదివివిక్తార్థమనుభూయోత్థితస్తతః ।।
నావేదిపమితి ప్రాహ స్వానుభూత్యనుసారతః ।। ౨౮౯ ।।
ప్రమాత్రాద్యుత్థితేః పూర్వం చిదన్యానన్వయాత్తమో -
విశేషణా చిదేవైకా స్వానుభూత్యైవ గమ్యతే ।। ౨౯౦ ।।
ఆసీదిదం తమోభూతమప్రజ్ఞాతమలక్షణమ్ ।।
అప్రతర్క్యమవిజ్ఞేయమిత్యేతత్స్వానుభూతితః ।। ౨౯౧ ।।
ప్రథతే యః స్వయం సాక్షాదజ్ఞాతత్వాదిభూమిషు ।।
స ప్రమేయః స్వయంజ్యోతిః ప్రాక్ప్రసిద్ధేః ప్రమాతృతః ।। ౨౯౨ ।।
ఎష ఎవానవగతః స్వతోఽవగతతత్త్వకః ।।
ఎతావన్మాత్రసంవ్యాప్తేరజ్ఞానాదేః పురా మితేః ।। ౨౯౩ ।।
యథేహ ఘటవిజ్ఞానే ఘటాకారోఽనుభూయతే ।।
జ్ఞాతృతత్సాక్షిణౌ చైవం నాజ్ఞానే సాక్షిణోఽపరమ్ ।। ౨౯౪ ।।
అజ్ఞాతత్వం న మానేభ్యో జ్ఞాతత్వం తత్కృతం యతః ।।
తైరప్యజ్ఞాతతా చేత్స్యాత్కాఽతిశీతిర్మితేర్భవేత్ ।। ౨౯౫ ।।
స్వానుభూత్యైవ సంసిద్ధేర్నాజ్ఞాతః ఖరశృఙ్గవత్ ।।
సంవిత్తేరప్యసంబోధాత్స్యాత్తన్మానవ్యపేక్షితా ।। ౨౯౬ ।।
ప్రత్యక్షకుమ్భవత్సాక్షాత్సుషుప్తేఽనన్యబోధగమ్ ।।
ఆత్మా హ్యాత్మానమైకాత్మ్యాదాత్మనా వేత్త్యకారకః ।। ౨౯౭ ।।
పరాక్ప్రవణయా దృష్ట్యా ధీస్థో జ్ఞోఽజ్ఞానమాత్మని ।।
వ్యోమకార్ష్ణ్యాదివత్తజ్జం సంభావయతి న స్వతః ।। ౨౯౮ ।।
నైవాజ్ఞానం మృషాజ్ఞానం సంశయజ్ఞానమీక్ష్యతే ।।
ప్రత్యక్ప్రవణయా దృష్ట్యా జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తిషు ।। ౨౯౯ ।।
న సుషుప్తగవిజ్ఞానం నాజ్ఞాసిషమితి స్మృతిః ।।
కాలాద్యవ్యవధానత్వాన్న హ్యాత్మస్థమతీతభాక్ ।। ౩౦౦ ।।
న భూతకాలస్పృక్ప్రత్యఙ్న చాఽఽగామిస్పృగీక్ష్యతే ।।
స్వార్థదేశః పరార్థోఽర్థో వికల్పస్తేన స స్మృతః ।। ౩౦౧ ।।
న హి ప్రత్యక్షవిజ్ఞానాదతీతత్వం సమీక్ష్యతే ।।
న చానాగతతా మేయే మిథ్యాజ్ఞానమతో భవేత్ ।। ౩౦౨ ।।
యత్తత్త్వకం స్యాద్యద్వస్తు న తత్తదతివర్తతే ।।
నాజ్ఞాతరజ్జుజః సర్పో రజ్జుముల్లఙ్ఘధ్య వర్తతే ।। ౩౦౩ ।।
తస్మాత్తిసృష్వవస్థాసు హ్యాగమాపాయినీష్వజః ।।
స్వతోఽలుప్తదృశా యస్మాదాత్మాఽఽత్మానం సదేక్షతే ।। ౩౦౪ ।।
దేహాన్తరేష్వపి తథా హ్యన్యోన్యవ్యభిచారతః ।।
ప్రత్యక్ప్రత్యయ ఎవైకః సర్వత్రావ్యభిచారవాన్ ।। ౩౦౫ ।।
చైతన్యమాత్రరూపం సత్ప్రథతేఽజ్ఞానమాత్మని ।।
ప్రత్యక్కూటస్థానిష్ఠత్వాత్తద్వాధ్యం కారణేతరమ్ ।। ౩౦౬ ।।
నైవం తత్స్యాత్స్వకార్యేషు, తేషాం తాద్రూప్యహేతుతః ।।
జడస్వభావతో నాన్యద్రూపం కార్యేషు గమ్యతే ।। ౩౦౭ ।।
ఎవం చేత్కోఽనయోర్భేదః కార్యకారణయోర్మితేః ।।
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం న జాడ్యమతివర్తతే ।। ౩౦౮ ।।
కార్యకారణరూపాభ్యామతద్వత్తత్త్వికా తతః ।।
ఆత్మావిద్యైవ సర్వత్ర ప్రథతే స్వాత్మసాక్షికా ।। ౩౦౯ ।।
నైవాఽఽత్మనా స్వభావేన స్వాత్మానం లభతే జడః ।।
యతోఽతః స్వార్థదేశః స స్వార్థశ్చానన్యసిద్ధికః ।। ౩౧౦ ।।
స్వతోబుద్ధే కుతోఽవిద్యా తామృతే సంసృతిః కుతః ।।
ఇతిబుద్ధాత్మతత్త్వస్య గీరియం న తమస్వినః ।। ౩౧౧ ।।
యథోచ్ఛిన్నాత్మమోహస్య నిహ్నోతురపి నిహ్నుతిః।।
ఎవం ప్రాగాత్మసంబోధాదద్వయైకాత్మ్యనిహ్రుతిః ।। ౩౧౨ ।।
కాకోలూకానిశేవాయం సంసారోఽజ్ఞాత్మవేదినోః ।।
యా నిశా సర్వభూతానామిత్యవోచత్స్వయం హరి ।। ౩౧౩ ।।
తస్మాన్న వాస్తవం రూపం తద్ధ్వాన్తాద్యపనోదకృత్ ।।
తస్మిన్సత్యేవ మోహాదివ్యుత్పత్తేః ప్రాగభూద్యతః ।। ౩౧౪ ।।
ప్రమాణారూఢమేవైతద్ధన్త్యవిద్యాద్యశేషతః ।।
బ్రహ్మవిద్భిరతో యత్నాత్ప్రమాణమిహ సంశ్రితమ్ ।। ౩౧౫ ।।
ఉతావిద్వానితి తథా ప్రశ్నపూర్వం స్వయం శ్రుతిః ।।
నిర్ణేనేక్తి స్ఫుటం వస్తు యథోక్తేనైవ వర్త్మనా ।। ౩౧౬ ।।
ఆత్మాసాధారణార్థోత్థరూపమాత్రసమాశ్రయాత్ ।।
తన్మానమపి మానత్వం లభతే, న తు కేవలమ్ ।। ౩౧౭ ।।
తావన్మాత్రైకయాథాత్మ్యప్రత్యగాత్మత్వకారణాత్ ।।
పరాక్ష్వివ న భేదోఽత్ర మాత్రాదేః ప్రత్యగాత్మని ।। ౩౧౮ ।।
వచిదాభాసవన్మోహపృష్ఠేనైవైతి కర్తృతామ్ ।।
టస్థోఽపి స్వతః ప్రత్యఙ్నాఽఽత్మవృత్తవ్యపేక్షయా ।। ౩౧౯ ।।
సర్వధీవిక్రియాసాక్షిణ్యేవం సిద్ధే స్వతో దృశౌ ।।
కార్యం యేఽనుభవం ప్రాహుర్వాచ్యం తైః కార్యసాధనమ్ ।। ౩౨౦ ।।
న జాయతేఽజ ఇత్యాది విజ్ఞానఘన ఇత్యపి ।।
కృత్స్నపుంవిక్రియోత్సారి వాక్యం కస్మాదుపేక్ష్యతే ।। ౩౨౧ ।।
ప్రమాత్రాద్యుత్థితేః పూర్వం కారకం దుర్లభం మితేః ।।
తదభావాత్క్రియాభావస్తామృతే కార్యతా కుతః ।। ౩౨౨ ।।
ఎతచ్చానుభవాదేవ భవతాఽప్యభ్యుపేయతే ।।
కారకవ్యాపృతిస్తత్ర నిపుణేనాపి నేక్ష్యతే ।। ౩౨౩ ।।
అకుర్వత్కారణం చేత్స్యాత్తద్వత్కార్యం సదా భవేత్ ।।
కార్యేతరానవసితిః సంభూతౌ యుగపత్తయోః ।। ౩౨౪ ।।
విరుద్ధానేకకార్యాణామేకస్మాదేవ కారణాత్ ।।
అకుర్వతః ప్రసక్తిః స్యాదకుర్వత్త్వావిశేషతః ।। ౩౨౫ ।।
అథ కుర్వదభీష్టం తత్తత్కార్యం తర్హి భణ్యతామ్ ।।
అకార్యం కారకమితి సుప్తోన్మత్తప్రభాషితమ్ ।। ౩౨౬ ।।
మయాఽధ్యక్షేణ ప్రకృతిః సూయతే సచరాచరమ్ ।।
ఇతి శ్రీమత్సురేశస్య వాక్యమేవం సమఞ్జసమ్ ।। ౩౨౭ ।।
ప్రమేయే చ క్రియాయాం చ ప్రమాణేఽథ ప్రమాతరి ।।
తచ్ఛక్త్యుపాధిహేతుత్వాజ్జాయమానేవ చిద్ధ్రువా ।। ౩౨౮ ।।
యథా సద్వ్యతిరేకేణ న కించిద్వస్తు సిధ్యతి ।।
తద్వదవ్యతిరేకేణ ఘటాభావాద్యసంభవాత్ ।। ౩౨౯ ।।
న హి సద్వ్యతిరేకేణ త్వసద్వస్త్వపి సిధ్యతి ।।
తస్యాపి సదపేక్షత్వాత్కిమన్యత్స్యాత్సతా వినా ।। ౩౩౦ ।।
యథైవం సంవిదర్తేఽసన్నైతి సంభావనామపి ।।
సదప్యభావరూపం వా తద్వదవ్యతిరేకతః ।। ౩౩౧ ।।
అవిద్యా వాఽథ తత్కార్యం నాభేదాన్నాతిరేకతః ।।
సిద్ధాయతే యతోఽతః స్యాదవిచారితసిద్ధికమ్ ।। ౩౩౨ ।।
నీలోత్పలదలాభం ఖం ద్విరేఫోదరవత్తమః ।।
అవిచారితమిద్ధ్యేవం తమస్తజ్జం చ వీక్ష్యతామ్ ।। ౩౩౩ ।।
స్వమహిమ్నా న సంసిధ్యేత్స్వతోఽనవగతాత్మకమ్ ।।
భావాభావౌ న వస్త్వేతి ప్రత్యాఖ్యాతం యదాత్మనా ।। ౩౩౪ ।।
తస్మాదజాయమానైవ జాయమానేవ లక్ష్యతే ।।
అనూభూతిస్తదజ్ఞానహేతూత్థానాత్మజన్మనా ।। ౩౩౫ ।।
తద్వినాశేఽషి తత్సాక్ష్యాద్వినశ్యన్తీవ లక్ష్యతే ।।
యతోఽతః కార్యతాం తస్యా నేశ్వరోఽపి ప్రసాధయేత్ ।। ౩౩౬ ।।
స్వాత్మసాక్షికతాం ముక్త్వా భావాభావాత్మవస్తునః ।।
యతోఽసిద్ధిరతః ప్రత్యఙ్నిరస్తాఖిలవిక్రియః ।। ౩౩౭ ।।
కార్యం సర్వం యతో దృష్టం ప్రాగభావపురఃసరమ్ ।।
తస్యాపి సంవిత్సాక్షిత్వాత్ప్రాగభావో న సంవిదః ।। ౩౩౮ ।।
ప్రమాత్రాద్యతిరేకేణ హ్వసంవిదితరూపకమ్ ।।
మేయం సిద్ధమిహైవైతన్న వేదాదన్యతః క్వచిత్ ।। ౩౩౯ ।।
వస్తువృత్తమపేక్ష్యైతన్న స్వతః పరతస్తమః ।।
తజ్జం వా తత్తమోఽపేక్ష్య హ్యవ్యాకృతగిరోచ్యతే ।। ౩౪౦ ।।
చిదాభాసం తమో జ్ఞేయం, నాజ్ఞాసిషమితీక్షణాత్ ।।
జగజ్జనిస్థితిలయా ఎవంభూతే పరాత్మని ।। ౩౪౧ ।।
తమఃప్రధానః క్షేత్రాణాం చిత్ప్రధానశ్చిదాత్మనామ్ ।।
పరః కారణతామేతి భావనాజ్ఞానకర్మభిః ।। ౩౪౨ ।।
యావత్కార్యగతం కించిద్భావనాది సమీక్ష్యతే ।।
తమసా బీజభూతం తద్వ్యజ్యతే సంస్కృతేః పునః ।। ౩౪౩ ।।
తమో నియామకం యస్మాత్స్వకార్యాణాం తదన్వయాత్ ।।
ఊర్ధ్వం వ్యక్తేః పురా, చైవ తదేవాతో నియామకమ్ ।। ౩౪౪ ।।
నియమ్యం కార్యమాపేక్ష్య నియన్తైష తమోవధిః ।।
తేష్వేవ చిత్స్వభావః సన్సాక్షితాం ప్రతిపద్యతే ।। ౩౪౫ ।।
నిగీర్ణం సజ్జలూకాది దుష్టం దేశం యథాఽఽశ్రయేత్ ।।
భావనాజ్ఞానకర్మాణి తథా యాన్తి తమస్వినమ్ ।। ౩౪౬ ।।
ఉత్పత్తిస్థితినాశేషు కారణం నాతివర్తతే ।।
కార్యం సర్వం యథా లోకే తథేహాప్యవసీయతామ్ ।। ౩౪౭ ।।
కార్యేష్వపి చ సర్వేషు కర్తుత్వం యత్సమీక్ష్యతే ।।
అస్యైవ తద్విజానీయాదతః సర్వకృదుచ్యతే ।। ౩౪౮ ।।
తత్తేజ ఐక్షత ఇతి తేజోదేహం సదేవ తు ।।
ఉత్తరోత్తరకార్యాణాం శ్రుత్యా స్రష్ట్టతయోచ్యతే ।। ౩౪౯ ।।
తథా సంవర్గవిద్యాయామప్రాణః ప్రాణతాం గతః ।।
అధ్యాత్మమధిదైవం చ ప్రాణవాయుతయోదితః ।। ౩౫౦ ।।
నామోపక్రమమాశాన్తమరనాభినిదర్శనాత్ ।।
ఓతప్రోతం జగత్సర్వం ప్రాణ ఎవోపదిశ్యతే ।। ౩౫౧ ।।
తథైవాఽఽకాశశబ్దేన తత్ర తత్రైష ఎవ తు ।।
తదేతత్సత్యమితి చ సబీజః పర ఉచ్యతే ।। ౩౫౨ ।।
ప్రాణో హ్యేష సర్వభూతైరితి చాఽఽథర్వణే వచః ।।
ప్రాణబన్ధనం సోమ్యేతి సర్వకారణముచ్యతే ।। ౩౫౩ ।।
ఎష స్వకార్యం సంశ్రిత్య నానాభేదాన్ప్రపద్యతే ।।
స్వోత్సృష్టతోయధారాద్యైర్వైశ్వరూప్యం రవిర్యథా ।। ౩౫౪ ।।
ప్రాణభూతాదిజన్మైవ జన్మాఽఽత్మన ఇహోష్యతే ।।
వియతోఽజన్మనో జన్మ యథా కుమ్భాదిజన్మనా ।। ౩౫౫ ।।
ఎతస్మాజ్జాయతే ప్రాణో మనః సర్వేన్ద్రియాణి చ ।।
నావ్యాకృతం పరాదన్యదాగమాదవగమ్యతే ।। ౩౫౬ ।।
స్వకార్యాణ్యేవ సంశ్రిత్య మృదసాధారణా యథా ।।
సామాన్యరూపతామేతి స్వకార్యైః కారణం తథా ।। ౨౫౭ ।।
తదేతన్నిత్యమజ్ఞానం తజ్జకాలాద్యనాప్లుతేః ।।
సర్వకాలానువర్త్యేవ లోకే నిత్యమితీర్యతే ।। ౩౫౮ ।।
నిత్యస్యానుచ్ఛిత్తిరితి చోద్యస్యాపి న సంభవః ।।
నిత్యాజ్ఞానసముచ్ఛిత్తౌ యతః ప్రామాణ్యమాశ్రితమ్ ।। ౩౫౯ ।।
ప్రమాన్తరైరవిజ్ఞాతం ప్రమేయం వస్తు భణ్యతే ।।
తత్తత్త్వమాత్రగం తత్స్థధ్వాన్తనున్మానముచ్యతే ।। ౩౬౦ ।।
ఆగన్తు చేదిహాజ్ఞానమనిర్మోక్షః ప్రసజ్యతే ।।
పురేవానాగతం భూయో నైష్యతీత్యత్ర కా ప్రమా ।। ౩౬౧ ।।
కార్యకారణరూపేణ ద్వయోరవ్యతిరేకతః ।।
గుణప్రధానరూపేణ కార్యకారణగీరియమ్ ।। ౩౬౨ ।।
న కారణం వినా కార్యం న కార్యం కారణం వినా ।।
అన్యోన్యాపేక్షతః సిద్ధేర్వినాఽన్యోన్యం న తద్వూయమ్ ।। ౩౬౩ ।।
భావనాజ్ఞానకర్మాది కార్యోత్పత్తేః ప్రయోజకమ్ ।।
తద్భూతౌ తదభివ్యక్తేస్తత్స్వాపేఽవ్యాకృతాత్మతా ।। ౩౬౪ ।।
స్వకర్తురుపభోగార్థం కర్మావ్యాకృతరూపకమ్ ।।
వ్యక్తీభూతం ప్రయుఙ్కే క్ష్మాబగ్న్యన్తం సాధనత్రయమ్ ।। ౩౬౫ ।।
వాయ్వాకాశౌ సమాశ్రిత్య పూర్వేషాం సాధనాత్మతా ।।
త్రయాణామప్యతస్తాని వాయ్వాకాశౌ ప్రయుఞ్జతే ।। ౩౬౬ ।।
ప్రయోజకప్రయోజ్యత్వం కర్మసాధనయోర్భవేత్ ।।
స్వస్వామిభోగసిద్ధ్యర్థమేవం వ్యాకృతతేష్యతే ।। ౩౬౭ ।।
వ్యక్తిర్నియతకాలైష జగతోఽవ్యక్తారూపిణః ।।
అన్తర్యామికృతా చైషా నాన్యః సంభావ్యతే ప్రభోః ।। ౩౬౮ ।।
వాయోరివ ప్రవృత్తిః స్యాత్తథా చైవోపసంహృతిః ।।
నిర్నిమిత్తాత్తథైవేశాజ్జగజ్జన్మస్థితిక్షయాః ।। ౩౬౯ ।।
న ప్రయోజ్యో యదా భోగః స్వామ్యర్థః కర్మణస్తదా।।
హిత్వా కర్మాఖిలా వ్యక్తీరవిశేషాత్మతాం వ్రజేత్ ।। ౩౭౦ ।।
అస్య ద్వైతేన్ద్రజాలస్య యదుపాదానకారణమ్ ।।
అజ్ఞానం తదుపాశ్రిత్య బ్రహ్మ కారణముత్యతే ।। ౩౭౧ ।।
అజ్ఞానమాత్రోపాధిత్వాదవిద్యాముపితాత్మభిః ।।
కౌటస్థ్యాన్నిర్ద్వయోఽప్యాత్మా సాక్షీత్యధ్యస్యతే జడైః ।। ౩౭౨ ।।
జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిరసద్ధీపరిమోషణాత్ ।।
తమోరూపామివాఽఽభాతి భానుర్నక్తందృశామివ ।। ౩౭౩ ।।
మోహతత్కార్యనీడం యత్కూటస్థాభాసరూపకమ్ ।।
జ్ఞానం తదవినాభూతః పరః సాక్షీతి భణ్యతే ।। ౩౭౪ ।।
ఇదం తత్సర్వవేదేషు యథాభూతార్థవిత్తయే ।।
సదేవేత్యాదిభిర్వాక్యైః కారణం బ్రహ్మ గీయతే ।। ౩౭౫ ।।
సర్వజ్ఞః సర్వశక్తిశ్చ సర్వాత్మా సర్వగో ధ్రువః ।।
జగజ్జనిస్థితిధ్వంసహేతురేష సదేశ్చరః ।। ౩౭౬ ।।
యః పృథివ్యామితీశోఽసావన్తర్యామీ జగద్గురుః ।।
హరిర్బ్రహ్యా పినాకీతి బహుధైకోఽపి గీయతే ।। ౩౭౭ ।।
కూటస్థస్య న సాక్షిత్వం ద్వితీయాసంగతేర్భవేత్ ।।
నాశినోఽపి న సాక్షిత్వం నాశేనావ్యతిరేకతః ।। ౩౭౮ ।।
అజ్ఞానమాత్రహేతౌ తు సర్వమేతత్సమఞ్జసమ్ ।।
కర్తృత్వాద్యన్యథాజ్ఞానహేతుత్వాదాత్మరూపిణః ।। ౩౭౯ ।।
ప్రత్యగ్రూపస్య స్థాస్రుత్వాజ్జ్ఞాతుర్మోహేన చాన్వయాత్ ।।
కూటస్థస్యాపి సాక్షిత్వమాగమాపాయినం ప్రతి ।। ౩౮౦ ।।
ఆత్మాత్మవత్త్వసంబన్ధ ఆత్మాత్మాజ్ఞానయోర్మతః ।।
పరోఽవివేకో భూతానామాత్మాావిద్యేతి కథ్యతే ।। ౩౮౧ ।।
ఈశాదివిషయాన్తం యత్తదవిద్యావిజృమ్భితమ్ ।।
మాయాం తు ప్రకృతిం విద్యాన్మాయినం తు మహేశ్వరమ్ ।।
ఇతి వేదశిరఃసూక్తిస్తథా చోద్ఘుష్యతే స్ఫుటా ।। ౩౮౨ ।।
దైవీ హ్యేషా గుణమయీ మమ మాయేతి చ స్మృతిః ।।
వైష్ణవీ ఖల్వియం మాయేత్యపి లోకేఽపి గీయతే ।। ౩౮౩ ।।
మానాన్తరానధిగతం మేయం తావన్నిరూపితమ్ ।।
స్వానుభూత్యనుసారేణ ప్రత్యడ్మత్రసతత్త్వకమ్ ।। ౩౮౪ ।।
ఎతన్నిదానమధునా మిథ్యాజ్ఞానం నిరూప్యతే ।।
యతో బిభ్యతి భూతాని సంసారానర్థలక్షణాత్ ।। ౩౮౫ ।।
యదేవ నిత్యమజ్ఞానం మిథ్యాజ్ఞానం తదేవ తు ।।
కారణేతరరూపేణ తయోరవ్యభిచారతః ।। ౩౮౬ ।।
హేత్వన్తరానపేక్షం సత్తదవ్యాకృతరూపకమ్ ।।
వ్యక్తతాం స్వయమేవైతి, నిమిత్తం నాస్త్యసంహృతమ్ ।। ౩౮౭ ।।
సుషుప్తాదుత్థితీ రాజ్ఞః స్వయమేవ యథా తథా ।।
జగ్ధాశేషజగన్మూర్తేరవ్యక్తాద్వ్యాకృతిర్ముహుః ।। ౩౮౮ ।।
అనిశ్చితా యథా రజ్జురితి న్యాయోపబృంహితమ్ ।।
స్ఫుటార్థం గౌడపాదీయం వచోఽర్థేఽత్రైవ గీయతే ।। ౩౮౯ ।।
తదిదం నామరూపాభ్యామనామకమరూపకమ్ ।।
ఎవం వ్యాక్రియతాజ్ఞానహేతుమాత్రవ్యపాశ్రయాత్ ।। ౩౯౦ ।।
అభిధానాకృతిర్నామశబ్దేనేహాభిధీయతే ।।
అభిధేయాకృతిస్తద్వద్రూపమిత్యుపదిశ్యతే ।। ౩౯౧ ।।
ఎవం ద్వాభ్యాం ప్రకారాభ్యామీశో వ్యాకృతజన్మనామ్ ।।
వ్యవహారాయ పర్యాప్తో న త్వవ్యక్తాత్మనా యతః ।। ౩౯౨ ।।
నామ్నః సామాన్యమాత్రస్య త్వసావితి సమీరషమ్ ।।
విశేషనామ్నా సంయోజ్య దేవదత్తాదినోత్యతే ।। ౩౯౩ ।।
తదూద్రూపస్య సామాన్యం రూపమిత్యుపదిశ్యతే ।।
తదుపాత్తవిశేషం సచ్ఛుక్లకృష్ణాదినోచ్యతే ।। ౩౯౪ ।।
ఎవేత్యవధృతావేతదాత్మవృత్తవ్యపేక్షయా ।।
ఆత్మావిద్యాసముత్థాభ్యామేవ వ్యాక్రియతే పరః ।। ౩౯౫ ।।
న తు విధ్వస్తనిఃశేషప్రత్యగజ్ఞానతద్భవ -
సామాన్యభేదైకాత్మ్యాఖ్యతదనన్యప్రమాత్మనా ।। ౩౯౬ ।।
ఆదావవ్యాకృతం తత్త్వం నామరూపక్రియాత్మనా ।।
స్వయం తద్వ్యాకృతిమగాద్యథైతర్హి తథైవ తత్ ।। ౩౯౭ ।।
నామరూపాభ్యామేవేతి న సముచ్చయనిశ్చితౌ ।।
సమస్తవ్యస్తరూపాభ్యాం లోకేఽపి వ్యాకృతిర్యతః ।। ౩౯౮ ।।
జాతితో బధిరస్యేహ వ్యక్తిః స్యాద్రూపమాత్రజా ।।
జాత్యన్ధాదేశ్చ నామ్నైవ తథా చోభయథాఽప్యసౌ ।। ౩౯౯ ।।
అజ్ఞాతాత్మైకహేతూనాం మిథోపేక్షాత్మనాం శ్రుతౌ ।।
నేయత్తాఽస్తీహ తత్త్వానామానన్త్యాన్న క్రమస్తథా ।। ౪౦౦ ।।
ప్రక్రియానియమో నాపి పుంవ్యుత్పత్తిప్రధానతః ।।
ప్రతిశ్రుతివిగీతిశ్చ ప్రక్రియాణాం సమీక్ష్యతే ।। ౪౦౧ ।।
యయా యయా భవేత్పుంసాం వ్యుత్పత్తిః ప్రత్యగాత్మని।।
సా సైవ ప్రక్రియేహ స్యాత్సాధ్వీ సా చానవస్థితా ।। ౪౦౨ ।।
ఉద్భూతిస్థితిహానీనాం న కచిత్సంభవో యథా ।।
ముఖ్యాం వృత్తిం సమాశ్రిత్య తథోదర్కేఽపి వక్ష్యతే ।। ౪౦౩ ।।
న జాయతే జన్యతే వా నాపి హన్తి న హన్యతే ।।
తమఃసంవృతదృష్టీనాం పాడ్వికారాదివీక్షణమ్ ।। ౪౦౪ ।।
యదర్థం సర్వశాస్రాణాం ప్రవృత్తిరతివిస్తరా ।।
ఆత్మజ్ఞానావతారార్థః సర్వశాస్రసముద్యమః ।। ౪౦౫ ।।
విరోధః సర్వశాస్రాణాం స్వాభిధేయవ్యపేక్షయా ।।
నివృత్త్యర్థేఽవిరోధిత్వాదత ఎతత్సమీరితమ్ ।। ౪౦౬ ।।
స్వత ఎవ యతః పుంసాం ప్రవృత్తిః స్వార్థసిద్ధయే।।
తత్రానువాది శాస్రం స్యాన్నివృత్తావేవ తన్మితి ।। ౪౦౭ ।।
అపి వాత్స్యాయనాదీనాం శాస్రాణాముక్తహేతుతః ।।
ప్రామాణ్యమవిరుద్ధం స్యాదైకాత్మ్యజ్ఞానజన్మనే ।। ౪౦౮ ।।
ప్రవర్తమానః పురుషః శాస్రోద్దీపితవర్త్మనా ।।
ప్రవృత్తివిషయం దుష్టం దృష్ట్వాఽతో వినివర్తతే ।। ౪౦౯ ।।
అనిత్యదుఃఖశూన్యత్వం పదార్థానాం బ్రువన్స్ఫుటమ్ ।।
బుద్ధోఽపి రాగాపుచ్ఛిత్తౌ యతతే నాఽఽత్మనిహుతౌ ।। ౪౧౦ ।।
త్యాగ ఎవ హి సర్వేషాం మోక్షసాధనముత్తమమ్ ।।
త్యజతైవ హి తజ్జ్ఞేయం త్యక్తుః ప్రత్యక్పరం పదమ్ ।। ౪౧౧ ।।
ఎకవాక్యత్వతో యద్వా ఐకాత్మ్యజ్ఞానజన్మనే ।।
వేదశాస్రస్య కృత్స్నస్య తథా పూర్వమవాదిషమ్ ।। ౪౧౨ ।।
ప్రమాణాని చ శాస్రాణి తత్ప్రామాణ్యం న చాన్యతః ।।
అజ్ఞాతాత్మావబోధిత్వాత్తథా పూర్వమవాదిషమ్ ।। ౪౧౩।।
యస్మింశ్చావిద్యయాధ్యాసః సంసారానర్థలక్షణః ।।
స్వాభావిక్యా కృతో మిథ్యా శుక్త్యాదౌ రజతాదివత్ ।। ౪౧౪ ।।
నను సామాన్యవిజ్ఞానవిశేషాజ్ఞానసంశ్రయాత్ ।।
జాతరూప్యస్మృతేర్లోకే మిథ్యాజ్ఞానం ప్రసిధ్యతి ।। ౪౧౫ ।।
యత్రాధ్యాసో యదధ్యస్తం భేదసిద్ధౌ తయోర్మృషా ।।
జ్ఞానం జగతి సంసిద్ధం సా చైకాత్మ్యేఽతిదుర్లభా ।। ౪౧౬ ।।
సమస్తవ్యస్తమైకాత్మ్యం యేపాం చాపాస్తభేదకమ్ ।।
చోద్యమేతత్సమానం స్యాదుభయోరపి పక్షయోః ।। ౪౧౭ ।।
న నః పరిహృతేనార్థశ్చోద్యేనానేన కశ్చన ।।
ప్రత్యఙ్భోహైకహేతుత్వాత్సర్వానర్థమృషామతేః ।। ౪౧౮ ।।
అజ్ఞానమేవ వాధ్యం నో మానస్యేహ యతస్తతః ।।
తచ్చోద్యపరిహారోఽతః క్రియతే నాఫలత్వతః ।। ౪౧౯ ।।
మిథ్యాజ్ఞానాతిరేకేణ నాన్యదజ్ఞానమిష్యతే ।।
యేషాం తాన్ప్రతి చోద్యం స్యాన్న త్వజ్ఞాతాత్మవాదినామ్ ।। ౪౨౦ ।।
నన్వజ్ఞానమవస్తుత్వాత్కథం సంసారకారణమ్ ।।
మిథ్యాజ్ఞానస్య వస్తుత్వాత్తదేవాస్త్విహ కారణమ్ ।। ౪౨౧ ।।
తథాచ యుక్తిమద్యత్నాన్మహద్భిరపి భాషితమ్ ।।
అప్రామాణ్యం పునస్రేధేత్యత ఎతత్సుసంస్థితమ్ ।। ౪౨౨ ।।
కిం భోః సదపి మానేన వస్తు సాక్షాన్నిరస్యతే ।।
తస్మిన్నిరస్తే కిం శేషం యస్మిన్మానస్య మానతా ।। ౪౨౩ ।।
వ్యఞ్జకత్వాత్ప్రమాణానాం మేయాభివ్యక్తితోఽపరమ్ ।।
కార్యాన్తరం న సంభావ్యం నితరాం వస్త్వపాక్రియా ।। ౪౨౪ ।।
మిథ్యాజ్ఞానం కథం వస్తు న హి మిథ్యేతి వస్తు సత్ ।।
మిథ్యా తద్వస్తు చేత్యుక్తిర్మహతామేవ శోభతే ।। ౪౨౫ ।।
స్వతోఽపి యది సా వస్తు రజ్జ్వాం సర్పాదికా మతిః ।।
రజ్జ్వాత్మనా తథాఽపీయమవస్త్వేవాత్ర వాధ్యతే ।। ౪౨౬ ।।
మిథ్యాజ్ఞానస్య కార్యత్వాక్తిం తత్కారణముచ్యతామ్ ।।
అకారణం సత్కార్యం చేడిమ్భకైరపి హస్యతే ।। ౪౨౭ ।।
రాగాదికారణం చేత్స్యాత్కార్యంం సత్కారణం కథమ్ ।।
అవస్త్వపి చ వస్త్వేవ వస్తురూపాత్తదన్యతః ।। ౪౨౮ ।।
ఉపాత్తమేయరూపత్వం మానానాం సత్యతోచ్యతే ।।
తద్వలేనైవ మేయస్థం ఘ్నన్తి మోహాది నాన్యతః ।। ౪౨౯ ।।
తద్విపర్యయతో మిథ్యా సర్వం మోహాది భణ్యతే ।।
వస్త్వసాధారణం రూపం మోహాదేర్న ప్రమీయతే ।। ౪౩౦ ।।
న చ వస్తు సతత్త్వం తద్వాధాత్తస్య ప్రమాణతః ।।
మేయప్రబోధనం ముక్త్వా న మితేః సత్యతాఽన్యతః ।। ౪౩౧ ।।
కారకాణాం హి సత్యత్వం స్వకార్యాపేక్షయేష్యతే ।।
ఇతోఽన్యథా తత్సత్యత్వం నిష్ఫలం న చ లభ్యతే ।। ౪౩౨ ।।
యద్వస్తు స్వాత్మనైవాస్తి తత్పరార్థం న బోధవత్ ।।
పారార్థ్యేనైవ సద్యచ్చ తత్పరస్మాద్ధిరుఙ్న సత్ ।। ౪౩౩ ।।
సర్వమన్యానపేక్షం సదీక్ష్యమాణం స్వమాత్రయా ।।
స్వాత్మరూపాత్పృథగ్రపం న వస్తూత్ప్రేక్ష్యతేఽణ్వపి ।। ౪౩౪ ।।
ఆత్మనైవ స్వభావేన వస్త్వాత్మానం విభర్తి హి ।।
నాఽఽత్మనో విద్యతేఽపేక్షా వస్తునోఽన్యసమాశ్రయా ।। ౪౩౫ ।।
తస్మాదవిద్యాసంభూతం నానాత్వం ప్రత్యగాత్మని ।।
బ్రహ్మాస్మీతి హి తద్ధ్వంసాన్న కచిద్భేదధీర్యతః ।। ౪౩౬ ।।
మిత్యుత్పత్తావనుత్పత్తిర్విరోధాద్బాధ్యతే యతః ।।
తద్బాధే నాప్యపేక్షాఽస్తి మిథ్యాధీబాధనం ప్రతి ।। ౪౩౭ ।।
మిథ్యాధియోఽపి బాధ్యత్వమజ్ఞానైకసమన్వయాత్ ।।
మూలధ్వస్తౌ హతం తచ్చేన్మిథ్యాధీః కిం కరోతి నః ।। ౪౩౮ ।।
మేయరూపానురోధిత్వం మిథ్యాసంశయయోర్యది ।।
సమ్యగ్జ్ఞానాత్తయోర్భేదో గమ్యతాం కేన హేతునా ।। ౪౩౯ ।।
అజ్ఞానం సంశయత్వాన్నో మిథ్యాజ్ఞానాత్తథైవ చ ।।
తయోస్తత్త్వవివక్షాయామజ్ఞానం తత్త్వముచ్యతే ।। ౪౪౦ ।।
అజ్ఞాత ఎవ యద్యత్ర జ్ఞాతే తస్మిన్న తద్భవేత్ ।।
సర్వత్రాసిద్ధిరూపత్వాన్మిథ్యాజ్ఞానమిదం మతమ్ ।। ౪౪౧ ।।
మిథ్యాజ్ఞానస్య వస్తుత్వం యేనైవ స్యాత్సదాత్మనా ।।
అజ్ఞానస్యాపి తేనైవ సత్యత్వం కేన వార్యతే ।। ౪౪౨ ।।
రజ్జుసర్పో యథా రజ్జ్వా సాత్మకః ప్రాగ్వివేకతః ।।
అవస్తు సన్నపి హ్యేష ఇతి పూజ్యైరపీరితమ్ ।। ౪౪౩ ।।
స్వతస్తు సత్యతా సాక్షాన్నోభయోరపి విద్యతే ।।
అవిచారితసిద్ధిత్వాన్న స్వతః పరతోఽపి తే ।। ౪౪౪ ।।
తదేవానుప్రవిశ్యేతి తత్త్వం యత్పారమార్థికమ్ ।।
సచ్చ త్యచ్చాదికాం భిత్తిం మోహాత్ప్రాపదితి శ్రుతిః ।। ౪౪౫ ।।
న చాపి త్రయసద్భావే మిథ్యాజ్ఞానం జగత్యపి ।।
మోహమాత్రప్రయుక్తత్వాన్న సామాన్యాత్స్మృతేశ్చ తత్ ।। ౪౪౬ ।।
సామాన్యాన్తరనిర్ముక్తం తథాఽసాధారణైరపి ।।
అసామాన్యత్వమేవైతి శౌక్ల్యమన్యానపేక్షతః ।। ౪౪౭ ।।
న చేదం స్మరణాజ్జాతం నాపి సామాన్యహేతుజమ్ ।।
శుక్లస్య గృహ్యమాణత్వాత్పురోదేశావలమ్బినః ।। ౪౪౮ ।।
ఎవం ప్రత్యక్ష ఎతస్మిఞ్శుక్తికోదరవర్తిని ।।
తద్విరుద్ధమభూజ్జ్ఞానం రజతాభమబోధజమ్ ।। ౪౪౯ ।।
అప్రత్యక్షం మతం యేషాం జ్ఞానం తాన్ప్రతి భణ్యతే ।।
ఇదం రజతమిత్యేతజ్జ్ఞానం శుక్తౌ కుతోఽన్వభూత్ ।। ౪౫౦ ।।
విశిష్టాకృతిదేశేహాకాలధర్మం ప్రతీయతే ।।
శుక్తికాజ్ఞానతో నర్తే వస్త్వీదృక్సాధ్యతేఽన్యతః ।। ౪౫౧ ।।
అసాధారణధర్మోత్థో న సాధారణకారణః ।।
రజతం శుక్తికేత్యాదివ్యపదేశోఽప్రసిద్ధితః ।। ౪౫౨ ।।
న చేహ రాజతా ధర్మాః కుతో జ్ఞానం తదాకృతి ।।
న హ్యాకారమనాలిఙ్గ్య జ్ఞానమాకారవత్క్వచిత్ ।। ౪౫౩ ।।
శుక్తికానువిధాయిత్వాన్నేదం స్మర్తవ్యసంశ్రయమ్ ।।
అనాలిఙ్గితబాహ్యార్థా బుద్ధావేవ స్మృతిర్యతః ।। ౪౫౪ ।।
ధర్మాదిహేతుకం యేఽపి పరిణామం ప్రచక్షతే ।।
సమ్యగ్జ్ఞానేఽపి తుల్యత్వాదనాశ్వాసస్తథా సతి ।। ౪౫౫ ।।
భూతకాలోపలబ్ధోఽర్థః స్మృతేశ్చేద్గోచరో మతః ।।
నాసౌ భూతాత్మనాఽజ్ఞాయి భూతజ్ఞానమనాశ్రయమ్ ।। ౪౫౬ ।।
స్వోత్పత్తివ్యతిరేకేణ జ్ఞానకాలోఽపి నేష్యతే ।।
అగత్వరం సద్విజ్ఞానం భూతార్థం ఢౌకతే కథమ్ ।। ౪౫౭ ।।
అవిలుప్తార్థవిజ్ఞానో యద్యాత్మాఽభ్యుపగమ్యతే ।।
సర్వేషాం సర్వబిజ్ఞానాత్సర్వజ్ఞత్వం భవేద్ధ్రువమ్ ।। ౪౫౮ ।।
ఆశ్రితాశ్రయసంబన్ధః కార్యకారణయోః స్మృతః ।।
వర్తమానాత్మగం జ్ఞానమతీతార్థం స్పృశేత్కథమ్ ।। ౪౫౯ ।।
సమ్యగ్జ్ఞానేఽపి చాస్త్యేతత్ర్రయం యద్భవతేరితమ్ ।।
ప్రత్యభిజ్ఞాయ తదిదమజ్ఞాతం వస్త్వవైతి హి ।। ౪౬౦ ।।
తథా సతి మృషాజ్ఞానం సర్వత్రైవ ప్రసజ్యతే ।।
ముక్త్వైకం ప్రత్యగాత్మానం, న తత్రాస్తి త్రయం యతః ।। ౪౬౧ ।।
యస్మిన్సత్యేవ యత్కార్యం న భవేదేవ చాసతి ।।
తత్స్వకార్యే స్వతన్త్రత్ఘాదుచ్యతే కారణం బుధైః ।। ౪౬౨ ।।
స్వత ఆకారవత్కించిత్పరతశ్చాపి దృశ్యతే ।।
శుక్తిమృత్స్ఫటికాద్యేవం జ్ఞాతం కిం నాభ్యుపేయతే ।। ౪౬౩ ।।
నాపి వ్యభిచరేజ్జ్ఞానం యది స్మర్తవ్యపృష్ఠగమ్ ।।
సాక్షాద్వస్త్వేకనిష్ఠత్వాద్యథేయం శుక్తికామతిః ।। ౪౬౪ ।।
న చ ప్రత్యక్షవిజ్ఞానాత్స్మృతేర్భేదం లభేమహి ।।
ప్రధ్వంసాత్తస్య చార్థస్య నాతోఽర్థస్పర్శినీ స్మృతిః ।। ౪౬౫ ।।
కిం త్వేతదితి జిజ్ఞాసోర్నిషిద్ధేఽప్యన్యథాగ్రహే ।।
తావతో వ్యవధానత్వాద్గుభుత్సా చ న యుజ్యతే ।। ౪౬౬ ।।
శుక్తికేయమితి హ్యుక్తే యథార్థం ప్రతిపద్యతే ।।
రజతాద్యన్యథాజ్ఞానప్రతిషేధాదృతేఽపి హి ।। ౪౬౭ ।।
నీలోత్పలదలాభం ఖం సామాన్యేతరవర్జితమ్ ।।
న పశ్యేయుస్రయాసత్త్వాన్న హి తచ్చాక్షుషం యతః ।। ౪౬౮ ।।
దిగ్విభాగాదివద్వ్యోమ ప్రాగ్యానం చ రవౌ తథా ।।
స్వప్నే నానాప్రపఞ్చాఢ్యం మిథ్యాజ్ఞానమృతే త్రయాత్ ।। ౪౬౯ ।।
యత ఎవమతో గ్రాహ్యం శుక్తికాజ్ఞానమేవ తు ।।
రజతాద్యన్యథాజ్ఞానకారణం యుక్తిగౌరవాత్ ।। ౪౭౦ ।।
కర్మజ్ఞానాదిహేతుత్వాన్నియమస్య యథా తవ ।।
సామాన్యాద్యవిశేషేఽపి నియమోఽప్యేవమిష్యతామ్ ।। ౪౭౧ ।।
భూరిసామాన్యవిజ్ఞానాచ్ఛౌక్ల్యమేధ కరోతి కిమ్ ।।
సదప్యన్యదుదాస్తే కిం స్వాశ్రయగ్రహణం ప్రతి ।। ౪౭౨ ।।
అనేకార్థాభిసంబన్ధాచ్ఛౌక్ల్యస్య రజతే చ కః ।।
పక్షపాతో వినా హేతుం బలాకాజ్ఞానకృన్న కిమ్ ।। ౪౭౩ ।।
స్వాకారమాత్రనిష్పత్తేర్నాలం కార్యాన్తరాయ హి ।।
సామాన్యం వా విశేషో వా నాతః స్యాద్రాజతీ స్మృతిః ।। ౪౭౪ ।।
న హ్యసంనిహితం బోద్ధుర్వస్తు బుద్ధౌ కరోతి హి ।।
జ్ఞానమాకారవల్లోకే సర్వాకారపసక్తితః ।। ౪౭౫ ।।
పదార్థాన్తరసద్భావమపేక్ష్యాన్యస్య వస్తునః ।।
యస్య సిద్ధిర్మృషా తత్స్యాద్రజ్జుసర్పద్విచన్ద్రవత్ ।। ౪౭౬ ।।
ప్రమాత్రాదీహ యత్కించిత్ప్రత్యగజ్ఞానహేతుజమ్ ।।
అన్యోన్యాపేక్షసిద్ధిత్వాన్మిథ్యా తదపి పూర్వవత్ ।। ౪౭౭ ।।
ఆత్మన్యధ్యాసరూపోఽయం సంసారః ప్రతిపాదితః ।।
అధ్యాసశ్చ వినా హేతుం న లోక ఉపపద్యతే ।। ౪౭౮ ।।
తస్మాద్ధేతూపదేశాయ యః కారణమితీర్యతే ।।
యస్మిన్నవిద్యయేత్యేవం నను కారణమీరితమ్ ।। ౪౭౯ ।।
ప్రధానవాదమాశఙ్క్య యస్మాద్భూయోఽపి భణ్యతే ।।
అజ్ఞాత ఆత్మా జగతః కారణం న గుణత్రయమ్ ।। ౪౮౦ ।।
శ్రుతితో యుక్తితశ్చాపి స్వయమేవ ప్రవక్ష్యతి ।।
ఉదర్క ఇమమేవార్థం నాతోఽన్యత్కారణం తతః ।।। ౪౮౧ ।।
యదాత్మకే నామరూపే ఇత్యజ్ఞానాత్మతా తయోః ।।
భణ్యతేఽతోఽప్రమాణత్వం శుక్తికారజతాదివత్ ।। ౪౮౨ ।।
న కారణాతివర్త్యస్తి కార్యం జగతి కుత్ర చిత్ ।।
స్వకారణావిశిష్టత్వే సలిలాదితిహేతుగీః ।। ౪౮౩ ।।
వస్తువృత్తం న పర్యాప్తం తదజ్ఞానాపనుత్తయే ।।
అనుపాత్తప్రమాణం సదిత్యర్థప్రతిపత్తయే ।। ౪౮౪ ।।
స్వతో బుద్ధమిదం యస్మాదతః శుద్ధమసద్దూయమ్ ।।
ద్వితీయసంగతిర్యస్మాల్లోకేఽశుద్ధేః ప్రయోజికా ।। ౪౮౫ ।।
యథోక్తతత్త్వే నావిద్యామృతే స్యాహూయసంగతిః ।।
అతోఽశుద్ఘినిషేధోక్తిస్తదవిద్యానిషేధతః ।। ౪౮౬ ।।
ఈశ్వరావ్యాకృతప్రాణవిరాఙ్భూతేన్ద్రియాదికమ్ ।।
నావిద్యోపాశ్రయం ముక్త్వా సంభావ్యం ప్రత్యగాత్మని ।। ౪౮౭ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యదృష్ట్యా తన్నిపుణోఽపి న వీక్షతే ।।
న చ ప్రత్యగ్ధియం ముక్త్వా పరాగ్బుద్ధిర్మితిర్భవేత్ ।। ౪౮౮ ।।
పరాఞ్చి ఖానీత్యేతచ్చ సాటోపమభిధీయతే ।।
ప్రత్యడ్భానైకమేయత్వం వేదాన్తేష్వాత్మవస్తునః ।। ౪౮౯ ।।
ఇతో విరుద్ధమానత్వం స్వతోపాస్తద్వయాత్మనః ।।
శక్యం వైశ్వానరవరాత్ప్రవక్తుం, న తు మానతః ।। ౪౯౦ ।।
నిత్యశుద్ధశ్చ బుద్ధశ్చ యస్మాదాత్మా పరః స్వతః ।।
ముక్తశ్చాతోఽవసేయోఽసౌ సద్వేదాన్తోక్తిమానినా ।। ౪౯౧ ।।
ఎవంభూతోఽప్యసంబుద్ధస్వాత్మతత్త్వో మహేశ్చరః ।।
ఆపేదే కారణాత్మత్వం నామరూపాదిసర్జనే ।। ౪౯౨ ।।
స ఎష ఇత్యనేనాపి సువిరుద్ధాత్మతాం బ్రువన్ ।।
విరుద్ధబస్తుసంసృష్టి బ్రూతేఽజ్ఞానైకకారణమ్ ।। ౪౯౩ ।।
వ్యాకుర్వన్నితి వాక్యేన స్వతో జ్ఞోఽపి తమోన్వయాత్ ।।
బ్రహ్మాదిస్తమ్బపర్యన్తం కార్యం ప్రావిశదుచ్యతే ।। ౪౯౪ ।।
స్వానుభూత్యనురోధేన యోఽజ్ఞాతార్థః పురోదితః ।।
ప్రకృతార్థావలేహిత్వాత్సర్వనామ్నా స ఉచ్యతే ।। ౪౯౫ ।।
పరామృశ్య స ఇత్యేవమవ్యాకృతసతత్త్వకమ్ ।।
తథారూపః స్వకార్యస్థః ప్రాత్యక్ష్యాదేష ఉచ్యతే ।। ౪౯౬ ।।
విరుద్ధరూపయోరేవం నిర్ద్వయద్వయరూషతః ।।
స ఎష ఇతి నిర్దేశః కథం స్యాత్కృష్ణసర్పవత్ ।। ౪౯౭ ।।
కారణాన్నాన్యతః కార్యం తథా కార్యాచ్చ కారణమ్ ।।
ఇత్యుక్తన్యాయహేతుత్వాన్న విరోధోఽత్ర కశ్చన ।। ౪౯౮ ।।
అజ్ఞాతవస్తుతత్త్వస్య దుష్కరం నాస్తి కించన ।।
నీలీకృతం నభః పశ్యేచ్చక్షుషా నీలవస్త్రవత్ ।। ౪౯౯ ।।
యోగ్యాయోగ్యవ్యపేక్షేయం మానవ్యవహృతౌ భవేత్ ।।
కల్పనామాత్రనిష్పత్తేర్నాపేక్షాఽజ్ఞానభూమిషు ।। ౫౦౦ ।।
ఇత్యుక్తప్రతిపత్త్యర్థం హేతురేషోఽభిధీయతే ।।
ప్రవిష్ట ఇత్యనేనాత్ర స్వాభాసైకతమోన్వయాత్ ।। ౫౦౧ ।।
బ్రహ్మాదావిత్యనేనాపి జనిమత్సర్వముచ్యతే ।।
కృత్స్నసంసారధర్మార్థే దేహేష్వితి చ భణ్యతే ।। ౫౦౨ ।।
బ్రహ్మాదిస్తమ్బపర్యన్తం దేహేష్వితి తథోచ్యతే ।।
క్రియాఫలాభిసంబన్ధో దేహేష్వేవేతి నాఽఽత్మని ।। ౫౦౩ ।।
ప్రత్యఙ్భోహమరుద్బుద్ధిచక్షుర్దేహాదిరూపిణామ్ ।।
ప్రవిష్టవచసైకాత్మ్యం గుణప్రాధాన్యముచ్యతే ।। ౫౦౪ ।।
న ఢౌకతే పరాచీనం ప్రత్యక్త్వాసఙ్గతః పరః ।।
నేహాజ్ఞానమనాదాయ హ్యాత్మాఽనాత్మానమీక్షతే ।। ౫౦౫ ।।
స్థాణ్వజ్ఞానమనాదాయ న చోరాదీక్షణం యథా ।।
ఆత్మాజ్ఞానమనాదాయ తద్వన్నానాత్మవీక్షణమ్ ।। ౫౦౬ ।।
యేనాన్వితోఽయం సంసారీ సుషుప్తే కర్మణః క్షయాత్ ।।
తత్స్వాభావ్యావశేషః స్యాత్తత్కార్యత్వాద్ధటాదివత్ ।। ౫౦౭ ।।
స్వాత్మాభాసప్రవేశో యః ప్రత్యడ్భోహనిబన్ధనః ।।
తజ్జేష్వపి స ఎవ స్యాన్మరుద్బుద్ధ్యాదిరూపిషు ।। ౫౦౮ ।।
పయోమ్భోవత్సూత్రరూపం క్రియావిజ్ఞానశక్తిమత్ ।।
కర్తృస్థభావకం స్థాస్రు చలం కర్మస్థభావకమ్ ।। ౫౦౯ ।।
బుద్ధ్యాత్మనోఽభినిర్వత్తిర్వ్యవసాయాత్మనస్తతః ।।
హిరణ్యగర్భం యం ప్రాహురుపాదానం జగద్ధియామ్ ।। ౫౧౦ ।।
వైరాజం స్థానమాసాద్య క్ష్మాదిదేశవిభాగవాన్ ।।
దేవతాకరణో దేవ ఎష ఎవోచ్యతే విరాట్ ।। ౫౧౧ ।।
తథా చ మన్త్రవర్ణోఽత్ర హ్యగ్నిర్మూర్ధేతి దృశ్యతే ।।
తదుపాదానమాత్రాః స్యుర్దేవతాః స్వాభిమానజాః ।। ౫౧౨ ।।
ఆధిభౌతికభూతానాం తథైవాధ్యాత్మరూపిణామ్ ।।
పూర్వోక్తానాం పరిచ్ఛేదో హ్యవిద్యాకామకర్మభిః ।। ౫౧౩ ।।
సూత్రాదిస్థాణుపర్యన్తం జగత్సృష్ట్వాఽఽత్మమాయయా ।।
స్వాభాసైకసహాయాత్మా తదేవ ప్రావిశద్ధరిః ।। ౫౧౪ ।।
నను వ్యాక్రియతేత్యుక్తం స్వయమేవ జగత్పురా ।।
కర్మకర్త్రుక్తితోఽకస్మాత్కథం కర్తాఽభిధీయతే ।। ౫౧౫ ।।
పరాత్మనః ప్రవేశోఽపి న్యాయం సంగచ్ఛతే న చ ।।
నేహాసౌ ప్రకృతో యస్మాదతో నాసౌ ప్రవేశభాక్ ।। ౫౧౬ ।।
నైష దోషః పరస్యాపి హ్యవ్యక్తజగదాత్మనా ।।
వివక్షితత్వాదాక్షిప్తనియన్త్రాద్యభిధీయతే ।। ౫౧౭ ।।
ఇదంశబ్దాభిధానేన హ్యేకాధికరణశ్రవాత్ ।।
అవ్యాకృతపదస్యాతో యథోక్తోఽర్థోఽత్ర యుజ్యతే ।। ౫౧౮ ।।
ఇదం జగాన్నియన్త్రాదివిభిన్నానేకరూపవత్ ।।
యథాఽధునా నిశ్చినుమః ప్రాగప్యేతదభూత్తథా ।। ౫౧౯ ।।
నామరూపాద్యభివ్యక్తేః ప్రాగ్వ్యక్తాపహ్నవేఽప్యభూత్ ।।
అవ్యక్తాధ్యక్ష ఎకాకీ వ్యక్తం యత్సాక్షికం జగత్ ।। ౫౨౦ ।।
జగజ్జనిస్థితిధ్వంసనృత్తసాక్ష్యతిరేకతః ।।
శిష్టస్యేహ ప్రవేశ్యత్వాత్పర ఎవాఽఽవిశేదతః ।। ౫౨౧ ।।
వివక్షాతశ్చ శబ్దానాం ప్రయోగో జగతీక్ష్యతే ।।
యథా గ్రామాదిశబ్దానాం తథేహాప్యవసీయతామ్ ।। ౫౨౨ ।।
నివాసశ్చ నివాసీ చ తథా చోభయముచ్యతే ।।
గ్రామశబ్దేన లోకేఽస్మింస్తథేహాపి జగద్గిరా ।। ౫౨౩ ।।
కచిదాత్మైవ నిర్దేశ్యోఽనాత్మైవ కచిదుచ్యతే ।।
తథోభయవివక్షాఽపి వ్యాకృతావ్యాకృతోక్తితః ।। ౫౨౪ ।।
యత్ర నాశాదిమద్వస్తు ప్రాధాన్యేన వివక్ష్యతే ।।
తత్రానాత్మైవ వాచ్యోఽర్థః ప్రత్యగాత్మోపసర్జనః ।। ౫౨౫ ।।
అస్థూలోఽజోఽజరః శుద్ధో యత్ర చాప్యభిధీయతే ।।
ప్రత్యగాత్మవివక్షైవ తత్ర జ్ఞేయాభిధానతః ।। ౫౨౬ ।।
అవ్యక్తం వ్యాకృతం విశ్వం యత్ర చాప్యభిధీయతే ।।
ఆత్మానాత్మద్వయార్థైవ వివక్షా తత్ర గమ్యతే ।। ౫౨౭ ।।
యన్మదన్యదితి చోక్తేః పరస్య ప్రకృతత్వతః ।।
సశబ్దేన పరామర్శః పరస్యేహ భవేదతః ।। ౫౨౮ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతయాథాత్మ్యాదాత్మవస్తునః ।।
నను ప్రవేశస్తస్యేహ కథం శ్రుత్యోపదిశ్యతే ।। ౫౨౯ ।।
అప్రవిష్టం యతో వేశ్మ పరిచ్ఛిన్నేన శక్యతే ।।
ప్రవేష్టుం పురుషేణైవం న ఖేనైతద్విధర్మతః ।। ౫౩౦ ।।
సర్వగాణామపి యథా భూతానాం పరిణామతః ।।
సర్పాదీనాం ప్రవేశః స్యాదుపలాదౌ మతం యది ।। ౫౩౧ ।।
యుతసిద్ధనివృత్త్యర్థం సహజోక్త్యాఽభిధీయతే ।।
అశ్మనః పరిణామత్వాత్సర్పాదేః పరిపాకతః ।। ౫౩౨ ।।
దృశ్యతేఽన్తస్థతోయానాం బహిష్ఠః పరిపాకతః ।।
పరిణామః పదార్థనాం క్రిమిసర్పాదిలక్షణః ।। ౫౩౩ ।।
నైవం యస్మాదనాపన్నధర్మాన్తర ఇహోచ్యతే ।।
కార్యే ప్రవిష్టః స్రష్టైవ పుమాన్వేశ్మేవ తత్కృతమ్ ।। ౪౩౪ ।।
యథా భుక్త్వైతి నగరం భుజ్యేతిక్రియయోర్నరః ।।
అవిశిష్టో భవేత్కర్తా భిన్నకాలస్థయోస్తథా ।। ౫౩౫ ।।
సృష్ట్వేదం సకలం విశ్వం పశ్చాత్తత్ప్రావిశద్విభుః ।।
అనుపాత్తాన్యధర్మః సన్న తు పాషాణసపవత్ ।। ౫౩౬ ।।
న చానవచ్ఛిన్నతనోర్నిర్విభాగాత్మవస్తునః ।।
పూర్వస్థానవియోగేన స్థానాన్తరసమాగమః ।। ౫౩౭ ।।
మతం ప్రవేశశ్రవణాదస్తు సావయవః పరః ।।
ఇతి చేన్నైతదేవం స్యాదాగమోక్తివిరోధతః ।। ౫౩౮ ।।
దివ్యో హ్యమూర్తః పురుషో నేతి నేతీతి చాసకృత్ ।।
గీర్మనోగమ్యధర్మాణాం సర్వేషామాత్మనిహుతేః ।। ౫౩౯ ।।
సవివిమ్బాదివత్తర్హి ప్రవేశోఽస్తు పరాత్మనః ।।
నైతన్న్యాయ్యమసద్భావాత్తత్సంయోగవియోగయోః ।। ౫౪౦ ।।
సంయోగశ్చ వియోగశ్చ యస్య యేనేహ వీక్ష్యతే ।।
ప్రతిబిమ్బప్రవేశోఽయం తత్ర న త్విహ యుజ్యతే ।। ౫౪౧ ।।
గుణప్రవేశవదృ్రవ్య ఇతి చేన్నానపాశ్రయాత్ ।।
ద్రవ్యైకపరతన్త్రాణాం గుణానామేవ యుక్తిమాన్ ।। ౫౪౨ ।।
తాదృక్ప్రవేశో నేశస్య స్వాతన్న్యాదుపపద్యతే ।।
ఎష సర్వేశ్వర ఇతి స్వాతత్ర్యం శ్రూయతేఽసకృత్ ।। ౫౪౩ ।।
బీజవత్స్యాత్ప్రవేశశ్చేన్నైవమప్యుపపద్యతే ।।
జన్మాదివిక్రియాధర్మప్రసక్తేరాత్మవస్తునః ।। ౫౪౪ ।।
స్థూలాదివిక్రియాషట్కప్రతిషేధశ్రుతేర్న చ ।।
ప్రవేశో బ్రహ్మణోఽయుక్తః ఫలే బీజాదివత్సదా ।। ౫౪౫ ।।
నను పాషాణసర్పేణ పునరుక్తమిదం కథమ్ ।।
ఫలే బీజవదిత్యుక్తం నైష దోషో భవేత్కుతః ।। ౫౪౬ ।।
భాగభాగ్యభిసంబన్ధః ఖ్యాతో బీజఫలాత్మనోః ।।
ఆధారాధేయసంబన్ధస్తత్రాశ్మోరగయోః స్ఫుటః ।। ౫౪౭ ।।
పరస్మాదన్య ఎవేహ సంసారీ ప్రావిశజ్జగత్ ।।
పరిచ్ఛిన్నస్య లోకేఽపి ప్రవేశ ఉపపద్యతే ।। ౫౪౮ ।।
స్రష్ట్టప్రవేష్ట్రోరేకత్వాన్నైవమప్యుపపద్యతే ।।
సృష్ట్వా జగత్సృష్టిమను తదేవ ప్రావిశచ్ఛ్రుతేః ।। ౫౪౯ ।।
పర ఎవ ప్రవిష్టశ్చేత్ప్రవిష్టానామనేకతః ।।
తదనన్యత్వతః ప్రాపన్మహేశస్యాప్యనేకతా ।। ౫౫౦ ।।
నైష దోషో యతో నేహ భేదేనేశస్య సంగతిః ।।
ఆత్మత్వరూపతస్తస్య హ్యాత్మా చాభేదసంగతేః ।। ౫౫౧ ।।
అనన్యత్వం ప్రవిష్టైః స్యాన్నానాత్వమితి దుర్భణమ్ ।।
బహూనామేకయోగిత్వాదేకత్వం కిం న చోద్యతే ।। ౫౫౨ ।।
న చ నానాత్వకృల్లోకే సంయోగోఽభేదకారణాత్ ।।
తథాఽఽగమవిరోధశ్చ బహుత్వం చేత్పరాత్మనః ।। ౫౫౩ ।।
ఎకో దేవో బహుధేతిమన్త్రబ్రాహ్మణయుక్తితః ।।
వియద్వదేకలస్తస్మాదీశ్వరోఽభ్యుపగమ్యతామ్ ।। ౫౫౪ ।।
ఆస్తాం తావత్ప్రవేశోఽయం న్యాయ్యోఽన్యాయ్యో యథా తథా ।।
దోషాన్తరమిహ ప్రాప్తం తత్తావత్ప్రవిచార్యతే ।। ౫౫౫ ।।
సంసారిత్వాత్ప్రవిష్టానాం పరస్య తదభేదతః ।।
సంసారిత్వం ప్రసక్తం చేన్న క్షుదాద్యత్యయశ్రుతేః ।। ౫౫౬ ।।
సుఖిదుఃఖిత్వమోహాదిదర్శనాన్నేతి చేన్మతమ్ ।।
నైవం వేదాన్తవాక్యేషు న లిప్యత ఇతి శ్రుతేః ।। ౫౫౭ ।।
నను ప్రత్యక్షమానేన సాక్షాద్దుఃఖాదిదర్శనే ।।
ప్రత్యక్షబాధసిద్ధ్యర్థం న న్యాయ్యోక్తిపరంపరా ।। ౫౫౮ ।।
నోపాధ్యాశ్రయజనితవిశేషవిషయత్వతః ।।
ప్రత్యక్షాభాసతాసిద్ధేస్తేన నోక్తివిరోధితా ।। ౫౫౯ ।।
దుఃఖీ యది భవేదాత్మా కః సాక్షీ దుఃఖినో భవేత్ ।।
దుఃఖినః సాక్షితాఽయుక్తా సాక్షిణో దుఃఖితా తథా ।। ౫౬౦ ।।
మర్తే స్యాద్విక్రియాం దుఃఖీ సాక్షితా కా వికారిణః ।।
ధీవిక్రియాసహస్రాణాం సాక్ష్యతోఽహమవిక్రియః ।। ౫౬౧ ।।
సుఖదుఃఖాదిసంబద్ధాం యథా దణ్డేన దణ్డినమ్ ।।
రాధకో వీక్షతే బుద్ధిం సాక్షీ తద్వదసంహతః ।। ౫౬౨ ।।
శరీరేన్ద్రియసంఘాత ఆత్మత్వేన గతాం ధియమ్ ।।
నిత్యాత్మజ్యోతిషా దీప్తాం విశింషన్తి సుఖాదయః ।। ౫౬౩ ।।
పరాఞ్చయేవ తు సర్వాణి ప్రత్యక్షాదీని నాఽఽత్మని ।।
ప్రతీచ్యేవ ప్రవృత్తం తత్సదసీతి వచోఽఞ్చసా ।। ౫౬౪ ।।
విజ్ఞాతారమరే కేన న దృష్టోరితి చ స్ఫుటమ్ ।।
అన్యదేవేతి వాక్యాచ్చ ప్రత్యక్షం నాఽఽత్మగోచరమ్ ।। ౫౬౫ ।।
కింతు బుద్ధ్యాద్యుపాధౌ తదాత్మచ్ఛాయైకకర్మకమ్ ।।
తథా దుఃఖ్యహమిత్యాదౌ ప్రత్యక్షముపచారతః ।। ౫౬౬ ।।
సామానాధికరణ్యస్య తథైవేహోపచారతః ।।
అయం దుఃఖ్యహమస్మీతి విషయేణ తదీక్షణాత్ ।। ౫౬౭ ।।
నాసికాగ్నే మహద్దుఃఖం పాదాఙ్గష్ఠాగ్ర ఎవ చ ।।
దేహావయవదుఃఖాదేః ప్రాత్యక్ష్యాన్నాఽఽత్మదుఃఖితా ।। ౫౬౮ ।।
ప్రతీచి చేద్భవేద్దుఃఖం వ్యాపి చైతన్యవద్భవేత్ ।।
ద్రష్ట్టస్థత్వాన్న కర్మస్థం ద్ర్ష్ట్రా దృశ్యేత బోధవత్ ।। ౫౬౯ ।।
స్వాత్మనస్త్వేవ కామాయ హ్యాత్మార్థత్వశ్రుతేర్భవేత్ ।।
ఆత్మైకవిషయం సౌఖ్యమితి చేన్మన్యసే న హి ।। ౫౭౦ ।।
యత్ర వా అన్యదిత్యుక్తేరవిద్యావిషయం తు తత్ ।।
దుఃఖిత్వం నాఽఽత్మని జ్ఞేయం యత్ర త్వస్యేతి నిహ్నుతేః ।। ౫౭౧ ।।
మమ తావదిదం బుద్ధౌ భవద్భ్యో యన్న రోచతే ।।
ప్రత్యక్ప్రవణయా దృష్ట్యా సంసారో నాఽఽత్మనీక్ష్యతే ।। ౫౭౨ ।।
మతం తార్కికసమయవిరోధశ్చేత్ప్రసజ్యతే ।।
ఇచ్ఛాద్వేషాదిమానాత్మా యతస్తైరభ్యుపేయతే ।। ౫౭౩ ।।
నైవం నిఃశేషతర్కైశ్చేదవిరోధోఽభ్యుపేయతే ।।
సిద్ధాన్తో దుఃస్థితోఽత్యర్థం తదా వః ప్రాప్నుయాద్ధ్రువమ్ ।। ౫౭౪ ।।
న చ తార్కికయుక్త్యాఽపి ప్రతీచీహాసుఖాత్మతా ।।
యతోఽవగమ్యతే తస్మాన్నిర్భీతిః సుఖమాస్యతామ్ ।। ౫౭౫ ।।
పరాక్ప్రత్యయగమ్యేన దుఃఖేన స్యాద్విషేషణమ్ ।।
న ప్రత్యఙ్భాత్రరూపస్య విరోధాదుష్ణశీతవత్ ।। ౫౭౬ ।।
ప్రత్యక్షావిషయత్వం చ ప్రతీచః ప్రాగవాదిషమ్ ।।
తచ్ఛాయాపాశ్రయాద్యస్మాత్ప్రత్యక్షస్యాపి మానతా ।। ౫౭౭ ।।
యో యతో లిప్సతే నాసావకించిత్కో హ్యనర్థినే ।।
భిక్షాం దాతుమలం తద్వజ్జ్ఞేయం స్వార్థపరార్థయోః ।। ౫౭౮ ।।
ప్రత్యక్షమన్తరేణాపి భవేద్దుఃఖవిశేషణః ।।
వియచ్ఛబ్దగుణం యద్వత్ప్రత్యక్చేన్నైవమిష్యతే ।। ౫౭౯ ।।
ఎకమానానధిగతేర్ను సుఖగ్రాహిణాఽఽత్మనః ।।
నిత్యానుమితరూపస్య గృహీతిః స్యాన్మనాగపి ।। ౫౮౦ ।।
ఎకత్వాదాత్మనశ్చైవం విషయీకరణే సతి ।।
అసంభవాత్తదన్యస్య ద్రష్ట్రభాషః ప్రసజ్యతే ।। ౫౮౧ ।।
విషయిత్వమథైకస్య విషయత్వం చ దీపవత్ ।।
మతం చేన్నైతదేవం స్యాద్యుగపద్భూత్యసంభవాత్ ।। ౫౮౨ ।।
న వ్యనక్తి ప్రదీపోఽపి స్వతో భాస్వరరూపతః ।।
విషయత్వాచ్చ పుంబుద్ధేర్న దీపస్యోభయాత్మతా ।। ౫౮౩ ।।
ప్రతీచశ్చ నిరంశత్వాన్న దీపేన సధర్మతా ।।
మ్రాహ్యగ్రాహకతైతేన విజ్ఞానస్యాప్యపోదితా ।। ౫౮౪ ।।
తథా గుణగుణిత్వేన హక్షలిఙ్గాధిగమ్యయోః ।।
దుఃఖాత్మనోర్మిథోయోగే నానుమానప్రమాణతా ।। ౫౮౫ ।।
నిత్యమక్షజగమ్యత్వాహుఃఖస్యోత్పలనీలవత్ ।।
రూపాద్యక్షజగమ్యైశ్చ సామానాధికరణ్యతః ।। ౫౮౬ ।।
దుఃఖస్యాఽఽత్మని సంయోగజత్వాభ్యుపగమేఽపి చ ।।
సభాగవిక్రియానిత్యత్వాదిదోషః ప్రసజ్యతే ।। ౫౮౭ ।।
నావికృత్య హి సంయోగి గుణో ద్రవ్యం కదాచన ।।
ఉపయన్నపయన్వేహ లోకే దృష్టః ప్రమాణతః ।। ౫౮౮ ।।
న చానవయవం వస్తు క్వచిదప్యుపలభ్యతే ।।
విక్రియామాప్నువన్నాపి నిత్యం ధ్వంసిగుణాశ్రయమ్ ।। ౫౮౯ ।।
ఆకాశస్య చ నిత్యత్వం నేష్టమాగమవాదిభిః ।।
తత్కార్యశ్రవణాన్నాపి దృష్టాన్తోఽస్తి తతోఽపరః ।। ౫౯౦ ।।
విక్రియావదపి ద్రవ్యం తత్ప్రత్యయసమన్వయాత్ ।।
నిత్యమేవేతి చేన్నైవమన్యథాత్వాతిరేకతః ।। ౫౯౧ ।।
అనిత్యత్వం కచిన్నాస్తి యథాఽన్యేషాం ప్రవాదినామ్ ।।
సన్నేవాభావరూపోఽపి త్విష్టః శూన్యత్వవాదినామ్ ।। ౫౯౨ ।।
సంవిత్ప్రమాణసత్త్వేన వినా వస్తు న లౌకికమ్ ।।
ప్రమాణవాదిభిర్దృష్టమనన్యాయత్తసిద్ధికమ్ ।। ౫౯౩ ।।
భాగాన్యథాత్వాద్ద్రవ్యస్య నానిత్యత్వం క్వచిన్మితమ్ ।।
నిర్భాగత్వాత్ప్రతీచస్తత్కయా యుక్త్యోపపద్యతే ।। ౫౯౪ ।।
అథ సావయవత్వేఽపి నిత్యం స్యాత్కులిశాదివత్ ।।
సంయోగపూర్వతో నైవం తద్విభాగావసానతః ।। ౫౯౫ ।।
వజాదేరషిభాగశ్చేత్తస్యాసంయోగపూర్వతః ।।
నానుమేయత్వతోఽస్త్యేవ తస్యావయవసంయువిః ।। ౫౯౬ ।।
న హి సాషయవం కించిదృతేఽవయవసంయుతిమ్ ।।
ఘటాదివద్యతో దృష్టమతోఽదుఃఖిత్వమాత్మనః ।। ౫౯౭ ।।
నిర్దుఃఖిత్వే పరస్యేష్టే తదన్యస్పాప్యభావతః ।।
కస్య దుఃఖనివృత్త్యర్థం ప్రారబ్ధోపనిషత్త్వయా ।। ౫౯౮ ।।
ప్రత్యగజ్ఞానహేతూత్థదుఃఖిత్వమతివిభ్రమ -
ధ్వంసమాత్రస్య సిద్ధ్యర్థమారబ్ధోపనిషన్మయా ।। ౫౯౯ ।।
నవసంఖ్యేయమాత్రేక్షీ దశమో విభ్రమాద్యథా ।।
న వేత్తి దశమోఽస్మీతి స్వీక్షమాణోఽపి తాన్నవ ।। ౬౦౦ ।।
నిఃశేషాననాత్మదృక్తద్వదనిర్జ్ఞాతాత్మతత్త్వకః ।।
న వేత్యైకాత్మ్యమస్మీతి వీక్షమాణోఽప్యనాత్మనః ।। ౬౦౧ ।।
దశమోఽసీతివాక్యోత్థసమ్యగ్జ్ఞానానలార్చిషా ।।
ప్లుష్ట్వాఽఽత్మదశమాజ్ఞానం దశమోఽస్మీతి వీక్షతే ।। ౬౦౨ ।।
యథా తత్త్వమసీత్యాదివాక్యోత్థజ్ఞానవహ్నినా ।।
ప్లుష్ట్వేహాఽఽత్మతమస్తజ్జం తథైకాత్మ్యం ప్రపద్యతే ।। ౬౦౩ ।।
ప్రత్యగజ్ఞానహేతూత్థశాస్రాచార్యాదిసాధనః ।।
తద్విరుద్ధమథైకాత్మ్యం ప్రత్యపద్యత మాయయా ।। ౬౦౪ ।।
శాస్రాచార్యాదయో యద్వన్మోహోత్థత్వాన్న వస్తుతః ।।
ప్రవేశోఽప్యస్య తాదృక్స్యాదైకాత్మ్యప్రతిపత్తయే ।। ౬౦౫ ।।
వ్యాకృతావ్యాకృతావస్థే జగతోఽస్య స్వభావతః ।।
అనూద్య, లోకతో దృష్టే, తద్యాథాత్మ్యం ప్రబోధ్యతే ।। ౬౦౬ ।।
యత ఎవమతోఽపాస్తరాగద్వేపాదిధీమలః ।।
ఉదారధిషణః ప్రాహ భాష్యకృన్న్యాయవద్వచః ।। ౬౦౭ ।।
అప్రవిష్టస్వభావస్య దిగ్దేశాద్యనభిప్లుతేః ।।
ప్రవేశో వ్యాకృతే క్లృప్తో జలపాత్రార్కబిమ్బవత్ ।। ౬౦౮ ।।
విమ్బాత్మనా ప్రవేశస్య నను దూషణమీరితమ్ ।।
విప్రకృష్ట్యాద్యభావోక్త్యా భూయః కస్మాత్స ఆశ్రితః ।। ౬౦౯ ।।
సంభవాద్విప్రకృష్ట్యాదేరదుష్టో దూషితః పురా ।।
కథం తదితి చేదత్ర యుక్తిలేశోఽభిధీయతే ।। ౬౧౦ ।।
నిర్ధూతాశేషనావాత్వతద్ధేతురవిభాగవాన్ ।।
అనన్యసాక్షికః ప్రత్యఙ్ఙాసీన్నామాదిజన్మతః ।। ౬౧౧ ।।
ద్రష్ట్రాదిరూపతస్తావద్వ్యతిరేకోఽభవత్పురా ।।
నామాదిజన్మని ద్రష్టేత్యాదిరూపాన్వయోఽప్యభూత్ ।। ౬౧౨ ।।
అప్పాత్రోత్థాపితాద్భానోర్దివి భానుర్యథేక్ష్యతే ।।
సుషుప్తస్థస్తథా ధీస్థాత్కర్తృభోక్తృత్వలక్షణాత్ ।। ౬౧౩ ।।
ద్రష్ట్టశ్రోత్రాదిరూపశ్చ యశ్చ ద్రష్ట్రాదిసాక్ష్యషి ।।
దుద్ధితత్కారణోపాధీ క్షేత్రజ్ఞేశ్వరసంజ్ఞకౌ ।। ౬౧౪ ।।
స్వప్ననిద్రాయుతాఘాద్యౌ ప్రాజ్ఞస్త్వస్వప్ననిద్రయా ।।
ఇత్యాదిస్థానభేదోఽపి వేదాన్తోక్తౌ వినిశ్చితః ।। ౬౧౫ ।।
జిఘ్రాణీమమహం గన్ధమితి యో వేత్త్యవిక్రియః ।।
తద్భావాభావసాక్ష్యాత్మా హ్యేతశ్చ శ్రుతిమస్తకే ।। ౬౧౬ ।।
అర్థాన్తరనిరాసార్థం దూషణం చోదితం పురా।।
తదభావాదదుష్టత్వాత్ప్రవేశో ముఖబిమ్వవత్ ।। ౬౧౭ ।।
దర్పణాభిహతా దృష్టిః పర్యావృత్య స్వమాననమ్ ।।
వ్యాప్నువన్త్యవిభాగేన భ్రాన్తిం నో జనయేద్యథా ।। ౬౧౮ ।।
ఇహాపి కారణోపాధిః కేవలోఽప్యవివేకతః ।।
బుద్ధ్యాదికార్యగైర్ధర్మైః ప్రతివిమ్వవదీక్ష్యతే ।। ౬౧౯ ।।
యథోక్తార్యప్రసిద్ధ్యర్థం వచాంసి సుబహూన్యపి ।।
త్రయ్యన్తేషూపపద్యన్తే తత్సృష్ట్వేత్యాదికాని చ ।। ౬౨౦ ।।
దిగ్దేశకాశూన్యస్య ప్రవేశో విలసర్పవత్ ।।
న త్వాఞ్చసః పరస్యాస్తి తేనావిద్యాప్రకల్పితః ।। ౬౨౧ ।।
అగ్నిః సూర్యో మరుద్యద్వత్ప్రవిష్ట భువనం తథా ।।
అప్రవిష్టస్వభావోఽపి కార్యమాత్మాఽవిశజ్జగత్ ।। ౬౨౨ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యదృక్సిద్ధిహేతుత్వాచ్చ భవేదిదమ్ ।।
జగజ్జనిస్థితిధ్వంసప్రవేశానాం ప్రయోజనమ్ ।। ౬౨౩ ।।
తదృష్టేః పురుషార్థత్వశ్రవణాదసకృచ్ఛ్రుతౌ ।।
బ్రహ్మ వేదేత్యేవమాదౌ క్లృప్తాః సృష్ట్యాదయస్తతః ।। ౬౨౪ ।।
యుక్త్యా నైషోపపద్యన్తే జగత్సృష్ట్యాదయో యతః ।।
ప్రత్యగజ్ఞానమాత్రోత్యా జగత్సృష్ట్యాదయస్తతః ।। ౬౨౫ ।।
నాసతో జన్మనా యోగః సతః సత్త్వాన్న చ్చేష్యతే ।।
కూటస్థే విక్రియా నాస్తి తస్మాదజ్ఞానతో జనిః ।। ౬౨౬ ।।
తథా రూపం రూపమితి మన్త్రవర్ణోఽపి చాఽఽత్మనః ।।
యాథాత్మ్యదర్శనాయైవ సృష్ట్యాది ప్రత్యపీపదత్ ।। ౬౨౭ ।।
వ్యాప్తిః ప్రవేశశబ్దేన భణ్యతే కారణాత్మనః ।।
బుద్ధ్యాదికార్యవిషయా వ్యాపివ్యాప్యత్వమేతయోః ।। ౬౨౮ ।।
అసాధారణతో న స్యాత్కాలదిగ్దేశభిన్నయోః ।।
మిథోఽసంగతితో వ్యాప్తిర్హిమవద్విన్ధ్యయోరివ ।। ౬౨౯ ।।
మిథోఽవిభిన్నయోర్నాసౌ నాపి సైకాత్మ్య ఇష్యతే ।।
భిన్నసామాన్యయోస్తద్వత్తదసాధారణాత్మనః ।। ౬౩౦ ।।
కార్యకారణయోరేవం భిన్నాభిన్నవికల్పతః ।।
వస్తువృత్తేన సంవ్యాప్తిర్న యుక్త్యేహోపపద్యతే ।। ౬౩౧ ।।
యత్ర కార్త్స్న్యేన వృత్తిః స్యాద్రజ్జుసర్పాదివద్ద్వయోః ।।
వ్యాప్తిర్ముఖ్యాఽస్తు తత్రైవ తథాఽఽత్మానాత్మనోరపి ।। ౬౩౨ ।।
తమసైవ యథా సర్పం స్రక్ప్రవిష్టా న తు స్వతః ।।
ప్రత్యగజ్ఞానహేతూత్థమాత్మైవం మాయయా జగత్ ।। ౬౩౩ ।।
కయా మర్యాదయా కార్యం మాయావీ మాయయాఽవిశత్ ।।
ఆనఖాగ్రేభ్య ఇత్యుక్త్యా మర్యాదాఽతోఽస్య భణ్యతే ।। ౬౩౪ ।।
నఖాగ్రావధికా యస్మాత్సంవిత్పుసోఽభిజాయతే ।।
అతః సామాన్యవృత్త్యాత్మా ప్రావిశద్దేహమీశ్వరః ।। ౬౩౫ ।।
దృష్టాన్తాభ్యామిమాం వృత్తిం వ్యాచష్టే ప్రత్యగాత్మనః ।।
కృత్స్నకారణతత్కార్యవృత్త్యుపాధిసమాశ్రయాత్ ।। ౬౩౬ ।।
మిథో విభక్తా ఎకత్ర క్షురధానే యథా క్షురాః।।
క్షురధానాద్విభజ్యన్తే తథాఽఽత్మా నాడిభేదతః ।। ౬౩౭ ।।
ఓతప్రోతాత్మనా తస్థురర్వాగ్యా భూమయోఽక్షరాత్ ।।
తత్తద్భూమిపరిచ్ఛేదాత్క్షేత్రజ్ఞః పర ఎవ సన్ ।। ౬౩౮ ।।
సూక్ష్మతావ్యాపితే జ్ఞేయే భూమ్యాదేర్యావదక్షరమ్ ।।
పూర్వపూర్వప్రహాణేన తన్నిష్ఠా వియదాత్మనా ।। ౬౩౯ ।।
విశ్చంభరోఽగ్నిర్విజ్ఞేయో విశ్వస్య భరణాదిహ ।।
డారూ కృత్స్నమభివ్యాప్య యథాఽగ్నిర్దారుణి స్థితః ।। ౬౪౦ ।।
సంవ్యాప్య తద్వదఖిలం దేహమాత్మా వ్యవస్థితః ।।
తస్థావసంవ్యాప్య యథా క్షురధానం క్షురస్తథా ।। ౬౪౧ ।।
శ్రోత్రాదినాడీమధ్యస్థ ఆత్మాఽవ్యాప్య తనుం స్థితః ।।
వృత్తీ ద్వే ప్రాప్నుతేఽతద్వాన్స్వప్నజాగ్రదవస్థయోః ।। ౬౪౨ ।।
సామాన్యమాత్రవృత్తిం స సుషుప్తే ప్రతిపద్యతే ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యసంమోహాన్న త్వసౌ పరమార్థతః ।। ౬౪౩ ।।
మహాసత్తా వియజ్జ్ఞేియం కృత్స్నార్వాగ్భూమిసంప్లుతేః ।।
వ్యక్తయోఽన్త్యా విశేషాః స్యుస్తదసాధారణత్వతః ।। ౬౪౪ ।।
సామాన్యాని విశేషాశ్చ తన్మధ్యపతితాని చ ।।
సామాన్యాత్మవిశేషత్వం తదుపాధిరగాత్పరః ।। ౬౪౫ ।।
శ్రోత్రత్వగాదినాడిస్థం శబ్దాద్యాలోచనాదిభిః ।।
చేష్టితం నామరూపాభ్యాం దేహేఽముష్యోపలభ్యతే ।। ౬౪౬ ।।
అసాధారణసామాన్యరూపాభ్యామీక్ష్యమీక్షతే ।।
సర్వమానైః ప్రసిద్ధత్వాదతో వ్యుత్థాప్యతే తతః ।। ౬౪౭ ।।
అయం మేయః ప్రామాతాంఽహం మానమేతదితీక్షణే ।।
మిథ్యాజ్ఞానే జనస్తుష్టః స్వప్నమాయేన్ద్రజాలవత్ ।। ౬౪౮ ।।
యతో మిథ్యావవోధోఽయమతస్తదపనుత్తయే ।।
న పశ్యన్తి తమిత్యాహ యే పశ్యన్తి యథోదితమ్ ।। ౩౪౯ ।।
వస్త్వజ్ఞానైకనిష్ఠత్వాన్మిథ్యాధీర్న హి వస్తుని।।
న పశ్యన్తీత్యతో యుక్తం నేక్షన్తే వస్తు తత్పరమ్ ।। ౬౫౦ ।।
యద్యప్యత్రాభిమానోఽస్తి నిష్క్రియాకారకాత్మని ।।
పశ్యామీత్యయథార్థత్వాన్మిథ్యాధీరేవ సా మతా ।। ౬౫౧ ।।
నన్వప్రాప్తనిషేధోఽయం న పశ్యన్తీతి భణ్యతే ।।
నైవం సృష్ట్యాదివాక్యానాం ప్రత్యగ్బోధైకహేతుతః ।। ౬౫౨ ।।
మన్త్రోఽప్యాహేమమేవార్థే రూపం రూపమితి స్ఫుటమ్ ।।
తద్దర్శనాత్సమస్తస్య పురుషార్థస్య సిద్ధితః ।। ౩౫౩ ।।
పశ్యన్తోఽపి న పశ్యన్తి విరుద్ధం కథముచ్యతే ।।
మేయాసంస్పర్శిదృష్టిత్వాన్న పశ్యన్తీతి భణ్యతే ।। ౬౫౪ ।।
సదేవేత్యాదివాక్యేభ్యః కృత్స్నం వస్తు యతోఽద్వయమ్ ।।
సంభవస్తద్విరుద్ధస్య కుతోఽకృత్స్నస్య వస్తునః ।। ౬౫౫ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతం ప్రత్యగ్వస్తు స్వతో మితేః ।।
తద్విరుద్ధేహ యా దృష్టిర్మిథ్యారూపా న సాఽన్యథా ।। ౬౫౬ ।।
ఆత్మాఽనాత్మానమాప్నోతి యతః ప్రత్యక్తయాఽఖిలమ్ ।।
తదన్యానవశిష్టత్వాదకృత్స్నః స్యాదతోఽన్యథా ।। ౬౫౭ ।।
అనాత్మా నాఽఽత్మరూపేణ ప్రత్యక్త్వాత్సిద్ధిమర్హతి ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రైకయాథాత్మ్యాత్కుతస్తద్వ్యతిరేకతః ।। ౬౫౮ ।।
దేశతః కాలతో రూపాద్వస్త్వవస్థాదితోఽపి చ ।।
వ్యభిచారోఽస్య సంసిద్ధస్తద్విరద్ధాత్మసాక్షికః ।। ౬౫౯ ।।
ప్రతిజ్ఞార్థస్య సిద్ధ్యర్థం న పశ్యన్తీతి భణ్యతే ।।
అకృత్స్నో హీతి హేతూక్తిః సాఽపి చైవం సమర్థ్యతే ।। ౬౬౦ ।।
తదకృత్స్నత్వసంసిద్ధ్యై ప్రాణన్నేవేత్యుదీరణమ్ ।।
అన్యోన్యవ్యభిచారిత్వం ప్రాణాదేరీక్ష్యతే యతః ।। ౬౬౧ ।।
యస్మిన్దృష్టేఽప్యదృష్టోఽర్థః స తదన్యశ్చ శిష్యతే ।।
తథాఽదృష్టేఽపి దృష్టః స్యాదకృత్స్నస్తాదృగుచ్యతే ।। ౬౬౨ ।।
ఆవిష్కరిష్యన్హేత్వర్థమకృత్స్నత్వప్రసిద్ధయే ।।
న హ్యసౌ కృత్స్రతామేతి చక్షుఃశ్రోత్రాదిసంహతః ।। ౬౬౩ ।।
పరస్పరానభివ్యాప్తేర్నామరూపక్రియాత్మనామ్ ।।
వ్యభిచారాదకృత్స్నత్వం స్యాదనాత్మైకరూపిణామ్ ।। ౬౬౪ ।।
అసంహతః సంహతః సన్ప్రత్యఙ్భోహైకహేతుతః ।।
ప్రాణనాదిక్రియాః కుర్వన్ప్రాణ ఇత్యభిధీయతే ।। ౬౬౫ ।।
తస్మిశ్చ ప్రాణనే వాయోర్వ్యాపారః కరణాత్మనా ।।
ఉత్సృజ్యమానః కర్మత్వం విజ్ఞానాత్మన ఎతి సః ।। ౬౬౬ ।।
సాక్షాదాత్మోత్సృజన్వాయుం తస్మిన్ప్రాణనకర్మణి ।।
అపేతకారకగ్రామః ప్రతీచైవానుభూయతే ।। ౬౬౭ ।।
కర్త్రాదికారకాణ్యస్మిన్నసాధారణరూపతః ।।
అతద్ధర్మక ఆభాన్తి హ్యాగమాపాయసాక్షిణి ।। ౬౬౮ ।।
సాక్షిరూపం స్వతఃసిద్ధం తేనైష్వవ్యభిచారతః ।।
కర్త్రాది తు తమోన్తస్య రూపం ధర్మాద్యపేక్షయా ।। ౬౬౯ ।।
అనిత్యహేతుతోఽనిత్యం తేన కర్త్రాది లక్ష్యతే ।।
నిర్హేతు ప్రత్యగజ్ఞానం లక్ష్యతే తేన నిత్యవత్ ।। ౬౭౦ ।।
ప్రత్యగజ్ఞానమాత్రైకనీడత్వాన్నాన్యరూపతా ।।
క్రియాకారకరూపాణాం నిత్యానిత్యమతిః కుతః ।। ౬౭౧ ।।
అతస్తద్వ్యభిచారేణ నామరూపక్రియాత్మనామ్ ।।
అకృత్స్నవ్యపదేశేన మిథ్యాజ్ఞానత్వముచ్యతే ।। ౬౭౨ ।।
అజ్ఞాతాయాం యథా రజ్జ్వాం తదధ్యస్తైకరూపిణామ్ ।।
వ్యభిచారః స్రగాదీనాం ప్రతీచ్యేవమనాత్మనామ్ ।। ౬౭౩ ।।
ప్రాణాగ్నయః పురా బుద్ధేః సుప్తేష్వన్యేషు జాగ్రతి ।।
అతస్తద్విపయా తావత్కర్తృతేహోచ్యతే ప్రభోః ।। ౬౭౪ ।।
నామతో రూపతశ్చైవం ప్రాణనాదిషు కర్మసు ।।
లక్ష్యతేఽవిద్యయా తద్వాత్రజ్జుః సర్పాదిభిర్యథా ।। ౬౭౫ ।।
ప్రాణన్నేవేత్యవధృతేస్తదర్థాన్తరరూపతః ।।
ప్రాణాద్యకృత్స్నతాసిద్ధ్యై వ్యభిచారః ప్రదర్శ్యతే ।। ౬౭౬ ।।
కర్మైతదేవ కుర్వాణః కాలే చాత్రైవ భణ్యతే ।।
అత్రైవ చ క్రియాయోగే తద్రూపాదృః స ఇష్యతే ।। ౬౭౭ ।।
తద్వానసమకాలం తు ప్రాణనాదిక్రియోత్థితేః ।।
ప్రాగూర్ధ్వం చ తదన్యేషు ప్రాణాసంభవహేతుతః ।।
న తన్నామా న తద్రూపస్తదన్యత్ర చ కర్మణి ।। ౬౭౮ ।।
ప్రాణనానన్తరం యస్మాత్క్రియాశక్తేః సముద్భవః ।।
వదన్వాగిత్యతః ప్రాహ క్రమయోగానురోధతః ।। ౬౭౯ ।।
వక్తీతి వాగ్భవేదాత్మా హ్యుచ్యతే వాగ్భవేద్ధ్వనిః ।।
తథోచ్యతేఽనయేత్యస్మాత్కరణం వాగుదాహృతా ।। ౬౮౦ ।।
పశ్యంశ్చక్షుస్తథా ద్రష్టా శృణ్వఞ్శ్రోత్రం తథైవ చ ।।
త్రిధా త్రిధా వ్యవచ్ఛిన్న ఎవం సర్వత్ర లక్షయేత్ ।। ౬౮౧ ।।
చక్షురాలోచనాయైవ సంశయం కురుతే మనః ।।
బుద్ధిరధ్యవసానాయ సాక్షీ క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే ।। ౬౮౨ ।।
యైవ జ్ఞానవికాశేషు సాక్షితా సైవ నాన్యథా ।।
క్రియాశక్తివికాశేషు హ్యన్యోన్యవ్యభిచారిషు ।। ౬౮౩ ।।
నిరస్తావయవే వ్యోమ్ని మిథోభిన్నప్రదేశినామ్ ।।
న సంభావ్యా యథా సిద్ధిః ప్రతీచ్యేవం తమోవతామ్ ।। ౬౮౪ ।।
ప్రాణన్వదన్నిత్యుక్తాని నామరూపాణి యాని తు ।।
కర్మజాన్యేవ తాన్యస్య న తు చైతన్యవత్స్వతః ।।। ౬౮౫ ।।
అన్యోన్యాపేక్షసంసిద్ధేరన్యోన్యవ్యభిచారతః ।।
అపరాధీనసంసిద్ధౌ భానావివ తమో భవేత్ ।। ౬౮౬ ।।
యత ఎవమషిద్యోత్థం ప్రాణాద్యస్యాతదాత్మనః ।।
నామరూపమతస్తాభ్యాం పశ్యన్నపి న పశ్యతి ।। ౬౮౭ ।।
తత్రైవం సతి యో ద్రష్టా ప్రాణనాదిక్రియం పరమ్ ।।
ఉపాస్త ఇతి జానాతి న, స్వభావాదుపాసనమ్ ।। ౬౮౮ ।।
న యతో యుగపత్కృత్స్నవస్తుజ్ఞానం క్రమేణ వా ।।
అస్త్యేకైకమతోఽనూక్తిః ప్రాప్తా దృష్టిరనూద్యతే ।। ౬౮౯ ।।
నానేకదృష్టివిధ్యర్థమేకైకోపాస్తికుత్సనమ్ ।।
మృత్యోః స మృత్యుమిత్యేవం తదృష్టిరషి కుత్స్యతే ।। ౬౯౦ ।।
సర్వ ఎకమితి హ్యుక్తేరిహాప్యైకాత్మ్యదర్శనమ్ ।।
విధీయతే యతో నాతః సమస్తవ్యస్తదర్శనమ్ ।। ౬౯౧ ।।
సమస్తవ్యస్తతాం తస్మాన్మానాన్తరమితత్వతః ।।
అనూద్యాపూర్వమైకాత్మ్యం విధేయముపపత్తిమత్ ।। ౬౯౨ ।।
సముద్రతరుగోపిణ్డదృష్టాన్తైః పరమాత్మనః ।।
వ్యాచక్షతే బలాత్కేచిత్సమస్తవ్యస్తదర్శనమ్ ।। ౬౯౩ ।।
నానావయవసంభేదభిన్నార్థశ్చేన్నగాదివత్ ।।
సిద్ధః కుతశ్చిన్మానాకత్స్యాదనువాదస్తథా సతి ।। ౬౯౪ ।।
నిఃశేషభేదసామాన్యదృష్ట్యావృత్తిరుపాసనమ్ ।।
విధిత్సితం చేత్తాదృక్షం కల్పకోట్యాఽపి దుఃశకమ్ ।। ౬౯౫ ।।
ప్రత్యగ్దృష్టేర్హి విషయః స్యాదాత్మేత్యనుభూతితః ।।
తదవోధమృతే తత్ర కుతః పిణ్డాదిదర్శనమ్ ।। ౬౯౬ ।।
తం పరాదాదితి తథా ప్రతీచ్యజ్ఞానకల్పితమ్ ।।
మిథ్యాజ్ఞానాపనుత్త్యర్థమాత్మైవేత్యబ్రవీచ్ఛ్రుతిః ।। ౬౯౭ ।।
పరాఞ్చీత్యపవాదాచ్చ న పిణ్డాదీక్షణం శ్రుతేః ।।
ప్రత్యగ్దృష్ట్యా విరుద్ధత్వాన్న పరాగర్థదర్శనమ్ ।। ౬౯౮ ।।
అనన్యమేయతన్మానమాతృ వస్త్వవిభాగవత్ ।।
అమేయమానమాత్రేకం తదాత్మేతి ప్రచక్షతే ।। ౬౯౯ ।।
సంసారదర్శనాభ్యాసాత్తన్ముక్తిం యే ప్రచక్షతే ।।
నాకార్యం విద్యతే తేషాం వైశ్వానరవరాశ్రయాత్ ।। ౭౦౦ ।।
వయం తు వరహీనత్వాచ్చర్మవద్వేష్టితుం వియత్ ।।
న శక్నుమో, వినా యుక్తీరతో న శ్రద్దధామహే ।। ౭౦౧ ।।
ఉక్తం చ వక్ష్యమాణం చ సమస్తవ్యస్తతాం ప్రతి ।।
శ్రుత్యక్షరానురోధేన దూషణం దూషితాత్మనామ్ ।। ౭౦౨ ।।
నాదూషితాత్మభిర్యస్మాత్ప్రతీచోఽన్యన్మనాగపి ।।
ప్రత్యగ్దృష్ట్యేక్షితుం శక్యం వస్తు స్వప్నదృశా యథా ।। ౭౦౩ ।।
ప్రాణన్వదన్నితి ద్వాభ్యాం క్రియాశక్తిసముద్భవః ।।
పశ్యఞ్శృణ్వన్నితి తథా జ్ఞానశక్త్యుద్భవః కృతః ।। ౭౦౪ ।।
నామరూపాతిరేకేణ న జ్ఞేయం వస్తు విద్యతే ।।
ఉపలబ్ధౌ తయోరుక్తే కారణే శ్రోత్రచక్షుషీ ।। ౭౦౫ ।।
నామరూపప్రకాశ్యా చ క్రియా ప్రాణాత్మికా తథా ।।
నామాభివ్యక్తికృద్వాక్స్యాదేవం సర్వత్ర యోజనా ।। ౭౦౬ ।।
శ్రోత్రాదికరణైర్యద్యత్ప్రథతే తత్తదుచ్యతే ।।
రూపం వ్యాక్రియతే యత్తు తన్నామేత్యుపదిశ్యతే ।। ౭౦౭ ।।
జ్ఞానశక్తివికాశానాం మనః సాధారణం మతమ్ ।।
క్రియాశక్త్యుద్భవానాం చ కరణం తత్ర్రికాలదృక్ ।। ౭౦౮ ।।
ప్రాణనాదికృతాం మధ్య ఎకైకం యః సమీక్షతే ।।
న స జానాత్యకృత్స్నత్వాత్పూర్ణ్పం వస్తు యతః స్వతః ।। ౭౦౯ ।।
యావదేవమయం వేద ప్రాణితీత్యాదికర్తృకమ్ ।।
అక్రియాకారకం వస్తు న తావద్వేద తత్త్వతః ।। ౭౧౦ ।।
అవ్యాకృతేఽనభివ్యక్తేర్న చేత్తత్తత్త్వమీక్ష్యతే ।।
వ్యక్తౌ చ హేతుకార్యాభ్యాం కథం తర్హీక్ష్యతాం పరమ్ ।। ౭౧౧ ।।
కార్యకారణబుద్ధౌ తావిష్యేతే విశ్చతైజసౌ ।।
ప్రాజ్ఞః కారణవద్ధస్తు ద్వౌ తు తుర్యే న సిధ్యతః ।। ౭౧౨ ।।
విస్ఫారితాక్షో జానాతి శబ్దాద్యేవ న తత్పరమ్ ।।
అపీతకరణగ్రామః శబ్దాద్యపి న వేత్తి హి ।। ౭౧౩ ।।
కథం పశ్యంస్తమాత్మానం సాక్షాద్వేదేతి చోదితే ।।
ఆత్మేత్యేవేతి నో వక్తి చోద్యహేతునివృత్తయే ।। ౭౧౪ ।।
అతిరోహితరూపం యజ్జగత్యవ్యాకృతే తథా ।।
తత్సాక్షిత్వాచ్చ తద్వ్యక్తౌ యదక్షౌర్వ్యజ్యతే న చ ।। ౭౧౫ ।।
ప్రత్యక్తయా యః ప్రథతే స్వయంజ్యోతిఃస్వభావకః ।।
మాతృమానక్రియామేయవిభాగైర్న విభజ్యతే ।। ౭౧౬ ।।
జిఘ్రాణీమమహం గన్ధమితి యో వేత్త్యవిక్రియః ।।
స ఆత్మా తత్పరం జ్యోతిః శిరసీదం వచః శ్రుతేః ।। ౭౧౭ ।।
అభిధాజ్ఞానగమ్యత్వనిషేధాయేతిశబ్దనమ్ ।।
యతో వాచో నివర్తన్త ఇతి చ శ్రుతిశాసనమ్ ।। ౭౧౮ ।।
వ్యాకృతావ్యాకృతాత్మత్వనిరాకరణసిద్ధయే ।।
ఎషేత్యాహాన్యదేవేతి తథా చోచ్చైః శ్రుతీరణమ్ ।। ౭౧౯ ।।
ఉపేతి సామీప్యవచస్తన్నిష్ఠా ప్రత్యగాత్మని ।।
కార్యకారణభూతాభ్యాం ప్రత్యఙ్నేదీయ ఈక్ష్యతే ।। ౭౨౦ ।।
వ్యాకృతావ్యాకృతాత్మభ్యాం యో భిన్నోఽజ్ఞానహేతుతః ।।
ప్రత్యక్తత్త్వధియా హత్వా తావుపైత్యాత్మమాత్రతామ్ ।। ౭౨౧ ।।
వ్యుత్థాయ కారణాత్కార్యాత్తత్తత్త్వజ్ఞానవర్త్మనా ।।
ఉపేత్య కూటస్థమజమాసీతాపరిణామవాన్ ।। ౭౨౨ ।।
వ్యక్తావ్యక్తవిభాగోఽయం సిధ్యేదాత్మన్యతద్వతి ।।
అహోరాత్రవిభాగోఽయం భానౌ తద్రహితే యథా ।। ౭౨౩ ।।
ఆత్మానాత్మవిభాగోఽపి నాయమాత్మస్పృగీక్ష్యతే ।।
అజ్ఞాతాత్మైకసాక్షిత్వాదజ్ఞానోత్థం న వస్తుగమ్ ।। ౭౨౪ ।।
అనాత్మసిద్ధివన్న స్యాదాత్మసిద్ధిరనాత్మనః ।।
ఆత్మనోఽనాత్మసిద్ధిశ్చ నైవ స్యాదాత్మసిద్ధివత్ ।। ౭౨౫ ।।
ఆత్మనో వ్యతిరేకేణ నైఃస్వాభావ్యాదనాత్మనః ।।
తథైవావ్యతిరేకేణ రజ్జుసర్పఖపుష్పవత్ ।। ౭౨౬ ।।
తస్మాన్నానాత్మనోఽస్త్యాత్మా నాప్యనాత్మాఽఽత్మనః స్వతః ।।
ఆత్మనస్తు స్వతః సిద్ధిరాత్మసిద్ధేరనన్యతః ।। ౭౨౭ ।।
యావానాత్మని వేదాఽఽత్మా ప్రతీచ్యాత్మానమాత్మనా ।।
నిరస్తాజ్ఞానతత్కార్యం పశ్యేత్తద్వదనాత్మసు ।। ౭౨౮ ।।
బుద్ధ్యాదేర్విషయాన్తస్య నిరస్తస్యాఽఽత్మనో బహిః ।।
అనాత్మవస్తునః ప్రత్యఙ్ఙాత్మా హ్యాత్మీయతో భవేత్ ।। ౭౨౯ ।।
తద్యాథాత్మ్యాత్మహేతుభ్యామనాత్మార్థసమాగమే ।।
అవ్యావృత్తాననుగతసంగతీ రజ్జుసర్పవత్ ।। ౭౩౦ ।।
ప్రతీచోఽవ్యతిరేకేణ తదన్యద్వస్తు సిధ్యతి ।।
ప్రతీచా తస్య జగ్ధత్వాత్క్వానాత్మా సిధ్యతామయమ్ ।। ౭౩౧ ।।
సహతేఽనాత్మతాం నాఽఽత్మాఽనాత్మా తద్విరహే కుతః ।।
వస్త్వాత్మనా న చేత్సిధ్యేత్కుతః సిధ్యేదనాత్మనా ।। ౭౩౨ ।।
స్వాత్మన్యేవ సదన్యత్ర సర్వవస్తు ప్రసిధ్యతి ।।
తత్ర చేత్తదసత్సత్స్యాత్కథమన్యత్ర నిష్మమ్ ।। ౭౩౩ ।।
మాతృత్వకఞ్చుకో యద్వదాత్మాఽనాత్మానమీక్షతే ।।
దృష్టిమాత్రైకరూపత్వాన్న తథాఽఽత్మానమీక్షతే ।। ౭౩౪ ।।
కర్తృత్వప్రతిషేధార్థం ద్రష్టుర్దృష్టేరితిశ్రుతిః ।।
దృష్టిరేవ తు యో ద్రష్టేత్యాహ దృష్టివిశేషణమ్ ।। ౭౩౫ ।।
ప్రతీచో వస్తునస్తావద్వస్తువృత్తం యథోదితమ్ ।।
శబ్దవృత్తమథేదానీం యథావదభిధీయతే ।। ౭౩౬ ।।
యచ్చాఽఽప్నోతి యదాదత్తే యచ్చాత్తి విషయానిహ ।।
యచ్చాస్య సంతతో భావస్తస్మాదాత్మేతి కథ్యతే ।। ౭౩౭ ।।
యస్మాదర్థే తు విజ్ఞేయా యచ్ఛబ్దాః సర్వ ఎవ తు ।।
సముచ్చయే చశబ్దాశ్చ తథా సర్వత్ర యోజయేత్ ।। ౭౩౮ ।।
వ్యాప్నోత్యనవశేషేణ సర్పదాన్స్రగిదాఖిలాన్ ।।
ప్రత్యక్తయాఽనాత్మనోఽతః ప్రత్యగాత్మేతి భణ్యతే ।। ౭౩౯ ।।
సావశేషాత్మనోఽకృత్స్నాన్నిఃశేషాత్మతయా యతః ।।
ఆత్మాఽనాత్మన ఆప్నోతి తేనాఽఽత్మేత్యభిధీయతే ।। ౭౪౦ ।।
స్వచిదాభాసమోహేన తదుత్థానఖిలాన్యతః ।।
ఆదత్తేఽనాత్మనః ప్రాజ్ఞే తతశ్చాఽఽత్మేతి తం విదుః ।। ౭౪౧ ।।
పర ఆత్మని సర్వేఽపి సంప్రతిష్ఠన్త ఎకలే ।।
పృథివ్యాద్యా అనాత్మాన ఇతి చాఽఽథర్వణే వచః ।। ౭౪౨ ।।
స్వాత్మాభాసాః పరాచీనా ధీవృత్తీర్విషయోన్ముఖాః ।।
ప్రత్యగత్తి యతోఽతోఽసావాత్మేత్యుక్తో మనీషిభిః ।। ౭౪౩ ।।
విశ్వో హి స్థూలభుఙ్నిత్యం తైజసః ప్రవివిక్తభుక్ ।।
ఆనన్దభుక్తథా ప్రాజ్ఞ ఇతి చాఽఽగమశాసనమ్ ।। ౭౪౪ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతః పూర్ణః స్వాత్మన్యవస్థితః ।।
యతోఽస్య సంతతో భావస్తస్మాచ్చాఽఽత్మేతి శబ్ద్యతే ।। ౭౪౫ ।।
తద్విష్ణోరితి మన్త్రోఽపి విష్ణోస్తత్పరమం పదమ్ ।।
చక్షుర్వదాతతం వ్యోమ్ని వ్యాచష్టే ప్రత్యగాత్మని ।। ౭౪౬ ।।
నానుత్పన్నమతో జ్ఞానం నానపాస్తం తథా తమః ।।
యథోక్తైకాత్మ్యసందృష్టావతః కార్త్స్న్యం మమాఽఽత్మనః ।। ౭౪౭ ।।
ద్రష్ట్టదర్శనదృశ్యానాం ప్రత్యక్తత్వం యతస్తతః ।।
తద్దృష్టావఖిలం దృష్టం రజ్జుసర్పాదివద్భవేత్ ।। ౭౪౮ ।।
స్రగజ్ఞానైకహేతూనాం స్రగ్ధియా జ్ఞాతతా యథా ।।
ప్రత్యఙ్భోహజవస్తూనాం ప్రతీచ్యవగతే తథా ।। ౭౪౯ ।।
అత్ర జ్ఞాతే యతః సర్వ ఐకాత్మ్యం యాన్త్యశేషతః ।।
ప్రాణాదయోఽత ఆత్మైవ ద్రష్టవ్యః సర్వదర్శనాత్ ।। ౭౫౦ ।।
కేచిద్వ్యాచక్షతేఽపూర్వే విధిమేతం మహాధియః ।।
నియమం త్వపరే ధీరాః పరిసంఖ్యామథాపరే ।। ౭౫౧ ।।
నాపూర్వవిధిరిత్యేష కదాచిదపి గృహ్యతే ।।
సర్వదైవ తు తత్ప్రాప్తేస్తథా నాన్యోఽపి కశ్చన ।। ౭౫౨ ।।
పుంవ్యాపారానధీనత్వాన్నేహ సంభావ్యతే విధిః ।।
స్వవ్యాపారైకవిషయః సర్వ ఎవ యతో విధిః ।। ౭౫౩ ।।
సంస్థేమ్నేఽస్యైవ చార్థస్య పూర్వపక్షోక్తిపూర్వకః ।।
భాష్యకృద్భిః కృతో యత్నః స ఆవిష్క్రియతేఽధునా ।। ౭౫౪ ।।
యథా కార్యానపేక్షస్య ప్రామాణ్యం వచసః స్ఫుటమ్ ।।
ఐకాత్మ్యవస్తునిష్ఠస్య తథా పూర్వమవాదిషమ్ ।। ౭౫౫ ।।
లిఙ్ప్రత్యయశ్రుతేరత్ర భ్రాన్తిః సముపజాయతే ।।
యజేతేత్యాదిసామాన్యాద్విధ్యర్థోఽతో విచార్యతే ।। ౭౫౬ ।।
సిద్ధాన్తోపక్రమః పూర్వం పూర్వపక్షః ప్రదర్శ్యతే ।।
సమ్యగ్నిర్జ్ఞాతసిద్ధాన్తో యతో వేత్తి బలాబలమ్ ।। ౭౫౭ ।।
నాపూర్వవిధిరేష స్యాత్పక్షేప్రాప్తత్వకారణాత్ ।।
పక్షే ప్రాప్తిర్విచారాన్తే వక్ష్యతే కారణాశ్రయాత్ ।। ౭౫౮ ।।
నిత్యప్రాప్తిమిహాఽఽచష్టే విధ్యర్థాపనునుత్సయా ।।
అప్రాప్తాంశానుపాత్యేవ సర్వ ఎవ విధిర్యతః ।। ౭౫౯ ।।
పాక్షిక్యుపాసనప్రాప్తిర్నిత్యా వేతి చ లిఙ్గతః ।।
వివక్షితా భాష్యకృతో నిత్యప్రాప్తిరితీక్ష్యతే ।। ౭౬౦ ।।
యత్సాక్షాదితివాక్యోత్థప్రత్యగ్యాథాత్మ్పలేహినా ।।
జ్ఞానేన తమసో దాహాత్కుతో విధ్యర్థసంభవః ।। ౭౬౧ ।।
కారకాణ్యుపమృద్గాతి విద్యా బుద్ధిమివోషరే ।।
కారకత్వమవిద్యోత్థం స్వతశ్చాకారకాత్మతా ।। ౭౬౨ ।।
యదజ్ఞానాత్ప్రవృత్తిర్యా తజ్జ్ఞానే సతి సా కుతః ।।
న హీహాపాస్తనిద్రోఽపి సుప్తవత్స్వప్నమీక్షతే ।। ౭౬౩ ।।
యద్ధి యస్య స్వతో రూపం న తత్ప్రాప్తావపేక్షతే ।।
క్రియాం మోహనిమిత్తత్వాదపేక్షా కర్త్రపహ్నవే ।। ౭౬౪ ।।
న చ సంమోహవిధ్వస్తౌ యథావస్త్వవబోధతః ।।
సమర్థమన్యత్పశ్యామః క్రియాకారకరూపకమ్ ।। ౭౬౫ ।।
స్వాధ్యాయాధీతివిధినా జ్యోతిష్టోమాదిబోధవత్ ।।
సదా ప్రాప్తాఽఽత్మవిద్యాఽపి నాతో విధిరిహేష్యతే ।। ౭౬౬ ।।
దేహేన్ద్రియమనోబుద్ధిసర్వవ్యాపారభాసినః ।।
లిఙ్గతశ్చావసేయత్వాన్న సంభావ్యో విధిస్తతః ।। ౭౬౭ ।।
తథాఽహంప్రత్యయాత్సాక్షాదాత్మయాథాత్మ్యనిశ్చితేః ।।
అసంభవాదసంప్రాప్తేః కుతో విధిరిహేష్యతే ।। ౭౬౮ ।।
నన్విహాఽఽత్మార్థసందృష్టావహంప్రత్యయగమ్యతా ।।
పాక్షికీతి తతోఽప్రాప్తేర్భవేన్నైయమికో విధిః ।। ౭౬౯ ।।
పాక్షికీ తావదత్రాఽఽస్తామైకాత్మ్యార్థావలేహినః ।।
జ్ఞానస్య ప్రాప్తిర్నిత్యా వేత్యస్త్వపూర్వో విధిః స్ఫుటః ।। ౭౭౦ ।।
ఎకార్థోల్లేఖివృత్తీనామాతాదాత్మ్యాభిమానతః ।।
ఆమ్రేడనం హి శబ్దార్థః సర్వత్రోపాసనశ్రుతేః ।। ౭౭౧ ।।
న పశ్యన్తీత్యతో లిఙ్గాజ్జ్ఞానమేవ విధిత్సితమ్ ।।
న తూపాసనమితి చేన్మైవమైకార్థ్యకారణాత్ ।। ౭౭౨ ।।
సర్వత్రైకార్థతా దృష్టా వేదోపాసనశబ్దయోః ।।
యథాఽన్యత్ర తథేహాపి కస్మాన్నాధ్యవసీయతే ।। ౭౭౩ ।।
రశ్మీంస్త్వం పర్యావర్తయాదితి చాఽఽవర్తనాత్మకః ।।
విధిః శ్రుతః శ్రుతౌ స్పష్టస్తతశ్చ ఫలసంగతిః ।। ౭౭౪ ।।
దేవో భూత్వేతి దేవాంశ్చ సదా తద్భావభావితః ।।
దేవప్రాప్తిం శ్రుతిః ప్రాహ భావనాబలసంశ్రయాత్ ।। ౭౭౫ ।।
స యోఽత ఇత్యుపక్రమ్య హ్యుపాసనగిరైవ తు ।।
అన్త ఆత్మేత్యుపాసీత తథైవోపాసనశ్రుతేః ।। ౭౭౬ ।।
ప్రవృత్తౌ చోపసంహారే తథైవోపాసనశ్నుతేః ।।
వేదేత్యుపాసనార్థత్వమస్యాప్యభ్యుపగమ్యతే ।। ౭౭౭ ।।
తథైతత్సర్వే వేదేతి యత్ర యత్ర శ్రుతిర్భవేత్ ।।
అభ్యాసస్య తదాఽప్రాప్తేరపూర్వవిధిరిష్యతే ।। ౭౭౮ ।।
వస్తుస్వరూపాన్వాఖ్యానే న చ కశ్చిత్ప్రవర్తతే ।।
తజ్జ్ఞానజన్మమాత్రాచ్చ పురుషార్థోఽపి నేష్యతే ।। ౭౭౯ ।।
యాదృక్కర్మవిధే రూపమాత్మధ్యానవిధేరపి ।।
తాదృగేవ విశేషోఽత్ర న మనాగాపి గమ్యతే ।। ౭౮౦ ।।
కుతోఽవిశేష ఇతి చేదత ఆహ యథా తథా ।।
మానస్యేవ క్రియా యస్మాదవిశిష్టోభ్యోరపి ।। ౭౮౧ ।।
వషట్కరిష్యంస్తాం ధ్యాయేదితి యద్వద్విధీయతే ।।
మానస్యేవ క్రియా తద్వదాత్మార్థోపాసనేష్వపి ।।౭౮౨ ।।
భావనాంశత్రయం యస్మాదుపాసనవిధావపి ।।
సంభావ్యతేఽతో విజ్ఞేయో యజేతేత్యాదివద్విధిః ।। ౭౮౩ ।।
స్వాధ్యాయస్య విధిర్బ్రూతే లిఙాద్యాత్మానమేవ చ ।।
విధిప్రశస్తజ్ఞానాభ్యాం కురుధ్వం పుంస్ప్రవర్తనమ్ ।। ౭౮౪ ।।
కరణాంశో విధిజ్ఞానం కిమంశః పుంస్ప్రవర్తనమ్ ।।
ఇతికర్తవ్యతా చాత్ర హ్యర్థవాదప్రశంసనమ్ ।। ౭౮౫ ।।
ప్రవృత్తస్య తతః పుంసః కరణం యాగ ఇష్యతే ।।
స్వర్గాదిశ్చ కిమంశః స్యాత్ప్రయాజాదిస్తథా పరః ।। ౭౮౬ ।।
యథా తత్ర తథేహాపి శాస్రేణైవ సమర్ప్యతే ।।
అంశత్రయమతో యుక్తమపూర్వవిధిరేవ తు ।। ౭౮౭ ।।
కిమంశ ఆత్మా విజ్ఞేయః కరణాంశస్తథా మనః ।।
ఇతికర్తవ్యతా త్యాగబ్రహ్మచర్యాదిసాధనమ్ ।। ౭౮౮ ।।
కృత్స్నప్రకరణార్థస్య జ్యోతిష్టోమాదిగామినః ।।
విధ్యుద్దేశతయా యద్వదుపయోగస్తథైవ చ ।। ౭౮౯ ।।
ఉపాసావిధ్యపేక్షస్య ప్రక్రియాపతితస్య చ ।।
ఆత్మార్థోపాసనవిధిదేశే తద్వినియోజ్యతే ।। ౭౯౦ ।।
అత్రాస్థూలాదివాక్యానాముపాస్యార్థసమర్పణే ।।
ఉపయోగః ఫలం మోక్షస్తమసో వస్త్వపహ్నుతిః ।। ౭౯౧ ।।
సంప్రదాయవిదస్త్వన్యే యథావచ్ఛాస్రచక్షుషా ।।
వ్యాచక్షతే మహాత్మానో యథా తదభిధీయతే ।। ౭౯౨ ।।
విధిశూన్యస్య వాక్యస్య న ప్రామాణ్యం కిలేష్యతే ।।
నియోగానుప్రవేశేన యతో వస్త్వవబోధ్యతే ।। ౭౯౩ ।।
నానువాదస్వరూపస్య నిరస్తవిధికస్య హి ।।
సాపేక్షస్యేహ వచసః ప్రామాణ్యముపపద్యతే ।। ౮౯౪ ।।
క్రియైవ నను సర్వత్ర తత్ర తత్ర విధీయతే ।।
స్వవ్యాపారే హి విధినా నియోక్తుం శక్యతే యతః ।। ౭౯౫ ।।
ద్రవ్యస్వరూపేఽసాధ్యత్వాద్విధిః కథమిహేష్యతే ।।
న హి సిద్ధస్య సాధ్యత్వం నిపుణేనాపి గమ్యతే ।। ౭౯౬ ।।
న చాఽఽత్మవిషయం జ్ఞానం వేదాన్తేషు విధీయతే ।।
తస్య విధ్యన్తరాత్సిద్ధేర్వేదాన్తస్యానువాదతా ।। ౭౯౭ ।।
స్వాధ్యాయాధీతివిధినా జ్యోతిష్టోమాదిబోధవత్ ।।
వేదాన్తార్థావబోధోఽపి తేనైవేహ సమాపితః ।। ౭౯౮ ।।
స్యాదేతత్ఫలసంబన్ధో నియోగవిరహాద్యది ।।
ప్రత్యగ్జ్ఞానస్య లభ్యేత న త్వసౌ లభ్యతే తథా ।। ౭౯౯ ।।
పుమర్థకారితా బుర్ద్ధర్నియోగాదేవ లభ్యతే ।।
నాతస్తన్నిరపేక్షస్య ప్రామాణ్యం వచసో భవేత్ ।। ౮౦౦ ।।
నైకాత్మ్యవస్తుసంవ్యాప్తివ్యతిరేకేణ కించన ।।
ఫలం స్యాదాత్మబోధస్య యథా కర్మఫలం తథా ।। ౮౦౧ ।।
అత్రోచ్యతేఽన్యదేవేదం విజ్ఞానాన్తరమాత్మగమ్ ।।
విధీయతే సహోపాయం వేదాన్తోక్తిప్రబోధతః ।। ౮౦౨ ।।
న హి వాక్యసముత్థేన బ్రహ్మావాక్యార్థరూపకమ్ ।।
విజ్ఞానేన పరిచ్ఛేత్తుం శక్యతే కర్మవత్క్వచిత్ ।। ౮౦౩ ।।
నానాపదార్థసంసృష్టరూపం శబ్దాత్ప్రజాయతే ।।
విజ్ఞానం తేనావాక్యార్థరూపం నైవ చ గమ్యతే ।। ౮౦౪ ।।
శబ్దస్వభావ ఎవైష సంసృష్టార్థావబోధనమ్ ।।
బ్రహ్మాసంసృష్టరూపత్వాత్తేనాతో నావగమ్యతే ।। ౮౦౫ ।।
వాక్యం చాతీన్ద్రియార్థేషు ప్రమాణమితి నిశ్చితమ్ ।।
తస్యాప్యవిషయత్వాత్తద్విజ్ఞానాన్తరగోచరః ।। ౮౦౬ ।।
న చేద్వాక్యోత్థవిజ్ఞానపరిచ్ఛేద్యం తదిష్యతే ।।
నాఽఽమ్నాయార్థో భవేత్తర్హి నైవం వేదార్థ ఎవ హి ।। ౮౦౭ ।।
అపి చాధీయతేఽత్రార్థే వేదవాక్యాన్యనేకశః ।।
ప్రజ్ఞాం కుర్వీత విజ్ఞాయేత్యేవమాదీని యత్నతః ।। ౮౦౮ ।।
ముముక్షుపురుషార్థస్య మోహమాత్రాన్తరాయతః ।।
జ్ఞానాత్కార్యాన్తరాభావాన్నైతత్సాధ్వభిధీయతే ।। ౮౦౯ ।।
విధేర్హి తత్ర సాఫల్యం యత్ర వాక్యోత్థబోధతః ।।
వ్యతిరేకాదనుష్ఠేయః పదార్థః కశ్చిదిష్యతే ।। ౮౧౦ ।।
యథాఽగ్నిహోత్రయాథాత్మ్యవిజ్ఞానవ్యతిరేకతః ।।।
ప్రయోగాత్మా పృథక్తాదృఙ్నేహ కశ్చిదపీక్ష్యతే ।। ౮౧౧ ।।
ఉత్పత్త్యాదౌ హి సాధ్యేఽర్థే పుంవ్యాపృతిరపేక్ష్యతే ।।
ఉత్పత్త్యాదివిరుద్ధత్వాన్ముక్తేర్నాన్యవ్యపేక్షితా ।। ౮౧౨ ।।
ఉత్పత్త్యాది స్వతో నో చేత్కిం ముక్తౌ కర్మణః ఫలమ్ ।।
ఉత్పత్త్యాది స్వతశ్చేత్స్యాత్కిం ముక్తౌ కర్మణా వద ।। ౮౧౩ ।।
ఉత్పత్త్యాదౌ తు యచ్ఛక్తం హేతుమాత్రమపేక్షతే ।।
తస్య కర్మవ్యపేక్షా స్యాన్నాన్యథా తదపేక్షతే ।। ౮౧౪ ।।
ప్రవృత్త్యా స్వాత్మసిద్ధ్యర్థం కారకం సదపేక్షతే ।।
కారకాణాం క్రియాపేక్షా నోభయాపేక్షితాఽఽత్మని ।। ౮౧౫ ।।
సంభావితాత్మకర్తృత్వో బ్రాహ్మణ్యాద్యధికారవాన్ ।।
విధిశ్రుతేః ప్రవర్తేత న తు ప్లుష్టతదన్వయః ।। ౮౧౬ ।।
అపూర్వానపరాబాహ్యం బ్రహ్మాస్మీతి విజానతః ।।
కారకత్వం న సంభావ్యం తన్మోహవిరహాత్కచిత్ ।। ౮౧౭ ।।
ఆత్మనో బ్రహ్మతా యత్ర బ్రహ్మణోఽప్యాత్మతా స్వతః ।।
తత్త్వమస్యాదివాక్యోత్థబోధాచ్చేత్కిమితీహతే ।। ౮౧౮ ।।
అబ్రహ్మానాత్మవిజ్ఞానమోహోత్థధ్వంసహేతుతః ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యబోధస్య కుతోఽమూఢః ప్రవర్తతే ।। ౮౧౯ ।।
తత్ర కో మోహ ఇత్యేవం మన్త్రవర్ణోఽపి నో జగౌ ।।
సంసారాసంభవం సాక్షాదేకత్వమనుపశ్యతః ।। ౮౨౦ ।।
వాధ్యబాధకభావాచ్చ ప్రత్యఙ్భోహప్రబోధయోః ।।
సహావస్థానతాభావాత్ప్రవృత్తేః స్యాదసంభవః ।। ౮౨౧ ।।
మతం వాక్యోత్థవిజ్ఞానమాత్రాచ్చేన్న నిరాకృతిః ।।
అబ్రహ్మానాత్మవిషయమోహస్యేతి న తత్తథా ।। ౮౨౨ ।।
తత్త్వమస్యాదివాక్యానాం తావన్మాత్రావబోధనాత్ ।।
అర్థాన్తరం స సంభావ్యం వాక్యవాక్యార్థవేదినా ।। ౮౨౩ ।।
అస్థూలాద్యర్థశంసీని ద్రష్టవ్యాదివిధేర్యది ।।
సమర్పయేయుర్విషయమిత్యేతదపి నేష్యతే ।। ౮౨౪ ।।
ముక్త్యన్తరాయసంమోహవిధ్వంస్యైకాత్మ్యబోధతః ।।
న తదర్థాన్తరాభావాదితి పూర్వమవాదిషమ్ ।। ౮౨౫ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవ్యాఖ్యానమాత్రేణైవ వినా విధిమ్ ।।
న ప్రవర్తేత వాక్యార్థసంబోధాయేతి చేన్మతమ్ ।। ౮౨౬ ।।
నాఽఽత్మయాథాత్మ్యసంబోధివాక్యశ్రవణమాత్రతః ।।
ప్రత్యక్తత్త్వధియః సూతేః కిమన్యద్విధినేష్యతే ।। ౮౨౭ ।।
అన్తరేణ విధిం వాక్యశ్రవణాయాపి నేహేతే ।।
ఇతి బ్రువాణం ప్రబ్రూయాదనిష్టం శ్రూయతే కుతః ।। ౮౨౮ ।।
అనవస్థాప్రసక్తిశ్చ తత్ర తత్ర ప్రసఙ్గతః ।।
విధ్యన్తరస్యేతి తతో యథోక్తోఽర్థోఽవసీయతామ్ ।। ౮౨౯ ।।
యథాఽఽత్మవాదివాక్యార్థశ్రుతయే న ప్రవర్తతే ।।
విధివాక్యమృతే తద్వద్విధ్యర్థశ్రవణేఽపి న ।। ౮౩౦ ।।
మతం వాక్యోత్థవిజ్ఞానస్మృతిసంతానతా యది ।।
కేవలోక్తిశ్రవోద్భూతజ్ఞానాదర్థాన్తరం స్ఫుటమ్ ।। ౮౩౧ ।।
నైవం సాక్షాద్యథావస్తుబోధస్యైవేహ సంభవాత్ ।।
నిత్యం సంనిహితే తస్మింస్తత్స్మృత్యా కిం ప్రయోజనమ్ ।। ౮౩౨ ।।
అపి పాశుపతాస్రేణ విద్ధశ్చేన్న మమార యః ।।
నిష్ఫలేషువితున్నాఙ్గో నఙ్క్ష్యతీత్యతిదుష్కరమ్ ।। ౮౩౩ ।।
అపి ప్రత్యక్తమో నిత్యం భాస్వచ్చైతన్యవిమ్బితమ్ ।।
బుద్ధితద్వృత్తయశ్చైవం తప్రాయోవిస్ఫులిఙ్గవత్ ।। ౮౩౪ ।।
ప్రాగప్యనాత్మసంపాతాత్ప్రతీచైవాఽఽప్తమేయకమ్ ।।
జన్మనైవాఖిలం జ్ఞానం ఫలవత్కిమపేక్షతే ।। ౮౩౫ ।।
మాత్రాదివ్యవధానేన యథాఽన్యత్ర మితేః ఫలమ్ ।।
ఫలతోఽవగతేరేవ న తథేహాఽఽత్మదర్శనే ।। ౮౩౬ ।।
ఖపూర్ణ ఎవ సన్కుమ్భో ద్రవ్యైర్నానావిధైర్యుతిమ్ ।।
వియోగం వా యథా గచ్ఛేచ్చైతన్యేద్ధాస్తథా ధియాః ।। ౮౩౭ ।।
తస్మాదావృత్తిపక్షేఽపి స్వతస్తత్సిద్ధితో విధిః ।
నాపూర్వః కశ్చిదత్ర స్యాదత ఎవాపరోఽపి న ।। ౮౩౮ ।।
అశబ్దాద్యాత్మకం సాక్షాన్నిచాయ్యాఽఽత్మానమేకలమ్ ।।
ముచ్యతే మృత్యుతో విద్వానితి నైగమికం వచః ।। ౮౩౯ ।।
ఆత్మన్యవగతే సాక్షాత్ప్రమాణార్థసమాప్తితః ।।
కిమన్యత్స్మృతిసంతానాత్ప్రార్థ్యతే నిష్ప్రమాణకమ్ ।। ౮౪౦ ।।
భవిష్యత్కాలసంవన్ధి ఫలం చేహ న నాకవత్ ।।
తజ్జ్ఞానజన్మకాలత్వాదగ్నిజన్మోత్థకార్యవత్ ।। ౮౪౧ ।।
అవిధిశ్చార్థతః ప్రాప్తేస్తజ్జ్ఞానస్మృతిసంసతతేః ।।
బోధాచ్చ ధ్వస్తసంమోహః స్మృతిం నైవ వ్యపేక్షతే ।। ౮౪౨ ।।
సమ్యగ్జ్ఞానాగ్నినిర్దగ్ధే ప్రత్యఙ్భోహే సవాన్ధవే ।।
యథావస్తుస్మృతిం ముక్త్వా స్మృతిర్నాన్యాఽవశిష్యతే ।। ౮౪౩ ।।
ప్రమాననువిధానాచ్చ న స్మృతిర్బాధికాఽపరా ।।
బాధ్యత్వేనైవ మాబుద్ధేర్నిష్ఠితాఽభూదనాత్మధీః ।। ౮౪౪ ।।
బాధ్యం తమో మితేః కృతస్నం తజ్జం చాప్యతిదుర్వలమ్ ।।
మానం బాధకమేవాఽఽసీత్స్మృతిరప్యనయోస్తథా ।। ౮౪౫ ।।
న స్మృతిర్విస్మృతిర్వేహ సంభావ్యేతాపి కేనచిత్ ।।
సకృద్విభాతో హ్యేవైష రవౌ రాత్ర్యహనీ యథా ।। ౮౪౬ ।।
అనర్థహేతుదాహిత్వాద్యథోక్తాత్మస్మృతేరతః ।।
ఆత్మస్మృతేః స్వతః ప్రాప్తిరితరస్యాస్తు బాధ్యతా ।। ౮౪౭ ।।
నిరోధస్తర్హి పూర్వోక్తాన్మతమర్థాన్తరం యది ।।
తన్త్రాన్తరేషు తస్యాపి కార్యత్వేన శ్రుతత్వతః ।। ౮౪౮ ।।
న, ముక్తిసాధనత్వేన తస్యామధిగమాచ్ఛ్రుతేః ।।
ప్రత్యగ్వోధాత్పరం నాన్యన్ముక్తేరస్తీహ సాధనమ్ ।। ౮౪౯ ।।
అననుష్ఠేయరూపత్వాత్తత్సిద్ధిశ్చాఽఽత్మవోధతః ।।
ప్రత్యగ్జ్ఞానే నిరుధ్యన్తే చిత్తతద్వృత్తయో యతః ।। ౮౫౦ ।।
అభ్యుపేత్యైతదస్మాభిరుచ్యతే సంభవాదితి ।।
సమ్యగ్జ్ఞానాతిరేకేణ న త్వన్యన్ముక్తిసాధనమ్ ।। ౮౫౧ ।।
శ్రుతౌ స్మృతౌ వా సంభావ్యం తాభ్యాం నాన్యస్య మానతా ।।
ప్రత్యాగ్యాథాత్మ్యనిర్ణీతౌ తార్కికోక్తాత్మవస్తువత్ ।। ౮౫౨ ।।
సర్వాకాఙ్క్షైకహేతోశ్చ ప్రత్యగ్విజ్ఞానహానతః ।।
న భావనేహ సంభావ్యా మోహే సత్యేవ సా యతః ।। ౮౫౩ ।।
మానాన్తరానధిగతోక్త్యర్థాధిగమ ఎవ నః ।।
విధిర్యతో నియోగోఽపి నైవ స్యాదనృతన్త్రతః ।। ౮౫౪ ।।
నియోజ్యతద్విషయయోర్యత్ర భేదోఽవసీయతే ।।
విషయః స నియోగస్మ నాఽఽత్మజ్ఞానే త్వభేదతః ।। ౮౫౫ ।।
శబ్దో లిఙాదిశూన్యోఽపి హ్యవిజ్ఞాతార్థబోధకః ।।
విధిర్భవతి సామర్థ్యాజ్జ్ఞాతే హ్యర్థేఽనువాదతా ।। ౮౫౬ ।।
యతో వాచోఽభిధానాని ప్రయుక్తాన్యుపలబ్ధయే ।।
సర్వాణ్యనభిధాయైవ నివర్తన్తేఽవవోధ్య చ ।। ౮౫౭ ।।
ఉదపాది చ యచ్ఛబ్దైర్జ్ఞానమాకారబద్ధియః ।।
స్వతోబుద్ధం తదప్రాప్య నామ్నా సహ నివర్తతే ।। ౮౫౮ ।।
మాహాత్మ్యమేతచ్ఛబ్దస్య యదవిద్యా నిరస్యతి ।।
సుషుప్త ఇవ నిద్రాయా దుర్బలత్వాచ్చ బాధతే ।। ౮౫౯ ।।
దుర్బలత్వాదవిద్యాయా ఆత్మత్వాద్బోధరూపిణః ।।
శబ్దశక్తేరచిన్త్యత్వాద్విద్మస్తం మోహహానతః ।। ౮౬౦ ।।
అగృహీత్వైవ సంబన్ధమభిధానాభిధేయయోః ।।
హిత్వా నిద్రాం ప్రబుధ్యన్తే సుషుప్తే బోధితాః పరైః ।। ౮౬౧ ।।
జాగ్రద్వన్న యతః శబ్దం సుషుప్తే వేత్తి కశ్చన ।।
ధ్వస్తేఽతో జ్ఞానతోఽజ్ఞానే బ్రహ్మాస్మీతి భవేత్ఫలమ్ ।। ౮౬౨ ।।
అవిద్యాఘాతినః శబ్దాద్యాఽహం బ్రహ్మోతి ధీర్భవేత్ ।।
నశ్యత్యవిద్యయా సార్ధం హత్వా రోగమివౌషధమ్ ।। ౮౬౩ ।।
అవశిష్టం స్వతోబుద్ధం శుద్ధం ముక్తమతో భవేత్ ।।
నాతః స్యాద్భావనాపేక్షా నాపి మానాన్తరం ప్రతి ।। ౮౬౪ ।।
క్రియాప్రభేదవిరహాజ్జ్ఞానం వా నిఖిలం తమః ।।
హన్త్యాత్మలాభమాత్రేణ న తదన్యా తమోహ్నుతిః ।। ౮౬౫ ।।
క్రియాతత్ఫలయోర్భేదాన్న భేదః క్రియయోరతః ।।
ప్రత్యగ్ధ్వాన్తమతో జ్ఞానం స్వాత్మలబ్ధ్యైవ హన్తి తత్ ।। ౮౬౬ ।।
నిష్పన్నోఽపి కుఠారాదిః ప్రయోగవిరహాద్యథా ।।
ద్వైధీభావాయ నైవాలం తథా నైవ ప్రమాణధీః ।। ౮౬౭ ।।
అలౌకికత్వాద్వోధ్యస్య స్వతశ్చావగమాత్మనః ।।
బోధ్యే హి లౌకికేఽపేక్షా పరతోఽవగతౌ తథా ।। ౮౬౮ ।।
నద్యాస్తీరే ఫలానీవ ప్రత్యక్షాద్యనపేక్షతః ।।
కిమివేహాన్యమానేషు తవాపేక్షాఽభిధాశ్రుతేః ।। ౮౬౯ ।।
ప్రమాతా చ ప్రమాణం చ ప్రమేయో నిశ్చితిస్తథా ।।
యత్సాంనిధ్యాత్ప్రసిధ్యన్తి తత్సిద్ధౌ కిమపేక్షతే ।। ౮౭౦ ।।
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తేషు ఘటోఽయమితి సంవిదః ।।
వ్యవధానం న చేహాస్తి తద్భావాభావసాక్షితః ।। ౮౭౧ ।।
ఇదమేవమిదం నైవమితి బుద్ధిర్విభాగభాక్ ।।
అనాత్మికాఽఽత్మవత్యత్ర యేనాసౌ కిమపేక్షతే ।। ౮౭౨ ।।
కర్త్రాదివ్యాపృతేః పూర్వమసంకీర్ణముపాధిభిః ।।
అవిక్షిప్తమసంసుప్తం హ్యనుభవన్కిమపేక్షతే ।। ౮౭౩ ।।
ప్రమాణమప్రమాణం చ ప్రమాభాసస్తథైవ చ ।।
కుర్వన్త్యేవ ప్రమాం యత్ర తదసంభావనా కుతః ।। ౮౭౪ ।।
ప్రామాణ్యమేతత్పృష్ఠేన కస్మాన్నాస్త్యభిథాశ్రుతేః ।।
నియోగస్యాపి మానత్వం నానపేక్ష్య ప్రమామిమామ్ ।। ౮౭౫ ।।
పశ్యేదాత్మానమిత్యాది వాక్యం యత్స్యాద్విధాయకమ్ ।।
జ్ఞానకర్తవ్యతాయాం తన్నియోజ్య పురుషం ప్రతి ।। ౮౭౬ ।।
స్వవ్యాపారేఽనపేక్ష్యైవ వస్తువృత్తం వచో యతః ।।
నియుఙ్కే పురుషం తస్మాద్వస్తువృత్తం సుదుర్లభమ్ ।। ౮౭౭ ।।
స్వశక్త్యననురూపం చేత్కార్యం వాక్యశతైరపి ।।
నియుక్తోఽపి న తత్కర్తుమలం శక్యే స హీశ్వరః ।। ౮౭౮ ।।
అభిధాశ్రుతిశ్చేత్తత్సిద్ధౌ వ్యాయచ్ఛేత ప్రయత్నతః ।।
విధివర్త్మానుగామిత్వాన్నార్థస్పృక్సాఽస్వతన్త్రతః ।। ౮౭౯ ।।
స్వమాంసాన్యపి ఖాదన్తి నియోగానతిలఙ్ఘినః ।।
జహత్యపి ప్రియాన్ప్రాణాఞ్శక్యత్వాదేవ నాన్యతః ।। ౮౮౦ ।।
అశక్యే వినియుక్తోఽపి కృష్ణలాఞ్శ్రపయేదితి ।।
సర్వాత్మనాఽప్యసౌ కుర్వన్కుర్యాత్తస్కరకన్దువత్ ।। ౮౮౧ ।।
జ్ఞానస్య వస్తుతన్త్రత్వాన్నోపాసనసముత్థితిః ।।
న చాఽఽవృత్త్యా ప్రమోత్పత్తిం ప్రమాణాని ప్రకుర్వతే ।। ౮౮౨ ।।
నార్థస్పృగ్భావనా చేత్స్యాహ్బ్రహ్మధీజన్మనే న సా ।।
శుక్తికాజ్ఞానసంభూతౌ న స్వభ్యస్తాఽపి రూప్యధీః ।। ౮౮౩ ।।
ద్రష్టవ్యశ్చేద్భవేదాత్మా స్యాన్నియోగస్తథాఽఽత్మని ।।
నిషేధాద్దర్శనస్యేహ న నియోగోఽస్త్యతః పరే ।। ౮౮౪ ।।
మనుతే యన్న మనసా మతం యేన మనః సదా ।।
బ్రహ్మ విద్ధి తదేవ త్వం న త్విదం యదుపాసతే ।। ౮౮౫ ।।
శుఙ్గగ్రాహికయా శ్రుత్యా బ్రహ్మతాఽపోదితా స్ఫుటమ్ ।।
ఉపాస్యత్వైకదోషేణ నియోగోఽతోఽత్ర నేష్యతే ।। ౮౮౬ ।।
జ్ఞాతాజ్ఞాతాపనిహుత్యా జ్ఞాతృభావాదిసాక్షిణః ।।
బ్రహ్మ విద్ధి తదేవేతి బ్రహ్మతా చ సమర్పితా ।। ౮౮౭ ।।
వాక్యార్థజ్ఞానకాలే యః పదార్థో నైవ విద్యతే ।।
కర్తవ్యః కారకాపేక్షో విధేయః స న సంశయః ।। ౮౮౮ ।।
విపరీతస్తతో యస్తు వాక్యాదేవ చ గమ్యతే ।।
నిత్యోఽకర్మప్రయుక్తః స న విధేయః కథంచన ।। ౮౮౯ ।।
యథావస్తు హి యా బుద్ధిః సమ్యగ్జ్ఞానం తదేవ నః ।।
పౌరుషాయాసమాత్రోత్థమజ్ఞానం రజతాదివత్ ।। ౮౯౦ ।।
వస్తుమాత్రానురోధిత్వాత్సమ్యగ్జ్ఞానస్య దుష్కరమ్ ।।
నియోగానుప్రవేశేన వస్తుతత్త్వావబోధనమ్ ।। ౮౯౧ ।।
అభిధేయం న యద్వస్తుప్రత్యయశ్చ న ఢౌకతే ।।
నియుక్తోఽపి నియోగేన తాదృఙ్నైవేక్షితుం క్షమః ।। ౮౯౨ ।।
అపి మానాన్తరప్రాప్తం వస్తువోధం నివర్తయేత్ ।।
నియోగార్థానురోధేన యది వస్త్వవబోధ్యతే ।। ౮౯౩ ।।
మానాన్తరోత్థవిజ్ఞానప్రాప్తాబేవ నియుజ్యతే ।।
నియోగాదేవ తద్బుద్ధౌ నియోగత్వం భవేద్యతః ।। ౮౯౪ ।।
భావ్యతేఽసన్నపీహార్థస్తస్యాన్యత్ర ప్రసిద్ధితః ।।
బ్రహ్మణస్త్వప్రసిద్ధత్వాత్క్రియతేఽసూత్రకః పటః ।। ౮౯౫ ।।
క్రియతేఽలౌకికోఽప్యర్థః పదార్థాన్వయరూపతః ।।
అవార్క్యాథాత్మకం బ్రహ్మ తేనాదో దుష్కరం మతమ్ ।। ౮౯౬ ।।
అవాక్యార్థాత్మకం బ్రహ్మ కుతోఽజ్ఞాయీతి కథ్యతామ్ ।।
వాక్యాతిరేకి తన్మానం నాన్యత్కించిత్త్వయేష్యతే ।। ౮౯౭ ।।
అథాన్యదపి తన్మానం భవతాఽభ్యుపగమ్యతే ।।
తావతైవ కృతార్థత్వాద్వ్యర్థం ధ్యానాదిచేష్టితమ్ ।। ౮౯౮ ।।
నిదిధ్యాసనశబ్దేన సమ్యగ్జ్ఞానం వివక్షితమ్ ।।
ఉక్తానువచనే తస్య విజ్ఞానేనేతినిర్ణయాత్ ।। ౮౯౯ ।।
బ్రహ్మ సంసర్గరూపం చేద్వాక్యాదధ్యవసీయతే ।।
తావన్మాత్రప్రమాణత్వాత్తాదృగేవాస్తు తన్మితేః ।। ౯౦౦ ।।
యాదృక్తద్గమ్యతే మానాత్తత్తాదృఙ్నేతి గీఃకుతః ।।
అమానాత్కల్ప్యతే యాదృక్తత్తథైవేతి సాహసమ్ ।। ౯౦౧ ।।
ఘటాకాశో మహాకాశ ఎవమాద్యుక్తితోఽపి నః ।।
అసంసృష్టార్థబోధః స్యాద్యథైవం సదసీత్యతః ।। ౯౦౨ ।।
విజ్ఞాయ ప్రజ్ఞామిత్యస్య న చార్థోఽయం వివక్షితః ।।
యథా తథాఽతియత్నేన తత్రైవైతత్ప్రవక్ష్యతే ।। ౯౦౩ ।।
స్వరూపానూక్తిమాత్రత్వాదప్రామాణ్యం మతం యది ।।
తత్త్వమస్యాదివాక్యానాం సోఽరోదీదితివాక్యవత్ ।। ౯౦౪ ।।
ప్రామాణ్యహేతుసద్భావాన్నాప్రామాణ్యమిహేష్యతే ।।
ఫలవన్నిశ్చితజ్ఞానజన్మ ప్రామాణ్యకారణమ్ ।। ౯౦౫ ।।
తాదృగ్యత్రాస్తి తన్మానం, నాస్తి యత్ర న నన్మితిః ।।
తత్త్వమస్యాదివాక్యార్థశ్రవణానన్తరం న కిమ్ ।। ౯౦౬ ।।
ఫలవన్నిశ్చితజ్ఞానజన్మ సాక్షాత్సమీక్ష్యతే ।।
తస్మిన్సత్యప్రమాణత్వం కిమివేహోచ్యతే త్వయా ।। ౯౦౭ ।।
సోఽరోదీదితి వాక్యేభ్యో నిశ్చితం ఫలవచ్చ కిమ్ ।।
జాయతే యది విజ్ఞానం ప్రామాణ్యం కేన వార్యతే ।। ౯౦౮ ।।
అథ నైతదమానత్వం కామమస్తు న వార్యతే ।।
ఫలవన్నిశ్చితజ్ఞానజనకస్య కిమాగతమ్ ।। ౯౦౯ ।।
అథైతస్యాప్రమాణత్వం మానత్వం కేతి భణ్యతామ్ ।।
యత్రాప్యభీష్టం మానత్వం తత్రాప్యేత్యప్రమాణతా ।। ౯౧౦ ।।
నరప్రవృత్తిసద్భావాన్నను తస్య ప్రమాణతా ।।
జ్యోతిష్టోమాదివాక్యస్య బ్రహ్మాస్మీత్యత్ర తన్న తు ।। ౯౧౧ ।।
ప్రామాణ్యహేతుసద్భావాన్నైతత్సాధ్వభిధీయతే ।।
హేతుశ్చాభిహితోఽస్మాభిః ప్రవృత్తిర్న తు కారణమ్ ।। ౯౧౨ ।।
అలంకారోఽయమస్మాకం యదశేషప్రవర్తన -
వీజప్రధ్వంసకృజ్జ్ఞానఫలవజ్జన్మకారితా ।। ౯౧౩ ।।
యథోక్తేన విచారేణ విధిత్రయనిషేధనమ్ ।।
కృతం తన్నిత్యసంప్రాప్తిహేతూక్త్యాఽనవశేషతః ।। ౯౧౪ ।।
తమేవేతి చ వాక్యస్య విధ్యసంభవమబ్రువమ్ ।।
స్వరసేనైవ సంప్రాప్తేస్తథాఽఽత్మోపాసనస్య చ ।। ౯౧౫ ।।
ఆత్మానమనుపాస్యేహ నానాత్మానం జనోఽపి హి ।।
ఉపాస్తే తేన తత్ప్రాప్తిర్నిత్యైవేత్యభిధీయతే ।। ౯౧౬ ।।
అహంప్రత్యయగమ్యత్వే హ్యభ్యుపేతేఽపి చాఽఽత్మనః ।।
అనాత్మప్రత్యయోత్పత్తిరహంప్రత్యయపూర్వికా ।। ౯౧౭ ।।
ఆత్మాఽఽత్మానం సదోపాస్తే తత్ప్రత్యయసమన్వయాత్ ।।
నిఃశేషానాత్మబుద్ధీనాం నిత్యప్రాప్తముపాసనమ్ ।। ౯౧౮ ।।
విజ్ఞానకారణత్వేఽపి హ్యభ్యుపేతేఽన్తరాత్మనః ।।
నిత్యోపాసనసంప్రాప్తిస్తజ్జ్ఞానానాం తదన్వయాత్ ।। ౯౧౯ ।।
అభ్యుపేతేఽపి చ విధౌ న ప్రవృత్తిరిహేష్యతే ।।
సర్వమాత్మేతి సందృష్టే న ప్రవృత్తిరహేతుతః ।। ౯౨౦ ।।
నియమార్థో విధిరమితి భాష్యకృతో వచః ।।
అభ్యుపేత్యాపి వక్ష్యమీత్యేవమేతత్సమఞ్జసమ్ ।। ౯౨౧ ।।
న కశ్చిదపి సంభావ్యో యథోక్తాన్యాయగౌరవాత్ ।।
విధిర్యతోఽభ్యుపగమాన్నియమోక్తిరియం తతః ।। ౯౨౨ ।।
దర్శనం క్రియమాణం హి కర్మాఽఽశ్రిత్య ప్రసిధ్యతి ।।
ఆత్మాఽనాత్మా చ తత్కర్మ తదన్యస్యాప్రసిద్ధితః ।। ౯౨౩ ।।
యథా తణ్డులనిష్పత్తిరవఘాతాద్యపేక్షయా ।।
సిధ్యేద్దర్శననిష్పత్తిస్తద్వదాత్మాద్యపేక్షయా ।। ౯౨౪ ।।
అవఘాతస్య పాక్షిక్యాం ప్రాప్తౌ యద్వన్నియమ్యతే ।।
అవహన్యాదితి తథా హ్యాత్మోపాస్తిర్నియమ్యతే ।। ౯౨౫ ।।
అనాత్మోపాసనప్రాప్తౌ ధ్యాయేదాత్మానమిత్యతః।।
అనాత్మోపాస్తేః సామర్థ్యాన్నివృత్తిర్న తు శబ్దతః ।। ౯౨౬ ।।
యద్యాత్మోపాసనాప్రాప్తిః కచిత్సంభావ్యతేఽఞ్జసా ।।
అవఘాతాదివత్కామం నియమోఽస్తు తథా సతి ।। ౯౨౭ ।।
ప్రత్యగర్థమనాలిఙ్గ్య న పరాగ్వర్తి కించన ।।
విజ్ఞానం జాయతే యస్మాదాత్మోపాస్తిః సదా తతః ।। ౯౨౮ ।।
ప్రాగప్యనాత్మసంబన్ధాజ్జన్మనైవాఽఽత్మకర్మకమ్ ।।
విజ్ఞానం నిఖిలం యస్మాన్నిత్యప్రాప్తిరతో భవేత్ ।। ౯౨౯ ।।
ఉపాస్యార్థాతిరేకేణ న చోపాసనకృద్ధిరుక్ ।।
సంభావ్యో నియమవిధిరతో నాఽఽత్మన్యభేదతః ।। ౯౩౦ ।।
ఉక్తం చ న్యాయమాపేక్ష్య నియమోఽత్యన్తదుర్లభః ।।
విధేర్దౌర్బల్యసిద్ధ్యర్థమతో భాష్యకృదుక్తవాన్ ।। ౯౩౧ ।।
ముక్తేష్వాదివదిత్యాది యచ్చ కించిత్సమీరితమ్ ।।
తస్యాప్యసంభవః స్పష్ట ఉపరిష్టాత్ప్రవక్ష్యతే ।। ౯౩౨ ।।
అనాత్మోపాసనమిదమితిశబ్దప్రయోగతః ।।
ప్రియమిత్యాదౌ దృష్టత్వాదప్రియోపాసనం గుణాత్ ।। ౯౩౩ ।।
ఆత్మైకగుణవత్త్వేన న త్వత్రాఽఽత్మైవ చిన్త్యతే ।।
ఆత్మోపాస్యత్వవాక్యాచ్చ వైలక్షణ్యం శ్రుతేర్భవేత్ ।। ౯౩౪ ।।
ఆత్మానమితికర్మోక్తేర్వైలక్ష్యణ్యమితిః స్ఫుటమ్‌ ।।
ఆత్మోపాస్తినిషేధాచ్చ న పశ్యన్తీతి వాక్యతః ।। ౯౩౫ ।।
నాఽఽత్మోపాస్యత్వావగమాద్వాక్యశేషే భవేదిదమ్ ।।
పదనీయాన్తరతరం ప్రియమిత్యాదిశేషతః ।। ౯౩౬ ।।
ఆత్మానం ప్రియమిత్యేతద్వాక్యశేషేఽవగమ్యతే ।।
తస్మాదాత్మైవోపాస్యః స్యాన్నానాత్మోపాస్య ఇష్యతే ।। ౯౩౭ ।।
అకృత్స్నత్వాన్నిషేధశ్చ న త్వాత్మోపాసనస్య సః ।।
శబ్దజ్ఞానాతివర్తిత్వఖ్యాపనాయేతిశబ్దనమ్ ।। ౯౩౮ ।।
యతో వాచో నివర్తన్తే నేతి నేత్యాదికం తథా ।।
ఎవం సత్యర్థవత్సర్వమన్యథా తదనర్థకమ్ ।। ౯౩౯ ।।
అనాత్మార్థాపనుత్యర్థమాత్మానమితి శబ్ద్యతే ।।
నాతో వాక్యాన్తరం తత్స్యాద్యథోక్తార్థానువాదతః ।। ౯౪౦ ।।
ఆత్మేత్యేషోపాసీతేతి హేతురత్రోపదిశ్యతే ।।
అకార్త్స్న్యదోషహానాయ ప్రతీచః కృత్స్నతోచ్యతే ।। ౯౪౧ ।।
ఆత్మనోఽనవశేషేణ సంబన్ధోఽనాత్మవస్తునా ।।
రజ్జుసర్పాదివన్నాతః ప్రతీచః శిష్యతే పరాఙ్ ।। ౯౪౨ ।।
సర్వమజ్ఞాతమేవ స్యాద్యస్మిన్నజ్ఞాత ఆత్మని ।।
జ్ఞాతే జ్ఞాతం చ కృత్స్నోఽసౌ తావత్త్వాత్సర్వవస్తునః ।। ౯౪౩ ।।
యుక్త్యా నిరూప్యమాణస్య హ్వాత్మా తత్త్వమనాత్మనః ।।
ప్రత్యాఖ్యాతః స చేత్తేన కానాత్మా సిధ్యతామయమ్ ।। ౯౪౪ ।।
అనాత్మతత్తవమన్వేతి హ్యాత్మాఽసఙ్గోఽగుణోఽద్వయః ।।
స్వతః సిద్ధౌ న చేత్సిధ్యేత్కిమన్యద్భేషజం తతః ।। ౯౪౫ ।।
జ్ఞాతాయాం స్రజి తన్మోహకల్పితానాం యథైకతా ।।
ప్రతీచ్యేవం తదజ్ఞానక్లృప్తానామేకతేష్యతే ।। ౯౪౬ ।।
ఆత్మశబ్దాభిధేయేఽర్థే ప్రత్యక్సామాన్యరూపకే ।।
అన్తర్భవన్తి నిఖిలా విశేషా ఇతి కేచన ।। ౯౪౭ ।।
సామాన్యేన సమస్తం తద్విశేషైర్వ్యస్తమేవ చ ।।
కృత్స్నమేవం పరం బ్రహ్మ సదోపాసీత యత్నతః ।। ౯౪౮ ।।
అవస్థావదవస్థాభిః కచిత్కార్త్స్న్యం ప్రచక్షతే ।।
కార్యకారణరూపేణ కచిద్వ్యాచక్షతే తథా ।। ౯౪౯ ।।
భాగభాగివిభాగేన నాభినేమ్యరవత్తథా ।।
వ్యాచక్షతే మహాత్మానః సంప్రదాయబలాత్కిల ।। ౯౫౦ ।।
అక్షరాణామతాత్పర్యాద్యుక్తితశ్చాప్యసంభవాత్ ।।
ప్రతిపత్తుం వయం తాదృక్శక్రుమో నాఞ్చసా పరమ్ ।। ౯౫౧ ।।
అజ్ఞాతం జగదజ్ఞాతే జ్ఞాతే జ్ఞాతం చ యత్ర తత్ ।।
తద్బ్రహ్మైవంవిధం కృత్స్నం న గోవృక్షాదివన్మతమ్ ।। ౯౫౨ ।।
సామాన్యాని విశేషాశ్చ వ్యావర్తన్తే పరస్పరమ్ ।।
ప్రాణాదివదతః కార్త్స్న్యం న తేషాం యుక్తిమద్భవేత్ ।। ౯౫౩ ।।
తదానన్త్యాచ్చ తద్వోధో నేశ్వరేణాపి కార్త్స్న్యతః ।।
క్రమశోఽక్రమశో వాఽపి శక్యః కుతం కదాచన ।। ౯౫౪ ।।
తాదాత్మ్యభావనాయాం తు పుంసాం సంభావనాఽపి న ।।
శక్యా సునిపుణేనాపి కర్తుం తద్వ్యాపృతిః కుతః ।। ౯౫౫ ।।
గఙ్గావతారవన్నాపి వహూపాసితృకర్మతా ।।
భావనోపచయాభావాదేకైకస్మింస్తథా సతి ।। ౯౫౬ ।।
దేవో భూత్వైతి విబుధాన్భావనోపచయాన్నరః ।।
ఇతి సర్వపదార్థేషు పుంసోఽశక్యా విధిత్సితమ్ ।। ౯౫౭ ।।
యజ్జ్ఞాతమపి కార్త్స్న్యేన తత్తదన్యచ్చ నాఞ్జసా ।।
జ్ఞానేన జ్ఞాయతే తాదృక్కృత్స్నం కథమిహోచ్యతే ।। ౯౫౮ ।।
పరాగ్వస్తు విరోధిత్వాత్ప్రత్యగ్బుద్ధ్యా న గమ్యతే ।।
పరాఞ్చీత్యపి హేతూక్తేర్నాతః పిణ్డాదికృత్స్నధీః ।। ౯౫౯ ।।
తథాఽఽత్మని చ విజ్ఞాతే సర్వం జ్ఞాతం భవేదితి ।।
యేనాశ్రుతం శ్రుతమితి కస్మిన్న్వితి తథా పరమ్ ।। ౯౬౦ ।।
ఆత్మసామ్యగ్రహేఽప్యాత్మభేదమాత్రగృహీతితః ।।
నైవానాత్మార్థసామాన్యవిశేషాణాం గ్రహో భవేత్ ।। ౯౬౧ ।।
సమస్తవ్యస్తతాదృష్టావేవమాది సుదుర్ఘటమ్ ।।
అపూర్వానపరానన్తరావాహ్యోక్తిశ్చ దుఃస్థితా ।। ౯౬౨ ।।
పరాక్ప్రమేయమానానాం ప్రత్యగర్థధియోదితః ।।
బాధోఽతోఽసాధ్వభిహితం సమస్తవ్యస్తతాం ప్రతి ।। ౯౬౩ ।।
తథోపాస్యస్య బ్రహ్మత్వే శ్రుత్యా సాక్షాన్నిరాకృతే ।।
నేదం యదిదమిత్యేవం సమస్తవ్యస్తతా కుతః ।। ౯౬౪ ।।
స్థూలాద్యశేషాపహ్నుత్యా చాక్షరే ప్రత్యగాత్మని ।।
కారణాన్తస్య జగత ఓతప్రోతోక్తితస్తథా ।। ౯౬౫ ।।
న చ ప్రత్యగ్ధియా ద్రష్టుం పరాగ్వస్తివహ శక్యతే ।।
సమస్తవ్యస్తతైవం చ న మానాదుపపద్యతే ।। ౯౬౬ ।।
మానభూమేశ్చ వ్యుత్థాప్య తథా విదితభూమితః ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రస్య బ్రహ్మోక్తేః సమస్తవ్యస్తతా కుతః ।। ౯౬౭ ।।
న సమస్తం న చ వ్యస్తం నోభయం ప్రత్యగాత్మని ।।
ప్రత్యక్ప్రవణయా బుద్ధ్యా వీక్ష్యతాం యది శక్యతే ।। ౯౬౮ ।।
కస్మాత్పునరిదం త్యక్త్వా దృష్టాదృష్టార్థసాధనమ్ ।।
ఆత్మేత్యేవోపాసీతేతి మహాన్యత్నః శ్రుతేరిహ ।। ౯౬౯ ।।
పదనీయమిదం యస్మాదనాత్మభ్యః పరం పదమ్ ।।
సర్వజ్ఞేయపుమర్థానాం ప్రత్యగ్జ్ఞానే సమాప్తితః ।। ౯౭౦ ।।
న హి ప్రతీచి విజ్ఞాతే కశ్చిదప్యవశిష్యతే ।।
జ్ఞేయోఽర్థః పురుషార్థో వా పదనీయమతో భవేత్ ।। ౯౭౧ ।।
అనాత్మార్థే తు విజ్ఞాతే స్వాధ్యస్తాహిప్రబోధవత్ ।।
న కించిత్స్యాత్పరిజ్ఞాతం నానాత్మాఽతః ప్రమిత్సితః ।। ౯౭౨ ।।
అస్యేతి శైషికీ షష్ఠీ కృత్స్నసంగత్యపేక్షయా ।।
ప్రతీచా వ్యతిరేకీ సన్నానాత్మా హ్యేతి సంగతిమ్ ।। ౯౭౩ ।।
నర్తే విభాగం సంబన్ధః ప్రతీచాఽనాత్మనోఽస్తి హి ।।
ప్రత్యగర్థోఽవిభాగాత్మా నాతః సంగచ్ఛతే ద్వయమ్ ।। ౯౭౪ ।।
అతో దుఃస్థితసిద్ధ్యేతత్పరాగ్వస్త్వన్తరాత్మని ।।
తావన్మాత్రైకయాథాత్మ్యాద్బుద్ధ్యాదే రజ్జుసర్పవత్ ।। ౯౭౫ ।।
పరాక్తయైష జ్ఞాతోఽపి ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యహేతుతః ।।
అనాత్మాఽజ్ఞాత ఎవ స్యాచ్ఛుక్తికారూప్యబోధవత్ ।। ౯౭౬ ।।
నిర్ధారణే వా షష్ఠీయం జ్ఞేయార్థస్యావధారణాత్ ।।
ప్రతీచో హ్యనధిగతాన్నాన్యోఽనధిగతో యతః ।। ౯౭౭ ।।
జ్ఞాతోఽపి తద్వదేవాస్మాన్నాఽఽత్మనో విద్యతే పరః ।।
ప్రత్యగజ్ఞానహేతుత్వాత్తదన్యస్యేహ వస్తునః ।। ౯౭౮ ।।
అనాత్మనోఽస్య సర్వస్య వ్యాకృతావ్యాకృతాత్మనః ।।
యస్మాదాత్మా పరం తత్త్వం పదనీయమతో భవేత్ ।। ౯౭౯ ।।
ఖణ్డాదౌ గోత్వవద్యస్మాత్ప్రత్యగ్దృష్ట్యాఽన్తరాత్మని ।।
సమీక్ష్యతే హిరుఙ్గనాపి తేనాసావాత్మతత్త్వకః ।। ౯౮౦ ।।
జ్ఞేయ ఆత్మైవ నానాత్మా పదనీయత్వకారణాత్ ।।
నన్వన్యజ్ఞానే నాన్యస్య కచిదస్త్యవబుద్ధతా ।। ౯౮౧ ।।
సత్యమేవం భవేదేతద్యద్యాత్మాఽప్యన్య ఇష్యతే ।।
ఆత్మాఽసావన్య ఇతి చ నానున్మత్తస్య గీరియమ్ ।। ౯౮౨ ।।
అనేనేతి తృతీయేయమిత్థంభూతార్థలక్షణ ।।
ఇదంధీశబ్దగమ్యస్య ప్రత్యఙ్భాత్రసతత్త్వతః ।। ౯౮౩ ।।
ఘటో నాస్తీతి కోఽన్వస్మాన్మానాదర్థః ప్రతీయతే ।।
సంవిత్తావదశేషేభ్యః ప్రమాణేభ్యోఽవసీయతే ।। ౯౮౪ ।।
న సంవిదః పృథక్త్వేన నాపి సంవిది తద్ధియా ।।
అనాత్మవస్తూత్ప్రక్ష్యం స్యాద్యథా సంవిదియం స్వతః ।। ౯౮౫ ।।
ఉపలబ్ధోఽస్తి సన్కుమ్భో లమ్బోష్ఠో దేశకాలవాన్ ।।
పూర్వపూర్వాతిరేకేణ నోత్తరార్థోఽనుభూయతే ।। ౯౮౬ ।।
కర్త్రాదివ్యాపృతేః పూర్వం సంవిత్స్వాత్మన్యవస్థితేః ।।
అవిభాగాదనాఖ్యేయా తదుద్భూత్య ఫలాయతే ।। ౯౮౭ ।।
అక్రియేఽపి యథా వ్యోమ్ని ద్యుత్పత్తిస్థితిహానిభిః ।।
జగన్ననర్తి మయ్యేవం సదసద్విశ్వరూపభృత్ ।। ౯౮౮ ।।
నఞ్ఘటార్థావపహ్నుత్య సంవిత్సద్రూపమాత్రయా ।।
అవగత్యాత్మనా సత్త్వం సర్వదృక్స్యాదవిక్రియః ।। ౯౮౯ ।।
దిగ్విభాగోఽవిభాగేఽపి వ్యోమ్ని యద్వత్ప్రకల్పితః ।।
ప్రధ్వస్తాశేషభేదేఽపి మయి భిన్నధియస్తథా ।। ౯౯౦ ।।
కథం పునరబోధోత్థక్లృప్తోపాయేన నత్పరమ్ ।।
గమ్యతే సత్యమిత్యస్య పరిహృత్యై పరం వచః ।। ౯౯౧ ।।
పరమార్థాత్మనాఽసత్యం పదం తదపి బోధకమ్ ।।
స్వార్థస్యైవముపాయత్వమసత్యస్యాఽఽత్మనీక్ష్యతామ్ ।। ౯౯౨ ।।
ఉపాయసత్యతాం ముక్త్వా నాన్యాదృశ్యుపయుజ్యతే ।।
సత్యతాఽత్ర హ్యుపాయానాముపేయే కిం తయేష్యతే ।। ౯౯౩ ।।
గవాదిఖురిబిమ్వో వా పదమిత్యుపదిశ్యతే ।।
అనన్వితార్థసిద్ధ్యర్థం దృష్టాన్తోఽయం తథా సతి ।। ౯౯౪ ।।
గవాదిబోధనిర్వృత్తిః పదతజ్జ్ఞానహేతుతః ।।
అనన్వితపదజ్ఞానగోపిణ్డైకావసాయినీ ।। ౯౯౫ ।।
యథైవం నామరూపాదిప్రపఞ్చోపాయహేతుతః ।।
అప్రపఞ్చాత్మకే భూమ్ని ప్రత్యగ్బోధః ప్రజాయతే ।। ౯౯౬ ।।
ప్రమాణభూమావైకాత్మ్యం విరోధాన్న ప్రతీయతే ।।
తమోన్వయాప్రమేయత్వాత్తదభావేఽపి నేక్ష్యతే ।। ౯౯౭ ।।
న హి వస్త్వాత్మనైవాఽఽత్మమోహాద్యుచ్ఛిత్తయే కచిత్ ।।
ప్రమాణనిరపేక్షం సద్వస్త్వలం స్వప్రసిద్ధయే ।। ౯౯౮ ।।
సంసారానవతారః స్యాన్మానవైఫల్యమేవ చ ।।
ఇత్యేతస్యేహ చోద్యస్య పరిహారాయ చోత్తరమ్ ।। ౯౯౯ ।।
యథా గవాత్మనా సాక్షాద్గాం విన్దేద్గోపదానుగః ।।
ప్రత్యక్చైతన్యసృత్యైవం విన్దేత్తత్పరమం పదమ్ ।। ౧౦౦౦ ।।
ప్రత్యక్తయా యదాభాతి హ్యాగమాపాయిసాక్షితః ।।
దేహేన్ద్రియమనోధీషు చైతన్యాభాసరూపకమ్ ।। ౧౦౦౧ ।।
జడేష్వేకమనేకేషు కూటస్థం క్షణభఙ్గిషు ।।
అనాత్మసు తథా చాఽఽత్మా సంహతేష్వప్యసంహతః ।। ౧౦౦౨ ।।
తస్యావాక్యార్థరూపస్య పదమేతత్ప్రచక్షతే ।।
పద్యతేఽనేన తద్యస్మాత్తేనేదం పదముచ్యతే ।। ౧౦౦౩ ।।
స్వమహిమ్నైవ చేత్సిధ్యేదుపాయః పరమార్థవత్ ।।
స్వతః సిద్ధేర్న మిథ్యాత్వం తస్య స్యాత్పరమార్థవత్ ।। ౧౦౦౪ ।।
పరమార్థాదభిన్నశ్చేన్నితరామమృషాత్మతా ।।
ఇత్యాది పూర్వముక్తం యదనుసంధేయమత్ర తత్ ।। ౧౦౦౫ ।।
న సామాన్యం విశేషో వా యథైకాత్మ్యేఽవగమ్యతే ।।
ఉక్తమప్యుత్తరత్రైతదసంతోషాత్ప్రవక్ష్యతే ।। ౧౦౦౬ ।।
ప్రత్యగాత్మని విజ్ఞాతే నాజ్ఞాతమవశిష్యతే ।।
అనేన హ్యేతదిత్యుక్త్యా తత్పూర్వముపవర్ణితమ్ ।। ౧౦౦౭ ।।
నిఃశేషపురుషార్థాప్తిర్దుఃఖహానిస్తు తత్ఫలమ్ ।।
యథా హేత్యుచ్యతే శ్రుత్యా సాధనాభిన్నమాత్మనః ।। ౧౦౦౮ ।।
నను ప్రతీచి విదితే తదన్యద్విదితం భవేత్ ।।
జ్ఞానార్థే ప్రకృతే కస్మాల్లాభార్థేనోపసంహృతిః ।। ౧౦౦౯ ।।
జ్ఞానలాభార్థయోర్యస్మాదేకార్థత్వం వివక్షితమ్ ।।
అవిద్యాధ్వంసమాత్రత్వాత్తేనాత్రాస్త్వవిరుద్ధతా ।। ౧౦౧౦ ।।
నిత్యలబ్ధైకరూపస్య నాలాభోఽజ్ఞానతోఽన్యతః ।।
యథైవం తస్య లాభోఽపి తజ్జ్ఞానాన్నాన్యతో భవేత్ ।। ౧౦౧౧ ।।
ఆత్మతా బ్రహ్మణో లాభో బ్రహ్మతాఽప్యాత్మనః ఫలమ్ ।।
వ్యావర్త్యభేదాత్తద్భిత్తేరేకం వస్తు ద్విరుచ్యతే ।। ౧౦౧౨ ।।
బ్రహ్మతా నాఽఽత్మనోఽన్యత్ర నాఽఽత్మతా బ్రహ్మణోఽన్యతః ।।
యత ఎవమతోఽభేదో జ్ఞానలాభార్థయోరిహ ।। ౧౦౧౩ ।।
లబ్ధృలబ్ధవ్యయోర్భేదో యత్రావిద్యోత్థభూమిషు ।।
ఫలభేదః క్రియాభేదాత్తత్ర భిన్నార్థతా తయోః । ౧౦౧౪ ।।
ఆప్తాశేషపుమర్థోఽపి ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యమోహతః ।।
అసర్వజ్ఞో భవేదాత్మా తథాఽనాప్తార్థ ఎవ చ ।। ౧౦౧౫ ।।
తత్రాఽఽత్మా లబ్ధాఽవిద్వాన్స్యాల్లబ్ధవ్యం చ క్రియాఫలమ్ ।।
ఉత్పత్త్యాద్యన్తరాయం సత్కారకోపాత్తిపూర్వకమ్ ।। ౧౦౧౬ ।।
తాదృగ్లబ్ధోఽప్యలబ్ధః స్యాదవిద్యామాత్రహేతుతః ।।
ఆద్యన్తయోరభావాచ్చ స్వప్నపుత్రాదిలాభవత్ ।। ౧౦౧౭ ।।
విపరీతస్వభావోఽత ఆత్మలాభః స్వతః సదా ।।
అజ్ఞానహేతోరన్యాదృక్స చ జ్ఞానాన్నివర్తతే ।। ౧౦౧౮ ।।
ఆరభ్య సర్వం వేదేతి జ్ఞానార్థేనోపసంహృతిమ్ ।।
అతోఽనువిన్దేదిత్యాహ లాభార్థేనైవ తత్ఫలే ।। ౧౦౧౯ ।।
అప్రఖ్యాతో యథైవాఽఽత్మా వ్యాకృతే ఖ్యాతిమేయివాన్ ।।
ఎవం తదవబోధాన్నా ఖ్యాతిమేత్యవినశ్వరీమ్ ।। ౧౦౨౦ ।।
సంహతిశ్చక్షురాదీనాం శ్లోకశబ్దేన భణ్యతే ।।
యథాఽఽత్మా సంహతిం ప్రాపద్వ్యాకృతః కరణాదిభిః ।। ౧౦౨౧ ।।
ఎవం విద్వానవాప్నోతి పుత్రామాత్యాదిసంహతిమ్ ।।
ఉక్తజ్ఞానప్రవృత్త్యర్థమర్థవాదోఽయమిష్యతే ।। ౧౦౨౨ ।।
నిరేషణానాం నేదృగ్ధి సంసారం ప్రజిహాసతామ్ ।।
ఫలం యుక్తం ప్రవృత్త్యఙ్గమర్థవాదో భవేదతః ।। ౧౦౨౩ ।।
కీర్తి చైకాత్మ్యవిజ్ఞానం శ్లోకం చైకాత్మ్యసంగతిమ్ ।।
యథోక్తవస్తువేద్యేతత్ఫలమాప్నోత్యభీప్సితమ్ ।। ౧౦౨౪ ।।
అవ్యాకృతవ్యాకరణం ప్రత్యగ్దర్శనసిద్ధయే ।।
తదన్తరాయస్తత్సక్తిస్తన్నివృత్తౌ పరా శ్రుతిః ।। ౧౦౨౫ ।।
శబ్దాదిబడిశాకృష్టచేతసః ప్రత్యగీక్షణే ।।
న సామర్థ్యం యతస్తేభ్యో వ్యావృత్త్యర్థం పరా శ్రుతిః ।। ౧౦౨౬ ।।
హేత్వన్తరోపదేశో వా పదనీయత్వ ఆత్మనః ।।
తదేతదితిశాస్రేణ భణ్యతే తద్వుభుత్సవే ।। ౧౦౨౭ ।।
సాంఖ్యముక్తినివృత్త్యర్థమథవాఽస్తూత్తరా శ్రుతిః ।।
ప్రేయోగిరాఽఽత్మనో యస్మాన్నిష్ఠాఽఽనన్దస్య భణ్యతే ।। ౧౦౨౮ ।।
పుత్రాత్ప్రేయ ఇదం తత్త్వం విత్తాత్ప్రియతరం తథా ।।
పుత్రో విత్తం చ లోకేఽపి ప్రసిద్ధం ప్రియరూపతః ।। ౧౦౨౯ ।।
ఈయసుంస్తమవర్థే స్యాత్పుత్రాదీనాం బహుత్వతః ।।
ఛాన్దసత్వాత్ప్రియతమస్తథాఽఽత్మా సంభవత్యపి ।। ౧౦౩౦ ।।
విత్తాత్పుత్రః ప్రియః పుత్రాత్పిణ్డః పిణ్డాత్తథేన్ద్రియమ్ ।।
ఇన్ద్రియేభ్యః ప్రియః ప్రాణ ఆత్మా ప్రియతమస్తతః ।। ౧౦౩౧ ।।
విత్తం ద్వివిధమప్యత్ర విత్తశబ్దేన గృహ్యతే ।।
దేవలోకః ఫలం యస్మాద్దేవస్యాపి న తత్పదమ్ ।। ౧౦౩౨ ।।
ప్రీతిసాధనహేతుత్వాత్ప్రాణాదౌ ప్రీతిరిష్యతే ।।
బన్ధకీప్రీతివన్ముఖ్యా నైవానాత్మసు యుజ్యతే ।। ౧౦౩౩ ।।
వ్యాధ్యాద్యుపప్లుతో యస్మాద్వక్తి నిర్విణ్ణమానసః ।।
అద్యైవ మరణం శ్రేయో మమ దుఃఖార్దితాత్మనః ।। ౧౦౩౪ ।।
ప్రతీచి నిర్నిమిత్తైవ సర్వావస్థాస్వపీష్యతే ।।
ప్రీతిరగ్న్యుష్ణవత్తస్మాదాత్మా ప్రేయామననాత్మనః ।। ౧౦౩౫ ।।
త్రైగుణ్యాత్సర్వభావానాం మోహదుఃఖసుఖాత్మతా ।।
స్వత ఎవ త్వనధ్యస్తా హ్యేవం కేచిత్ప్రచక్షతే ।। ౧౦౩౬ ।।
తత్తు నైవం యతః సత్త్వం మోహాదిత్రయకృద్ధియః ।।
భానూదయం ప్రపశ్యామశ్చోరదృగ్రోగిదిగ్దృశామ్ ।। ౧౦౩౭ ।।
సమం త్రయం త్రిషు భవేన్త్రైగుణ్యం చేద్రవౌ మతమ్ ।।
గుణాన్తరాధికారోఽపి న చ భానూదయే మతః ।। ౧౦౩౮ ।।
ప్రమాణైర్గృహ్యతే ప్రీతిర్వ్యభిచారిణ్యనాత్మసు ।।
రజ్జ్వాం సర్పాదివన్నైవం ప్రత్యగాత్మని సేక్ష్యతే ।। ౧౦౩౯ ।।
ఆత్మైవ ప్రియ ఇత్యత్ర హేతుః స్పష్టోఽభిధీయతే ।।
శ్రుత్యాఽన్తరతరోక్త్యేహ తద్ధేతుశ్చాఽఽత్మతోచ్యతే ।। ౧౦౪౦ ।।
యథాఽన్తరతమః ప్రత్యక్తథోదర్కే ప్రవక్ష్యతే ।।
వాచక్నవ్యక్షరాన్తేన గ్రన్థేన ప్రత్యగాత్మనః ।। ౧౦౪౧ ।।
ప్రత్యక్తాఽన్యానపేక్షా హి తదన్యత్తదపేక్షయా ।।
యతోఽన్తరతమః ప్రత్యఙ్త్కస్మాదేవావగమ్యతే ।। ౧౦౪౨ ।।
యస్య త్వష్టాస్వవస్థాసు ప్రత్యక్త్వం సమమిష్యతే ।।
తస్యాన్తరతమ ఇతి దుర్ఘటం వచనం భవేత్ ।। ౧౦౪౩ ।।
అన్యూనాధికరూపాసు త్వష్టావస్థాస్విహాఽఽత్మనః ।।
కం విశేషం సమశ్రిత్య హ్యాత్మాఽన్తరతమో మతః ।। ౧౦౪౪ ।।
భాక్తైవానాత్మసు ప్రీతిర్యస్మాత్తస్మాదనాత్మనః ।।
వ్యుత్థాప్య నిఖిలాం ప్రీతిం ప్రతీచ్యేవ నివేశయేత్ ।। ౧౦౪౫ ।।
ఎవం వ్యవస్థితౌ సత్యాం యుక్తిలేశోఽభిధీయతే ।।
పుత్రాది ప్రియమాత్మేతి ద్వయోర్వివదమానథోః ।। ౧౦౪౬ ।।
ఆత్మనోఽన్యత్ప్రియమితి యో బ్రూతే మోహసంప్లుతః ।।
బ్రువాణం తం ప్రతి బ్రూయాదితి శ్రుత్యనుశాసనమ్ ।। ౧౦౪౭ ।।
యస్తే ప్రియతయాఽభీష్టః సోఽచిరాద్దుఃఖకృద్భవేత్ ।।
యతో నఙ్క్ష్యతి స క్షిప్రం నశ్యంశ్చాసుఖకృత్ప్రియః ।। ౧౦౪౮ ।।
యథోక్తస్యావిసంవాదం తత్తథైవేతి చ శ్రుతిః ।।
ఆత్మైవ ప్రియ ఇత్యేవం ప్రతిజ్ఞాం ప్రత్యభాషత ।। ౧౦౪౯ ।।
యస్మాదేవమతో హిత్వా ప్రాణాదీనప్రియాత్మనః ।।
సర్వాన్తరతమాత్మానముపాసీత ప్రియం సదా ।। ౧౦౫౦ ।।
స య ఆత్మానమిత్యుక్త్యా ప్రాప్తదోషనిరాక్రియా ।।
ప్రమాయుక్త్వం మర్త్యత్వాత్ప్రాణాదేర్న తు వార్యతే ।। ౧౦౫౧ ।।
వ్యావృత్తసర్వవాహ్యార్థప్రీతేస్తన్ముక్తికామినః ।।
న హాస్యేతి గిరా నాతో ముముక్షోః ఫలకీర్తనమ్ ।। ౧౦౫౨ ।।
అావిరిఞ్చాద్విరక్తశ్చేత్కుమ్భీపాకాదివేహ యః ।।
ఆప్తాశేషక్రియాకార్యో ముక్తౌ స వినియుజ్యతే ।। ౧౦౫౩ ।।
పరీక్ష్య లోకానిత్యాది తథా నైగమికం వచః ।।
త్యజ ధర్మమధర్మం చేత్యేవమాది స్మృతేరపి ।। ౧౦౫౪ ।।
ఆత్మావిద్యాపనుత్త్యర్థం ప్రారబ్ధోపనిషత్పరా ।।
ఆత్మేత్యుపక్రమం యచ్చ తత్సూత్రం ప్రాగుదాహృతమ్ ।। ౧౦౫౫ ।।
తద్ధేదమిత్యనేనాస్యాః ప్రమేయోఽర్థో నిరూపితః ।।
అకృత్స్నవచసా తద్వత్ప్రమాభాసోఽప్యపోదితః ।। ౧౦౫౬ ।।
ఆత్మైవైకోఽత్ర ద్రష్టవ్యః కృత్స్నత్వాన్నాఽఽత్మనోఽపరః ।।
అకృత్స్న ఎవ తావత్స్యాత్తదన్యో యావదీక్ష్యతే ।। ౧౦౫౭ ।।
కోఽహం కస్య కుతో వేతి కః కథం వా భవేదితి ।।
ప్రయోజకమతేరేష విధ్యర్థోఽత్రావగమ్యతే ।। ౧౦౫౮ ।।
ఉత్పత్తిస్థితివిధ్వంసాః కార్యాణాం స్యుః కుతో న్వితి ।।
అన్వయవ్యతిరేకాఖ్యో వ్యాపారోఽత్ర విధీయతే ।। ౧౦౫౯ ।।
తపసా తత్పరం బ్రహ్మ విద్ధీతి వచనాదతః ।।
అన్వయవ్యతిరేకాఖ్యో వ్యాపారోఽత్ర తపో మతమ్ ।। ౧౦౬౦ ।।
యతో వా ఇత్యతో వాక్యాన్న తదన్యత్తపో భవేత్ ।।
లక్షణోక్తేర్య ఆత్మేతి సోఽన్వేష్టవ్యఇతి శ్రుతేః ।। ౧౦౬౧ ।।
త్యక్తాప్రియపరాగర్థో హ్యమానిత్వాదిసాధనః ।।
ప్రియాత్మానముపాసీత శక్రవద్బ్రహ్మచర్యవాన్ ।। ౧౦౬౨ ।।
ఆత్మేత్యనేన వాక్యేన బ్రహ్మవిద్యోపసూత్రితా ।।
యదర్థోపనిషత్కృత్స్నా వృ్త్తిస్తస్యా భవిష్యతి ।। ౧౦౬౩ ।।
ఆత్మేత్యేకమిదం సూత్రం కణ్డికాద్వయమేవ వా ।।
అధ్యాయో వా సమస్తోఽయమధ్యాయద్వయమేవ వా ।। ౧౦౬౪ ।।
అవ్యాకృతవ్యాకరణప్రభృతీన్యపరే విదుః ।।
పఞ్చైవ కిల సూత్రాణి తథాఽపీష్టం న బాధ్యతే ।। ౧౦౬౫ ।।
అవ్యాకృతం స ఎషేహ తథాఽఽత్మైవేతి చాపరః ।।
పదనీయం తథా ప్రేయః పదార్థాః పఞ్చ సూత్రితాః ।। ౧౦౬౬ ।।
యథోక్తానాం చ సూత్రాణామా శాస్రస్య సమాపనాత్ ।।
వృత్తిః స్యాదుత్తరో గ్రన్థస్తత్ర తేషాం సమన్వయాత్ ।। ౧౦౬౭ ।।
వ్యాచిఖ్యాసురథేదానీం సూత్రార్థాఞ్శ్రుతిరఞ్జసా ।।
ప్రయోజనాభిధిత్సాయా ఉపోద్ధాతే ప్రవర్తతే ।। ౧౦౬౮ ।।
వక్ష్యమాణవచో వస్తు తచ్ఛబ్దేనాభిధీయతే ।।
వ్రహ్మ జిజ్ఞాసవో విప్రా ఆహుర్యద్గురుసంనిధౌ ।। ౧౦౬౯ ।।
విజ్ఞాతాశేషవేదాన్తసర్వస్వం బ్రహ్మణి స్థితమ్ ।।
ఉపసద్య గురుం న్యాయాదాహుః కేచిన్ముముక్షవః ।। ౧౦౭౦ ।।
యజ్ఞాద్యాహితసంస్కారా అపాస్తాశేషసాధనాః ।।
సాంసారికపుమర్థేభ్యో విరక్తాః శుద్ధబుద్ధయః ।। ౧౦౭౧ ।।
త్యక్త్వా కర్మాణి నిఃసఙ్గాః కర్మణాం చరితార్థతః ।।
బ్రహ్మవిద్యాప్లవేనేమం సంసారాబ్ధిం తితీర్షవః ।। ౧౦౭౨ ।।
ఆ విరిఞ్చాత్పుమర్థానామకృత్స్నత్వాదిదోషతః ।।
వితృషోఽశేషతద్దోషధ్వస్తిశ్రేయః పరీప్సవః ।। ౧౦౭౩ ।।
సాక్షేపమాహుః శ్రేయాంసం గురుం ప్రాప్య నిరేషణాః ।।
గురుద్వారైవ విద్యేహ శ్రేయఃప్రాప్తౌ క్షమా యతః ।। ౧౦౭౪ ।।
కిమాహురిత్యపేక్షాయామిదం తదభిధీయతే ।।
మన్యన్త ఇత్యనేనైవ य़చ్ఛబ్దో యాతి సంగతిమ్ ।। ౧౦౭౫ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతం వస్తు బ్రహ్మగిరోచ్యతే ।।
ముఖ్యార్థో బ్రహ్మశబ్దోఽయమేవం సత్యుపపద్యతే ।। ౧౦౭౬ ।।
తద్యయా వేద్యతే బుద్ధ్యా తదసాధారణాత్మనా ।।
బ్రహ్మవిద్యేతి తాం సాక్షాచ్ఛేముషీం ప్రతిజానతే ।। ౧౦౭౭ ।।
సర్వం కృత్స్నం భవిష్యామో మన్యన్తే బ్రహ్మవిద్యయా ।।
యన్మనుష్యా వయం తత్ర విరోధమనుయుష్దమహే ।। ౧౦౭౮ ।।
కృత్స్నమేవ యతః ప్రోక్తం వస్తు యత్పారమార్థికమ్ ।।
తత్ప్రమాణవిశద్ధ్యర్థం చోదయన్తి ముముక్షవః ।। ౧౦౭౯ ।।
బ్రహ్మవిద్యైవ కృత్స్నాప్తౌ యస్మాత్సాధనముచ్యతే ।।
తత్ప్రాౌ తత్తమోమాత్రం వ్యవధానమతో భవేత్ ।। ౧౦౮౦ ।।
ద్యోతికైవ యతో విద్యా న త్వసౌ కారకం తతః ।।
ఉత్పత్త్యాదిక్రియాకార్యం తస్మాచ్చేహ న శఙ్క్యతే ।। ౧౦౮౧ ।।
సిద్ధేఽర్థే ద్యోతకో దీపో న తు కార్యే యతస్తతః ।।
సర్వాత్మభావః సర్వేషాం సిద్ధః ప్రాగపి బోధతః ।। ౧౦౮౨ ।।
అతోఽకృత్స్రా వయం మోహాత్కృత్స్నాత్మానోఽపి వస్తుతః ।।
నిహత్య విద్యయాఽవిద్యాం యామః కార్త్స్న్యం స్వతోగతమ్ ।। ౧౦౮౩ ।।
అధికారవినిశ్చిత్యై మనుష్యా ఇతి గీరియమ్ ।।
మనుష్యాణాం హి నిఃశేషత్రయ్యర్థేఽధికృతిర్యతః ।। ౧౦౮౪ ।।
దృష్టార్థతో వా విద్యాయా మనుష్యగ్రహణం కృతమ్ ।।
తావన్మాత్రోఽధికార్యత్ర నాగ్నిహోత్రాధికారివత్ ।। ౧౦౮౫ ।।
ప్రత్యబుధ్యత యో యస్తదితి చోర్ధ్వం ప్రవక్ష్యతి ।।
నాతః కర్మాధికార్యత్ర దృష్టార్థత్వాదపేక్ష్యతే ।। ౧౦౮౬ ।।
కర్మభ్య ఇవ చ జ్ఞానాత్ఫలప్రాప్తిం సునిశ్చితామ్ ।।
మన్యన్త ఉభయత్రాపి శ్రుతిమానావిశేషతః ।। ౧౦౮౭ ।।
యన్మన్యన్తే నరాస్తత్ర విరుద్ధమివ లక్ష్యతే ।।
యతోఽతశ్చోదయామోఽత్ర యథా విప్రతిషిద్ధతా ।। ౧౦౮౮ ।।
కిము తద్బ్రహ్మ యద్వేద్యం యజ్జ్ఞానాత్సర్వతాఽఽప్యతే ।।
కించాపి తదవేదన్యద్యజ్జ్ఞానాత్కృత్స్నతామగాత్ ।। ౧౦౮౯ ।।
బ్రహ్మాకృత్స్రం మతం తచ్చేదుక్తదోషానిరాకృతేః ।।
అऩుపాస్యం భవేత్తాదృక్ప్రాణాదివదసంశయమ్ ।। ౧౦౯౦ ।।
కల్పనా నాపి గౌణ్యత్ర ముఖ్యార్థే సతి యుజ్యతే ।।
న హ్యాలభన్తే బాహీకం ముఖ్యే గవి సతి కచిత్ ।। ౧౦౯౧ ।।
ముఖ్యం బ్రహ్మ న చేదస్తి గౌణం స్యాత్తద్వినా కుతః ।।
ముఖ్యమగ్నిం వినా గౌణం న లోకోఽప్యవగచ్ఛతి ।। ౧౦౯౨ ।।
అకృత్స్నజ్ఞానతో నాపి పురుషోర్థోఽవగమ్యతే ।।
బ్రహ్మాజ్ఞానసముత్థత్వాన్మిథ్యాజ్ఞానత్వకారణాత్ ।। ౧౦౯౩ ।।
మేయమానాదిసంభిత్తిర్యది నామేహ లభ్యతే ।।
అయథావస్తురూపత్వాత్స్వప్నమేయాదివత్తు సా ।। ౧౦౯౪ ।।
అకృత్స్నస్య చ బ్రహ్మత్వం విరుద్ధం భానుశైత్యవత్ ।।
తస్మాదకృత్స్నం బ్రహ్మేతి న మానేనోపపద్యతే ।। ౧౦౯౫ ।।
బ్రహ్మాస్తు తర్హి తత్కృత్స్నముక్తదోషాసమన్వయాత్ ।।
ముఖ్యార్థలాభతశ్చాపి తస్య చ ప్రకృతత్వతః ।। ౧౦౯౬ ।।
న కృత్స్నమితి తద్గాహ్యం తత్ప్రమాణాద్యసంభవాత్ ।।
తదన్యవస్తుసద్భావే తద్బ్రహ్మత్వం విహన్యతే ।। ౧౦౯౭ ।।
న చ మానానపేక్షస్య సిద్ధిరభ్యుపగమ్యతే ।।
మానాదియత్నానర్థక్యప్రసక్తిః స్యాత్తథా సతి ।। ౧౦౯౮ ।।
సదానుదితాలుప్తైకజ్ఞప్తిమాత్రసతత్త్వకమ్ ।।
యద్యపీష్టం తథాఽపీదం నాఽఽత్మమోహాపనోదకృత్ ।। ౧౦౯౯ ।।
న హి మానమనాశ్రిత్య వస్త్వాత్మాజ్ఞానహానికృత్ ।।
స్రక్స్థాణ్వాదాదృష్టత్వాదుక్తదోషోఽపి చాఽఽపతేత్ ।। ౧౧౦౦ ।।
మానాద్యనభ్యుపేతౌ హి న కించిద్వస్తు సిధ్యతి ।।
తదభ్యుపేతౌ బ్రహ్మత్వం వ్యావృత్తేర్న ప్రసిధ్యతి ।। ౧౧౦౧ ।।
యథాకథంచిచ్ఛబ్దార్థో యది నామాభ్యుపేయతే ।।
తథాఽపి దోషవద్బ్రహ్మ యథా తదధునోచ్యతే ।। ౧౧౦౨ ।।
కృత్స్నం వా యది వాఽకృత్స్నం యథేచ్ఛసి తథాఽస్తు తత్ ।।
బ్రహ్మత్వం కిం స్వతస్తస్య కింవా తత్పరాతో మతమ్ ।। ౧౧౦౩ ।।
యది తావత్స్వతస్తత్స్యాద్బ్రహ్మవిద్యా నిరర్థికా ।।
న హ్యుష్ణత్వం హుతాశస్య పరతః కుర్వతే బుధాః ।। ౧౧౦౪ ।।
జ్ఞానమూర్తేర్న చాజ్ఞానమాగన్తు సహజం తథా ।।
భానౌ తమోవత్తేనేదృగ్బ్రహ్మ నైవోపపద్యతే ।। ౧౧౦౫ ।।
శాస్రాద్యారమ్భానర్థక్యదోషశ్చాపి ప్రసజ్యతే ।।
స్వానుభూతివిరోధోఽపి బ్రహ్మత్వం చేద్భవేత్స్వతః ।। ౧౧౦౬ ।।
యోషాగ్నివచ్చేచ్ఛాస్రం స్యాద్వృష్టిమాత్రవిధాయకమ్ ।।
తథా సత్యవిరోధః స్యాద్భిన్నాధికరణత్వతః ।। ౧౧౦౭ ।।
సదసీతి క్రియానిష్ఠం ప్రత్యక్షాద్యర్థనిష్ఠితమ్ ।।
విరోధః కోఽనయోరత్ర మిథోర్థాసంస్పృశోః సతోః ।। ౧౧౦౮ ।।
నైతదేవం యతో వాక్యం వస్తునిష్ఠం పురోదితమ్ ।।
విరోధ ఎవ తేన స్యాదేకాధికరణత్వతః ।। ౧౧౦౯ ।।
అశక్యా బ్రహ్మదృష్టిశ్చ కర్తుం బ్రహ్మాప్రసిద్ధితః ।।
లోకసిద్ధౌ తు యోషాగ్నీ తద్దృష్టిః సుకరేష్యతే ।। ౧౧౧౦ ।।
అథాగ్నివచ్చేత్తద్బ్రహ్మ సిద్ధం మానాన్తరాన్మతమ్ ।।
తావతైవ కృతార్థత్వాత్కిమన్యత్ప్రార్థ్యతే శ్రుతేః ।। ౧౧౧౧ ।।
తద్దృష్టావేన నిఃశేషపురుషార్థసమాప్తితః ।।
ఫలాన్తరాయ తద్దృష్టిర్న చ స్యాదగ్నిదృష్టివత్ ।। ౧౧౧౨ ।।
పరతోఽపి చ కృత్స్నత్వే బ్రహ్మత్వం దుఃస్థాసిద్ధికమ్ ।।
క్రియాతో జ్ఞానతో వా తద్యది వోభయసంశ్రయాత్ ।। ౧౧౧౩ ।।
న బ్రహ్మతా క్రియాతః స్యాదుత్పత్త్యాదిసమన్వయాత్ ।।
న స్యాదాద్యన్తవద్బ్రహ్మ హ్యపూర్వాజాదిశాస్రతః ।। ౧౧౧౪ ।।
అపవాదశ్చ బహుశః కర్మకార్యస్య దృశ్యతే ।।
ముముక్షుత్వస్య తద్ధేతోః కర్మకార్యం న తత్తతః ।। ౧౧౧౫ ।।
అథ జ్ఞానాత్తదభవత్కృత్స్నం బ్రహ్మేతి చేన్మతమ్ ।।
అన్యానన్యప్రమేయత్వే తథాఽపీష్టం న సిధ్యతి ।। ౧౧౧౬ ।।
క్రియావిరోధః ప్రాప్నోతి యద్యనన్యస్య మేయతా ।।
శ్రుత్యన్తరవిరోధశ్చ ప్రత్యగ్దృష్టౌ ప్రసజ్యతే ।। ౧౧౧౭ ।।
తథాచ జ్ఞానసాధ్యత్వం బ్రహ్మణః సంప్రసజ్యతే ।।
అన్యానన్యప్రమేయేఽపి దోషోఽయం దుర్నివారణః ।। ౧౧౧౮ ।।
బుద్ధ్వాఽథాన్యత్తదభవత్తదన్యత్కిమబుధ్యత ।।
తదప్యన్యత్పురాఽజ్ఞాసీదనవస్థా ప్రసజ్యతే ।। ౧౧౧౯ ।।
నిర్నిమిత్తస్య కృత్స్నత్వేఽప్యస్మదాదేస్తథా న కిమ్ ।।
పక్షపాతః శ్రుతేర్నాపి ప్రామాణ్యాదుపపద్యతే ।। ౧౧౨౦ ।।
సముచ్చయనిషేధశ్చ యుక్తిభిర్వక్ష్యతే స్ఫుటమ్ ।।
ప్రధానగుణభావోఽపి విరోధాన్న తయోర్భవేత్ ।। ౧౧౨౧ ।।
ఇత్యాదిబహుదోషత్వాద్దుఃసంభావ్యం ప్రమాణతః ।।
విద్యయైవాఽఽప్నుమః కార్త్స్న్యమిత్యాది యదుదీరితమ్ ।। ౧౧౨౨ ।।
న కశ్చిదాపి దోషోఽత్ర యథైతదుపపత్స్యతే ।।
అన్యథా కల్ప్యమానేఽస్మిన్నుక్తదోషపరంపరా ।। ౧౧౨౩ ।।
ఎవం తావదుపోద్ధాతో వ్యాఖ్యాతోఽత్ర సమాసతః ।।
భగవత్పాదభాష్యేఽస్మిన్నన్యదీయోఽపి వర్ణ్యతే ।। ౧౧౨౪ ।।
తదతద్బ్రహ్మవిద్యాయా ఆరమ్భే ఫలముచ్యతే ।।
తత్ప్రవృత్త్యఙ్గతాయై చ తత్ఫలస్య ప్రకీర్తనమ్ ।। ౧౧౨౫ ।।
వక్ష్యమాణ ఉపోద్ధాతో బ్రహ్మవిద్యా తతః పరమ్ ।।
తతోఽప్యూర్ధ్వం ఫలోక్తిశ్చేత్తచ్ఛబ్దేనోచ్యతే కథమ్ ।। ౧౧౨౬ ।।
అనన్తరేణ సంబన్ధసామర్థ్యే సత్యమానతః ।।
దవీయసాఽభిసంబన్ధస్తచ్ఛబ్దస్యోచ్యతే కుతః ।। ౧౧౨౭ ।।
ద్వైతైకత్వాత్మకం సాక్షాద్బ్రహ్మవిద్యోదయాత్పురా ।।
సమాప్య తత్ఫలం కృత్స్నం జాతకౌతూహలాః పరే ।। ౧౧౨౮ ।।
ఆహురేవం ద్విజాః కేచిద్విరక్తాః పూర్వభూమితః ।।
సంభావ్యతే బ్రహ్మవిద్భిర్యత్తదర్థబుభుత్సవః ।। ౧౧౨౯ ।।
ద్వైతైకత్వధియా నైవ పూర్వయా ఫల్గుకార్యయా ।।
సంభావ్యతే సర్వభూతిర్యతః సా బ్రహ్మవిద్యయా ।। ౧౧౩౦ ।।
ద్వైతైకత్వమతిర్యద్వత్స్వానురూపఫలాప్తయే ।।
అలం సర్వమతిస్తద్వత్సర్వభావఫలాప్తయే ।। ౧౧౩౧ ।।
బ్రహ్మబుద్ద్యా భవిష్యామః కృత్స్నం బ్రహ్మేతి తద్విదః ।।
యన్మన్యన్తేఽథ తద్బ్రహ్మ కిమవేదితి పృచ్ఛ్యతే ।। ౧౧౩౨ ।।
కిమవేదితి యః ప్రశ్నః స కిం స్యాత్కర్తృకర్మణోః ।।
విద్యాయాః పృచ్ఛయతే కర్తా కర్మ వేహ వివక్షితమ్ ।। ౧౧౩౩ ।।
బ్రహ్మణా చేత్కృతా విద్యా నిష్ఫలేయం ప్రసజ్యతే ।।
బ్రహ్మవిద్యోదయాద్యస్మాదభూద్బ్రహ్మ పురాఽపి తత్ ।। ౧౧౩౪ ।।
తస్మాత్కర్మైవ విద్యాయాః పిపృచ్ఛిషితమత్ర తు ।।
ప్రమేయోపాశ్రయాదేవ యతః ప్రామాణ్యముచ్యతే ।। ౧౧౩౫ ।।
వస్తునిష్ఠత్వతోఽదోషః కర్తర్యపి వివక్షితే ।। ౧౧౩౬ ।।
సర్వం బ్రహ్మాభవద్యస్మాద్విజ్ఞానాత్తదిహోచ్యతే ।।
బ్రహ్మవిద్యేతి సర్వాప్తావసాధారణకారణమ్ ।। ౧౧౩౭ ।।
సర్వైకత్వవబోధోఽయం బ్రహ్మవిద్యాగిరోచ్యతే ।।
ద్వైతస్యాద్వైతయాథాత్మ్యాత్క్లృప్తసర్పాదితత్త్వవత్ ।। ౧౧౩౮ ।।
సర్వైకత్వం పరం బ్రహ్మ పరమాత్మేతి యం విదః ।।
తన్మోహజానాం సర్వేషాం స తత్త్వం పరమార్థతః ।। ౧౧౩౯ ।।
తదజ్ఞానైకహేతుత్వాత్తేనైవ పరమాత్మనా ।।
తదన్యాన్యాత్మవన్తి స్యుః సర్పాదీని స్రజా యథా ।। ౧౧౪౦ ।।
ఉక్తాత్మచ్యుతదృష్టీనాం తదబోధైకహేతుతః ।।
ఆబ్రహ్మస్థాణుభేదోఽయం నామరూపక్రియాత్మకః ।।
అవిద్యాకృత ఎవాయం న యథావస్తుధీకృతః ।। ౧౧౪౧ ।।
తమోఘ్న్యైవ తతో బ్రహ్మ ప్రాప్యతే బ్రహ్మవిద్యయా ।। ౧౧౪౨ ।।
యథోక్తతత్త్వకాన్యేవ రజ్జ్వాం తత్క్లృప్తవస్తువత్ ।।
సూత్రం విరాడ్దేవతా చ యావత్కించిచ్చ వస్త్విహ ।। ౧౧౪౩ ।।
బ్రహ్మైవేదం యథా సర్వం విద్యయా తదబోధజమ్ ।।
అవిద్యయా తథాఽకృత్స్నం బ్రహ్మ సూత్రాదిరూపకమ్ ।। ౧౧౪౪ ।।
భావనాజ్ఞానకర్మాణి సాధనానీతి యద్యపి ।।
తత్సతత్త్వమవిద్యైవ యతోఽతః సైవ కారణమ్ ।। ౧౧౪౫ ।।
న హి సాధనసాపేక్షం వస్తు స్యాత్పారమార్థికమ్ ।।
పరమార్థం న వస్త్వస్తి యత్పరాయత్తసిద్ధికమ్ ।। ౧౧౪౬ ।।
మోహోత్యాః పృథగాత్మానః సాధనాయత్తసిద్ధికాః ।।
సూత్రాదయస్తృణాన్తాః స్యురన్యోన్యవ్యభిచారిణః ।। ౧౧౪౭ ।।
సర్వేఽప్యేతే యథాదృష్టి హ్యేకైకస్య తమస్వినః ।।
సూత్రాదయోఽనుభూయన్తే యథాకర్మ యథాశ్రుతమ్ ।। ౧౧౪౮ ।।
అవిద్యైవ యతోఽమీషాం ప్రాగభాషో న తత్పరమ్ ।।
భావనాజ్ఞానకర్మభ్యో జన్మైషాం తేన నాన్యతః ।। ౧౧౪౯ ।।
యథైతా దర్శనావస్థాః కార్యమాసాం తథావిధమ్ ।।
ఉత్పాద్యమాప్యం సంస్కార్యం వికార్యం చ క్రియావశాత్ ।। ౧౧౫౦ ।।
పిణ్డాత్మాఽహమితీక్షాణః పిణ్డమేవ ప్రపద్యతే ।।
దైవం విరాజం సూత్రం చ మృతః సన్ప్రతిపద్యతే ।। ౧౧౫౧ ।।
సంస్కారోపచయాద్యద్వద్దేవో భూత్వైతి దేవతామ్ ।।
సంస్కారాపచయాద్ధ్వంసస్తథా తాసాం న సంశయః ।। ౧౧౫౨ ।।
బ్రహ్మణోఽన్యద్యతో వస్తు బ్రహ్మైవ పరమార్థతః ।।
తదబోధాత్తదన్యత్తద్బోధాద్బ్రహ్మైవ తత్త్వతః ।। ౧౧౫౩ ।।
సూత్రాదిదర్శనానాం స్యాత్సూత్రాద్యేవ యథా ఫలమ్ ।।
పరాత్మదర్శనస్యాపి తద్భావః స్యాత్తథా ఫలమ్ ।। ౧౧౫౪ ।।
బ్రహ్మభావోఽత్ర నిత్యః స్యాత్కారణాద్యనపేక్షతః ।।
అనిత్యమితరత్సర్వం యదవిద్యావిజృమ్భితమ్ ।।। ౧౧౫౫ ।।
అనిత్యం దర్శనం జ్ఞేయం నిత్యస్యాపి పరాత్మనః ।।
మోహమాత్రాన్తరాయత్వాత్కాదాచిత్కం హి దర్శనమ్ ।। ౧౧౫౬ ।।
అహమేవ పరం బ్రహ్మేత్యస్యార్థస్యాప్రబుద్ధతా ।।
అవిద్యేతి వయం బ్రుమో యేహ నాస్తి సదాఽఽత్మని ।। ౧౧౫౭ ।।
పరాత్మని తు సంబోధో నిత్యః స్యాచ్ఛశిశీతవత్ ।।
తదన్యాత్మస్వనిత్యోఽసౌ సోహసంవీతబుద్ధిషు ।। ౧౧౫౮ ।।
తత్రైవం సతి యోఽకార్త్స్న్యమిత్వా బ్రహ్మాప్రబోధతః ।।
సర్వాత్మవిద్యయాఽవిద్యాం హత్వా బ్రహ్మాభవత్పుమాన్ ।। ౧౧౫౯ ।।
పురాఽపి చాఽఽత్మసంబోధాద్బ్రహ్మైవాయం స్వతో హ్యభూత్ ।।
యతోఽతస్తత్త్వసంబోధాద్బ్రహ్మ బ్రహ్మ ప్రపద్యతే ।। ౧౧౬౦ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యసంబోధాత్తదన్యత్రైవ యా మతిః ।।
పరార్థా సా మతిర్జ్ఞేయా బాహ్యకర్మవ్యపాశ్రయా ।। ౧౧౬౧ ।।
అహం బ్రహ్మేతి యజ్జ్ఞానం స్వార్థమేవ తదిష్యతే ।।
సర్వప్రయోగవీజాత్మధ్వాన్తోచ్ఛేదిత్వహేతుతః ।। ౧౧౬౨ ।।
నిఃశేషపురుషార్థానాం జ్ఞేయానాం చాపి కృత్స్నతః ।।
ప్రత్యక్తత్త్వపరిజ్ఞానసముత్పత్తౌ సమాప్తితః ।। ౧౧౬౩ ।।
భర్తృప్రపఞ్చప్రస్థానమేవమేతద్యథోదితమ్ ।।
ఇతోఽన్యత్రాపి తద్భాష్యం గమయేదేవమేవ తు ।। ౧౧౬౪ ।।
బ్రహ్మభావిరవం శ్రుత్వా యే తు వ్యాచక్షతేఽన్యథా ।।
తానుద్దిశ్య విచారోఽయం ప్రారబ్ధో గురుభిః స్ఫుటః ।। ౧౧౬౫ ।।
యథోక్తసూత్రవ్యాఖ్యాయాం ప్రయోజనవివక్షయా ।।
ఉపోద్ధాతోక్తదోషాణాం పరిహారాయ యత్యతే ।। ౧౧౬౬ ।।
బ్రహ్మవిద్యోపదేశస్య విషయశ్చావధార్యతే ।।
సాక్షాద్బ్రహ్మాథవా బ్రహ్మ యది వోభయరూపకమ్ ।। ౧౧౬౭ ।।
సమాశఙ్కితనిఃశేషదోషనాగన్ధితం స్ఫుటమ్ ।।
శ్రుతిః ప్రతివచః ప్రాహ దోషమూలనిరాసకృత్ ।। ౧౧౬౮ ।।
బ్రహ్మేతి బ్రహ్మశబ్దోఽయం ముఖ్యబ్రహ్మార్థవాచకః ।।
అపూర్వాదిశ్రుతేర్జ్ఞేయో బ్రహ్మత్వం న తతోఽన్యథా ।। ౧౧౬౯ ।।
అవిచారితసంసిద్ధిప్రత్యగజ్ఞానకారణాత్ ।।
అబ్రహ్మేవ తదాభాతి మోహసంవీతచేతసః ।। ౧౧౭౦ ।।
ప్రత్యక్సంబోధవిధ్వస్తప్రత్యఙ్భోహః పరాత్మనః ।।
సంభావయతి సంబోధాన్నాన్యద్వస్త్వన్తరం యథా ।। ౧౧౭౧ ।।
ఎవమేవ మహామోహసంవీతధిషణః పుమాన్ ।।
బ్రహ్మైవాపి స్వతో మోహాన్న తత్సంభావయత్యపి ।। ౧౧౭౨ ।।
బుద్ధతత్త్వస్య లోకోఽయం జడోన్మత్తపిశాచవత్ ।।
బుద్ధతత్త్వోఽపి లోకస్య జడోన్మత్తపిశాచవత్ ।। ౧౧౭౩ ।।
యది నామాస్తి సంభేదః సాక్షాత్కల్పితసర్పయోః ।।
భీతం ప్రత్యవిశిష్టోఽసౌ వాస్తవత్వాదనాదృతః ।। ౧౧౭౪ ।।
ప్రత్యక్తత్త్వం తమోమాత్రవ్యవధానాదిహోచ్యతే ।।
బ్రహ్మభావీతి న పునర్వస్తుతత్త్వవ్యపేక్షయా ।। ౧౧౭౫ ।।
ఇదంధీశబ్దగమ్యం యద్బ్రహ్మరూపాద్విశిష్యతే ।।
బ్రహ్మైవ తదుపాధీహేదంశబ్దేనాభిధీయతే ।। ౧౧౭౬ ।।
యోఽసావవిద్యోత్సఙ్గస్థః ప్రాక్ప్రవిష్ట ఇతీరితః ।।
స్వాభాసాన్తః సం సంమోహాన్నామరూపాత్మకోఽభవత్ ।। ౧౧౭౭ ।।
అవ్యాకృతాదిపిణ్డాన్తం పర ఎవ త్వవిద్యయా ।।
తదాత్మత్వం సమాపేదే న త్వసౌ పరమార్థతః ।। ౧౧౭౮ ।।
ప్రాగాత్మబోధాత్పిణ్డాదౌ యాఽఽత్మేత్యాసీన్మతిర్దృఢా ।।
సా తత్తత్త్వమసంప్రాప్య సిద్ధా స్రగాహిబోధవత్ ।। ౧౧౭౯ ।।
అవిద్యాకల్పితాంస్తస్మాదన్వయవ్యతిరేకతః ।।
విధూయానాత్మనోఽశేషాంస్తత్ప్రత్యగ్రూపమైక్షత ।। ౧౧౮౦ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిద్యాగ్నిసంప్లుష్టాశేషతత్తమః ।।
బ్రహ్మైవాఽఽత్మానమేవేతి ప్రత్యబుధ్యత వాక్యతః ।। ౧౧౮౧ ।।
న హి ప్లుష్టాఖిలావిద్యః ప్రతీచ్యన్యన్మనాగపి ।।
ప్రత్యగ్దృష్ట్యేక్షతేఽన్యస్య తదవిద్యైకహేతుతః ।। ౧౧౮౨ ।।
అద్వైతవిషయం చ్చేదమేకం బ్రహ్మేతి భణ్యతే ।।
సమస్తవ్యస్తతా యస్మాన్నేహ ప్రత్యగ్ధియేక్ష్యతే ।। ౧౧౮౩ ।।
మిథ్యాభిమానాత్సంపత్తిరవిద్యోత్థాసు భూమిషు ।।
యత్ర వా అన్యదిత్యేవం శ్రుతిశ్చాషి జగౌ తథా ।। ౧౧౮౪ ।।
నిరవిద్య ఇహాద్వైతే భేదహేతోరసంభవాత్ ।।
స్వత ఎవాభిసంపత్తిర్యత్ర త్వస్యేతిశాస్రతః ।। ౧౧౮౫ ।।
తస్మాత్తదితి విద్యాయాః పూర్ణతా ఫలముచ్యతే ।।
తదన్యస్య త్వకృత్స్నత్వాజ్జిహాసావిషయత్వతః ।। ౧౧౮౬ ।।
యదిదంశబ్దనిర్దిష్టం పూర్ణావిద్యైకహేతుజమ్ ।।
అహం బ్రహ్మేతి తద్ధ్వంసాత్పూర్ణమేవాభవత్స్వతః ।। ౧౧౮౭ ।।
భర్తృప్రపఞ్చభాష్యస్య ప్రచారోఽయం ప్రదర్శితః ।।
శ్రుత్యక్షరానుసారేణ తథాఽనుభవవర్త్మనా ।। ౧౧౮౮ ।।
బ్రహ్మేతిబ్రహ్మశబ్దేన ద్వైతైకత్వాత్మకం కిల ।।
భణ్యతే న పరం బ్రహ్మ తస్య విద్యానపేక్షతః ।। ౧౧౮౯ ।।
పరస్య బ్రహ్మతా యస్మాదనన్యాయత్తసిద్ధికా ।।
స్వత ఎవ తు తత్సిద్ధేర్నాతస్తదభిధీయతే ।। ౧౧౯౦ ।।
తథా కాలానవచ్ఛిత్తేరాసీదితి న తత్ప్రతి ।।
ఘటతే కాలసంబన్ధో విరిఞ్చే తూపపద్యతే ।। ౧౧౯౧ ।।
నను తస్యాపి విజ్ఞానం నోపదేశవ్యపేక్షయా ।।
జన్మనైవాస్య తత్సిద్ధేర్న యుక్తా బ్రహ్మగీరియమ్ ।। ౧౧౯౨ ।।
ఆసీదితి చ నిర్దేశస్తస్మిన్నపి న యుజ్యతే ।।
విరిఞ్చస్య త్రికాలత్వాదాసీదస్తి భవిష్యతి ।। ౧౧౯౩ ।।
యత ఎవమసంతోషాత్పక్షాన్తరసమాశ్రయః ।।
మనుష్యాధికృతేర్వేతి క్రియతే పూర్వపక్షిణా ।। ౧౧౯౪ ।।
మనుష్యాః ప్రకృతాః పూర్వం తే చ నిఃశ్రేయసార్థినః ।।
బ్రహ్మణో నత్వనర్థిత్వాత్తథా చాప్రకృతత్వతః ।। ౧౧౯౫ ।।
ఋష్యాదివచసా చాపి బ్రహ్మవిద్యాఽవిశేషతః ।।
సర్వార్థైవ సముద్దిష్టా నాగ్రజన్మైకగోచరా ।। ౧౧౯౬ ।।
జన్మనైవ తు తత్సిద్ధేర్నోపదేశవ్యపేక్షతా ।।
జ్ఞానమప్రతిఘం యస్య వైరాగ్యం చేతి చ స్మృతేః ।। ౧౧౯౭ ।।
ద్వైతైకత్వాత్మకబ్రహ్మవిద్యాకర్మైకసాధనః ।। ౧౧౯౮ ।।
అపరబ్రహ్మతాపన్నో భోజ్యాద్వ్యావృత్తమానసః ।।
నిఃశేషప్రాప్త్యా చోచ్ఛిన్నకామకర్మాదిబన్ధనః ।। ౧౧౯౯ ।।
పరబ్రహ్మపరిజ్ఞానభావనోపచయాత్పరః ।।
బ్రహ్మభావీ నరోఽతోఽత్ర బ్రహ్మశబ్దేన భణ్యతే ।। ౧౨౦౦ ।।
భవిప్యద్వత్త్యా లోకేఽపి ప్రయోగో దృశ్యతే యథా ।।
ఓదనం పచతీత్యాది తథేహాపి భవిష్యతి ।। ౧౨౦౧ ।।
గృహస్థో భార్యం విన్దేత శాస్రే చాపి సమీక్ష్యతే ।।
ఎవం వ్యాచక్షతే కేచిద్గమ్భీరన్యాయవాదినః ।। ౧౨౦౨ ।।
సర్వాపత్తేనిత్యత్వదోషాసక్తేర్న తత్తథా ।।
సాధనాయత్తలబ్ధాత్మా న లోకేఽస్త్యవినశ్వర ।। ౧౨౦౩ ।।
అథావిద్యోత్థాకృత్స్నత్వనివృత్తిం చేదిహేచ్ఛసి ।।
కల్పనేయం తృథైవ స్యాద్బ్రహ్మభావీతి యా కృతా ।। ౧౨౦౪ ।।
యతః ప్రాగపి తద్వోధాత్సర్వో జన్తుః స్వభావతః ।।
బ్రహ్మత్వాదాప్తతద్భావో నిత్యమేవ న సాధనాత్ ।। ౧౨౦౫ ।।
కేవలం తత్తమోమాత్రవ్యవధానైకహేతుతః ।।
సంభావయత్యకృత్స్నత్వం ప్రత్యగాత్మని మూఢధీః ।। ౧౨౦౬ ।।
యదవిద్యైకహేతు స్యాదబ్రహ్మత్వం న తు స్వతః ।।
తద్యథావస్తుసంబోధాన్మూలనాశాత్ప్రణశ్యతి ।। ౧౨౦౭ ।।
ఎవం చేత్స్యాదభిప్రాయః కిమర్థం నిష్ప్రయోజనమ్ ।।
ముఖ్యార్థం సంపరిత్యజ్య పుంసి బ్రహ్మేతి కల్పనమ్ ।। ౧౨౦౮ ।।
శ్రుతార్థహానిరేవం స్యాదశ్రుతస్య చ కల్పనా ।।
అపన్యాయో తృథా చ స్యాత్పుమర్థాసంభవాదిహ ।। ౧౨౦౯ ।।
అవిద్యోత్థాతిరేకేణ స్వత ఎవేతి చేన్మతమ్ ।।
అబ్రహ్మత్వం న తద్ధానిరుపాయాసంభవాత్కచిత్ ।। ౧౨౧౦ ।।
అభివ్యఞ్జకమేవేష్టం ప్రమాణం న తు కారకమ్ ।।
నాపోఢ్రీ నాపి కర్త్రీయం విద్యాఽతో వస్తునః కచిత్ ।। ౧౨౧౧ ।।
స్వప్రమేయాఖిలాజ్ఞానధ్వంసినీతి సమీక్ష్యతే ।।
విద్యా లోకే తథేహాపి తద్ధ్వంసిన్యేవ గృహ్యతామ్ ।। ౧౨౧౨ ।।
సదానుదితానస్తమితభాస్వద్విజ్ఞానమాత్రతః ।।
తద్విరుద్ధతనుర్మోహః కుతో బ్రహ్మణి చేన్మతమ్ ।। ౧౨౧౩ ।।
నానుభూత్యైవ తత్సిద్ధేర్జ్ఞాతకుమ్భానుభూతివత్ ।।
న వేద్మీత్యనుభూతిర్హి సర్వేషామాత్మసాక్షికా ।। ౧౨౧౪ ।।
అవ్యాకృతాధికారే చ యదుక్తం ప్రాక్సమాసతః ।।
బ్రహ్మణ్యవిద్యసంసిద్ధ్యై స్మర్తవ్యం తదిహాఖిలమ్ ।। ౧౨౧౫ ।।
విద్యావిధానాచ్చావిద్య బ్రహ్మణ్యస్తీతి గమ్యతామ్ ।।
విద్యావిధానం విజ్ఞాతే పిష్టపేషణవద్యతః ।। ౧౨౧౬ ।।
అజ్ఞానమేవ మిథ్యాధీః ప్రమేయానభిసంగతేః ।।
రూప్యాధ్యారోపణం తస్మాదుదాహారి గరీయసా ।। ౧౨౧౭ ।।
అస్త్వవిద్యా పరే భూమ్ని యథోక్తన్యాయగౌరవాత్ ।।
న తు బ్రహ్మైవ తాం కుర్యాత్సర్వజ్ఞం ప్రత్యగాత్మని ।। ౧౨౧౮ ।।
న హి ధీపూర్వకారీ సన్నిఃశేషానర్థదాయినీమ్ ।।
ప్రతీచ్యవిద్యాం విసృజేద్యాఽన్యత్రాపి న కామ్యతే ।। ౧౨౧౯ ।।
యద్యవిద్యా భవేత్కార్యమస్త్వేతద్యదిహోదితమ్ ।।
అకార్యత్వాత్త్వవిద్యాయాస్త్వదుక్తం తుషకణ్డనమ్ ।। ౧౨౨౦ ।।
అథోపచారాత్కార్యత్వమవిద్యావిషయత్వతః ।।
తథాఽపి నాపరాధో నస్తదన్యాసంభవాదిహ ।। ౧౨౨౧ ।।
న హి బ్రహ్మాతిరేకేణ బ్రహ్మావిద్యాకృదిష్యతే ।।
న హ్యన్యోఽతోఽస్తి ద్రష్టేతి తథాచ శ్రుతిశాసనమ్ ।। ౧౨౨౨ ।।
క్రియా వా కారకం వేహ సదసద్వేహ యన్మతమ్ ।।
అప్రజ్ఞాతాత్మయాథాత్మ్యం బ్రహ్మైవ తదితీక్ష్యతామ్ ।। ౧౨౨౩ ।।
పురుష ఎవేదం సర్వమాత్మైవేదమితి శ్రుతిః।।
నానుభూతేః ప్రమాణాద్వా తదన్యద్వస్తు లభ్యతే ।। ౧౨౨౪ ।।
నను శాస్రోపదేశోఽయమేవం సత్యఫలో భవేత్ ।।
నాసౌ బ్రహ్మణి సాఫల్యం నాప్యన్యస్మిన్సమశ్నుతే ।। ౧౨౨౫ ।।
ఉపదేశానపేక్షత్వాద్బ్రహ్మత్వస్య పరాత్మనః ।।
అసంభవాత్తతోఽన్యస్య హ్యుపదేశోఽఫలో భవేత్ ।। ౧౨౨౬ ।।
బ్రహ్మాకర్త్రపి సంబోధాత్ప్రాగభూత్తదసంసృతి ।।
అవిద్యాతజ్జసంబన్ధాత్కర్తృత్వేఽపి న దోషభాక్ ।। ౧౨౨౭ ।।
ప్రాగజ్ఞాతం తదైకాత్మ్యం యథైవానుభవాన్మతమ్ ।।
బ్రహ్మాస్మీత్యపి సంబోధస్తథైవానుభావశ్రయాత్ ।। ౧౨౨౮ ।।
ప్రమేయాధిగమం కుర్వత్ప్రమాణమఫలం యది ।।
కాన్యత్ర ఫలవత్తత్స్యాన్నాతోఽన్యత్స్యాన్మితేః ఫలమ్ ।। ౧౨౨౯ ।।
సోత్ప్రాసమివ చాఽఽహాతో బాఢమిత్యేవమాదినా ।।
అస్త్వేషోఽవగతే దోష ఇతోఽన్యః కీదృశో గుణః ।। ౧౨౩౦ ।।
అథావగమవైయర్థ్యం భవతా పరిచోద్యతే ।।
తత్రాపి చానవగమధ్వస్తిః ప్రతివచో భవేత్ ।। ౧౨౩౧ ।।
ఐకాత్మ్యే తన్నివృత్తిశ్చేదసంభావ్యేతి చోద్యతే ।।
లబ్ధైకాత్మ్యేన నైవేయం నివృత్తిః కామ్యతే శ్రుుతేః ।। ౧౨౩౨ ।।
అప్రసిద్ధే త్వథైకాత్మ్యే నివృత్తిరిహ చోద్యతే ।।
తథా దృష్టవిరోధో వః ప్రాప్నువన్న నివార్యతే ।। ౧౨౩౩ ।।
సర్వస్యానుపపన్నత్వం సిద్ధం దృష్టబలాశ్రయాత్ ।।
దృష్టస్యానుపపన్నత్వం కిమాశ్రిత్యాభిధీయతే ।। ౧౨౩౪ ।।
ఉక్తాని తావద్భూయాంసి దూషణాని విభాగశః ।।
అబ్రహ్మవిషయే క్లృప్తే బ్రహ్మభావీ పుమానితి ।। ౧౨౩౫ ।।
భూయోఽప్యస్యైవ దార్ఢ్యార్థం పూర్వపక్షాయ యత్యతే ।।
వాక్యార్థాభాససంజాతభ్రాన్త్యుచ్ఛిత్త్యై ప్రయత్నతః ।। ౧౨౩౬ ।।
పుణ్యః పుణ్యేన భవతి పాపః పాపేన కర్మణా ।।
సంసారిణం సముద్దిశ్య శ్రుతిరేతదుదాహరత్ ।। ౧౨౩౭ ।।
తథైష హీతి విస్పష్టం సంసార్యేవాభిధీయతే ।।
తస్మాద్విలక్షణస్తద్వదీశ్చరోఽప్యభిధీయతే ।।
స ఎష నేతి నేతీతి య ఆత్మేత్యాదినా తథా ।। ౧౨౩౮ ।।
తథాఽక్షపాదకాణాదతర్కశాస్రేషు యత్నతః ।।
ఉపపత్తిశతైరీశః సాధ్యతే వాదిభిః పృథక్ ।। ౧౨౩౯ ।।
దుఃఖాపనయనార్థిత్వప్రవృత్తేర్దర్శనాదపి ।।
అత్యన్తభేదో విజ్ఞేయః సంసారీశ్వరయోరతః ।। ౧౨౪౦ ।।
తం విదిత్వైతమేవేతి కర్మకర్తృవిభాగతః ।।
క్షేత్రజ్ఞేశ్వరయోరుక్తేర్మృగవ్యాధాదిభేదవత్ ।। ౧౨౪౧ ।।
ముముక్షోర్గతిమార్గస్య దేశభేదోపదేశతః ।।
భేదేఽసతి గతిః కేయం గన్తృగన్తవ్యయోర్భవేత్ ।। ౧౨౪౨ ।।
దక్షిణోత్తరమార్గోక్తిస్తథా సతి విరుధ్యతే ।।
గన్తవ్యదేశాభావాచ్చ గతిర్నైవోపపద్యతే ।। ౧౨౪౩ ।।
తథాఽభ్యుదయకైవల్యసాధనానాం విధానతః ।।
న హీశ్వరస్య కైవల్యం సాధనాయత్తమిష్యతే ।। ౧౨౪౪ ।।
బ్రహ్మభావీ తతో నేశః కింతు తద్వ్యతిరేకభాక్ ।।
సంసార్యేవాభిధీయేత యథోక్తన్యాయగౌరవాత్ ।। ౧౨౪౫ ।।
నైవం బ్రహ్మోపదేశార్థశాస్రానర్థక్యసక్తితః ।।
సంసారివిద్యయైవాస్య పురుషార్థసమాప్తితః ।। ౧౨౪౬ ।।
న చ బ్రహ్మోపదేశస్య సర్వభావాతిరేకతః ।।
శక్యం ఫలాన్తరం వక్తుం యేనాసావర్థవాన్భవేత్ ।। ౧౨౪౭ ।।
పుమర్థసాధనేఽన్యస్మిన్న చాసౌ వినియుజ్యతే ।।
సన్రవత్తేన తచ్ఛాస్రం స్యాదనర్థకమేవ తు ।। ౧౨౪౮ ।।
మతం దుఃఖిన ఎవాసౌ సంపదర్థం విధీయతే ।।
బ్రహ్మాస్మీత్యవినిర్జ్ఞాతే కథం బ్రహ్మణి సా భవేత్ ।। ౧౨౪౯ ।।
తస్మింస్తు శాస్రాద్విజ్ఞాతే శక్యతే కర్తుమఞ్జసా ।।
బ్రహ్మసంపదతః శాస్రం తాదర్థ్యాదర్థవద్భవేత్ ।। ౧౨౫౦ ।।
నను బ్రహ్మ యది జ్ఞాతం తావతైవ కృతార్థతా ।।
న చేత్తత్సంపదా కిం స్యాద్యేన తామనురుధ్యతే ।। ౧౨౫౧ ।।
నైవం బ్రహ్మావబోధస్య పారార్థ్యేన ఫలత్వతః ।।
సర్వమేవ యతో జ్ఞానం పరార్థం ఫలవన్మతమ్ ।। ౧౨౫౨ ।।
ఉక్తత్వాత్పరిహారస్య నైవమేతద్భవేదిహ ।।
బ్రహ్మజ్ఞానాత్తదన్యత్ర పరార్థం జ్ఞానమిష్యతే ।। ౧౨౫౩ ।।
సర్వత్రైవ హి విజ్ఞానం సంస్కారత్వేన గమ్యతే ।।
పరాఙ్గం చాఽఽత్మవిజ్ఞానాదన్యత్రేత్యవధారణాత్ ।। ౧౨౫౪ ।।
సామానాధికరణ్యేమ తథా బ్రహ్మాత్మశబ్దయోః ।।
శ్రుతౌ శ్రుతేర్న సంపత్స్యాత్సంపద్యేష న హి క్రమః ।। ౧౨౫౫ ।।
ఆత్మా బ్రహ్మేత్యేవమాదౌ సామానాధికరణ్యగీః ।।
అన్యస్యాన్యత్ర సంపత్స్యాదద్వయే సా కథం భవేత్ ।। ౧౨౫౬ ।।
ద్రష్టవ్యస్యాఽఽత్మనస్తద్వదైకాత్మ్యం శ్రుతిరబ్రవీత్ ।।
బ్రహ్మాది సర్వమాత్మేేతి సంపన్నాతోఽత్ర యుజ్యతే ।। ౧౨౫౭ ।।
తదాపత్తిశ్రుతేశ్చేయం సంపన్నేహోపపద్యతే ।।
బ్రహ్మైవ భవతీత్యాదితదాపత్తివచాంస్యపి ।। ౧౨౫౮ ।।
వచనాత్స్యాత్తదాపత్తిః సంపత్తేరితి చేన్మతమ్ ।।
నైవం ప్రత్యయమాత్రత్వాత్సంపత్తేర్న తదిప్యతే ।। ౧౨౫౯ ।।
తమోమాత్రాన్తరాయత్వాదాప్తమ్యాప్యతే న తత్ ।।
న చ సంపత్తమోహన్త్రీ మిథ్యాజ్ఞానాత్మకత్వతః ।। ౧౨౬౦ ।।
తమోధ్వంసాతిరేకేణ సమ్యగ్జ్ఞానస్య నాపరమ్ ।।
ఫలమణ్వపి సంభావ్యం జ్ఞానస్యాకారకత్వతః ।। ౧౨౬౧ ।।
వస్తునః శక్తికృన్నాపి వచనం జ్ఞాపకత్వతః ।।
జ్ఞాపకాని హి శాస్రాణి కారకాణి న కుత్రచిత్ ।। ౧౨౬౨ ।।
అభీష్టపురుషార్థస్య బాధశ్చైవం ప్రసజ్యతే ।।
నిఃశేషపురుషార్థాప్తికారి బ్రహ్మావబోధనమ్ ।। ౧౨౬౩ ।।
తాదృక్షం సంపదో న స్యాన్న చ దుఃఖ్యాత్మబోధతః ।।
నిఃశేషపురుషార్థాప్తిస్తద్బుద్ధేరనృతన్రతః ।। ౧౨౬౪ ।।
అపూర్వాద్యర్థ ఎవైకః ప్రాధాన్యేన వివక్షితః ।।
కాణ్డద్వయేఽపి నైతస్మాదన్యోఽర్థః కశ్చిదీక్ష్యతే ।। ౧౨౬౫ ।।
ఎతావదర ఇత్యన్త ఉపసంహారదర్శనాత్ ।।
న చోపక్రమసంహారవిరుద్ధోక్తిః ప్రశస్యతే ।। ౧౨౬౬ ।।
తత్రైవం సతి సంసారీ యద్యన్యో బ్రహ్మణో భవేత్ ।।
ఇష్టస్యార్థస్య బాధః స్యాన్న చ ధ్వాన్తనిరాకృతిః ।। ౧౨౬౭ ।।
ఆరమ్భేఽవసితౌ శాస్రం పరస్పరవిరోధతః ।।
సమఞ్జసం న క్లృప్తం స్యాత్సంభవేఽప్యవిరోధినః ।। ౧౨౬౮ ।।
సమాఖ్యానుపపత్తిశ్చ బ్రహ్మణోఽన్యస్య వేదనాత్ ।।
నాపి రూఢిస్తదన్యస్మిన్నశ్వకర్ణాదివద్భవేత్ ।। ౧౨౬౯ ।।
ఆత్మేతి వేత్తురన్యశ్చేన్న బ్రహ్మాహమితి శ్రుతేః ।।
ప్రతీచో బ్రహ్మవత్ప్రత్యగ్బ్రహ్మణోఽపి విశేషణమ్ ।। ౧౨౭౦ ।।
బ్రహ్మతా న మదన్యత్ర కౌటస్థ్యాన్మన నాశిషు ।।
బ్రహ్మణో నాన్యతః ప్రత్యక్సాక్షాత్త్వాద్బ్రహ్మవస్తునః ।। ౧౨౭౧ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతేర్ముఖ్యార్థశ్చ తథా సతి ।।
బ్రహ్మవిద్యేతి సిద్ధః స్యాద్వ్యపదేశో న చాన్యథా ।। ౧౨౭౨ ।।
భిన్నాభిన్నత్వగీర్యాఽపి సాఽపి దుఃస్థితసిద్ధికా ।।
విరుద్ధధర్మసంబన్ధో న ప్రతీచ్యస్త్యధర్మణి ।। ౧౨౭౩ ।।
ధర్మధర్మ్యభిసంబన్ధా గృహ్యన్తేఽనాత్మవస్తుషు ।।
ప్రత్యక్షాదిప్రమాణేన నామీషామాత్మని గ్రహః ।। ౧౨౭౪ ।।
ఆత్మానాత్మనిమిత్తేఽపి వ్యపదేశోఽపి దుర్ఘటః ।।
వికల్పతో వా తత్సిద్ధిర్బ్రహ్మసంసారిణోర్భవేత్ ।। ౧౨౭౫ ।।
న చార్ధవైశసం యుక్తం తత్త్వజ్ఞానే వివక్షితే ।।
సంశయో హి తథా శ్రోతుః స్యాదనిశ్చితవాక్యతః ।। ౧౨౭౬ ।।
నిశ్చితం ఫలవజ్జ్ఞానం యస్య స్యాదితి శాస్రతః ।।
న తు సంశయితం యస్మాత్సంశయాత్మా వినశ్యతి ।। ౧౨౭౭ ।।
పరమాత్మన్యయుక్తా చేత్సాధకత్వాదికల్పనా ।।
శాస్రోపాలమ్భతో నైవం శాస్రీయేయం ప్రకల్పనా ।। ౧౨౭౮ ।।
అక్షమా భవతః కేయం సాధకత్వప్రకల్పనే ।।
కిం న పశ్యసి సంసారం తత్రైవాజ్ఞానకల్పితమ్ ।। ౧౨౭౯ ।।
అనాత్మవస్తు యత్కించిత్తద్బ్రహ్మానవబోధతః ।।
బ్రహ్మణ్యేవ సమధ్యస్తం శుక్తికారజతాదివత్ ।। ౧౨౮౦ ।।
యస్మాదేవమతోఽశేషసంసారానర్థకల్పనా ।।
నిదానబహులాజ్ఞానసముచ్ఛిత్త్యై పరా శ్రుతిః ।। ౧౨౮౧ ।।
బ్రహ్మేతిబ్రహ్మశబ్దేన కృత్స్నం వస్త్వభిధీయతే ।।
ప్రకృతస్యాఽఽత్మకార్త్స్న్యస్య వైశబ్దః స్మృతయే మతః ।। ౧౨౮౨ ।।
ప్రకృతార్థోపరోధాచ్చ ముఖ్యబ్రహ్మార్థలాభతః ।।
యథోక్తదోషాభావాచ్చ బ్రహ్మ కృత్స్నమిహాస్త్వతః ।। ౧౨౮౩ ।।
నను మానాదివిరహాదకృత్స్నమపి నేష్యతే ।।
కుతః కార్త్సన్యం యతః సర్వం మానాదేవ ప్రసిధ్యతి ।। ౧౨౮౪ ।।
అభ్యుపేతౌ చ మానాదేస్తస్య కార్త్స్న్యం విహన్యతే ।।
న హి బ్రహ్మాతిరిక్తేఽర్థే సతి సంభావ్యతేఽజడైః ।। ౧౨౮౫ ।।
భిన్నాభిన్నత్వవాదేఽపి బ్రహ్మాభిన్నాత్మనా భవేత్ ।।
వ్యావృత్తేర్న తు భిన్నేషు బ్రహ్మతా స్యాద్వటాదివత్ ।। ౧౨౮౬ ।।
వస్త్వన్తరాభ్యుపగమః ప్రత్యక్కార్త్స్న్యవిఘాతకృత్ ।।
న తు మానాభ్యుపగమో మితేస్తదవసానతః ।। ౧౨౮౭ ।।
వస్త్వన్తరస్య సద్భావః సిద్ధే కార్త్స్న్యే విరుధ్యతే ।।
మానాద్యపేక్షా సిద్ధస్య నానున్మత్తేన చోద్యతే ।। ౧౨౮౮ ।।
న చాపి వాస్తవీ సిద్ధిః ప్రమాత్రాదివిరోధినీ ।।
సత్యామేవ యతస్తస్యాం సంసారానర్థవిభ్రమః ।। ౧౨౮౯ ।।
వాస్తవ్యా అపి సంసిద్ధేః స్వమహిమ్నైవ నేష్యతే ।।
ప్రమాణవిరహాత్సిద్ధిరేతచ్చ స్వానుభూతితః ।। ౧౨౯౦ ।।
మేయకార్త్స్న్యావిరోధిత్వాన్న మితేః శఙ్క్యతే భిదా ।।
మేయస్వరూపావసితేర్నాన్యా మానస్య మానతా ।। ౧౨౯౧ ।।
న హి మేయప్రతిస్పర్ధి తన్మానం మేయబోధితః ।।
మానప్రసాదాత్సిద్ధం సత్స్పర్ధతే మితిబాధితైః ।। ౧౨౯౨ ।।
న హి వస్త్వనపాశ్రిత్య మానత్వం లభ్యతే మితేః ।।
వాస్తవ్యా అపి సంసిద్ధేర్న సిద్ధిః స్యాప్రమాం వినా ।। ౧౨౯౩ ।।
స్వప్రమేయార్పణం ముక్త్వా మానత్వేఽన్యన్న కారణమ్ ।।
అర్పితేన విరోధశ్చేదస్తు కామం న దుష్యతి ।। ౧౨౯౪ ।।
ప్రాగ్జ్ఞానాజ్జ్ఞానకాలే చ మానం మేయోఽప్యపేక్షతే ।।
ప్రమాణకార్యే నిర్వత్తే నాన్యత్కించిదపేక్షతే ।। ౧౨౯౫ ।।
అజ్ఞాతోఽర్థః ప్రమేయః స్యాజ్జ్ఞాతే కోఽతిశయో మితేః ।।
అజ్ఞాతే న విరోధోఽస్తి జ్ఞాతే చాన్యానపేక్షతః ।। ౧౨౯౬ ।।
మేయాసాధారణాత్మోత్థజ్ఞానస్యైవ ప్రమాణతః ।।
తస్య వస్త్వనురోధిత్వాదభేదాదవిరోధితా ।। ౧౨౯౭ ।।
పశ్యేదాత్మానమిత్యత్ర నియోజ్యో విషయాద్ధిరుక్ ।।
న లభ్యతే యతో నాత ఐకాత్మ్యే స్యాద్విరుద్ధతా ।। ౧౨౯౮ ।।
బ్రహ్మశ్రుతేశ్చ ముఖ్యోఽర్థః ప్రతీచోఽన్యత్ర దుర్లభః ।।
యథాకథంచిదిత్యేతదతౌ నైవాభ్యుపేయతే ।। ౧౨౯౯ ।।
స్వత ఎవాఽఽత్మనః కార్త్స్న్యాన్న కార్త్స్న్యం సాధనాశ్రయాత్ ।।
సాధనాయాసతః ప్రాక్వ బ్రహ్మైవాఽఽసీదితీరితమ్ ।। ౧౩౦౦ ।।
ఆసీదిత్యపి యః శబ్దః స తన్మోహాద్యపేక్షయా ।।
వస్తువృత్తమపేక్ష్యైతన్నాసీదస్తి భవిష్యతి ।। ౧౩౦౧ ।।
సదానుదితాలుప్తైకజ్ఞానమూర్తిరితి త్వయా ।।
కుతోఽజ్ఞాయి వినా మానాన్మానం నాజ్ఞాతతాం వినా ।। ౧౩౦౨ ।।
ఎకం బ్రహ్మ సదా బుద్ధం యథా మానానుభూతితః ।।
వ్యుత్పత్తేః ప్రాగవిజ్ఞాతం తథైవానుభవాశ్రయాత్ ।। ౧౩౦౩ ।।
వ్యుత్పత్తిఫలమాశ్రిత్య తమోసంభవ ఉచ్యతే ।।
వ్యుత్పత్తేః ప్రాక్తమస్విత్వం తత్సాక్షిత్వేఽపి గమ్యతే ।। ౧౩౦౪ ।।
స్వసత్తయాఽఽత్మనో మోహం న యతో వస్తు హన్త్యతః ।।
శాస్రానారమ్భదోషోఽపి నైవైస్మాన్ప్రతి ఢౌకతే ।। ౧౩౦౫ ।।
అనాదేరపి బాధశ్చేత్తమసో నాభ్యుపేయతే ।।
ప్రమాణానాం ప్రమాణాత్వం న క్వచిద్వః ప్రసిధ్యతి ।। ౧౩౦౬ ।।
అऩుభూతేస్తదజ్ఞాతం సిద్ధం బ్రహ్మ పురా మితేః ।।
అపాస్తాజ్ఞానతత్కార్యం తత్తు మానాత్ప్రసిధ్యతి ।। ౧౩౦౭ ।।
పూర్వోక్త్యైవోత్తరేషాం చ దోషాణాం పరిహారతః ।।
పరిహారాన్తరం తస్మాన్న వాచ్యం తత్ప్రసిద్ధితః ।। ౧౩౦౮ ।।
ప్రతీచోఽర్థస్య జ్ఞేయత్వాదనవస్థా చ నేష్యతే ।।
అకారకస్య కౌటస్థ్యాద్విరోధో నాఽఽత్మదర్శనే ।। ౧౩౦౯ ।।
ఘటాదిమేయసాధర్మ్యే నిషేధోఽపి శ్రుతీరితః ।।
యథోక్తావగమత్వం తు న కథంచిన్నివార్యతే ।। ౧౩౧౦ ।।
తస్మాన్న కశ్చిదప్యత్ర కార్త్స్న్యత్మావగమే భవేత్ ।।
దోషోఽతః సాంప్రతం భాష్యగ్రన్థం వ్యాచక్ష్మహే స్ఫుటమ్ ।। ౧౩౧౧ ।।
యత్స్రష్టృ బ్రహ్మ పూర్వోక్తం స్వాత్మమోహైకవర్త్మనా ।।
కార్యం చైతన్యవిమ్బేన ప్రవిష్టం జలచన్ద్రవత్ ।। ౧౩౧౨ ।।
బ్రహ్మేతిబ్రహ్మశబ్దేన తదేవాత్రాభిధీయతే ।।
తస్య యోఽతిశయః ప్రోక్తో వ్యాకృతావ్యాకృతాత్మకః ।।
ఇదమిత్యుచ్యతే బ్రహ్మ తదుపాధిస్వభావకమ్ ।। ౧౩౧౩ ।।
వైశబ్దోఽవధృతౌ జ్ఞేయో బ్రహ్మైవ న తదన్యథా ।।
అనిర్జ్ఞాతాత్మతత్త్వం సదబ్రహ్మైవావభాతి తత్ ।। ౧౩౧౪ ।।
యదిదంశబ్దధీగమ్యం సమ్యగ్జ్ఞానోదయాత్పురా ।।
అపి బ్రహ్మైవ త్కృత్స్నం తన్మోహాదతథేక్ష్యతే ।। ౧౩౧౫ ।।
రజ్జువత్తవదిజ్ఞానాత్సర్పదణ్డాదినేక్ష్యతే ।।
బ్రహ్మేదంమాత్రశ్రవణాత్కుతోఽగ్ర ఇతి భణ్యతే ।। ౧౩౧౬ ।।
సూత్రాన్తజగతో వ్యక్తేః ప్రాక్తనః కాల ఉచ్యతే ।।
యద్వై తదితి తచ్చాపి స్పష్టమూర్ధ్వం ప్రవక్ష్యతే ।। ౧౩౧౭ ।।
నావిద్యాసంగతిస్తత్ర తదకార్యత్వహేతుతః ।।
తమోజస్యాపి కార్యస్య న ప్రతీచ్యస్త్యకారణాత్ ।। ౧౩౧౮ ।।
ప్రత్యక్తయాఽఽత్మసంబన్ధాన్మోహాదేశ్చిన్నిభాత్మతా ।।
ఆచిచ్ఛేషాదతో నాసౌ మృషా స్యాద్ధర్మకార్యవత్ ।। ౧౩౧౯ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యసంబోధాన్నాన్యో హేతుః సమీక్ష్యతే ।।
నిరన్వయవినాశాయ యోఽలం సంసారరూపిణః ।। ౧౩౨౦ ।।
కౌటస్థ్యాసంగతో నాస్య మోహతత్కార్యసంగతిః ।।
స్వతః సేద్ధుమశక్తత్వాన్మోహాదేరాత్మసంగతిః ।। ౧౩౨౧ ।।
కార్ష్ణ్యేనేవ వియద్యోగః ఖవృత్తాపేక్షయా త్వసన్ ।।
ఆత్మనైవం తమోయోగో నాఽఽత్మవృత్తానురోధతః ।। ౧౩౨౨ ।।
అన్యతః సంగతిః సేయమవిచారితసిద్ధికా ।।
అవిజ్ఞాతచిదుత్సఙ్గసంస్థైవేయం న వస్తుని ।। ౧౩౨౩ ।।
అవిద్యాద్వారికాఽప్యస్య సంగతిర్నాఞ్జసేష్యతే ।।
నిరాత్మకపరార్థత్వహేతుభ్యాం శుక్తిరూప్యవత్ ।। ౧౩౨౪ ।।
ప్రత్యగ్రూపాతిరేకేణ నాన్యద్రూపమనాత్మనః ।।
వాదిభిర్యుక్తిభిః శక్యం కచిత్సాధయితుం సదా ।। ౧౩౨౫ ।।
కూటస్థాదితమోన్తేన నిత్యమవ్యతిరేకతః ।।
బుద్ధ్యాదేర్విషయాన్తస్య నిత్యమేతదతో జగత్ ।। ౧౩౨౬ ।।
అతోఽవిద్యామహానిద్రాసంవీతమనసామసౌ ।।
జన్మాదివిక్రియాషట్కం స్వప్నదర్శనవిభ్రమః ।। ౧౩౨౭ ।।
యథా వ్యాఖ్యాతబాహ్యార్థప్రధానోఽసంహతోఽప్రమః ।।
సర్వప్రమాణభాక్తద్వత్ప్రమాణాభాసభగపి ।। ౧౩౨౮ ।।
అవిచారితసంసిద్ధి తమోవత్స్యాత్తదుద్భవమ్ ।।
కృత్స్నం జగదతో మోహధ్వస్తౌ ధ్వస్తం భవేచ్చితిః ।। ౧౩౨౯ ।।
భిన్నమాతృప్రమాణాదౌ కార్యకారణవస్తుని ।।
అభిన్నమాతృమానాదిరాత్మైవైకోఽద్వయః స్వతః ।। ౧౩౩౦ ।।
న దేశకాలావస్థాదావపేక్షాఽస్త్యాత్మనః స్వతః ।।
అనన్యాపేక్షసంసిద్ధేర్దేశాదేస్తదపేక్షతః ।। ౧౩౩౧ ।।
దేశకాలనిమిత్తాదివ్యపేక్షం వస్తు యద్భవేత్ ।।
తదేవ తదపేక్షం స్యాన్న తు దేశాదిసిద్ధిదమ్ ।। ౧౩౩౨ ।।
ప్రమాత్రాద్యుత్థఇతేరగ్నే బ్రహ్మైవాఽఽసీద్యథోదితమ్ ।।
యతస్తతో న సాధ్యం తజ్జ్ఞానకర్మాదిసాధనైః ।। ౧౩౩౩ ।।
బ్రహ్మాపి తత్స్వతః సాక్షాత్తదబోధైకహేతుతః ।।
ఇదంరూపం సమాపేదే రశనేవాహిరూపతామ్ ।। ౧౩౩౪ ।।
అవిద్యాఫలకారూఢం తదేవంరూపకం పరమ్ ।।
బ్రహ్మ విద్యాధికారిత్వం ద్వైవిధ్యాత్ప్రతిపద్యతే ।। ౧౩౩౫ ।।
స్వతో ముక్తం యతస్తస్మాద్బ్రహ్మ విద్యాం తదర్హతి ।।
సంసారిత్వమవిద్యాతో ముముక్షుత్వం తతో భవేత్ ।। ౧౩౩౬ ।।
అధ్యాత్మమధిభూతం చ తథా చైవాధిదైవతమ్ ।।
పరం తదభిమానేద్ధం తచ్ఛబ్దేనాభిధీయతే ।। ౧౩౩౭ ।।
హిరణ్యగర్భతాం నీత్వా కృత్స్నమధ్యాత్మరూపకమ్ ।।
తస్మై హిరణ్యగర్భాయ బ్రూయాద్విద్యాం తమస్వినే ।। ౧౩౩౮ ।।
ఎవం నిఃశేషసంసారప్రత్యాఖ్యానేన నిర్వృతిమ్ ।।
సర్వావిద్యాపనిహ్నుత్యా విద్యయా ప్రతిపద్యతే ।। ౧౩౩౯ ।।
ఆత్మానాత్మాత్మకం విశ్వం ప్రత్యక్షాదిప్రమాణకమ్ ।।
ఆత్మానమేవ తదవేన్నిష్ఠాం కార్త్స్న్యాత్మనః పరామ్ ।। ౧౩౪౦ ।।
అవిచారితసంసిద్ధి సర్వానర్థైకకారణమ్ ।।
ప్రత్యఙ్యాత్రైకసాక్షిత్వాత్తమస్తత్ప్రత్యగాత్మని ।। ౧౩౪౧ ।।
ప్రతీచ్యేవ యతోఽజ్ఞానమతస్తత్తత్త్వవిద్యయా ।।
సకార్యే తమసి ధ్వస్త ఆత్మైవైకోఽవశిష్యతే ।। ౧౩౪౨ ।।
విరక్తః సర్వసంసారాన్నివివృత్సుః స్వతస్తతః ।।
సంసారానలసంతప్తస్తద్విరుద్ధం పరీప్సతి ।। ౧౩౪౩ ।।
తస్యాకృత్స్నాపవాదేన కృత్స్నైకాత్మ్యావబుద్ధయే ।। ౧౩౪౪ ।।
అన్వయవ్యతిరేకాఖ్యో వ్యాపారో విహితః పురా ।।
ఆత్మేత్యేవేతి విధినా పరాక్ప్రత్యగ్వివేకకృత్ ।। ౧౩౪౫ ।।
ఐకాత్మ్యం వీక్ష్యతే తేన త్యక్త్వా సర్వాననాత్మనః ।।
కృత్స్నమేవ యతో వస్తు తదన్యత్తదబోధజమ్ ।। ౧౩౪౬ ।।
కృత్స్నం పశ్యేదితి తతో వాక్యం వస్తుని వర్తతే ।।
ప్రవిష్టోఽకృత్స్నరూపత్వాత్సంసారానర్థచోదితః ।।
ఆత్మేత్యనేన కృత్స్నాత్మదర్శనాయ నియుజ్యతే ।। ౧౩౪౭ ।।
కృత్స్న ఆత్మేత్యతో వాక్యాత్తథారూపం దిదృక్షతి ।।
అన్యోన్యార్థసమాప్తిత్వాన్న భేదోఽత్ర పదార్థయోః ।। ౧౩౪౮ ।।
అకృత్స్నానాత్మనః సర్వాన్కృత్స్నాంశ్చానాత్మనస్తథా ।।
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం తథా కృత్స్నాననాత్మనః ।। ౧౩౪౯ ।।
నిర్మాల్యవత్పరిత్యజ్య చైతన్యాభాసవర్త్మనా ।।
అనునీయాఽఽత్మనాఽఽత్మానం కృత్స్నాత్మానం ప్రపశ్యతి ।। ౧౩౫౦ ।।
ఉక్తదోషాపనుత్త్యర్థం ప్రత్యుక్తిర్గౌరవీ త్వియమ్ ।।
బ్రహ్మ వా ఇదమిత్యాదిర్నాతో దోషోఽత్ర కశ్చన ।। ౧౩౫౧ ।।
ప్రమేేయం యత్పురా పృష్టం తద్బ్రహ్మ కిమవేదితి ।।
సర్వం చాప్యభవద్యస్మాజ్జ్ఞానం జ్ఞేయం చ భణ్యతే ।। ౧౩౫౨ ।।
తద్బ్రహ్మాఽఽత్మానమేవావేన్మేయం మానం చ భణ్యతే ।।
ఆత్మా మేయస్తథా మానమాత్మప్రత్యయ ఎవ తు ।। ౧౩౫౬ ।।
నాఽఽత్మజ్ఞానాద్యతోఽజ్ఞానం విద్యతేఽనాత్మనస్తతః ।।
నాఽఽత్మయాథాత్మ్యవిజ్ఞానాజ్జ్ఞానమన్యదనాత్మనః ।। ౧౩౫౪ ।।
ప్రమాత్రాదివిభాగేన యజ్జ్ఞానం ప్రథతే కచిత్ ।।
తజ్జన్మనః పురోవార్థో న తేన జ్ఞాయతేఽఞ్జసా ।। ౧౩౫౫ ।।
తమోమాత్రావసాయిత్వాన్న యథావస్తు తత్తతః ।।
ప్రత్యగ్వస్త్వాత్మకత్వేఽపి చిత్రమజ్ఞానచేష్టితమ్ ।। ౧౩౫౬ ।।
యత్ప్రసాదాత్తమఃసిద్ధిస్తత్స్వసాక్ష్యప్యపహ్నతే ।।
తమోఽప్యనుభావాదేవ ప్రాక్తద్వ్యుత్పత్తిజన్మనః ।। ౧౩౫౭ ।।
ప్రాక్ప్రవృత్తేః ప్రమాణానామజ్ఞాతం యదిహోదితమ్ ।।
అక్షాది తత్తమోబాధాన్న మానం రజ్జుసర్పవత్ ।। ౧౩౫౮ ।।
న పశ్యన్తీత్యతః ప్రాహ బోద్ధృత్వాదిసమన్వయమ్ ।।
న హి మోహైకనిష్ఠేన తద్ధీనం వస్తు మీయతే ।। ౧౩౫౯ ।।
ఆత్మానం విరహయ్యాన్యో నాలమాత్మావబుద్ధయే ।।
అసాధారణతన్మాతృమానమేయాత్మకత్వతః ।। ౧౩౬౦ ।।
అసాధారణమాత్రాది ప్రత్యగ్వస్తు యతస్తతః ।।
నియోగోఽపీహ నాఽఽయాతి భిన్నకర్త్రాదిగో హ్యసౌ ।। ౧౩౬౧ ।।
సర్వమజ్ఞాతమేవ స్యాద్యస్మిన్నజ్ఞాత ఆత్మని ।।
జ్ఞాతే జ్ఞాతం చ తత్కార్త్స్న్యాత్తావత్త్వాత్సర్వవస్తునః ।। ౧౩౬౨ ।।
యుక్త్యా నిరూప్యమాణస్య హ్యాత్మా తత్త్వమనాత్మనః ।।
ప్రత్యాఖ్యాతః స చేత్తేన కానాత్మా సిధ్యతాం తతః ।। ౧౩౬౩ ।।
అనాత్మతత్త్వమన్వేతి హ్యాత్మాఽసఙ్గోఽగుణోఽద్వయః ।।
అసిధ్యన్స స్వతఃసిద్ధౌ సిద్ధిం కాన్గ్రత్ర లప్స్యతే ।। ౧౩౬౪ ।।
సర్వవాదివిరోధేఽపి సంవాదోఽనుభవే యథా ।।
వాదినామవిసంవాదస్తథాఽజ్ఞానేఽప్యసంశయః ।। ౧౩౬౫ ।।
తద్వద్వాధోఽప్యబోధస్య బోధేనాభ్యుపగమ్యతే ।।
ఎతావతైవ పర్యాప్తమస్మద్రాద్ధాన్తసిద్ధయే ।। ౧౩౬౬ ।।
అస్మద్రాద్ధాన్తసంసిద్ధౌ నాన్యద్రాద్ధాన్తసిద్ధతా ।।
తత్సిద్ధావస్య సంసిద్ధిర్న కథంచిన్నివార్యతే ।। ౧౩౬౭ ।।
అజ్ఞానం సంశయజ్ఞానం మిథ్యాజ్ఞానమితి త్రికమ్ ।।
అజ్ఞానం కారణం తత్ర కార్యత్వం పరిశిష్టయోః ।। ౧౩౬౮ ।।
కూటస్థజ్ఞానమాత్రత్వాన్న తమోఽస్య స్వభావతః ।।
నాప్యాగన్తు తథాఽజ్ఞానం హిరుక్సిద్ధేరసంభవాత్ ।। ౧౩౬౯ ।।
అవిద్యాతజ్జకార్యాణామాత్మనా సంగతిస్తతః ।।
ఆత్మాత్మవత్త్వరూపా స్యాన్న తు సోభయకర్మజా ।। ౧౩౭౦ ।।
ఎకమేవ హి సద్వస్తు యద్వేదాన్తప్రమాణకమ్ ।।
తావన్మాత్రైకనిష్ఠత్వాదాత్మజ్ఞానం సదాస్పదమ్ ।। ౧౩౭౧ ।।
సర్వబాదివిరోధేఽపి యత్సిద్ధాన్తబలాశ్రయమ్ ।।
సాధనం దూషణం సర్వం న తన్నిహనుతిరిష్యతే ।। ౧౩౭౨ ।।
సాధనం దూషణం సర్వం యస్య పాదవ్యపాశ్రయాత్ ।।
సిద్ధాయతే తీర్థదృశాం కుతః స్యాత్తస్య నిహనుతిః ।। ౧౩౭౩ ।।
అభావో యేన భావేన భావ్యతేఽస్తి న నాస్తి సః ।।
తమ్య భావమ్య సద్భావో వద కేన నివార్యతే ।। ౧౩౭౪ ।।
వ్యభిచారి న యత్రాస్తి ప్రమాణం సర్వవాదినామ్ ।।
స్వమహిమ్నా చ యత్సిద్ధం తదపహ్నూయతే కథమ్ ।। ౧౩౭౫ ।।
తస్యైవావ్యభిచారిత్వాత్సర్వేషు వ్యభిచారిషు ।।
తదేవైకం ప్రమాణం నః సర్వవాద్యవిరోధి యత్ ।। ౧౩౭౬ ।।
దేహాదావాత్మబుద్ధిర్నో న కదాచిద్విహన్యతే ।।
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తేషు శుక్తికారజతాదివత్ ।। ౧౩౭౭ ।।
దేహాన్తాత్కర్తురన్యో యో బుద్ధ్యన్తాద్బ్రోద్ధరేవ చ ।।
ప్రాణాన్తాత్కరణాచ్చాన్యః ప్రత్యగ్దృష్ట్యా య ఈక్ష్యతే ।। ౧౩౭౮ ।।
అదేహతోఽజరోఽమృత్యురస్వాన్తోఽమోహశోకవాన్ ।।
అబుభుక్షోఽపిపాసశ్చ ప్రాణకారణవర్జనాత్ ।। ౧౩౭౯ ।।
అహీనో హీయతే యోఽసౌ తథాఽనాగత ఎతి యః ।।
జానీయాత్తమనాత్మానం జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తిషు ।। ౧౩౮౦ ।।
న హీయతే హీయమాన ఆగచ్ఛతి న చైతి యః ।।
ఆగమాపాయసాక్షిత్వాదాత్మా సోఽనుభవాశ్రయాత్ ।। ౧౩౮౧ ।।
నావిద్యామనుపాదాయ ప్రత్యక్కారకతాం వ్రజేత్ ।।
నాకారకః క్రియాం కర్తుమలం జగతి వీక్ష్యతే ।। ౧౩౮౨ ।।
ద్గష్టుర్దృష్ట్యా న చానాప్తోఽనాత్మా కశ్చిత్ప్రసిధ్యతి ।।
మిథ్యాజ్ఞానమతోఽనాత్మా హ్యాత్మాజ్ఞానసముత్థితేః ।। ౧౩౮౩ ।।
నావిద్యామనుపాదాయ జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తిషు ।।
అనాత్మానం విజానాతి తజ్జజ్ఞాత్రాద్యనన్వయాత్ ।। ౧౩౮౪ ।।
న చ జ్ఞాత్రనురోధిన్యా దృష్ట్యాఽజ్ఞానాసమన్వితమ్ ।।
ఆత్మాఽఽత్మానమలం ద్నష్టుం రూపం శ్రోత్రధియా యథా ।। ౧౩౮౫ ।।
ఉత్సార్యానాత్మనః సర్వానన్వయవ్యతిరేకతః ।।
ప్రత్యక్ప్రధానయా దృష్ట్యా పశ్యేదాత్మానమద్వయమ్ ।। ౧౩౮౬ ।।
త్వం బ్రహ్మేతి గురోర్వాక్యాత్తన్నివిష్టపదార్థయోః ।।
ఉక్తాన్వయాదినోత్పన్నివివేకః సన్నబుధ్యత ।। ౧౩౮౭ ।।
తద్బ్రహ్మాఽఽత్మానమేవావేద్యదనాత్మేత్యుభూత్పురా ।।
అవిద్యయా విద్యయా తు బ్రహ్మాఽఽత్మైవాభవత్స్వతః ।। ౧౩౮౮ ।।
ఎవేత్యవధృతౌ జ్ఞేయం బ్రహ్మాత్మార్థవిశేషణమ్ ।।
ఆత్మైవ బ్రహ్మ వేజ్ఞేయం బ్రహ్మైవాఽఽత్మేతి సంభవాత్ ।। ౧౬౮౯ ।।
బ్రహ్మతా నాఽఽత్మనోఽన్యత్ర నాఽఽత్మతా బ్రహ్మణోఽన్యతః ।।
తద్యాథాత్మ్యాప్రబోధాత్తు తయోరేష విపర్యయః ।। ౧౩౯౦ ।।
ఆత్మాఽపి సాక్షాత్తద్బ్రహ్మ పరోక్షం తదబోధతః ।।
బ్రహ్మైవ తద్వదాత్మాఽపి సద్వితీయవదీక్ష్యతే ।। ౧౩౯౧ ।।
వాక్యోత్థసమ్యగ్విజ్ఞానప్రధ్వస్తతమసో యతేః ।।
విభాగహేతోరుచ్చిత్తేః సర్వమాత్మైవ శిష్యతే ।। ౧౩౯౨ ।।
విజ్ఞాతారమరే కేన విజానీయాదితి శ్రుతేః ।।
నను విప్రతిషిద్ధార్థం తదాత్మానమితీర్యతే ।। ౧౩౯౩ ।।
దృష్టేర్ద్రష్టేతి విజ్ఞానాన్నాత్ర విప్రతిషిద్ధతా ।।
ప్రత్యగ్బుద్ధిః ప్రమాత్రాదౌ సర్వత్రైవోపజాయతే ।। ౧౩౯౪ ।।
యుష్మదస్మద్విభాగాభ్యాం యావద్వస్త్విహ మీయతే ।।
తేన తేన విశేషేణ ప్రత్యగర్థః ప్రతీయతే ।। ౧౩౯౫ ।।
ప్రత్యగర్థమనాలిఙ్గ్య న పరాగ్వర్తి జాయతే ।।
విజ్ఞానం తేన తత్పూర్వం సర్వమన్యత్ప్రతీయతే ।। ౧౩౯౬ ।।
ఆబ్రహ్మాస్థాణుు చాన్వక్షం సర్వేషు వ్యభిచారిషు ।।
ప్రత్యయోఽవ్యభిచార్యేకశ్చైతన్యప్రతిబిమ్బితః ।। ౧౩౯౭ ।।
న చ విప్రతిపద్యన్తే వాదినోఽనుభవాత్మని ।।
తత్ర చేత్స్యాద్విసంవాదః కేనాన్యేన చికిత్స్యతే ।। ౧౩౯౮ ।।
అన్యోఽపి యోఽత్రః కల్ప్యః స్యాత్సోఽప్యస్మాన్నైవ భిద్యతే ।।
సర్వభేదాత్మరూపత్వాత్కః సన్స్యాదాత్మనా వినా ।। ౧౩౯౯ ।।
ప్రత్యగాత్మని విశ్వస్య తతోఽనాత్మని తద్వశాత్ ।।
అవిద్వదఙ్గనాబాలం బిశ్వసిత్యనపేక్షతః ।। ౧౪౦౦ ।।
ఆత్మనైవాఽఽత్మవిజ్ఞానం జ్ఞేయజ్ఞాత్రాదివర్జితమ్ ।।
స్వయమేవ ఫలాత్మత్వాత్ఫలం చాస్మాన్న భిద్యతే ।। ౧౪౦౧ ।।
ప్రమాణవ్యవహారోఽయం సర్వేషామపి వాదినామ్ ।।
స్వతోఽనుభవనిష్ఠః స్యాన్న చేత్షష్ఠేన్ద్రియార్థవత్ ।। ౧౪౦౨ ।।
చైతన్యమాత్రరూపోఽయం సదానస్తమితోదితః ।।
అవిద్యామస్పృశన్నాస్తే నిష్క్రియోఽకారకోఽఫలః ।। ౧౪౦౩ ।।
స్వతోఽసఙ్గస్వభావత్వాత్ఖచరాది వియద్యథా ।।
నావిద్యా నాపి తత్కార్యం ప్రత్యక్స్థమపి ఢౌకతే ।। ౧౪౦౪ ।।
స్వతః సేద్ధుమశక్తత్వాత్ఖమృతే వాయువత్సదా ।।
ప్రత్యాఖ్యాతస్వభావోఽపి సిధ్యతీవాగ్రహో దృశౌ ।। ౧౪౦౫ ।।
యుతిం సాధారణాత్మా హి యాత్యసాధారణాత్మభిః ।।
అనన్యవృత్తితో నాఽఽత్మా సంసర్గం ప్రైత్యనాత్మభిః ।। ౧౪౦౬ ।।
విభజ్యమానోఽన్యేభ్యో హి విశేషోఽపి ప్రసిధ్యతి ।।
line ౨ miss ।। ౧౪౦౭ ।।
భేదసంసర్గహీనత్వాత్పదవాక్యార్థతాఽఽత్మనః ।।
దుఃసంభావ్యాఽత ఆత్మాఽయమాత్మనైవానుభూయతే ।। ౧౪౦౮ ।।
యాదృగస్య ద్వయే తత్త్వమాత్మనైవానుభూయతే ।।
నిషిద్ధాశేషభేదస్య తావదేవాఽఽత్మసాక్షికమ్ ।। ౧౪౦౯ ।।
అపాస్తాశేషతమసో యత్తత్త్వం ప్రత్యగాత్మనః ।।
తదవచ్ఛిత్తయే నాలం ప్రత్యగ్బోధాదృతేఽన్యధీః ।। ౧౪౧౦ ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రేక్షణాదాత్మమోహతజ్జనిరాకృతేః ।।
అసంభవాద్ద్వీతీయస్య స్యామపూర్వాదిమానహమ్ ।। ౧౪౧౧ ।।
వ్యపేతతమస్తత్త్వమాగమాపాసాక్షిణః ।।
జ్ఞానేన గమ్యతే సాక్షాత్తావన్మాత్రానురోధినా ।। ౧౪౧౨ ।।
కాలాదిప్రవిభక్తం సద్యద్బ్రహ్మాభూదవిద్యయా ।।
తత్ప్రత్యక్తత్త్వసంబోధాద్ధ్వస్తే ధ్వాన్తేఽన్తరాత్మని ।।
ఆత్మానమేవ తద్బ్రహ్మ బ్రహ్మైవాఽఽత్మేత్యవేచ్ఛ్రుతేః ।। ౧౪౧౩ ।।
అబ్రహ్మానాత్మతాహేతౌ ప్రత్యగ్ధ్వాన్తే నివర్తితే ।।
వ్యావృత్త్యనుగమాభావాత్సర్వం తదభవత్తతః ।। ౧౪౧౪ ।।
వ్యావృత్త్యనుగమౌ యస్మాద్ద్వితీయే సతి వస్తుని ।।
దృష్టిమాత్రాత్మవస్తుత్వాత్కార్యకారణవస్తునః ।। ౧౪౧౫ ।।
నాజ్ఞాతం కించిదప్యస్తి నానపాస్తం తమోఽప్యతః ।।
సామానాధికరణ్యార్థమస్మీత్యేతత్పదం భవేత్ ।। ౧౪౧౬ ।।
బ్రహ్మాహంపదయోరర్థౌ యౌ తయోః సంగతిర్మిథః ।।
అహమర్థో విశేష్యోఽత్ర తత్ప్రాధాన్యప్రసిద్ధితః ।। ౧౪౧౭ ।।
తద్యాథాత్మ్యప్రసిద్ధ్యర్థం బ్రహ్మార్థస్తు విశేషణమ్ ।। ౧౪౧౮ ।।
విశేషణానాం సంబన్ధో విశేష్యేణ విశేషణైః ।।
విశేష్యస్యాపి సంబన్ధః స్వాతన్త్ర్యపారతన్త్ర్యతః ।। ౧౪౧౯ ।।
విశేషణవిశేష్యాణాం సాకల్యేనైవ సంగతిః ।।
ఉపాత్తాన్యోన్యరూపాణాం విశేషణవిశేష్యతా ।। ౧౪౨౦ ।।
ఉపాత్తద్రవ్యకాణ్యేవ విశింషన్త్యుత్పలాదికమ్ ।।
ద్రవ్యం విశేషణాన్యేతి తథోపాత్తవిశేషణమ్ ।। ౧౪౨౧ ।।
నాయఃశలాకాకల్పానాం విశేషణవిశేష్యతా ।।
పరస్పరానపేక్షత్వాద్ధిమవద్విన్ధ్యయోరివ ।। ౧౪౨౨ ।।
ఎకదా నిర్విభాగేన కార్త్స్న్యసంగాతికారణాత్ ।।
సామర్థ్యాత్స్వవిరుద్ధానాం న విశేష్యేఽస్తి సంభవః ।। ౧౪౨౩ ।।
పరస్పరావిరోధేన విశింషన్త్యాత్మసంశ్రయమ్ ।।
విశేషణాని యేనాతస్తద్విరుద్ధం న ఢౌకతే ।। ౧౪౨౪ ।।
విశేషణయుతిః శాబ్దీ తద్విరుద్ధనిరాకృతిః ।।
మోహమాత్రేణ తత్ప్రాప్తేః సామార్థ్యాత్స్యాన్న శబ్దతః ।। ౧౪౨౫ ।।
ఎకైకరూపాసంసర్గబోధమాత్రస్వభావతః ।।
విశేషణానాం సంప్రాప్తిర్నాఽఽఞ్జసీ ప్రత్యగాత్మని ।। ౧౪౨౬ ।।
విశేషణానాం సంబన్ధో యతో న ప్రత్యాగాత్మని ।।
లక్ష్యలక్షణతా తస్మాత్ప్రతీచ్యధ్యవసీయతే ।। ౧౪౨౭ ।।
అనన్యాపేక్షి ప్రత్యక్త్వమహంరూపేణ లక్ష్యతే ।।
line ౨ miss ।। ౧౪౨౮ ।।
నివర్త్యభేదాద్భిన్నోఽర్థోఽమానిత్వాదేర్యథా తథా ।।
బ్రహ్మాహమర్థయోర్జ్ఞేయస్తయోరైకార్థ్యహేతుతః ।। ౧౪౨౯ ।।
అనాత్మాబ్రహ్మతాహేతౌ ప్రత్యగ్ధ్వాన్తే నివర్తితే ।।
పదార్థ ఎక ఎవ స్యాద్బ్రహ్మాహంపదయోః పరః ।। ౧౪౩౦ ।।
భేదసంసర్గనాశార్థో నాత ఉక్తేరిహేష్యతే ।।
అహంబ్రహ్మశ్రుతేః సాక్షాత్తాదాత్మ్యమిహ గమ్యతే ।। ౧౪౩౧ ।।
కర్తుర్జ్ఞాతుర్హి యా దృష్టిః సాఽవిద్యోత్థార్థలేహినీ ।।
తత్ప్రత్యగాత్మదృష్ట్యా తాం ప్రత్యాఖ్యాయాశ్నుతేఽద్వయమ్ ।। ౧౪౩౨ ।।
అస్మీతీహత్యనిర్దేశాద్విద్యాకాలైవ ముక్తతా ।।
సిద్ధాఽతోఽసౌ న సాధ్యా స్యాదగ్నిహోత్రాదికార్యవత్ ।। ౧౪౩౩ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానమాత్రవ్యుత్పత్తిసిద్ధయే ।।
తస్మాదితి శ్రుతిర్వక్తి హ్యుత్పత్త్యాదినివృత్తయే ।। ౧౪౩౪ ।।
అవిద్యాతజ్జనిర్ముక్తౌ బ్రహ్మ బ్రహ్మాభవత్స్వతః ।।
సర్వః కృత్స్నస్తథా పూర్ణః శబ్దాః పర్యాయవాచకాః ।। ౧౪౩౫ ।।
ఆత్మావిద్యాసముత్థానామాత్మయాథాత్మ్యమాత్రతః ।।
కర్మవత్కాఙ్క్షతే జ్ఞానం విశిష్టం నాఘికారిణమ్ ।। ౧౪౩౬ ।।
దేవాదీనామతో యో యో యథోక్తేనైవ వర్త్మనా ।।
line ౨ miss ।। ౧౪౩౬ ।।
ప్రత్యగ్బోధాతిరేకేణ సాధనాన్తరనిహ్నుతౌ ।।
ఎవేత్యవధృతిర్జ్ఞేయా జ్ఞానాదేవ తతో భవేత్ ।। ౧౪౩౮ ।।
ఆత్మయాథాత్మ్యవిజ్ఞానాద్యదన్యత్సాధనాన్తరమ్ ।।
జ్ఞానాభావోఽథవా సర్వమవిద్యైవేతి నిశ్చితిః ।। ౧౪౩౯ ।।
మనుష్యా యదమన్యన్య సాధ్వేవాతస్తదీరితమ్ ।।
న కశ్చిదపి దోషోఽత్ర పూర్వోక్తోఽతః ప్రసజ్యతే ।। ౧౪౪౦ ।।
ప్రత్యక్తయైవ సంబన్ధాదాత్మనోఽనాత్మవస్తునా ।।
విశిష్టేనావిశిష్టస్య క్లృప్తేనాకల్పితాత్మనః ।। ౧౪౪౧ ।।
యతోఽతో లోకబుద్ధ్యైవ దేవాదీనామితీర్యతే ।।
తుల్యో దేవాదిసంబన్ధో బ్రహ్మణో మశకాదిభిః ।। ౧౪౪౨ ।।
అన్తరేణాధికారం చేన్నాఽఽత్మబోధస్య సంభవః ।।
న జన్మాన్తరసంస్కారాద్వామదేవస్య తద్భవేత్ ।। ౧౪౪౩ ।।
శ్రుత్యుక్తార్థస్య వా స్థేమ్నే మన్త్రోదాహృతిరిష్యతే ।।
ప్రమాణాన్తరసంవాదాత్పుంసాం విశ్వాసధీర్యతః ।। ౧౪౪౪ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతం తద్ధైతత్ప్రత్యగాత్మని ।।
తద్దర్శనాదృషిః సాక్షాత్పశ్యన్సర్వం ప్రపన్నవాన్ ।। ౧౪౪౫ ।।
సూక్తాదిజ్ఞాపనార్థాయ హ్యహం మనురితీరణమ్ ।।
ఐకాత్మ్యం సర్వభూతేషు ప్రతీచోఽసౌ దదర్శ హ ।। ౧౪౪౬ ।।
తత్పశ్యన్నిత్యనేనాత్ర బ్రహ్మవిద్యా ప్రదర్శ్యతే ।।
అహమాసం మనురితి విద్యాయాః ఫలముచ్యతే ।। ౧౪౪౭ ।।
పశ్యన్ప్రతిపేద ఇతి ప్రయోగాదవసీయతే ।।
విద్యాకాలైవ కృత్స్నాప్తిరితి తన్మోహహానతః ।। ౧౪౪౮ ।।
బహ్మప్రాప్త్యన్తరాయస్య ప్రత్యక్సంమోహమాత్రతః ।।
ప్రత్యగ్విజ్ఞానతో ధ్వస్తేస్తత్ప్రాప్తిర్నాన్యసాధనా ।। ౧౪౪౯ ।।
అవిద్యాధ్వంసమాత్రేణ పుమర్థస్య సమాప్తితః ।।
తావతాఽవసితేర్విద్యా స్వార్థైవేతి వినిశ్చయః ।। ౧౪౫౦ ।।
సకృదాత్మప్రసూత్యైవ నిరుణద్ధ్యఖిలం భవమ్ ।।
ధ్వాన్తమాత్రనిరాసేన న తతోఽన్యాఽన్యథా మతిః ।। ౧౪౫౧ ।।
దేశకాలాద్యసంబన్ధాద్దేశాదేర్మోహకార్యతః ।।
నానుత్పన్నమదగ్ధం వా జ్ఞానమజ్ఞానమస్త్యతః ।। ౧౪౫౨ ।।
నాబాధిత్వేహ బాధ్యార్థం బాధకో బాధకాత్మతామ్ ।।
లభతే మేయయాథాత్మ్యహేతుమాత్రవ్యపేక్షతః ।। ౧౪౫౩ ।।
యతోఽతోఽవిద్యాతజ్జానాం బాధితత్వాత్ప్రబోధతః ।।
సకృదేవ చ మాయోగాన్నోర్ధ్వం తచ్చోదనేష్యతే ।। ౧౪౫౪ ।।
సమ్యగ్జ్ఞానశిఖిప్లుష్టమోహతత్కార్యరూపిణః ।।
సకృన్నివృత్తేర్బాధ్యస్య కిం కార్యమవశిష్యతే ।। ౧౪౫౫ ।।
ధ్వాన్తాదిఘస్మరే ప్రత్యక్తైతన్యాత్మైకనిష్ఠితే ।।
ప్రత్యర్థిని స్థితేఽనాత్మధియాం స్యాత్సత్యతా కుతః ।। ౧౪౫౬ ।।
అజ్ఞాతమిథ్యావిజ్ఞాతతత్త్వమాత్రావలమ్బినా ।।
జ్ఞానేన కిం న విజ్ఞాతం వద కిం వా న వాధితమ్ ।। ౧౪౫౭ ।।
సర్వాపత్తిరియం యుక్తా దేవాదీనాం మహాత్మనామ్ ।।
అస్మదాదేస్తమస్విత్వాన్న సంభావ్యేతి చేన్న తత్ ।। ౧౪౫౮ ।।
ఎతర్హ్యపి తు తద్బ్రహ్మ యో యః సాక్షాదబుధ్యత ।।
స ఎవ తదభూద్యస్మాన్నాతోఽభిజనకారణమ్ ।। ౧౪౫౯ ।।
అప్యేతర్హి యథాన్యాయం యో వేదాఽఽత్మానమద్వయమ్ ।।
స ఇదం సర్వమాత్మైవ భవత్యజ్ఞానహానతః ।। ౧౪౬౦ ।।
న హీహోత్కృష్టసత్త్వేషు దేవాదిషు పరాత్మనః ।।
నాపి చాత్యన్తమూఢేషు విశేషః కశ్చిదీక్ష్యతే ।। ౧౪౬౧ ।।
ప్రత్యక్తత్త్వధియో వాఽస్తి స్వతోబుద్ధైకతాఽఽత్మనః ।।
శ్రేయాంసి వహువిఘ్నానీత్యాశఙ్క్యైతదథోచ్యతే ।। ౧౪౬౨ ।।
తస్య జ్ఞాతాత్మతత్త్వస్య ప్రధ్వస్తతమసో యతేః ।।
ఇన్ద్రాదయోఽపి నైవాలం కైవల్యాప్తినివారణే ।। ౧౪౬౩ ।।
దేవాద్యైశ్వర్యవిషయవ్యతిక్రాన్తత్వహేతుతః ।।
కైవల్యాభూత్యా ఉద్యుక్తా ఈశ్వరా అపి నేశతే ।। ౧౪౬౪ ।।
ఈశేశితవ్యసంబన్ధః ప్రత్యగజ్ఞానహేతుజః ।।
సమ్యగ్జ్ఞానాత్తమోధ్వస్తవీశ్వరాణామపీశ్వరః ।। ౧౪౬౫ ।।
ఈశ్వరాణామనైశ్వర్యం కస్మద్బ్రహ్మవిదీతి చేత్ ।।
ఆత్మా హ్యేషామితీత్యాహ తద్ధేతుప్రతిపత్తయే ।। ౧౪౬౬ ।।
భోజ్యత్వేన జగత్కృత్స్నం కర్మవిద్యావిసాధనైః ।।
ఉపాత్తం తదభుక్త్వా తు కైవల్యం లభతే న చేత్ ।। ౧౪౬౭ ।।
ఇత్యాశఙ్కాపనుత్త్యర్థం పరో గ్రన్థోఽవతార్యతే ।।
కైవల్యావాప్తివిఘ్నాయ నాలం దేవా అపీశ్వరాః ।। ౧౪౬౮ ।।
అవిద్యావిషయే యస్మాత్తేషామధికృతిః స్మృతా ।।
న తు ప్లుష్టాత్మయాథాత్మ్యవిజ్ఞానతమసామసౌ ।। ౧౪౬౯ ।।
బ్రహ్మవిద్యాఫలప్రాప్తౌ విఘ్నం కుర్వన్తి దేవతాః ।।
ఇత్యత్ర కినిమిత్తేయమాశఙ్కేత్యభిధీయతే ।। ౧౪౭౦ ।।
యుక్తాఽఽశఙ్కా యతో మర్త్య దేవాన్ప్రత్యృణినః శ్రుతేః ।।
పశులోత్వవాక్యాచ్చ పారతన్త్ర్యాచ్చ కర్మిణః ।। ౧౪౭౧ ।।
బ్రహ్మవిత్త్వే చ పారార్థ్యం దేవాదీన్ప్రతి హీయతే ।।
తస్య బ్రహ్మతమోహేతోస్తన్నివృత్తౌ నివర్తతే ।। ౧౪౭౨ ।।
అప్రియారిష్టివాక్యాభ్యామయమర్థోఽవసీయతే ।।
తస్మాద్విద్యాఫలావాప్తౌ విఘ్నం కుర్వన్తి దేవతాః ।। ౧౪౭౩ ।।
నన్వేవం తర్హ్యవిశ్రమ్భో హ్యదృష్టఫలసంపది ।।
ప్రాప్తోఽభ్యుదయమోక్షార్థసాధనవ్యాపృతావిహ ।। ౧౪౭౪ ।।
తథేశ్వరోఽపి నో విఘ్నం కుర్వన్కేన నిషిధ్యతే ।।
కాలమన్రౌషధాదీనామచిన్త్యా శక్తిరిష్యతే ।। ౧౪౭౫ ।।
కర్మమన్త్రౌషధితపఃకాలాదీనాం చ విద్యతే ।।
మహతీ శక్తిరిత్యత్ర యుక్తమాశఙ్కితుం ఫలే ।। ౧౪౭౬ ।।
దేవాదయః స్వతన్త్రత్వాత్ఫలప్రాప్తివిఘాతయోః ।।
సర్వం కు్యురనాశ్వాసస్తస్మాత్ప్రాప్నోతి కర్మసు ।। ౧౪౭౭ ।।
నైవం సర్వపదార్థానాం నియతాదానకారణాత్ ।।
జగద్వైచిత్ర్యదృష్టేశ్చ స్వభావే తదసంభవాత్ ।। ౧౪౭౮ ।।
సుఖాదిఫలదం కర్మేత్యస్మిన్పక్షే వ్యవస్థితే ।।
శ్రుతిన్యాయాదిసంసిద్ధేర్నాతో విఘ్నకృతః సురాః ।। ౧౪౭౯ ।।
కర్మణైవ స్వసిద్ధ్యర్థం తేషాం క్రోడీకృతత్వతః ।।
నాఽఽత్మానం లభతే కర్మ దేవేశాద్యనపేక్షి సత్ ।। ౧౪౮౦ ।।
ఫలాదానేఽనులోమత్వాన్నామీ స్యుర్విఘ్నకారిణః ।।
యథా కర్మ తథేశాది కర్మాపేక్ష్యైవ సిధ్యతి ।। ౧౪౮౧ ।।
సర్వం సర్వమపేక్ష్యైవ సంహతత్వాత్ప్రసిధ్యతి ।।
ప్రధానగుణభావశ్చ క్వచిత్కస్యచిదిష్యతే ।। ౧౪౮౨ ।।
విఘ్నకార్యేఽపి చాప్యేతే నానపేక్ష్య ప్రకుర్వతే ।।
తత్సామర్థ్యాప్రణోద్యత్వాత్సర్వేపాం సర్వకర్మసు ।। ౧౪౮౩ ।।
గుణప్రధానభావశ్చ దేవకాలేశ్వరాదిషు ।।
కర్మస్వనియతో దృష్టో నాన్యథా చోపపద్యతే ।। ౧౪౮౪ ।।
యదైకస్య ప్రధానత్వం తదాఽన్యస్యాప్రధానతా ।।
ఎవం నృత్యజ్జగన్నిత్యమతద్వృత్యాఽఽత్మని స్థితమ్ ।। ౧౪౮౫ ।।
గుణప్రధానభావశ్చ పదార్థానామనన్తతః ।।
క్షేపీయస్త్వాచ్చ కాలస్య దుర్జ్ఞేయో మతివిభ్రమాత్ ।। ౧౪౮౬ ।।
కర్మైవ కారణం కేచిత్ఫలప్రాప్తౌ ప్రచక్షతే ।।
దైవమేకేఽపరే కాలం స్వభావ ఇతి చాపరే ।। ౧౪౮౭ ।।
శ్రుతయః స్మృతివాదాశ్చ కర్మప్రాధాన్యమేవ తు ।।
అఙ్గీకృత్య ప్రదృశ్యన్తే ప్రవృత్తాః సర్వ ఎవ హి ।। ౧౪౮౮ ।।
పుణ్యః పుణ్యేన భవతి పాపః పాపేన కర్మణా ।।
వచాంస్యేవం సువహుశో లక్ష్యన్తే శాస్రభూమిషు ।। ౧౪౮౯ ।।
యద్యప్యేషాం స్వవిషయే ప్రాధాన్యం కస్యచిత్కచిత్ ।।
అప్రాధాన్యం తదన్యేషాం తథాఽపి తు న కర్మణామ్ ।।
ఫలప్రాప్తావహేతుత్వం శాస్రన్యాయావధారణాత్ ।। ౧౪౯౦ ।।
కర్మణః ఫలసంప్రాప్తిరప్రాప్తిశ్చేహ యేక్ష్యతే ।।
సాద్గుణ్యవిగుణత్వాభ్యాం సా స్యాత్కర్మణ ఎవ చ ।। ౧౪౯౧ ।।
విఘ్నం కుర్వన్తి నో దేవా విద్యోత్థఫలసంగతౌ ।।
ఉక్తం యదపనుత్త్యర్థం తత్ర ప్రతివిధీయతే ।। ౧౪౯౨ ।।
అవిద్యాహానమాత్రత్వాత్కైవల్యాప్తఫలాత్మనః ।।
తత్ప్రాప్తేర్జ్ఞానకాలత్వాన్నాలం విఘ్నాయ దవతాః ।। ౧౪౯౩ ।।
చక్షురూపాభిసంబన్ధసమకాలా యథేష్యతే ।।
రూపాభివ్యక్తిరేవం స్యాదవిద్యాధ్వస్తిరాత్మనః ।। ౧౪౯౪ ।।
యథాస్థితాత్మయాథాత్మ్యజ్ఞానజన్మాతిరేకతః ।।
న తత్తమోనివృత్తిః స్యాత్తదుత్థస్య చ వస్తునః ।। ౧౪౯౫ ।।
సర్పాత్మనా గృహీతామాం న దణ్డాదీక్ష్యతే స్రజి ।।
ప్రతీచ్యేకతనుగ్రాహ్యే తదన్యన్న తథేక్ష్యతే ।। ౧౪౯౬ ।।
అన్యోన్యవ్యభిచారిత్వమజ్ఞానేఽపి హ్యనాత్మనామ్ ।।
కిము విధ్వస్తనిఃశేషఘనాజ్ఞానేఽన్తరాత్మని ।। ౧౪౯౭ ।।
రూప్యాభజ్ఞానవేలాయాం శుక్తికాధీర్న బాధతే ।।
తదసూతేరిహ త్వాత్మన్యాదిమధ్యాన్తబాధధీః ।। ౧౪౯౮ ।।
నిర్నిమిత్తం ప్రమాత్రాదేః ప్రత్యగ్రూపమనాత్మనః ।।
సనిమిత్తం పరాగ్రూపమాత్మనో మోహహేతుతః ।। ౧౪౯౯ ।।
ఎక ఆత్మేతి విజ్ఞానే దోషోఽప్యప్రతిబన్ధకః ।।
మూఢాత్మనామపి హ్యేతన్న విసంవాదమృచ్ఛతి ।। ౧౫౦౦ ।।
మిథ్యాసంశయవిజ్ఞానమనాత్మానం ప్రతీష్యతే ।।
ప్రత్యగాత్మని తద్యస్మాత్సమ్యగ్జ్ఞానాన్న భిద్యతే ।। ౧౫౦౧ ।।
అజ్ఞానం చేచ్చిదాకారం సంశయాదిషు కా కథా ।।
ప్రమిత్సితే ప్రతీచ్యస్మాన్న దోషో నాపి బాధకమ్ ।। ౧౫౦౨ ।।
మహిమానో యదాఽమీ స్యురవిద్యాయా న వస్తునః ।। ౧౫౦౩ ।।
కాలా దేవాదయస్తస్యాం ధ్వస్తాయాం తద్వినాశతః ।।
దేవేశ్వరాదయః కే స్యుర్విఘ్నం వా కస్య కుర్వతే ।। ౧౫౦౪ ।।
యత్ర త్వస్యేతి శ్రుత్యైవ సర్వమేతత్స్ఫుటీకృతమ్ ।।
ఇహాపి హేతుసంసిద్ధ్యై తత్స్పష్టమభిధీయతే ।। ౧౫౦౫ ।।
యతో విఘ్నకృతామాత్మా ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిద్భవేత్ ।।
తద్గోచరాతివర్తిత్వం విద్యాకాలే తమోహతేః ।। ౧౫౦౬ ।।
ఆత్మాఽమీషాం తదా బ్రహ్మ దేవాదీనాం భవేద్వశీ ।।
కాలాద్యన్తరితం యత్స్యాత్ప్రాప్త్యుత్పత్త్యాదిలక్షణమ్ ।। ౧౫౦౭ ।।
అనాత్మైవ ఫలం తత్ర దేవానామీశతా భవేత్ ।।
అపి జ్ఞాతాత్మతత్త్వానామభావాజ్జ్ఞానసంతతేః ।। ౧౫౦౮ ।।
అన్త్యోఽవిద్యాపనుద్వోధో రాగాదిప్రత్యయోత్థితేః ।।
ఇతి చేన్నైతదేవం స్యాదాద్యేఽనైకాన్తికత్వతః ।। ౧౫౦౯ ।।
నాన్త్యాఽవిద్యాపనుద్వుద్ధిరాత్మైకవిషయత్వతః ।।
ఆద్యాత్మబుద్ధివద్ధేతోరనైకాన్తికతేక్ష్యతే ।। ౧౫౧౦ ।।
అనైకాన్తికతా హేతోస్తద్వత్సంతతివాదినః ।।
న చాభ్యాసాత్ప్రమాణాని కుర్వన్త్యర్థావబోధనమ్ ।। ౧౫౧౧ ।।
సంబన్ధమాత్రాభివ్యక్తేర్వ్యఞ్జకత్వాత్ప్రదీపవత్ ।।
భోజనాదౌ న చ సతి జ్ఞానసంతతిరిష్యతే ।। ౧౫౧౨ ।।
తదన్తరాయబాహుల్యాత్సుషుప్తాదౌ చ నేష్యతే ।।
ప్రత్యక్ప్రమేయపూర్వైవ సర్వాసాం నో యతో ధియామ్ ।।
సూతిరామ్రేడన తస్మాత్సిద్ధమాత్మధియః సదా ।। ౧౫౧౩ ।।
జ్ఞానస్య వస్తుతऩ్త్రత్వాన్న కర్త్రనువిధాయితా ।।
శీతోష్ణాజ్ఞానవత్తస్మాన్నేష్యతే జ్ఞానసంతతిః ।। ౧౫౧౪ ।।
భోజనాదినిరోధేన సంతతిశ్చేత్సమర్థ్యతే ।।
ఉక్తా పరిహృతిస్తత్ర న భూయోఽపి వ్యపేక్షతే ।। ౧౫౧౫ ।।
క్షుత్పిపాసాపరిమ్లానచేతస్త్వాన్నితరాం న సా ।।
భోజనాదినిరోధేన న చ తస్యాః ప్రమేక్ష్యతే ।। ౧౫౧౬ ।।
సంతత్యారమ్భకధియామియత్తానవధారణాత్ ।।
శాస్రార్థానిశ్చయో దోషః స చానిష్టః ప్రసజ్యతే ।। ౧౫౧౭ ।।
మతం సంతతిమాత్రత్వే నిశ్చితిః స్యాత్తథాఽపి చ ।।
అనైకాన్తికతా హేతోరాద్యసంతతివద్భవేత్ ।। ౧౫౧౮ ।।
సమానవిషయత్వేఽపి నాఽఽద్యాఽవిద్యాం నిహన్తి చేత్ ।।
జ్ఞానసంతతిరన్త్యా నః సేత్స్యతీయత్ర కా ప్రమా ।। ౧౫౧౯ ।।
మరణేఽపి న విశ్చాసో హిక్కికావశవర్తినః ।।
జ్ఞానసంతతినిష్పత్తౌ తమోమాత్రసమాప్తితః ।। ౧౫౨౦ ।।
కర్మచ్ఛిద్రేషు కుర్వన్తి యేఽపి సమ్యగ్ధియం బలాత్ ।।
నూనం తే నాసికాగ్రేణ వీక్షన్తే సూర్యమణ్డలమ్ ।। ౧౫౨౧ ।।
వస్తుతన్త్రం, న హి జ్ఞానం నృతన్త్రం లోకవహ్నివత్ ।।
అనన్యజ్ఞాతృకత్వాచ్చ ప్రత్యగ్జ్ఞానస్య సర్వదా ।। ౧౫౨౨ ।।
న చానివర్తకం జ్ఞానం ప్రత్యఙ్భోహస్య యుజ్యతే ।।
స్వానుభూతివిరుద్ధత్వాదగ్నిదాహాదిబోధవత్ ।। ౧౫౨౩ ।।
సర్వవేదాన్తవాక్యానామేతావన్మాత్రనిష్ఠతః ।।
న చార్థవాదతా తేషామన్యాశేషత్వకారణాత్ ।। ౧౫౨౪ ।।
అహంధీవిషయత్వాచ్చేత్తేషాం స్యాదర్థవాదతా ।।
నాోక్తత్వాత్పరిహారస్య న చాహంగమ్యతాఽఽత్మనః ।। ౧౫౨౫ ।।
అహంబుద్ధ్యేక్ష్యతే ప్రత్యక్ప్రతీచా చాప్యహంమతిః ।।
అన్యోన్యాశ్రయతా దోషః స్యాదహంవృత్తివీక్షణే ।। ౧౫౨౬ ।।
యత ఎవమతో యో నః ప్రత్యక్సంమోహహానికృత్ ।।
అాద్యోఽన్త్యః సంతతో వాఽసౌ బోధో ముక్తిఫలః స్మృతః ।। ౧౫౨౭ ।।
యత్తూక్తం జ్ఞాతతత్త్వానామపి రాగాదిదర్శనాత్ ।।
నావిద్యాహానికృజ్జ్ఞానమత్ర ప్రతివిధీయతే ।। ౧౫౨౮ ।।
ఆరబ్ధఫలశేషైకహేతుత్వాద్దేహసంస్తితేః ।।
రాగాదిప్రత్యయోద్భూతిరిషుచక్రాదివేగవత్ ।। ౧౫౨౯ ।।
తస్య వృత్తఫలత్వాన్నో జ్ఞానం స్యాత్తన్నివృత్తికృత్ ।।
అతీతత్వాచ్చ తద్ధాన్యై నాలమాత్మావబోధనమ్ ।। ౧౫౩౦ ।।
యత్తు స్వాత్మాశ్రయం కర్మ హ్యనారబ్ధఫలం భవేత్ ।।
ఉత్పిత్స్వనాగతం కృత్స్నం జ్ఞానం హన్తి తదేవ నః ।। ౧౫౩౧ ।।
అనారబ్ధఫలం కర్మ న త్వారబ్ధఫలం యది ।।
నిరుణద్ధ్యాత్మవిజ్ఞానం తదాఽనిష్టం ప్రసజ్యతే ।। ౧౫౩౨ ।।
ప్రారబ్ధాత్మఫలం నో చేత్కర్మ జ్ఞానం నివర్తయేత్ ।।
అనారబ్ధఫలం హన్తీత్యత్రాపి స్యాన్న నిశ్చితిః ।। ౧౫౩౩ ।।
న చేదారబ్ధకార్యేషు జ్ఞానస్వాతన్త్ర్యామిష్యతే ।।
అనారబ్ధేషు నితరాం పుంసోఽపి స్యాద్యథేష్టతా ।। ౧౫౩౪ ।।
న చ తేషు నిరుద్ధేషు కించిన్నః స్యాత్ప్రయోజనమ్ ।।
ప్రాఙ్భృతేర్ముక్త్యసంసిద్ధేరబీజత్వాచ్చ సంసృతేః ।। ౧౫౩౫ ।।
సర్వసంహారకాలే చ నిరోధోఽభూదశేషతః ।।
తావానపి న పర్యాప్తో నిరోధో ముక్తయే, కథమ్ ।। ౧౫౩౬ ।।
అల్పీయోహఃసమభ్యస్తో నిరోధోఽలం విముక్తయే ।।
భావనోపచయాన్నాపి ముక్తిః స్యాద్భఙ్గరత్వతః ।। ౧౫౩౭ ।।
దుఃఖ్యస్మీత్యపి చేద్ధ్వస్తా కోటకల్పోపబృంహితా ।।
అల్పీయోభ్యాసజా సాధ్వీ భావనేత్యత్ర కా ప్రమా ।। ౧౫౩౮ ।।
శాస్రార్థస్య సమాప్తేశ్చ ముక్తిః స్యాత్తావతా మితేః ।।
రాగాదయః సన్తు కామం న తద్భావోఽపరాధ్యతి ।। ౧౫౩౯ ।।
ఆగమాద్వేద చేద్బ్రహ్మ బ్రహ్మైవ భవతీతి హి ।।
ఫలావస్థస్య చ సతః కుతో రాగాదిసంప్లుతిః ।। ౧౫౪౦ ।।
న చ బ్రహ్మపరిజ్ఞానహుతాశాప్లుష్టమణ్వపి ।।
సంభావ్యతే బ్రహ్మధియః సర్వాన్త్యత్వైకహేతుతః ।। ౧౫౪౧ ।।
సమ్యగ్జ్ఞానవిరుద్ధా ధీర్న చైకాత్మ్యం విజానతః ।।
ఉత్పద్యతే నిర్విషయా విషయాశయహానతః ।। ౧౫౪౨ ।।
లోకేఽనిర్జ్ఞాతతత్త్వస్య మిథ్యాధీరుపజాయతే ।।
ప్రధ్వస్తతత్త్వతమసః కుతః స్యాత్కారణాదృతే ।। ౧౫౪౩ ।।
సమ్యగ్జ్ఞానేఽపి చేత్సా స్యాదవిశ్రమ్భః ప్రసజ్యతే ।।
ఎవం సత్యప్రమాణత్వం మితేశ్చాపి ప్రసజ్యతే ।। ౧౫౪౪ ।।
సమ్యఙ్భిథ్యాధియోర్యస్మాద్విశేషో నోపలభ్యతే ।।
వ్యవహారస్య లోపోఽతః సర్వస్య స్యాదసంశయః ।। ౧౫౪౫ ।।
సమ్యగ్జ్ఞానసముత్పాత్తిసమనన్తరమేవ చ ।।
శరీరపాతః కస్మాన్నేత్యేతచ్చాప్యపహస్తితమ్ ।। ౧౫౪౬ ।।
పూర్వోక్తేనైవ న్యాయేన వక్తవ్యం నావశిష్యతే ।।
జ్ఞానోత్పత్తావతో ధ్వస్తిః సర్వేషామపి కర్మణామ్ ।। ౧౫౪౭ ।।
యథైధాంసి సమిద్ధోఽగ్నిర్భస్మాసాత్కురుతేఽర్జున ।।
జ్ఞానాగ్నిః సర్వకర్మాణి భస్మసాత్కురుతే తథా ।। ౧౫౪౮ ।।
సర్వదృష్టాన్తసారూప్యప్రసక్తౌ తన్నిపేఘకృత్ ।।
తావదేవ చిరం తస్యేత్యపవాదః శ్రుతీరితః ।। ౧౫౪౯ ।।
నేత్రబన్ధవినిర్మోకాదుపదేశః స్మృతిం ప్రతి ।। ౧౫౫౦ ।।
తతస్తదర్శగ్రహణమనుష్ఠానం తతః పరమ్ ।।
స భూరిగత్యుపచయాద్గ్రామాద్గ్రామాన్తరం వ్రజేత్ ।। ౧౫౫౧ ।।
సమ్యగ్జ్ఞాతోపదేశార్థః స్వయం చ ప్రతిభానవాన్ ।।
ద్రాఘీయసా స కాలేన గన్ధారాన్ప్రతిపద్యతే ।। ౧౫౫౨ ।।
యథైవమేవేహాపి స్యాద్య ఇహాఽఽచార్యవాన్నరః ।।
నిఃశేషదృష్టాన్తోక్త్యర్థప్రసక్తివినివృత్తయే ।।
పవాదం శ్రుతిరియం తస్య త్వితి జగాద నః ।। ౧౫౫౩ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానజన్మనో నాతిరేకభాక్ ।।
ప్రత్యఙ్భోహభినహనధ్వంసశ్చాప్యన్యథామతేః ।। ౧౫౫౫ ।।
తస్మాద్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానసముత్పత్తేః పురైవ తు ।।
ఆత్మాజ్ఞానం సకార్యం స్యాత్తస్య బాధ్యత్వకారణాత్ ।। ౧౫౫౬ ।।
యస్మిన్ప్రాప్తే యద్భవతి తత్తస్మాత్స్యాత్కథం పురా ।।
అన్త్యం తస్మాత్పరిజ్ఞానం సర్వబాధ్యస్య బాధకమ్ ।। ౧౫౫౭ ।।
ఋణినోఽప్యస్య దేవాద్యా నేశతే బ్రహ్మవేదినః ।।
ఇత్యుక్తం కింనిమిత్తం చేత్తత్ర ప్రతివిధీయతే ।। ౧౫౫౮ ।।
న విజ్ఞానాత్మయాథాత్మ్యం ప్రత్యృణిత్వం భవేద్యతః ।।
అవిద్యావిషయం తత్స్యాత్తస్య కర్తృత్వకారణాత్ ।। ౧౫౫౯ ।।
యత్ర వా అన్యదిత్యాది తథాచ శ్రుతిశాసనమ్ ।।
ధ్వస్తావిద్యస్య తన్న స్యాత్తస్యైకాత్మ్యస్వభావతః ।। ౧౫౬౦ ।।
న చేహావిదుషోఽపి స్యాదృణిత్వం హేత్వసంభవాత్ ।।
న కించిన్నః సురైః ప్రత్తమృణిత్వం యేన నో భవేత్ ।। ౧౫౬౧ ।।
వచనాదితి చేన్నైవం తదుక్తేరర్థవాదతః ।।
అవదానవిధేః శేషో హ్యర్థవాదో హి తద్వచః ।। ౧౫౬౨ ।।
విద్వాంసం ప్రతి నేశానా యది దేవాదయో మతాః ।।
తస్మిన్విషయ ఐశ్వర్యం తేషాం స్యాత్సోఽధునోచ్యతే ।। ౧౫౬౩ ।।
ప్రామాణ్యం కర్మకాణ్డస్య యస్మిన్విషయ ఇష్యతే ।।
అవిద్యావిషయః సాక్షాదథ యోఽన్యామితీర్యతే ।। ౧౫౬౪ ।।
సమ్యగ్జ్ఞానసముత్పత్తౌ కర్మకార్యసమాప్తితః ।।
నాపేక్షా కర్మకాణ్డే స్యాత్తత్ప్రామాణ్యకృతార్థతః ।। ౧౫౬౫ ।।
ప్రకృతైకాత్మ్యవిద్యాయా వ్యుత్థానాయాథగీరియమ్ ।।
న హి సంగచ్ఛతే విద్యావిద్యాయోగం విరోధతః ।। ౧౫౬౬ ।।
ప్రతీచ్యనన్య ఎకస్మిన్నవిద్యాపిహితేక్షణః ।।
అనన్యోఽప్యాత్మనో భిన్నాముపాస్తే దేవతాం నరః ।। ౧౫౬౭ ।।
అన్యోఽసావితి వాక్యేన వ్యాఖ్యోపాసాపదస్య తు ।।
భేదదర్శనమేవాత ఉపాస్త ఇతి భణ్యతే ।। ౧౫౬౮ ।।
కిం మూలం భిన్నదృష్టేః స్యాదితి శ్రుత్యా తదుచ్యతే ।।
న స వేదేత్యవిద్యేయం నామరూపప్రపఞ్చకృత్ ।। ౧౫౬౯ ।।
ఆత్మావిద్యాగ్రహగ్రస్తః సంహసస్తజ్జవస్తుభిః ।।
స ఎష పశుతామేతి దేవాదీనాం స్వకర్మభిః ।। ౧౫౭౦ ।।
వహూపకారకృద్యద్వద్గవాదిర్లౌకికః పశుః।।
దేవాదీనాం తథాఽవిద్వాన్పశుః స్యాదుపకారకృత ।। ౧౫౭౧ ।।
ఎకైకస్వామికో లోకే గవాదిః పశురిష్యతే ।।
తతోఽప్యతిశయః పుంసాం సర్వలోకోపకారితా ।। ౧౫౭౨ ।।
ఎకైకక్రియయా లోక ఎకైకస్వామికః పశుః ।।
అనేకైః సంహతశ్చైవం కదాచిదుపకారకః ।। ౧౫౭౩ ।।
భూరిక్రియావాంస్తు నరస్తథాఽనేకేశ్వరోఽవశః ।।
ఎకైకో నిఖిలం విశ్వం విభర్త్యజ్ఞో దివానిశమ్ ।। ౧౫౭౪ ।।
అస్యైవార్థస్య దృష్టాన్తో యథా హేత్యభిధీయతే ।।
యత ఎవమతో యుక్తం దేవోదేర్భృశమప్రియమ్ ।। ౧౫౭౫ ।।
అపి భూరిపశోః పుంస ఎకస్మిన్నపి తస్కరైః ।।
హ్రియమాణే పశౌ తీవ్రం దుఃఖం సముపజాయతే ।।
కిము సర్వస్వహరణే వక్తవ్యం దుఃఖకారణమ్ ।। ౧౫౭౬ ।।
సర్వస్వతుల్యే నృపశౌ బ్రహ్మధీపరిమోషిణా ।। ౧౫౭౭ ।।
హ్రియమాణే మహద్దుఃఖం తస్మాదేషాం తదప్రియమ్ ।।
యద్యథోక్తం పరం బ్రహ్మ మనుష్యా విద్యురఞ్జసా ।। ౧౫౭౮ ।।
సర్వాధికారహేత్వగ్నిబ్రహ్మజ్ఞానస్య జన్మని ।।
అవ్యావృత్తాననుగతాత్ప్రతీచోఽన్యన్న శిష్యతే ।। ౧౫౭౯ ।।
నావశిష్యత ఎతస్మాత్తదవిద్యోత్థమణ్వపి ।।
ప్రధ్వస్తత్వాదవిద్యాయా బ్రహ్మాత్మజ్ఞానవహ్నినా ।। ౧౫౮౦ ।।
క్రియావద్భిర్హి కౌన్తేయ దేవలోకః సమావృతః ।।
న చైతదిష్టం దేవానాం మర్త్యైరుపరి వర్తనమ్ ।। ౧౫౮౧ ।।
తస్మాన్ముముక్షుర్దేవాదీన్సమ్యగారాధ్య కర్మభిః ।।
ఉన్ముక్తబన్ధనస్తైః సన్నాపిత్సేజ్జ్ఞానమాత్మనః ।। ౧౫౮౨ ।।
తద్విపక్షస్తు యో బాలో బలాదేవ ముముక్షతి ।।
స్వర్గాదేరపి విభ్రష్టో నరకం స నిగచ్ఛతి ।। ౧౫౮౩ ।।
ప్రమాదినో వహిశ్చిత్తాః పిశునాః కలహోత్సుకాః ।।
సంన్యాసినోఽపి దృశ్యన్తే దేవసందూషితాశయాః ।। ౧౫౮౪ ।।
న కర్మణామనారమ్భాన్నైప్కర్మ్యం పురుషోఽశ్నుతే ।।
న చ సంన్యసనాదేవ సిద్ధిం సమధిగచ్ఛతి ।। ౧౫౮౫ ।।
కషాయం పాచయిత్వా తు శ్రేణీస్థానేషు చ త్రిషు ।।
ప్రవ్రజేచ్చ పరం స్థానం పారివ్రాజ్యమనుత్తమమ్ ।। ౧౫౮౬ ।।
భావితైః కరణైశ్చాయం బహుసంసారయోనిషు ।।
ఆసాదయతి శుద్ధాత్మా మోక్షం వై ప్రథమాశ్రమే ।। ౧౫౮౭ ।।
తమాసాద్య తు ముక్తస్య దృష్టార్థస్య విపశ్చితః ।।
త్రిష్వాశ్రమేషు కోఽన్వర్థో భవేత్పరమభీప్సతః ।। ౧౫౮౮ ।।
ఇత్యేవం భగవద్వ్యాసవచాంస్యత్ర సహస్రశః ।।
శ్రూయన్తే న్యాయదృబ్ధాని తస్మాత్తాన్యాదరాచ్ఛయేత్ ।। ౧౫౮౯ ।।
శాస్రార్థః సూత్రితస్తావదాత్మేత్యేవేతి యత్నతః ।।
ఉక్తశ్చ తస్య సూత్రస్య సంబన్ధః సప్రయోజనః ।। ౧౫౯౦ ।।
సంసారానర్థహేతుత్వమవిద్యాయాశ్చ వర్ణితమ్ ।।
యోఽన్యామిత్యాదివాక్యేన తత్కార్యమపి సూత్రితమ్ ।। ౧౫౯౧ ।।
విద్యావత్సహ కార్యేణ హ్యవిద్యాఽపీహ సూత్రితా ।।
సామర్థ్యాద్విస్తరస్తస్యా ఆఽధ్యాయాన్తాదిహోచ్యతే ।। ౧౫౯౨ ।।
యథోక్తాత్మానభిజ్ఞో యోఽవిద్యాకార్యాభిమానవాన్ ।।
పశువద్దేవతాః పాతి స జుహోత్యాదికర్మభిః ।। ౧౫౯౩ ।।
ఆఽధ్యాయావసితేస్తస్మాదవిద్యాయా విభూతయః ।।
వక్ష్యన్తే విస్తరేణాతః పరో గ్రన్థోఽవతార్యతే ।। ౧౫౯౪ ।।
అస్యైవార్థస్య సిద్ధ్యర్థమగ్నిసర్గాదనన్తరమ్ ।।
ఇన్ద్రాదిసర్గః ప్రాఙ్నోక్తో మోహకార్యవివక్షయా ।। ౧౫౯౫ ।।
పరిపూరణాయ సృష్టేస్తు హ్యగ్నిసర్గః పురోదితః ।।
యత ఎవమతోఽవిద్యాకార్యోఽనర్థోఽఖిలో భవేత్ ।। ౧౫౯౬ ।।
ఇన్ద్రాదిసర్గస్తత్రైవ తచ్ఛేషత్వాత్సమీక్ష్యతామ్ ।।
అవిద్యాకార్యసిద్ధ్యర్థమిహ త్వస్య ప్రపఞ్చనమ్ ।। ౧౫౯౭ ।।
స్రష్టృ యజ్జగతః పూర్వమాత్మైవేత్యభిశబ్దితమ్ ।।
తదగ్న్యాద్యభిమాన్యత్ర బ్రహ్మేతి వ్యపదిశ్యతే ।। ౧౫౯౮ ।।
బ్రహ్మైకజాత్యవచ్ఛిన్నం యస్మాదగ్రే వ్యవర్తత ।।
నానేకజాతిమద్ధేతుకర్మణేఽలం తతో భవేత్ ।। ౧౫౯౯ ।।
చాతుర్వర్ణ్యప్రసాధ్యం సన్నైకజాతిప్రసాధనమ్ ।।
కర్మాలం సిద్ధయే లోకే శిబికోద్వహనం యథా ।। ౧౬౦౦ ।।
గృహీతిరభిషిక్తానామిన్ద్రాదీనాం శ్రుతౌ శ్రుతా ।।
శ్రేయోరూపప్రసిద్ధ్యర్థం క్షత్ర్రస్యేత్యవగమ్యతే ।। ౧౬౦౧ ।।
ధర్మాన్తైః సహితైర్యస్మాత్కర్మ సిధ్యతి నాన్యథా ।।
తేన తేన వినా శక్తమతస్తత్తదచీక్లృపత్ ।। ౧౬౦౨ ।।
బ్రహ్మాసృజద్యతః క్షత్ర్రమాత్మనోఽప్యతివీర్యవత్ ।।
బలవత్క్షత్ర్రతస్తస్మాన్నాన్యద్భూతమిహేష్యతే ।। ౧౬౦౩ ।।
తస్మాచ్చ బ్రాహ్మణోఽధస్తాద్రాజసూయే మహాక్రతౌ ।।
ఆసన్దీస్థముపాస్తే త్వం రాజన్బ్రహ్మేతి సంభ్రమాత్ ।। ౧౬౦౪ ।।
బ్రహ్మేతి శ్రావితో రాజ్ఞా బ్రహ్మా ప్రత్యాహ తం నృపమ్ ।।
త్వమేవ రాజన్బ్రహ్మేతి క్షత్ర్రే తద్యశ ఆత్మనః ।। ౧౬౦౫ ।।
దధాతి భాస్వద్బ్రహ్మాఖ్యం యస్మిన్సర్వం ప్రతిష్ఠితమ్ ।।
క్షత్రస్య యోనిర్బ్రహ్మేదం క్షత్ర్రం హ్యావిరభూత్తతః ।। ౧౬౦౬ ।।
యతోఽతో యద్యపి క్షత్ర్రం బ్రాహ్మణ్యం ప్రతిపద్యతే ।। ౧౬౦౭ ।।
పరమత్వం తథాఽప్యన్తే రాజసూయక్రతోః పునః ।।
ఉపనిశ్రయతి బ్రహ్మ గుణభావేన పూర్వవత్ ।। ౧౬౦౮ ।।
బ్రహ్మైవ చాన్తతః క్షత్ర్రముపనిశ్రయతీత్యతః ।।
క్రతుకాలైవ బ్రహ్మాప్తిఃక్షత్ర్రస్యేత్యవసీయతే ।। ౧౬౦౯ ।।
స్వాం యోనిమితి హేతూక్తిః కార్యం కారణసంశ్రయమ్ ।।
న హి కారణతోఽన్యత్ర వృ్త్తిః కార్యాత్మనః కచిత్ ।।
బ్రహ్మైకకారణో రాజా తస్మాద్బ్రహ్మైవ సంశ్రితః ।। ౧౬౧౦ ।।
యస్తు బాహుబలోన్మత్తః స్వాం యోనిం బ్రాహ్మణం నృపః ।।
వాఙ్భాత్రేణాపి సక్రోధో హినస్తీహ ప్రమాదతః ।। ౧౬౧౧ ।।
బ్రహ్మోపమర్దనాత్పాపః ప్రాగపి క్రూరకర్మకృత్ ।।
తతోఽపి పాపాత్పాపీయాన్స స్యాద్బ్రహ్మాపవాదతః ।। ౧౬౧౨ ।।
ఉత్తమాభిజనోపేతం భూర్యుదారగుణం ద్విజమ్ ।।
యథా శ్రేయాంసం హింసిత్వా పాపీయాన్స్యాత్తథైవ సః ।। ౧౬౧౩ ।।
సృష్ట్వాఽపి చతురో వర్ణాన్వ్యవస్థాకారణం వినా ।।
కర్మణే నైవ పర్యాప్తం బ్రహ్మాభూత్పూర్వవత్తతః ।। ౧౬౧౪ ।।
బ్రహ్మక్షత్ర్రాదిరూపాణి యతోఽతీత్యాసృజత్ప్రభుః ।।
శ్రేయోరూపస్తతో ధర్మః సర్వానప్యనుశాస్త్యసౌ ।। ౧౬౧౫ ।।
తదేతత్సృష్టం ధర్మాఖ్యం క్షత్ర్రస్యాధిపతేరపి ।।
ప్రశాస్తృ తద్భయాద్యస్మాత్క్షత్ర్రం భీతం ప్రవర్తతే ।। ౧౬౧౬ ।।
క్షత్ర్రస్యాపి యతో ధర్మః సాక్షాదధిపతిస్తతః ।।
ధర్మాదన్యన్మహద్భూతం న భూతం న భవిష్యతి ।। ౧౬౧౭ ।।
శ్రేయోరూపప్రసిద్ధ్యర్థం ప్రసిద్ధిరుపవర్ణ్యతే ।।
అథో ఇత్యాదినా ధర్మవిశిష్టత్వావబుద్ధయే ।। ౧౬౧౮ ।।
ఆశంసతే బలీయాంసమబలీయానపి స్వయమ్ ।।
ధర్మం బలం సమాశ్రిత్య జేతుం లోకే తథా యథా ।। ౧౬౧౯ ।।
రాజ్ఞా బలేనాల్పబలో బలీయాంసం కుటుమ్బినమ్ ।।
జేతుమాశంసతే తస్మాద్ధర్మః స్యాద్వలవత్తమః ।। ౧౬౨౦ ।।
బలీయసాఽపి రాజ్ఞేహ స్పర్ధమానోఽబలోఽపి సన్ ।।
జేతుముత్సహతే భూపం ధర్మాత్మకబలాశ్రయాత్ ।। ౧౬౨౧ ।।
ఎతదేవ యతో జ్యాయో రూపం ధర్మోత్యుదాహృతమ్ ।।
రూపాన్తరేభ్యః సర్వేభ్యస్తద్ధి సత్యాత్మకం యతః ।। ౧౬౨౨ ।।
తస్యాస్య ధర్మరూపస్య కార్యకారణతాం మిథః ।।
యో వై స ధర్మ ఇత్యుక్త్యా వక్తుం ప్రవవృతే శ్రుతిః ।। ౧౬౨౩ ।।
ప్రయోగలక్షణో యోఽయం శ్రుతిస్మృత్యుదితో మతః ।।
స ధర్మ ఇతి విజ్ఞేయః సత్యం శాస్రార్థలక్షణమ్ ।। ౧౬౨౪ ।।
అక్షరానుగతోఽప్యర్థో యది సంశయ్యతే తదా ।।
నిత్యప్రయోగరూపోత్థవిజ్ఞానాత్తద్వినిశ్చితిః ।। ౧౬౨౫ ।।
ప్రయోగేఽపి చ సంశీతౌ వాక్యార్థజ్ఞానసంశ్రయాత్ ।।
నిర్ణుదేత్సంశయం ప్రాజ్ఞ ఎవమన్యోన్యహేతుతా ।। ౧౬౨౬ ।।
యథా ప్రయోగముల్లఙ్ధ్య వ్యాఖ్యాతుం శక్నుయాత్సుధీః ।।
యథాశాస్రం తథోల్లఙ్ఘ్య కర్తుం శక్నోత్యథాపరః ।। ౧౬౨౭ ।।
అతథ్యాన్యపి తథ్యాని దర్శయన్తీహ వాదినః ।।
సమే నిమ్నోన్నతానీవ చిత్రకర్మవిదో జనాః ।। ౧౬౨౮ ।।
శాస్త్రార్థస్తత్ప్రయోగశ్చ యదా త్వన్యోన్యసంశ్రయాత్ ।।
ప్రవర్తతే తదా కర్తుర్న ప్రమాదో మనాగపి ।। ౧౬౨౯ ।।
నాయం ధర్మ ఇతి జ్ఞేయో యోఽయం సృష్టావిహేరితః ।।
క్షత్ర్రాదినియమాశక్తేస్తస్యాచైతన్యరూపతః ।। ౧౬౩౦ ।।
దేవతా తు హ్యధిష్ఠాత్రీ ధర్మోఽస్మీత్యాభిమానినీ ।।
సైవేహ సృజ్యతే ధాత్రా నియమార్థప్రసిద్ధయే ।। ౧౬౩౧ ।।
ధర్మస్యైవ తు రూపేణ దేవతా రూపిణీ మతా ।।
తన్నామ్నా నామవత్యేవం దేవతాన్తరయోజనా ।। ౧౬౩౨ ।।
ఎకైవ దేవతా తస్మాన్నామరూపాద్యుపాధిభిః ।।
ఆభాతి బహురూపేవ తత్పరాధీనచేతసామ్ ।। ౧౬౩౩ ।।
యథోక్తార్థోపసంహార ఉత్తరార్థవివక్షయా ।।
బ్రాహ్మణస్య పురాఽనుక్తేస్తదుక్త్యర్థా పరా శ్రుతిః ।। ౧౬౩౪ ।।
దైవవర్ణవిభాగస్య మనుష్యేష్వపి భణ్యతే ।।
వినియోగో యథోక్తోఽయం వర్ణానాం ప్రవిభాగశః ।। ౧౬౩౫ ।।
క్షత్ర్రదీనాం పురోక్తాత్వాదనుక్తేర్బ్రాహ్మణస్య చ ।।
కో న్వేషు బ్రాహ్మణ ఇతి చోదితే స్యాత్పరా శ్రుతిః ।। ౧౬౩౬ ।।
దేవతాయాః సమాఖ్యాతో విభాగో వర్ణసంశ్రయః ।।
తత్పూర్వకో మనుష్యేషు విభాగస్త్వధునోచ్యతే ।। ౧౬౩౭ ।।
యదగ్నినాఽభవహ్వ్రహ్మ దేవేష్వవికృతం నృషు ।।
బ్రాహ్మణేన తదేవాభూహ్వ్రహ్మైవైవికృతాత్మనా ।। ౧౬౩౮ ।।
యా జాతిర్వ్రాహ్మణత్వాఖ్యా సాఽగ్నిరేవేతి నిశ్చితిః ।।
జాతిరూపేణ సా స్థిత్వా జాతిమేవ నియచ్ఛతి ।। ౧౬౩౯ ।।
ఆగ్నేయో బ్రాహ్మణశ్చాతస్తత్సంబన్ధాచ్ఛ్రుతౌ శ్రుతః ।।
అనుగ్రహనియన్తృత్వే బ్రాహ్మణస్యాగ్నితో యతః ।। ౧౬౪౦ ।।
నియమ్యమానో దైవేన క్షత్ర్రియేణ మనుష్యగః ।।
ఇక్ష్వాక్వాదిరభూత్పూర్వః క్షత్ర్రియస్తద్వదుత్తరః ।। ౧౬౪౧ ।।
బ్రహ్మైవావికృతం యస్మాత్పూర్వయోర్వికృతిం పునః ।।
క్షత్ర్రియాదౌ సమాపేదే తేనాగ్నిబ్రాహ్మణాశ్రయాత్ ।। ౧౬౪౨ ।।
కామితార్థస్య సంసిద్ధిః కర్మిణాం కామినామిహ ।।
స్థిత్వాఽగ్నౌ బ్రాహ్మణే చేహ లోకమీప్సన్తి కర్మిణః ।। ౧౬౪౩ ।।
కర్మకార్యశ్చ లోకోఽత్ర జ్ఞేయోఽగ్న్యాదిసమాశ్రయాత్ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యధీమాత్రాత్పరలోకాప్తిరిష్యతే ।। ౧౬౪౪ ।।
అజాతశత్రుజనకసులభాదినిదర్శనాత్ ।।
అవిద్యోత్థాధికారాచ్చ లోకోక్తిర్న పరాత్మని ।। ౧౬౪౫ ।।
అవ్యాకృతవ్యాకరణాత్స్వాభిప్రాయాచ్చ నేష్యతే ।।
అవ్యాకృతవ్యాకరణరూపాభ్యాం ఛాద్యతే పరః ।। ౧౬౪౬ ।।
ఆవిష్కృతిస్తాన్నిషేధాదన్యదేవేతి చ శ్రుతేః ।। ౧౬౪౭ ।।
ఉత్తరత్ర స్వశబ్దేన లోకస్య చ విశేషణాత్ ।।
కర్మణాం ఫలమేవాత్ర లోకశబ్దేన భణ్యతే ।। ౧౬౪౮ ।।
లోకశబ్దేన సంప్రాప్తం కర్మకార్యమపేక్ష్య హి ।।
స్వగిరాఽనాత్మనో లోకాద్విశినష్ట్యాత్మరూపకమ్ ।। ౧౬౪౯ ।।
స్వత్వేనావ్యభిచారిత్వాద్వ్యభిచారాదనాత్మనః ।।
కర్మకార్యనివృత్త్యర్థమర్థవత్స్యాద్విశేషణమ్ ।। ౧౬౫౦ ।।
త్రయాణామపి వర్ణానాం శ్రుతౌ సంన్యాసదర్శనాత్ ।।
బ్రాహ్మణస్యైవ సంన్యాస ఇతి శ్రుత్యా విరుధ్యతే ।। ౧౬౫౧ ।।
లిఙ్గం చ న్యాయరహితం ప్రామాణ్యాయ న కల్పతే ।।
బ్రాహ్మణోక్తిబలాత్తస్మాత్కామితోఽర్థో న సిధ్యతి ।। ౧౬౫౨ ।।
ఉపలక్షణం వా తద్గ్రాహ్యం బ్రాహ్మణగ్రహణం శ్రుతౌ ।।
బ్రాహ్మణస్య ప్రధనాత్వాద్యుక్తం తదుపలక్షణమ్ ।। ౧౬౫౩ ।।
బ్రాహ్మణత్వాత్మలాభోఽపి యః స్యాత్క్షత్ర్రియవైశ్యయోః ।।
స్వమహిమ్నా తయోర్నాసావగ్నిబ్రాహ్మణసంశ్రయాత్ ।। ౧౬౫౪ ।।
బ్రాహ్మణం న హ్యనాశ్రిత్య రాజసూయాదిహేతుకః ।।
బ్రాహ్మణత్వాభిసంబన్ధః ప్రాధాన్యం తేన పూర్వయోః ।। ౧౬౫౫ ।।
వర్ణాన్తరగతాపేక్షా నాగ్నిబ్రహ్మణయోస్తథా ।।
బ్రాహ్మణః స్వమహిమ్నైవ పురుషార్థం సమశ్ర్నుతే ।। ౧౬౫౬ ।।
అగ్నిబ్రాహ్మణయోర్హేతుః ప్రాధాన్యే భణ్యతే స్ఫుటః ।।
ఎతాభ్యామేవ రూపాభ్యాం యతో బ్రహ్మాభవత్స్వయమ్ ।। ౧౬౫౭ ।।
అగ్నిబ్రాహ్మణయోర్యస్మాద్బ్రహ్మ సాక్షాదభూత్పురా ।।
విట్క్షత్ర్రయోర్వ్యవహితం ప్రాధాన్యం తేన పూర్వయోః ।। ౧౬౫౮ ।।
బ్రహ్మేతి జాతిరేవాత్ర గ్రాహ్యా న తు పరాక్షరమ్ ।।
తత్కారణత్వాత్సర్వస్య హేతూక్తిస్తత్ర దుర్ఘటా ।। ౧౬౫౯ ।।
సర్వేషాం ప్రత్యగాత్మత్వాత్పక్షపాతోఽపి నేష్యతే ।।
అగ్నిబ్రాహ్మణయోర్విష్ణోస్తావన్మాత్రసమాప్తితః ।। ౧౬౬౦ ।।
బ్రహ్మైవేదం విశ్వమితి సాక్షాదామ్నాయశాసనమ్ ।।
విద్యావినయసంపన్న ఇతి చ స్మృతిశాసనమ్ ।। ౧౬౬౧ ।।
క్షత్ర్రాదావివ తుల్యాగ్నివిప్రయోర్వికృతిర్దృశేః ।।
తేజోబన్నాదిభూతానాం తుల్యా సత్కారణాత్మతా ।। ౧౬౬౨ ।।
అగ్నిబ్రాహ్మణరూపేణ బ్రహ్మ సాక్షాద్వ్యవస్థితమ్ ।।
తత్ప్రాప్తౌ హేతుతాఽగ్న్యాదేరితి నిర్హ్రీకవాగియమ్ ।। ౧౬౬౩ ।।
వర్ణాశ్రమాదిసర్గోఽయం కర్మార్థో బ్రహ్మణః స్మృతః ।।
ధర్మాఖ్యం కర్మ చ జ్ఞేయం స్వాధికారనియన్తృతః ।। ౧౬౬౪ ।।
తేనైవ కర్మణా ముక్తిం ప్రాప్స్యామః శాశ్వతీం వయమ్ ।।
అజ్ఞాత్వైవ పరం తత్త్వమేవం ప్రాప్తే పరా శ్రుతిః ।। ౧౬౬౫ ।।
నియన్తా చాభిమన్తా చ బ్రాహ్మణత్వస్య హవ్యవాట్ ।।
కర్మైవాగ్నేర్నియన్తృ స్యాత్కర్మణో దేవతా తథా ।। ౧౬౬౬ ।।
స్యాదేతదగ్నిరేవైనం బ్రహ్మభావాయ వక్ష్యతి ।।
అదృష్టాత్మతత్త్వమపి తచ్చ నైవోపపద్యతే ।। ౧౬౬౭ ।।
వ్యాచక్షతే పరం గ్రన్థమేవంసంబన్ధపూర్వకమ్ ।।
న కశ్చిత్ఫలభేదోఽత్ర తస్మాదుభయథాఽపి సన్ ।। ౧౬౬౮ ।।
న కర్మణా భవేన్ముక్తిర్నాపి చాగ్నిసమాశ్రయాత్ ।।
జ్ఞానాదేవ తు కైవల్యమజ్ఞానాదేవ నాస్తి తత్ ।। ౧౬౬౯ ।।
ఆశఙ్కితనివృత్త్యర్థమథేత్యత్ర ప్రయుజ్యతే ।।
హ వా ఇతి ప్రసిద్ధ్యర్థం ముక్తిర్న జ్ఞానతోఽన్యతః ।। ౧౬౭౦ ।।
కర్మ కృత్స్నం సమాప్యాపి తత్త్వజ్ఞానాద్బహిష్కృతః ।।
లభతే నిర్వృతిం నైవ జ్ఞానాదేవ హి సా యతః ।। ౧౬౭౧ ।।
అస్వైః పిణ్డాదిభిర్యోగ ఆ విరిఞ్చాదవిద్యయా ।।
ప్రతీచస్తద్వ్యుదాసార్థం స్వం లోకమితి శబ్ద్యతే ।। ౧౬౭౨ ।।
అజ్ఞానినః స్యాన్మరణం సంసర్గః కారణాత్మని ।।
జ్ఞానాద్ధ్వాన్తనివృత్తిస్తు మరణం స్యాద్విపశ్చితామ్ ।। ౧౬౭౩ ।।
మృత్యోర్మృత్య్వపరిజ్ఞానాదజ్ఞస్య మరణం తమః ।।
అవిద్వన్మృతిసిద్ధ్యర్థమస్మాల్లోకాదితీర్యతే ।। ౧౬౭౪ ।।
అజ్ఞాత్వైవ పరం దేవమాగమాపాయరూపిణః ।।
అస్వభూతాద్దేహలోకాన్మ్రియతే యోఽవశో నరః ।। ౧౬౭౫ ।।
అజ్ఞాతతత్త్వః స పరో న భునక్తి హ్యతద్విదమ్ ।।
కైవల్యఫలదానేన ప్రత్యగాత్మాఽపి సన్పరః ।। ౧౬౭౬ ।।
తద్దృష్టిమాత్రతః సిద్ధేర్నాన్యతస్తదవాప్యతే ।।
మోహమాత్రాన్తరాయత్వాత్తత్కర్మాలం న ముక్తయే ।। ౧౬౭౭ ।।
వేదస్య గ్రహణం యద్వన్న స్యాదధ్యయనాదృతే ।।
కృప్యాది వాఽన్యదకృతం, కర్మ నాలం ఫలాయ చ ।। ౧౬౭౮ ।।
భూరి కర్మ కరిష్యామి తత్ఫలానన్త్యసిద్ధయే ।।
కర్మణోఽచిన్త్యశక్తిత్వాన్నైవమప్యుపపద్యతే ।। ౧౬౭౯ ।।
అప్రజ్ఞాతాత్మతత్త్వః సన్యది నామ దివానిశమ్ ।।
కల్పకోటిసహస్రాణి కుర్యాత్కర్మ మహచ్ఛుభమ్ ।। ౧౬౮౦ ।।
తదప్యస్య తథాభూతమన్తవత్త్వాత్ప్రతిక్షణమ్ ।।
విధ్వంసమేత్యపచయాత్కోష్ఠాగారాదివద్ధ్రువమ్ ।। ౧౬౮౧ ।।
కృతస్య హి క్షయోఽవశ్యమకృతస్యాక్షయాత్మతా ।।
ప్రసిద్ధాఽతీవ జగతి శ్రుత్యైవం తేన భణ్యతే ।। ౧౬౮౨ ।।
ఉక్తదోషాపనుత్తిః స్యాత్కథమస్యేతి చోదితే ।।
ఆత్మానమితి నిర్వక్తి శ్రుతిః పరిహృతిం పరామ్ ।। ౧౬౮౩ ।।
నిఃశేషానాత్మసందృష్టినిరాకరణసిద్ధయే ।।
ఎవేత్యవధృతిర్జ్ఞేయా ప్రత్యఙ్భాత్రేక్షణాయ తు ।। ౧౬౮౪ ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రదృశః పుంసో న న్యాయ్యః స్యాత్సముచ్చయః ।।
బ్రహ్మాత్మని సమాప్తస్య న తదన్యార్థశేషతా ।। ౧౬౮౫ ।।
క్షయః కర్మఫలస్యోక్తః కృతకత్వసమన్వయాత్ ।।
న క్షయో జ్ఞానకార్యస్య కృతకత్వాద్యసంభవాత్ ।। ౧౬౮౬ ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రైకయాథాత్మ్యాత్క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞవస్తునః ।।
తస్మిఞ్జ్ఞాతేఽఖిలం జ్ఞాతం సర్వాజ్ఞాననిరాకృతేః ।। ౧౬౮౭ ।।
సర్వసాధనసాధ్యం చ సుఖం యచ్చాప్యభీప్సితమ్ ।।
సర్వానన్దైకహేతుత్వాద్బ్రహ్మాప్తౌ ప్రాప్తమేవ తత్ ।। ౧౬౮౮ ।।
యద్యత్కామయతే కామీ కర్మభూమావవస్థితః ।।
అస్మాదేవాఽఽత్మవిజ్ఞానాత్తత్తత్సుఖముపాశ్నుతే ।। ౧౬౮౯ ।।
సహస్రదశభాగర్ద్ధ్యా సుఖానన్త్యం పరాత్మనః ।।
వక్ష్యతే సర్వసౌఖ్యాప్తిస్తస్మిన్దృష్టే పరాత్మని ।। ౧౬౯౦ ।।
అన్తర్భావః పరానన్దే సుఖానామావిరిఞ్చతః ।।
అస్మాద్ధ్యేవేతి వాక్యేన సర్వేషాం నః ప్రబోధ్యతే ।। ౧౬౯౧ ।।
స్థితేఽప్యేవం ప్రమాణాంర్థే కేచిద్వ్యాచక్షతేఽన్యథా ।।
ప్రమాన్తరవిరుద్ధార్థమిమం గ్రన్థం యథోదతమ్ ।। ౧౬౯౨ ।।
న కర్మ కారణం ముక్తేః క్షయిష్ణుత్వసమన్వయాత్ ।।
కర్మస్వేవ నియచ్ఛన్తి దేవతాశ్చ న ముక్తిదా ।। ౧౬౯౩ ।।
కర్మాధికృతిహేతుత్వాదగ్న్యాదేర్దేవతాత్మనః ।।
నాప్యుత్థాయేహ కర్మభ్యో బ్రహ్మ జ్ఞాతుం క్షమో నరః ।। ౧౬౯౪ ।।
ప్రత్యగాత్మాఽప్యసందృష్టో ముక్త్యా నైవోపతిష్ఠతే ।।
దేవతాజ్ఞాకరత్వేన బ్రహ్మవిద్యా విరుధ్యతే ।। ౧౬౯౫ ।।
కర్మిణః కర్మశేషత్వం స్వారాజ్యం బ్రహ్మవేదనే ।।
నాతః సముచ్చయాన్ముక్తిర్నాపి స్యాత్సా వికల్పతః ।। ౧౬౯౬ ।।
సతి జ్ఞానే తదుభ్యం తత్తు నైవోపపద్యతే ।।
ఋణాని చానపాకృత్య కర్మ త్యుక్తుం న లభ్యతే ।। ౧౬౯౭ ।।
ఋణాని త్రీణ్యపాకృత్యేత్యేవం చ స్మృతిశాసనమ్ ।।
ఎవం న కర్మతో మోక్షః కర్మణః క్షయవత్త్వతః ।।
జ్ఞానాభావాన్న విజ్ఞానాన్నోభాభ్యాం తదసంభవాత్ ।। ౧౬౯౯ ।।
వీక్ష్యాపన్నస్య తస్యైవ సామర్థ్యం జ్ఞానకర్మణోః ।।
ఉద్విభావయిషుః సాక్షాత్ప్రవృ్త్తౌషా పరా శ్రుతిః ।। ౧౭౦౦ ।।
లోకమాత్మానమేవేమముపాసీతాఽఽత్మవిద్యయా ।।
ఇతి స్యాదర్థవత్త్వాయ సమాధిర్జ్ఞానకర్మణోః ।। ౧౭౦౧ ।।
ద్వైతేకత్వాత్మికావస్థా విరిఞ్చాఖ్యా పరాత్మనః ।।
విజ్ఞానకర్మాభివ్యఙ్గ్య ద్వైతత్వాత్సా క్షయాత్మికా ।। ౧౭౦౨ ।।
అవస్థా యాఽనభివ్యక్తా తస్యైవ పరమాత్మనః ।।
అవిశేషాత్మికా సాఽస్య కారణత్వాత్త్వనశ్వరీ ।। ౧౭౦౩ ।।
తత్రైవం సతి లోకేఽస్మిన్ద్వైతాద్వైతాత్మసంస్థితౌ ।।
ద్వైతావస్థాముపాస్తే యస్తస్యాసౌ క్షీయతే ధ్రువమ్ ।।
ద్వైతత్వాద్యః పునర్ధీమాన్కర్మావస్థాం యథోదితామ్ ।। ౧౭౦౪ ।।
అవ్యక్తావస్థామాపాద్య సదోపస్తే పరాత్మనా ।।
న క్షీయతే కర్మ తస్యాద్వైతత్వాదేవ కారణాత్ ।। ౧౭౦౫ ।।
బ్రహ్మోపాస్తిర్భవేదేవం కర్మ చానుష్ఠితం భవేత్ ।। ౧౭౦౬ ।।
వ్యక్తం ససాధనం కర్మ బ్రహ్మభావేన పశ్యతః ।।
న క్షీయతే కర్మ తస్య సదైకాత్మ్యావసానతః ।। ౧౭౦౭ ।।
హిరణ్యగర్భవిజ్ఞానకర్మణోః ప్రథమః కిల ।। ౧౭౦౮ ।।
సముచ్చయస్తతోఽన్యోఽయమవ్యక్తబ్రహ్మవిద్యయా ।।
వ్యక్తసూత్రాత్మవిద్యాయాః పరోఽప్యేష సముచ్చయః ।। ౧౭౦౯ ।।
ద్వయోర్యథోక్తయోర్మధ్యే కతరోఽయం సముచ్చయః ।।
ప్రథమోఽథ ద్వితీయో వా న న్యాయోఽస్త్యుభయోరపి ।। ౧౭౧౦ ।।
ప్రథమశ్చేత్త్వయైవోక్తం క్షీయేతే కామకర్మణీ ।।
నిఃశేషభోగభుక్తత్వాత్కృత్స్నప్రాప్త్యా ద్వయాత్మనః ।। ౧౭౧౧ ।।
విశీర్యతే తతః కార్యం కృత్స్నం చ కారణం తథా ।।
తతః క్షేత్రజ్ఞరూపస్య సర్వభోజ్యాతిలఙ్ఘినః ।। ౧౭౧౨ ।।
కేవలాజ్ఞానమాత్రేణ వ్యవధానం పరాత్మనః ।।
అప్రాప్య పరమాత్మానమన్తరాలే వ్యవస్థితిః ।। ౧౭౧౩ ।।
ఇహ త్వక్షితిరేవోక్తా భవతా జ్ఞానకర్మణోః ।।
న హాస్య క్షీయతే కర్మేత్యస్మాద్ధ్యేవేతి చోక్తితః ।। ౧౭౧౪ ।।
పూర్వోత్తరోక్తవచసోర్వ్యాహతిర్వః ప్రసజ్యతే ।।
అథ ద్వితీయోఽభిమతో న తథాఽప్యుపపద్యతే ।।। ౧౭౧౫ ।।
ఫలం త్వయైవ వ్యాఖ్యాతం ద్వితీయస్యాః సముచ్చితేః ।। ౧౭౧౬ ।।
ద్వైతైకత్వధియా మృత్యుం కామకర్మస్వలక్షణమ్ ।।
తీర్త్వాఽఽత్మవిద్యయా విద్వానమృతత్వం సమశ్నుతే ।। ౧౭౧౭ ।।
న హాస్య క్షీయతే కర్మ యద్యత్కామయతేఽక్షరాత్ ।।
తత్తత్సృజత ఇత్యుక్త్యోః పూర్వోత్తరవిరుద్ధతా ।। ౧౭౧౮ ।।
కామకర్మక్షయే యస్మాదమృతత్వం ఫలం శ్రుతమ్ ।।
యదా సర్వే ప్రముచ్యున్త ఇత్యేవం బహుశః శ్రుతౌ ।। ౧౭౧౯ ।।
కథమేతి స కైవల్యమక్షితౌ కామకర్మణోః ।।
కైవల్యావాప్తౌ చ కథం తయోరక్షితిరుయ్యతే ।। ౧౭౨౦ ।।
ఇతశ్చ వ్యాహతిః స్పష్టా బ్రహ్మవిద్యా విరుధ్యతే ।।
దేవతాజ్ఞాకరత్వేనేత్యుక్తం యత్ప్రణిధానతః ।। ౧౭౨౧ ।।
ససాధనమిదం కర్మ బ్రహ్మభావేన పశ్యతః ।।
తదేవ బ్రహ్మవిజ్ఞానం కథం నేహ విరుధ్యతే ।। ౧౭౨౨ ।।
పృర్వం కృత్వాఽథ తత్కర్మ పశ్చాద్బ్రహ్మాత్మనేక్షతే ।।
వ్యుత్థాయ కర్మణః కాఀత్స్నాన్మోక్షాశసేతి చేన్మతమ్ ।। ౧౭౨౩ ।।
ఎవం సమర్థ్యమానేఽపి న ముక్తిః కర్మణో భవేత్ ।।
వ్యుత్థితస్యైవ కర్మభ్యో ముక్త్యభ్యుపగమత్వతః ।। ౧౭౨౪ ।।
అథ గార్దృస్థ్య ఎవాయం కర్మకాలే విభిన్నధీః ।।
కర్మ కృత్వాఽథ తచ్ఛాన్తౌ కర్మ బ్రహ్మేతి వేత్స్యతి ।। ౧౭౨౫ ।।
ఎవం సమాదధానస్య కామితోఽర్థో న సిధ్యతి ।।
పరాధీనమృతేర్జున్తోర్ముక్తిః స్యాత్పాక్షికీ యతః ।। ౧౭౨౬ ।।
భేదం పశ్యన్యది మృతో బద్ధ ఎవ భవేన్నరః ।।
కర్మ బ్రహ్మేతి సంపశ్యన్మృతశ్చేద్బ్రహ్మసాద్భవేత్ ।। ౧౭౨౭ ।।
భేదదృష్టేర్బలీయసత్వాత్తస్యాః స్వాభావికత్వతః ।।
ఇచ్ఛాతశ్చాపి భావ్యత్వాత్తదాఽపి స్యాన్న నిర్వృతిః ।। ౧౭౨౮ ।।
కుర్వాణ ఎవ చేత్కర్మ కర్మ బ్రహ్మేతి పశ్యతి ।।
దేవతాజ్ఞాకరత్వేన బ్రహ్మవిద్యా విహన్యతే ।। ౧౭౨౯ ।।
ఇత్యుక్తిర్వో విరుధ్యేత పూర్వోత్తరవిఘాతతః ।।
అపాస్తదేవతాత్యక్తద్రవ్యం కర్మాపి దుర్ఘటమ్ ।। ౧౭౩౦ ।।
త్యక్తద్రవ్యాదిసంభేదదృష్ట్యైవ నియతత్వతః ।।
యాగాదికర్మణస్తస్మాదసమీచీనముచ్యతే ।। ౧౭౩౧ ।।
ససాధనమిదం కర్మ బ్రహ్మైవేతి సమీక్షణమ్ ।।
ఈదృఙ్న లోకే వేదేఽపి ప్రసిద్ధం కర్మ కుత్రచిత్ ।। ౧౭౩౨ ।।
ఆత్మానమిత్యతో వాక్యాత్కర్మేదృక్చేత్ప్రసేత్స్యతి ।।
వాక్యభేదప్రసఙ్గత్వాన్నైవమప్యుపపద్యతే ।। ౧౭౩౩ ।।
ఎవంవిధస్య కర్మత్వముపాస్తిం చాఽఽత్మనస్తథా ।।
ఉభయం విదధద్వాక్యం భిద్యేతైవ న సంశయః ।। ౧౭౩౪ ।।
బ్రహ్మార్పణమితి వచో యథోక్తేనైవ వర్త్మనా ।।
నిర్ధారితార్థం జానీయాత్స్ఫుటన్యాయసమాశ్రయాత్ ।। ౧౭౩౫ ।।
పూర్వాభ్యామన్య ఎవాయం తృతీయశ్చేత్సముచ్చయః ।।
శ్రుతౌ స్మృతౌ వా లోకే వా సిద్ధశ్చేదస్తు నాన్యథా ।। ౧౭౩౬ ।।
తస్మాదసదిదం గీతమాత్మానమితి యద్వచః ।।
తత్సముచ్చయసిద్ధ్యర్థమిత్యేతచ్చోక్తయుక్తితః ।। ౧౭౩౭ ।।
కార్యలిఙ్గసముచ్ఛిత్తిః ఫలం నాఽఽద్యసముచ్చితేః ।।
యుక్త్యా కల్పయితుం శక్యం శ్రుతివాక్యవిరోధతః ।। ౧౭౩౮ ।।
ద్వైతైకత్వాత్మవిజ్ఞానకర్మానుష్ఠాయినః పితుః ।।
పుత్రే న్యస్తాత్మభారస్య మరణాత్పరతః ఫలమ్ ।। ౧౭౩౯ ।।
పృథివ్యై చైనమిత్యాది త్ర్యన్నాత్మావాప్తిలక్షణమ్ ।।
శ్రూయతే స్పష్టవచనం దేహాదేర్నాశనం కుతః ।। ౧౭౪౦ ।।
న చాప్యతిక్రమార్థత్వం జయ్య ఇత్యస్య యుక్తిమత్ ।।
తస్యాఽఽవిశతివాక్యేన విరోధాదేవ కారణాత్ ।। ౧౭౪౧ ।।
మతం త్ర్యన్నాత్మసంప్రాప్తేరూర్ధ్వం భోగస్య భుక్తితః ।।
సామర్థ్యాత్కల్ప్యతే కార్యం ప్రాణానాం నాశనం పితుః ।। ౧౭౪౨ ।।
నైవం స్యాద్బ్రహ్మబోధస్య నిష్ఫలత్వప్రసఙ్గతః ।।
విద్యాఫలస్య సంప్రాప్తేః ప్రాగపి బ్రహ్మబోధతః ।। ౧౭౪౩ ।।
సంసారానర్థనాశో హి విద్యాయాః ప్రార్థ్యతే ఫలమ్ ।।
విద్యామృతేఽపి తచ్చేత్స్యాద్ధ్రువం విద్యా నిరర్థికా ।। ౧౭౪౪ ।।
ధ్వాన్తనాశోఽథ విద్యాాయాః కార్యం చేదభిధీయతే ।।
సర్వానర్థస్య నష్టత్వాత్కిమన్యత్స్యాత్తమోహుతేః ।। ౧౭౪౫ ।।
ఉత్ఖాతదన్తోరగవదవిద్యా కిం కరిష్యతి ।।
విద్యమానాఽపి విధ్వస్తతీవ్రానర్థపరంపరా ।। ౧౭౪౬ ।।
కామకర్మాదివిధ్వస్తౌ నావిద్యాఽనర్థభుక్తయే ।।
ప్రతీచోఽలమృతే కార్యం కారణం న హి కారణమ్ ।। ౧౭౪౭ ।।
విద్యమానా పునః కామం కర్మ చాపి ప్రవర్తయేత్ ।।
అవిద్యేతి మతం చేత్స్యాన్నైవమప్యుపపద్యతే ।। ౧౭౪౮ ।।
అవిద్యా విద్యమానా చేచ్ఛక్తోత్పాదయితుం బలాత్ ।।
నాశకద్రక్షితుం నాశాత్కథం తే కామకర్మణీ ।। ౧౭౪౯ ।।
అథ కారణసంసర్గో నాశశబ్దేన భణ్యతే ।।
సర్వాన్ప్రత్యవిశిష్టత్వాత్ఫలం తన్న సముచ్చితేః ।। ౧౭౫౦ ।।
తస్మాత్సంఘాతవిధ్వంసో నిర్యుక్తిక ఇహోచ్యతే ।।
అథ సత్యపి సంమోహే సంఘాతశ్చేద్విశీర్యతే ।। ౧౭౫౧ ।।
దేహహేత్వన్తరాభావాద్భూయోఽపి విఫలైవ ధీః ।।
ఆనర్థక్యం బ్రహ్మధియో న చ యుక్తం కథంచన ।।
నిఃశేషోపనిషత్కాణ్డనైరర్థక్యప్రసఙ్గతః ।। ౧౭౫౨ ।।
అపి చ ధ్వస్తనిఃశేషకార్యప్రాణాదిసాధనః ।।
శ్రవాణాది కథం కుర్యాద్బ్రహ్మవిద్యోపలబ్ధయే ।। ౧౭౫౩ ।।
వైరాగ్యాతిశయార్థత్వాద్గౌణం చేన్నాశనం మతమ్ ।।
స్వవ్యాఖ్యానవిరోధిత్వాన్నైవమప్యుపపద్యతే ।। ౧౭౫౪ ।।
అత్రైవ సంనిమజ్జన్తి ప్రాణాః సర్వే స్వకారణే ।।
మృతః శేతే స ఆధ్మాతో జీవతైతద్విరుధ్యతే ।। ౧౭౫౫ ।।
ఫలం చైతత్త్వయైవోక్తం ప్రథమాయాః సముచ్చితేః ।।
తస్మాన్న జీవతో వాచ్యం గౌణం విశరణం త్వయా ।। ౧౭౫౬ ।।
అత్రైవేతి ఫలం చోక్త్వా ప్రథమాయాః సముచ్చితేః ।।
వ్యుత్థితస్యాఖిలాద్భోజ్యాన్నామమాత్రావశేషిణః ।। ౧౭౫౭ ।।
పరమాత్మాపరిజ్ఞానమాత్రయాఽనాప్తనిర్ద్వయః ।।
బ్రహ్మవిద్యాఽత ఆరబ్ధా బ్రహ్మావిద్యానివృత్తయే ।। ౧౭౫౮ ।।
ఎతత్త్వదీయం వ్యాఖ్యానం తద్విరుద్ధమిదం వచః ।।
సంఘాతస్య విశరణం జీవతశ్చేతి దుఃస్థితమ్ ।। ౧౭౫౯ ।।
నిషిద్ధషడ్వికారస్య శ్రుత్యైవ పరమాత్మనః ।।
అవిద్యా తద్వికారశ్చ న యుక్తస్తూషరాదివత్ ।। ౧౭౬౦ ।।
హిరణ్యగర్భద్వారైవ ముక్తిరిత్యపి యద్వచః ।।
తస్యాపి దుషణం జ్ఞేయం యథోక్తాన్యాయవర్త్మనా ।। ౧౭౬౧ ।।
హిరణ్యగర్భవద్యస్మాత్క్రిమ్యాదేరపి సంగతిః ।।
బ్రహ్మాత్మలక్షణాఽసాధ్వీ తేనేయం కల్పనా కృతా ।। ౧౭౬౨ ।।
సంసారితాఽవిశిష్టైవ మోక్షాదర్వాక్షు భూమిషు ।।
బ్రహ్మా విశ్వసృజో ధర్మ ఇత్యాదివచనాన్మనోః ।। ౧౭౬౩ ।।
విద్యాం చేత్యాదిమన్రోఽపి న సముచ్చయబోధకః ।।
పరస్పరవిరోధిత్వాన్న సహావస్థితిస్తయోః ।। ౧౭౬౪ ।।
కత్వాయోగాత్పూర్వకాలత్వమవిద్యాయాః ప్రతీయతే ।।
స్వాభావికం కర్మ మృత్యుర్విద్యా శాస్రీయముచ్యతే ।। ౧౭౬౫ ।।
మృత్యుః స్వాభావికం జ్ఞానం శాస్రీయం సంభవస్తథా ।।
శాస్రీయేణేతరత్తీర్త్వా విద్యయాఽమృతమశ్నుతే ।। ౧౭౬౬ ।।
నావిరతో దుశ్చరితాదితి చాఽఽగమికం వచః ।।
తపసా కల్మషం హన్తి విద్యయాఽమృతమశ్నుతే ।। ౧౭౬౭ ।।
తస్మాత్సముచ్చయాశేహ కార్యా నాక్షరసంశ్రయాత్ ।।
అప్రమాణం బ్రువాణస్తు నాస్మాభిర్వినివార్యతే ।। ౧౭౬౮ ।।
తస్మాద్వ్యుత్థాయ కర్మభ్యః ప్రత్యక్ప్రవణబుద్ధయః ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానాన్నిర్వాన్తీత్యేష నిశ్చయః ।। ౧౭౬౯ ।।
అపుణ్యపుణ్యోపరమే యం పునర్భవనిర్భయాః ।।
శాన్తాః సంన్యాసినో యాన్తి తస్మై మోక్షాత్మనే నమః ।। ౧౭౭౦ ।।
న చేహ లోకశబ్దేన కశ్చిదన్యోఽభిధీయతే ।।
పరాత్మనః స్వశబ్దేన విశేషణసమన్వయాత్ ।। ౧౭౭౧ ।।
ఆత్మానమేవేతి తథా చాఽఽత్మశబ్దో విశేషణమ్ ।।
లోకస్య గ్రహణం తస్మాన్న కర్మసమవాయినః ।। ౧౭౭౨ ।।
విద్యాప్రకరణే చోర్ధ్వమాత్మనైవ విశేషణాత్ ।।
యేషాం నో హ్యయమాత్మేతి కార్యలోకనివృత్తయే ।। ౧౭౭౩ ।।
అస్మాద్ధ్యేవేతి లిఙ్గాచ్చేల్లోకోఽన్యః స్యాత్పరాత్మనః ।।
స్వలోకస్యార్థవాదత్వాన్నైవమప్యుపపద్యతే ।। ౧౭౭౪ ।।
సాధనాన్తరసంభావ్యం యావత్సంభావ్యతే ఫలమ్ ।।
కృత్స్నం తదాత్మనో లోకాత్సిద్ధమస్యేతి నూయతే ।। ౧౭౭౫ ।।
యోఽకామ ఇతి వాక్యేన హ్యమేవార్థ ఉచ్యతే ।।
సర్వం కర్మాఖిలమితి స్మృతేరపి శుభం వచః ।। ౧౭౭౬ ।।
యద్యకృత్స్రోఽపరిజ్ఞానాజ్జ్ఞానాత్కార్త్స్న్యం సమశ్ర్నుతే ।।
ఆత్మశబ్దప్రయోగోఽయం తదా లోకే సమఞ్జసః ।। ౧౭౭౭ ।।
అన్యథాఽవ్యాకృతావస్థాల్లోకాదితి వదేచ్ఛ్రుతిః ।।
బ్రహ్మలోకనిరాసార్థం వచః స్యాత్సవిశేషణమ్ ।। ౧౭౭౮ ।।
నాన్యస్మిన్ప్రకృతేఽన్యోఽర్థో విరహయ్య విశేషణమ్ ।।
గ్రహీతుం సుధియా శక్యో వైశ్వానరవరాదృతే ।। ౧౭౭౯ ।।
ఉక్తేన వచసా తావత్స్వారాజ్యం విదుషోఽవదత్ ।।
కథం నూపకరోత్యజ్ఞో దేవాదీనితి భణ్యతే ।। ౧౭౮౦ ।।
వర్ణాశ్రమాభిమానీ సన్నతత్త్వజ్ఞః పరాఙ్భతిః ।।
కానేషోఽవతి పశువత్కర్మభిః కైశ్చ సర్వదా ।। ౧౭౮౧ ।।
సర్వేశ్వరేశితా తావత్పూర్వశ్రుత్యోపవర్ణితా ।।
యథా త్వజ్ఞస్య పారార్థ్యం తథేదానీం ప్రపఞ్చయతే ।। ౧౭౮౨ ।।
అజ్ఞాతాత్మా హ్యవిద్యోత్థసంఘాతో దేహలిఙ్గవాన్ ।।
ఆత్మలోకాభిధానాభ్యాం దేహాన్తోఽత్రాభిధీయతే ।। ౧౭౮౩ ।।
యాగాదికార్యం దేవాదేర్దేహలిఙ్గద్వయాదృతే ।।
నాన్యథా యుజ్యతే యస్మాదతస్తద్వానిహోచ్యతే ।। ౧౭౮౪ ।।
కర్మణాఽనార్జితో యస్మాన్న కశ్చిదుపకారకృత్ ।।
గృహీ దేవాదిభిస్తస్మాదార్జితోఽభూత్స్వకర్మభిః ।। ౧౭౮౫ ।।
దేవాదయోఽపి గృహిణా తద్వదేవ స్వకర్మభిః ।।
ఆర్జితా ఎవ విజ్ఞేయాస్తన్నిమిత్తఫలేక్షణాత్ ।। ౧౭౮౬ ।।
కర్త్రేహ యత్కృతం కార్యం తద్భోగాయావకల్పతే ।।
అకృతాభ్యాగమో యస్మాత్కృతనాశశ్చ నేష్యతే ।। ౧౭౮౭ ।।
కర్తుత్వం చాస్యావిద్యాతో న స్వతః కర్తృతాఽఽత్మనః ।।
కర్తేవ భోక్తాఽప్యజ్ఞఃస్యాద్విద్యాయాం ద్వయమప్యసత్ ।। ౧౭౮౮ ।।
అభుక్తస్యాప్యుపాత్తస్య హ్యవిద్యాపిహితాత్మనామ్ ।।
ఆత్మయాథాత్మ్యవిజ్ఞానాత్కర్మణోఽతః క్షయో భవేత్ ।। ౧౭౮౯ ।।
సర్వం సర్వస్య కార్యం స్యాత్సర్వం సర్వస్య కారణమ్ ।।
అసంహతం మిథో నాలం జడం వస్తు ప్రవర్తితుమ్ ।। ౧౭౯౦ ।।
సర్వః సర్వస్య భోక్తైవ చిత్ప్రాధాన్యవివక్షయా ।।
బాహ్యోపరక్తబుద్ధీనాం భోగశ్చిదవసానతా ।। ౧౭౯౧ ।।
మధుబ్రాహ్మణవిద్యాయామిదమేవ ప్రవక్ష్యతే ।।
వస్త్వైకాత్మ్యప్రసిద్ధ్యర్థం ప్రాధాన్యేనాతియత్నతః ।। ౧౭౯౨ ।।
ఎవం సత్యయమాత్మేతి సంహతో జగదాత్మనా ।।
లోకో భోజ్యః పశుర్జ్ఞేయో దేవాదేరుషకారకః ।। ౧౭౯౩ ।।
దేవాదిభిరుపాత్తోఽయమిత్యేతద్గమ్యతే కుతః ।।
అస్యార్థస్య ప్రసిద్ధ్యర్థం స యదిత్యాది భణ్యతే ।। ౧౭౯౪ ।।
యో దేవతా సముద్దిశ్య ద్రవ్యత్యాగః స ఉచ్యతే ।।
యాగ ఆసేచనాధిక్యాద్ధోమాఖ్యః స్యాత్స ఎవ తు ।। ౧౭౯౫ ।।
లోకత్వస్య విధేయత్వాద్యజ్జుహోతీత్యనూద్యతే ।।
నానూక్తిం కేచిదిచ్ఛన్తి దేవాద్యార్జితసిద్ధయే ।। ౧౭౯౬ ।।
నావశ్యకార్యతా చైషాం సిద్ధాఽతోఽన్యత్ర మానతః ।।
నిత్యత్వాద్ధేతువచనం న యుక్త్యాఽతోఽవగమ్యతే ।। ౧౭౯౭ ।।
యచ్చాప్యహరహర్వేదమనుబ్రూతే ప్రయత్నవాన్ ।।
ఋషీణాం తేన లోకోఽయం గృహస్థో భోజ్య ఉచ్యతే ।। ౧౭౯౮ ।।
ఉత్తరేష్వపి వాక్యేషు సమానా యోజనేక్ష్యతామ్ ।।
అక్షరాణాం న తత్రాస్తి వస్తు కించిత్తిరోహితమ్ ।। ౧౭౯౯ ।।
యస్మాత్సర్వాణి భూతాని సర్వదోషకరోత్యయమ్ ।।
అవినాశమతస్తాని తస్యేచ్ఛన్త్యాత్మదేహవత్ ।। ౧౮౦౦ ।।
స్వకర్మార్జితసంభోగదాయిత్వేఽస్తి న కశ్చన ।।
దేవాదీనాం విశేషోఽత్ర గృహస్థస్వాత్మదేహయోః ।। ౧౮౦౧ ।।
బ్రహ్మవిద్యాహుతాశేన వినాశోఽస్యాప్యకర్తుతా ।।
అయం నాశో మహానస్య హ్యన్యః శక్యాశ్చికిత్సితుమ్ ।। ౧౮౦౨ ।।
అతః శ్రుతివచో న్యాయ్యం తస్మాదేషామితీరితమ్ ।।
మా భూత్సర్వస్వహానిర్నో బ్రహ్మయాథాత్మ్యవిద్యయా ।। ౧౮౦౩ ।।
అవశ్యమృణవత్కృత్యం యావజ్జీవాదివాక్యతః ।।
యథోక్తం విదితం వేదే తథా స్మృతివచఃసు చ ।। ౧౮౦౪ ।।
అవదానవిధౌ తచ్చ విశేషేణ విచారితమ్ ।।
ఋణం హేత్యర్థవాదేషు తస్మాత్కుర్యాద్యథోదితమ్ ।। ౧౮౦౫ ।।
ప్రవృత్తౌ చ నివృత్తౌ చ యథోక్తస్యాధికారిణః ।।
స్వాతన్త్ర్యే సతి సంసారసృతౌ కస్మాత్ప్రవర్తతే ।। ౧౮౦౬ ।।
న తు విధ్వస్తనిఃశేషసంసారానర్థవర్త్మని ।।
నివృత్తిలక్షణే వాచ్యం కేనాయం ప్రేర్యతేవశః ।। ౧౮౦౭ ।।
రక్షన్తి నను దేవాస్తం, న విశిష్టాధికారిణమ్ ।।
తేఽపి రక్షన్తి యత్నేన న చ సామాన్యమానుషమ్ ।। ౧౮౦౮ ।।
అన్యథా కృతనాశః స్యాదకృతాభ్యాగమస్తథా ।।
సామాన్యనరరక్షాయాం తస్మాదేతదనుత్తరమ్ ।। ౧౮౦౯ ।।
నాప్యవిద్యేతి వక్తవ్యం తస్యా ధ్వాన్తైకమాత్రతః ।।
మిథ్యాధీమాత్రహేతుత్వాత్ప్రేరకత్వం న యుక్తిమత్ ।। ౧౮౧౦ ।।
అనర్థపరిపాకత్వమపి జానన్ప్రవర్తతే ।।
పారతన్త్ర్యమృతే దృష్టా ప్రవృత్తిర్నేదృశీ కచిత్ ।। ౧౮౧౧ ।।
తస్మాచ్ఛ్రేయోర్థినః పుంసః ప్రేరకోఽనిష్టకర్మణి ।।
వక్తవ్యస్తన్నిరాసార్థమిత్యర్థా స్యాత్పరా శ్రుతిః ।। ౧౮౧౨ ।।
ప్రాప్తాశేషపుమర్థోఽయం స్వత ఎవేహ మానవః ।।
నిరస్తాశేషానర్థశ్చ తన్మోహాద్విపరీతధీః ।। ౧౮౧౩ ।।
అనాప్తపురుషార్థోఽయం నిఃశేషానర్థసంకులః ।।
ఇత్యకామయతానాప్తాన్పుమర్థాన్సాధనైర్జడః ।। ౧౮౧౪ ।।
జిహాసతి తథాఽనర్థానవిద్వానాత్మని శ్రితాన్ ।।
అవిద్యోద్భూతకామః సన్నథో ఖల్వితి చ శ్రుతిః।। ౧౮౧౫ ।।
అకామతః క్రియా కాచిదృశ్యతే నేహ కస్యచిత్ ।।
యద్యద్ధి కురుతే కించిత్తత్తత్కామస్య చేష్టితమ్ ।। ౧౮౧౬ ।।
కామ ఎష క్రోధ ఎష ఇత్యాదివచనం స్మృతేః ।।
ప్రవర్తకో నాపరోఽతః కామాదిత్యవసీయతే ।। ౧౮౧౭ ।।
ప్రాగ్దారాద్యభిసంబన్ధాదేకాక్యేవ పుమానభూత్ ।।
ఊర్ధ్వం దారాదిసంబన్ధాత్పుత్రపోత్రాదిసంయుతేః ।। ౧౮౧౮ ।।
విస్తారితకుటుమ్బం తం కస్మైచిత్కశ్చిదన్తికే ।।
వ్యాచష్టే కామసంభూతం పుత్రపౌత్రాదివిస్తరమ్ ।। ౧౮౧౯ ।।
ప్రాగ్దారోద్వహనాత్కృత్స్నం కుటుమ్బం యత్ప్రపశ్యసి ।।
ఆత్మైవైకః పుమానాసీన్నాఽఽసీత్పుత్రాది కించన ।। ౧౮౨౦ ।।
ఆత్మప్రత్యయనిర్గ్రాహ్యం కేవలం ప్రాగభూదిదమ్ ।।
పుత్రపౌత్రాదిసంభిన్నం కుటుమ్బం యత్ప్రపశ్యసి ।। ౧౮౨౧ ।।
కామాద్యశేషబీజాత్మాఽప్రజ్ఞాతాత్మైకతత్త్వకః ।।
సోఽతిగ్రహగ్రహావిష్టో విపరీతార్థనిశ్చయః ।। ౧౮౨౨ ।।
స్వతః కృత్స్నోఽప్యసంబోధాదకృత్స్నో విపరీతధీః ।।
తృష్ణయా ప్రహితో బాలః సోఽకామయత మానవః ।। ౧౮౨౩ ।।
కర్మాధికారహేతుర్మే జాయా స్యాత్కర్మసాధనమ్ ।।
పూర్వపూర్వస్య హేతుత్వమథశబ్దైరిహోచ్యతే ।। ౧౮౨౪ ।।
అథ ప్రజాత్మనా తస్యాం జాయేయ స్థాస్నుకర్మణే ।।
స పుత్రేణైవేతి వచస్తథా చ శ్రూయతే స్ఫుటమ్ ।। ౧౮౨౫ ।।
దైవమానుషవిత్తేన సంపన్నోఽహమథోత్తరమ్ ।।
కర్మ కుర్యాం యథాప్రాప్తం దృష్టాదృష్టార్థసిద్ధయే ।। ౧౮౨౬ ।।
ఎతావానేవ కామోఽస్య నాతోఽన్యోఽర్థోఽవశిష్యతే ।।
సాధ్యసాధనరూపే హి ద్వే ఎవాత్రైషణే యతః ।। ౧౮౨౭ ।।
ఎషణే ఎవ చాప్యేతే సాధ్యసాధనకల్పితే ।।
పుమర్థస్యానవసితేరైకాత్మ్యస్యాప్రసిద్ధితః ।। ౧౮౨౮ ।।
కర్మసాధనరూపత్వాజ్జాయాదేర్న పుమర్థతా ।।
లోకత్రయాసంగృహీతేరేతావానితి దుర్ఘటమ్ ।। ౧౮౨౯ ।।
న లోకత్రయసాధ్యస్య సాధనైకవ్యపాశ్రయాత్ ।।
ఆక్షిప్తసాధ్యం సాధ్యత్వాదితరత్కర్మసాధనమ్ ।। ౧౮౩౦ ।।
లోకత్రయఫలం యస్మాదుత్పత్త్యాద్యాత్మకం మతమ్ ।।
కర్మానాక్షిప్య నాఽఽత్మానం తచ్చాపి లభతే స్వతః ।। ౧౮౩౧ ।।
సమాప్తిః కర్మణో నాపి లోకత్రయఫలాదృతే ।।
అన్తర్ణీతఫలం తస్మాదిహ సాధనముచ్యతే ।। ౧౮౩౨ ।।
ఎషణైకైవ తేనేయముత్తరత్రాభిధాస్యతే ।। ౧౮౩౩ ।।
అర్థాత్సాధ్యాభిధానం స్యాత్సాధనాభిహితౌ, యథా ।।
భోజనేఽభిహితే పుంసో హ్యర్థాత్తృప్తిః ।। ప్రతీయతే ।। ౧౮౩౪ ।।
సాధ్యసాధనరూపే ద్వే ఎషణే కామ ఉచ్యతే ।।
అయథావస్తురూపత్వాదాత్మాజ్ఞానైకహేతుకే ।। ౧౮౩౫ ।।
విశ్వాసోఽతోఽత్ర విదుషా న కార్యః స్వప్నలాభవత్ ।।
వ్యుత్థాయైవైషణాభ్యోఽతః ప్రత్యగ్జ్ఞానం సమాశ్రయేత్ ।। ౧౮౩౬ ।।
ఇచ్ఛన్నపి యతో నాతో భూయో విన్దేదతోఽధికమ్ ।।
తస్మాదవిద్యాభూమిష్ఠః కృత్స్న ఎతావతా భేవత్ ।। ౧౮౩౭ ।।
ఎకైకమపి జాయాదేర్యావన్నాఽఽప్నోతి పూరుషః ।।
అకృత్స్నస్తావదస్మీతి జఙః సంభావయత్యయమ్ ।। ౧౮౩౮ ।।
యావదేేతే యథోద్దిష్టా ఆప్తాః స్యుః కామపూర్వకాః ।।
కృతస్నోఽస్మీతి తదాఽఽత్మానం సంభావయతి మానవః ।। ౧౮౩౯ ।।
ఆత్మజాయాప్రజావిత్తవిద్యాభిః పఞ్చభిః కృతమ్ ।।
కర్మ పాఙ్త్క భవేదేవం పాఙ్లేన చ్ఛన్దసా మితమ్ ।। ౧౮౪౦ ।।
వాహ్యస్య కర్మణస్తావదాత్మాద్యైః పాఙ్త్కతోదితా ।।
తేష్వసత్స్వథ పాఙ్త్కత్వముచ్యతేఽధ్యాత్మకర్మణః ।। ౧౮౪౧ ।।
వాహ్యాధ్యాత్మికభేదేన కర్మైతదుభయాత్మకమ్ ।।
పాఙ్లం యథా తద్భవతి తథైతదభిధీయతే ।। ౧౮౪౨ ।।
అధ్యాత్మం మన ఎవాఽఽత్మా తదాయత్తత్వకారణాత్ ।।
వాగ్జాయాదిప్రవృత్తీనాం యజమానవదేవ తత్ ।। ౧౮౪౩ ।।
వాక్వ జాయేతి విజ్ఞేయా తదధీనత్వకారణాత్ ।।
యద్ధ్యాయతీహ మనసా వాచా వక్తి తదేవ హి ।। ౧౮౪౪ ।।
సంప్రధార్య మనో వాచా మన్త్రలౌకికరూపయా ।।
అథ ప్రస్పన్దతేఽత్యర్థం సా క్రియా ప్రాణ ఉచ్యతే ।। ౧౮౪౫ ।।
ఆగమార్థం వినిశ్చిత్య మనసాఽథ ప్రవర్తతే ।।
ప్రాణః ప్రజేతి తాం చేష్టాం ప్రాహుర్వేదవిదో జనాః ।। ౧౮౪౬ ।।
ద్విధైవాఽఽధ్యాత్మికం విత్తం కార్యభేదాత్ప్రచక్షతే ।।
దైవమానుషతాఽప్యస్య సాధనత్వోపచారతః ।। ౧౮౪౭ ।।
పరీక్ష్య చక్షుషా యస్మాల్లభతే గోధనాదికమ్ ।।
చక్షుః స్యాన్మానుషం విత్తం యథాఽఽయుర్ఘృతముచ్యతే ।। ౧౮౪౮ ।।
దైవభావాప్తితో దైవం జ్ఞానం విత్తమిహోచ్యతే ।।
తత్సాధనత్వాచ్ఛోత్రస్య శ్రోత్రమాధ్యాత్మికం ధనమ్ ।। ౧౮౪౯ ।।
బాహ్యవాగాదిచేష్టా చ యా చాన్తఃకరణాశ్రయా ।।
దేహేఽభివ్యజ్యతే యస్మాదాత్మా కర్మ తతో భవేత్ ।। ౧౮౫౦ ।।
సంమితః సంఖ్యయా పాదైః పాఙ్త్కస్య చ్ఛన్దసో యతః ।।
పాఙ్కో యజ్ఞస్తతః సద్భిః సర్వదా సముదాహృతః ।। ౧౮౫౧ ।।
తత్కార్యత్వాత్పశుః పాఙ్లో యచ్చ కించిచ్చరాచరమ్ ।।
తచ్చాపి పఞ్చభూతోత్థం విద్యాత్పాఙ్త్కమశేషతః ।। ౧౮౫౨ ।।
పాఙ్త్కకర్మాత్మకో యజ్ఞో యజ్ఞకార్యమిదం జగత్ ।।
ఎతద్యాథాత్మ్యతో జ్ఞాత్వా తదేవాఽఽప్నోత్యశేషతః ।। ౧౮౫౩ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే ప్రథమాధ్యాయస్య చతుర్థం బ్రాహ్మణమ్

॥ ప్రథమాధ్యాయస్య పఞ్చమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

అథ యోఽన్యామితి గ్రన్థాదారభ్యోరుప్రయత్నతః ।।
అవిద్యాయాః సమామ్నాతా ఆ సమాప్తేర్విభూతయః ।। ౧ ।।
అధ్యాయస్యాత్ర చావిద్వాన్వర్ణాద్యాత్మాభిమానవాన్ ।।
ధర్మేణ నియతాత్మా సఞ్జుహోత్యాదిస్వకర్మభిః ।। ౨ ।।
దేవాదిక్రిమిపర్యన్తం బిభర్తి జగదవ్యయమ్ ।।
ఎవమేవ జగద్యోనిరేకైకః కర్మకృన్నరః ।। ౩ ।।
కృతస్నేన జగతా యద్వత్కర్మకృత్సముపార్జితః ।।
యథోక్తకర్మభిస్తేన జగత్తద్వదుపార్జితమ్ ।। ౪ ।।
స్వదేహవద్యతో భుఙ్క ఎకైకోఽనవశేషతః ।।
సాధారణాని వస్తూని తథాఽసాధారణాన్యపి ।। ౫ ।।
స్వకర్మణాఽనుపాత్తస్య న చ భోగోఽత్ర దృశ్యతే ।।
ఎకైకేనోపకారిత్వాత్తస్మాజ్జగదుషార్జితమ్ ।। ౬ ।।
స్వభావతోఽఖిలం కర్మ ధర్మాధర్మాదిలక్షణమ్ ।।
సాధారణవిశేషాత్మఫలమారభతే ద్విధా ।। ౭ ।।
గుణప్రధానభావేన సాధారణవిశేషతః ।।
సూత్రాదేః కర్మణః కార్యం క్రిమ్యన్తస్యాభిజాయతే ।। ౮ ।।
ద్రవ్యాదిదర్శనాధీనం ఫలం సర్వస్య కర్మణః ।।
సాధారణాదిసంభేదభిన్నం తేన క్రియాఫలమ్ ।। ౯ ।।
క్వచిత్సాధారణాత్మైవ తథాఽసాధారణం క్వచిత్ ।।
క్వచిచ్చోభయథా కార్యం ద్రవ్యాదీక్షణచిత్రతః ।। ౧౦ ।।
సమాసవ్యాసతస్తస్మాద్యథోక్తజ్ఞానకర్మభిః ।।
ఎకైకేన జగత్కృత్స్నముపాత్తం భోగసిద్ధయే ।। ౧౧ ।।
సర్వః సర్వస్య కర్తా చ కార్యం చాపి యథా తథా ।।
మధువిద్యాప్రసఙ్గేన విస్పష్టమభిధాస్యతే ।। ౧౨ ।।
యదజీజనత్ఫలం కర్తా స్వకర్మజ్ఞానసాధనః ।।
సప్తాన్నప్రవిభాగేన తద్విభజ్య ప్రదర్శ్యతే ।। ౧౩ ।।
త్రీణ్యన్నాని ఫలం కర్తుశ్చత్వార్యన్నాని యాని తు ।।
ప్రయోగసమవాయిత్వాత్తాని స్యుః కర్మసాధనమ్ ।। ౧౪ ।।
విజ్ఞానాత్మా పితా తావన్న మనో న ప్రజాపతిః ।।
అవిశిష్టాధికారిత్వాన్న విజ్ఞానాత్మనోఽపరః ।। ౧౫ ।।
సిసృక్షితత్వాన్మనసస్తథా త్ర్యన్నాత్మనః ప్రభోః ।।
సాధారణాత్మనః స్రష్టా నాతః క్షేత్రజ్ఞతోఽపరః ।। ౧౬ ।।
గ్రన్థార్థధారణాశక్తిర్మేధా యద్యపి భణ్యతే ।।
తథాఽపి జ్ఞానమేవేహ సాధనత్వాద్వివక్షితమ్ ।। ౧౭ ।।
శాస్రీయలౌకికజ్ఞానావిశేషగ్రహసిద్ధయే ।।
సామాన్యజ్ఞానగ్రహణం మేధయేత్యభిధిత్సితమ్ ।। ౧౮ ।।
తపఃశబ్దేన కృచ్ఛ్రాది యది నామాభిధీయతే ।।
తథాఽపి కర్మగ్రహణం సప్తాన్నోద్భూతిహేతుతః ।। ౧౯ ।।
ధియా ధియేతి లిఙ్గాచ్చ గృహ్యేతే జ్ఞానకర్మణీ ।।
మేధాతపోగిరా నాన్యే గ్రాహ్యే త్రదఫలత్వతః ।। ౨౦ ।।
పాఙ్లం హి ప్రకృతం కర్మ వేదేతి జ్ఞానమేవ చ ।।
విహాయ నాతః ప్రకృతం యుక్తోఽప్రకృతసంగ్రహః ।। ౨౧ ।।
మేధాతషోతిరేకేణ నాన్యత్స్యాత్సాధనం యతః ।।
ప్రసిద్ధత్వాదతో హీతి వ్యాచష్టే శ్రుతిరఞ్జసా ।। ౨౨ ।।
అస్య భోక్తృసమూహస్య సాధారణమచీక్లృపత్ ।।
ఎకమన్నం పితా సృష్ట్వా తచ్చేదం యదిహాద్యతే ।। ౨౩ ।।
యదిదం ప్రాణిభిర్నిత్యమద్యతేఽహరహస్తృషా ।।
సాధారణమిదం యుక్తం సర్వభూతస్థితేస్తతః ।। ౨౪ ।।
స య ఎతదుపాస్తేఽన్నమసాధారణరూపతః ।।
పాప్మనో నైవ స ద్రష్టా వ్యావర్తత ఇహాఽఽతురః ।। ౨౫ ।।
ఉపాసనం చ తాత్పర్యమిహ శ్రుత్యాఽభిధీయతే ।।
మోఘమన్నమితి తథా మన్త్రే తాచ్ఛీల్యనిన్దనమ్ ।। ౨౬ ।।
వైశ్వదేవం హి నామైతద్యదన్నముపసాధ్యతే ।।
నాలమేతద్ధి సర్వేషాం పాప్మనాం వినివృత్తయే ।। ౨౭ ।।
ఇత్యేవం కేచిదిచ్ఛన్తి తత్తు యుక్త్యా న యుజ్యతే ।।
అనూక్తేర్యదిదమితి సిద్ధోఽర్థోఽనూద్యతే యతః ।। ౨౮ ।।
ప్రాత్యక్ష్యం న చ తస్యాస్తి శాస్రమాత్రప్రమాణతః ।।
యథా సర్వాత్తృవక్త్రాన్తస్థస్య ప్రత్యక్షతా తథా ।। ౨౯ ।।
ప్రతిప్రాణి మమేదం స్యాదభిలాషశ్చ దృశ్యతే ।।
సర్వప్రాణ్యంశమిశ్రత్వం తతోఽస్మిన్నవసీయతే ।। ౩౦ ।।
నాఽఽత్మార్థం పాచయేదన్నమితి చాపి స్మృతేర్వచః ।।
తైర్దత్తానప్రదాయైభ్యో యో భుఙ్లే స్తేన ఎవ సః ।।
అన్నాదే భ్రూణహా మార్ష్టీత్యాదీహ వచనం స్మృతేః ।। ౩౧ ।।
తస్యాపి చాన్తఃపాతిత్వాత్సర్వాద్యస్యైవ యుక్తిమాన్ ।।
గ్రహస్తస్య గృహీతౌ తు నాస్యాన్తఃపాతితా తథా ।। ౩౨ ।।
అసృష్టావినియోగత్వే ప్రాప్నుతస్తద్గ్రహే సతి ।।
సర్వప్రాణిభిరాద్యస్య తచ్చానిష్టం ప్రసజ్యతే ।। ౩౩ ।।
అవ్యావృత్తిశ్చ పాప్మభ్యో వైశ్వదేవాన్నసంగ్రహే ।।
న న్యాయ్యం వచనం తస్య శాస్రమాత్రవ్యపాశ్రయాత్ ।। ౩౪ ।।
అల్పీయఃపాపహానిశ్చ నాపి శబ్దాత్ప్రతీయతే ।।
న స పాప్మన ఇత్యస్మాదశ్రుతా న చ గృహ్యతే ।। ౩౫ ।।
సర్వాద్యాన్నగృహీతౌ తు హేతుర్గమక ఇష్యతే ।।
అసాధారణకారిత్వం తస్య సాధారణాత్మనః ।। ౩౬ ।।
సర్వప్రాణభృదన్నస్య తస్మాద్గ్రహణమిష్యతే ।।
ఉక్తయుక్తిబలాదత్ర నాన్యస్యేతి వినిశ్చితిః ।। ౩౭ ।।
పాపానిర్మోకహేతూక్తిర్మిశ్రమిత్యభిధీయతే ।।
సర్వార్థస్య హి పాపాయ యతోఽసాధారణీక్రియా ।। ౩౮ ।।
ప్రక్షేపోఽగ్నౌ హుతం విద్యాత్తత్పూర్వం బలికర్మ చ ।।
ప్రహుతం చేహ విజ్ఞేయం తే దేవేభ్యో దదౌ పితా ।। ౩౯ ।।
దేవేభ్యోఽన్నే యతః ప్రత్తే హుతప్రహుతలక్షణే ।।
తానుద్దిశ్య తతోఽద్యాపి జుహ్వతి ప్ర చ జుహ్వతి ।। ౪౦ ।।
యతః సూత్రపదే ద్విత్వమవిశేషేణ చోదితమ్ ।।
శ్రౌతస్మార్తవిభాగేన తత ఎతద్వికల్పితమ్ ।। ౪౧ ।।
స్మార్తాన్నానన్తరోక్తత్వాత్స్మార్తత్వం స్యాద్దూయోస్తయోః ।।
అగ్నిహోత్రాభిసంబన్ధాత్స్యాతాం వా శ్రుతిచోదితే ।। ౪౨ ।।
మన్త్రే ద్విత్వావిశిష్టత్వాద్ధుతప్రహుతలక్షణే ।।
శ్రుత్యాఽతస్తే వికల్ప్యేతే శ్రౌతే స్మార్తే హి తుల్యవత్ ।। ౪౩ ।।
దర్శశ్చ పౌర్మమాసశ్చ దేవాన్నే తే యతః శ్రేతే ।।
ప్రాయస్తాభ్యాం న కామాయ యష్టవ్యమితి గమ్యతే ।। ౪౪ ।।
నేహేష్టయో నిషిధ్యన్తే దేవప్రాధాన్యసిద్ధయే ।।
తాచ్ఛీలికోకఞ్శ్రవణాత్తచ్ఛీలత్వం నివార్యతే ।। ౪౫ ।।
ప్రసక్తాన్యపి నోచ్యన్తే త్రీణ్యన్నాన్యత్ర కారణాత్ ।।
తేషాం ఫలత్వాదుక్తేభ్యః సాధనేభ్యోఽన్యతా యతః ।। ౪౬ ।।
సౌకర్యప్రతిపత్తేశ్చ భూయోవిషయతస్తథా ।।
సాధనైకసజాతిత్వాదానన్తర్యమకారణమ్ ।। ౪౭ ।।
పయోఽన్నమేవ ప్రాయేణ మనుష్యాః పశుభిః సహ ।।
యుఞ్జతే పయ ఎవాగ్నే తేషామన్నమతోఽస్తు తత్ ।। ౪౮ ।।
భుఞ్జతే పయ ఎవాగ్రే క్రమేణాన్యత్తృణాది హి ।।
అతోఽనుమీయతే పిత్రా తేభ్యః ప్రత్తం పయః పురా ।। ౪౯ ।।
పశవః పయ ఎవాగ్రే భుఞ్జతే నాపరం తతః ।।
కథమేతద్విజానీమ ఇత్యేతదభిధీయతే ।। ౫౦ ।।
యత ఎవమతో లోకే కుమారం జాతమగ్రతః ।।
తాతరూపవ్యవహితం లేహయన్తి ఘృతం జనాః ।। ౫౧ ।।
తస్యాను తదభావే వా పాయయన్తి స్తనం శిశుమ్ ।।
పశుష్వపి తథా జాతం వత్సం కశ్చిత్ప్రపృచ్ఛతి ।। ౫౨ ।।
కియాంస్తే వయసా వత్స ఇత్యాచష్టే వయో యథా ।।
అతృణాద ఇతి తృణం నాద్యప్యత్తి మనాగపి ।। ౫౩ ।।
వర్తతే పయసైవాసావద్యాపీత్యవసీయతే ।।
ప్రాణ్యప్రాణి జగత్సర్వం తస్మిన్నేవ ప్రతిష్ఠితమ్ ।। ౫౪ ।।
పయసీదం జగన్మగ్నమిత్యేతద్గమ్యతే కుతః ।।
ప్రసిద్ధేర్గమ్యతే న్యాయాద్యతోఽసావభిధీయతే ।। ౫౫ ।।
ఆహుతిః పయ ఎవ స్యాదజ్యం వా పయ ఎవ వా ।।
పయ ఎవాఽఽహుతిః సర్వమిత్యేతచ్చ శ్రుతేర్మితేః ।। ౫౬ ।।
అథైషాఽఽజ్యాహుతిర్యజ్ఞే యద్ధవిః సర్వరూపకమ్ ।।
పశుశ్చాప్యాజ్యమేవైతత్కరోతీత్యపి చాఽఽగమః ।। ౫౭ ।।
ఆజ్యాభిఘారసంస్కారాత్సర్వమేవ పయో హవిః ।।
పయస్యేవ జగత్కృత్స్నమగ్నిహోత్రే ప్రతిష్ఠితమ్ ।। ౫౮ ।।
తే వా ఎతే ఇతి తథా పరిణామోఽఖిలం జగత్ ।।
అగ్నిహోత్రాహుతేః సాక్షాచ్ఛ్రుతావేవ సమీరితమ్ ।। ౫౯ ।।
అగ్నౌ ప్రాస్తాఽఽహుతిః సమ్యగాదిత్యముపతిష్ఠతే ।।
ఆదిత్యాజ్జాయతే వృష్టిర్వృష్టేరన్నం తతః ప్రజాః ।। ౬౦ ।।
పయోద్రవ్యాహుతేశ్చైతత్పరిణామోఽఖిలం జగత్ ।।
ఎతచ్చ శ్రుతితః సిద్ధం విశ్వమాహుతికారణమ్ ।। ౬౧ ।।
యథోక్తదర్శనస్తుత్యై దర్శనాన్తరకుత్సనమ్ ।।
తస్మిన్సర్వమితి హ్యస్య దర్శనస్య విధిత్సయా ।। ౬౨ ।।
పయసైవాగ్నిహోత్రం హి జుహత్సంవత్సరం ద్విజః ।।
జయత్యేవ పునర్మృత్యుం న భూయో మృతిభాగ్భవేత్ ।। ౬౩ ।।
సంవత్సరే ప్రయోగాణామగ్నిహోత్రే హి సంఖ్యయా ।।
షష్ట్యుత్తరాణి త్రీణ్యేవ శతానీతి వినిశ్చితమ్ ।। ౬౪ ।।
క్షపాహాన్యపి తావన్తి సంఖ్యయేహ భవన్తి హి ।।
శతాని సప్త సంఖ్యాతాః ప్రయోగార్ధాశ్చ వింశతిః ।। ౬౫ ।।
యాజుష్మత్యోఽపి తావత్య ఇష్టకాః స్యుః ప్రజాపతేః ।।
సంవత్సరాగ్నేశ్చిత్యస్య పుంసో నా़డ్యస్తథైవ చ ।। ౬౬ ।।
సంపదైవాఽఽహుతీర్విద్వాన్సంపాద్యాగ్నేస్తథేష్టకాః ।।
సంవత్సరమవాప్నోతి స్వనాడీసంఖ్యయా నరః ।। ౬౭ ।।
పుమాన్సంవత్సరోఽగ్నిశ్చ నాడ్యహోరాత్రయాజుషైః ।।
సంపదైతే సమాః సర్వే తస్మాత్సంవత్సరశ్రుతిః ।। ౬౮ ।।
సంవత్సరాత్మసంపత్త్యా కాలాత్మానం సమశ్నుతే ।।
ఇత్యేవందృష్టయో ధీరా యదాహురసదేవ తత్ ।। ౬౯ ।।
పయస్యన్తర్హితం విశ్వం పశ్యన్నేవం పయో నరః ।।
ఎకయైవ స ఆహుత్యా జగదాత్మానమశ్నుతే ।। ౭౦ ।।
తత్రైవం సతి కో మూఢో ద్రాఘీయాంసం ప్రతీక్షతే ।।
సంవన్సరావధిం కాలం సకృదాహుతిసాధనే ।। ౭౧ ।।
పయో ద్రవ్యం యథాతత్త్వదర్శీ చేచ్ఛ్రద్దయాఽన్వితః ।।
యదైవాహర్జుహోతీత్థం హన్తి మృత్యుం తదైవ సః ।। ౭౨ ।।
ఎకయైవ స ఆహుత్యా దేవేభ్యోఽన్నం హ్యశేపతః ।।
ప్రయచ్ఛతి యతో నాతః ప్రయోగాన్తరమీక్ష్యతే ।। ౭౩ ।।
హుతమేవం జగత్కృత్స్నం నాతోఽన్యదవశిష్యతే ।।
యథోక్తదర్శనాత్తస్మాత్సర్వాప్త్యా మృత్యుజిద్భవేత్ ।। ౭౪ ।।
ఉక్తవద్ధృది సంభావ్య వక్ష్యమాణాన్యపి శ్రుతిః ।।
అన్నాని కస్మాదిత్యాహ ప్రశ్నవాక్యవివక్షయా ।। ౭౫ ।।
అద్యమానాన్యథాన్నాని యథోక్తాన్యత్తృభిః సదా ।।
కస్మాత్క్షయం న సంయాన్తి యవపూర్ణకుసూలవత్ ।। ౭౬ ।।
ప్రశ్నస్య కస్మాత్తానీతి శ్రుత్యైవాఽఽచార్యభూతయా ।।
పురుషో వా ఇతి గిరా హేతురుక్తోఽక్షయే పరః ।। ౭౭ ।।
అద్యతే చేత్సదైవాన్నం జన్యతే న తు తత్తతః ।।
యథోక్తః స్యాదయం దోషో న తు తన్నేహ జన్యతే ।। ౭౮ ।।
అన్నాక్షయత్వహేతుత్వాత్పురుషోఽక్షితిరుచ్యతే ।।
స హి ధీహాప్రబన్ధేన సర్వదాఽన్నం కరోత్యతః ।। ౭౯ ।।
క్రియాబుద్ధిప్రబన్ధేన యతో భోక్తాఽష్యహర్నిశమ్ ।।
తదన్నం జనయత్యేవ తస్మాదన్నం న హీయతే ।। ౮౦ ।।
భోగదస్యైవ భోగేన సృజ్యమానత్వహేతుతః ।।
అన్నాక్షయో భవేదేవంం తయోరవ్యతిరేకతః ।। ౮౧ ।।
సుఖదుఃఖాదిసంవిత్తిః ఫలం పూర్వస్య కర్మణః ।।
రాగద్వేషక్రియా తత్ర స్యాత్ఫలాన్తరసిద్ధయే ।। ౮౨ ।।
రాగాదిపూర్వకం కర్మ జాయతే ఫలవద్యతః ।।
రాగాదిరహితం తత్తు నిష్ఫలం సుప్తవాగివ ।। ౮౩ ।।
కో హేతురక్షయత్వే స్యాదితి పృష్టమథాధునా ।।
తద్విదః ఫలసిద్ధ్యర్థే భూయః ప్రశ్నోఽయముచ్యతే ।।
అక్షితిత్వం కథం పుంస ఇత్యేతచ్చాధునోచ్యతే ।। ౮౪ ।।
స హీదమన్నం కురుతే తత్తత్కాలప్రసూతయా ।।
ధియా ధియా హి పురుషః కర్మభిశ్చాన్నమాత్మనః ।। ౮౫ ।।
భుజ్యమానాన్యపి తతో న క్షీయన్తే ప్రబన్ధతః ।। ౮౬ ।।
యథైవ పురుషోఽన్నానాం భోక్తాఽత్యన్తం తథైవ సః ।।
కర్తాఽప్యత్యన్తమేవ స్యాదన్యోన్యావ్యతిరేకతః ।। ౮౭ ।।
ఎవం ప్రబన్ధరూపేణ సాధ్యసాధనలక్షణమ్ ।।
అవిద్యాపటసంవీతచేతంసాం స్థాస్న్వివేక్షతే ।। ౮౮ ।।
ఎతచ్చ భణ్యతే శ్రుత్యా పుంసో వైరాగ్యసిద్ధయే ।।
సంసారాదవిరక్తస్య ముక్తీచ్ఛా నేహ కస్య చిత్ ।। ౮౯ ।।
ఫలహేత్వోర్మిథోఽత్యన్తం సర్వదాఽవ్యతిరేకతః ।।
సమ్యగ్జ్ఞానాదృతే నాస్తి తద్ధేతూచ్ఛిత్తికారణమ్ ।। ౯౦ ।।
త్యక్త్వాఽన్యత్సకలం తస్మాత్సమ్యగ్జ్ఞానస్య లబ్ధయే ।।
మనోవాక్తనుచేష్టాభిర్మహాన్తం యత్నమాచరేత్ ।। ౯౧ ।।
పుంసోఽక్షితిత్వం యో వేద తస్యేదం ఫలముచ్యతచే ।।
సోఽన్నమత్తి ప్రతీకేన వృత్త్వాఽన్నం ముఖ్యయాఽత్తి సః ।। ౯౨ ।।
నైవంవిద్గుణతామేతి హ్యన్నం ప్రతి కదాచన ।।
ప్రధానభూతః సన్భుఙ్లే సర్వదాఽన్నం స కామతః ।। ౯౩ ।।
అపి దేవాన్స సంయాతి తథోర్జం చోపజీవతి ।।
ప్రశంసైషా యథోక్తస్య విజ్ఞానస్యేతి నిశ్చితిః ।। ౯౪ ।।
అన్నత్రయం యదుత్కృష్టం తస్యాయం నిర్ణయోఽధునా ।।
శరీరకార్యసంస్థస్య వర్ణ్యతేఽధ్యాత్మరూపకమ్ ।। ౯౫ ।।
ప్రయోగసమవాయిత్వం పూర్వేష్వన్నేషు వర్ణితమ్ ।।
భోక్తారశ్చాపి యే తేషాం తేఽపి శ్రుత్యోపవర్ణితాః ।। ౯౬ ।।
ప్రయోగసమవాయిత్వాత్పూర్వేషాం కర్మణాం సతామ్ ।।
మనఆదిత్రయం కార్యం తాదర్థ్యేనోత్తరా శ్రుతిః ।। ౯౭ ।।
ఉత్పాద్య త్రీణ్యథాన్నాని మేధయా తపసా పితా ।।
మనో వాచం తథా ప్రాణమాత్మార్థే తాని చాకరోత్ ।। ౯౮ ।।
మనసోఽస్తిత్వసిద్ధ్యర్థం శ్రుత్యోపన్యస్యతేఽనుమా ।।
సతశ్చ తస్య కామాదిరూపాణ్యపి చ వక్ష్యతి ।। ౯౯ ।।
అవిద్యాధికృతావస్యాం ధర్మధర్మ్యాదిసంగతిః ।।
అవిద్యాకార్యసంస్థైవ న త్వసౌ ప్రత్యగాత్మనః ।। ౧౦౦ ।।
ఇత్యేతత్ప్రతిపత్త్యర్థం పరో గ్రన్థోఽనతార్యతే ।।
మా భూత్కామాదిధర్మిత్వమాత్మనీతి ప్రయత్యతే ।। ౧౦౧ ।।
పృష్టో జరద్గవం యాన్తమద్రాక్షీస్త్వమితీతరః ।।
తతోఽన్యత్రమనా ఆసం నాతోఽద్రాక్షం త్వదీరితమ్ ।। ౧౦౨ ।।
విషయాన్తరసంబద్ధం మనో దృష్టం ఘటాదివత్ ।।
ఆత్మైకసాక్షికం తచ్చ హ్యుక్తార్థాపత్తిసంశ్రయాత్ ।। ౧౦౩ ।।
అస్త్యాత్మా చిత్స్వభావోఽత్ర చక్షుశ్చావికలం తథా ।।
సప్రకాశం గవాశ్వం చ న చ పశ్యతి చేతనః ।। ౧౦౪ ।।
అతోఽనుమీయతేఽస్త్యన్యద్యస్మిన్నసతి నేక్షతే ।।
ద్రష్ట్రాది సంహతం సర్వం యస్మింశ్చ సతి వీక్షతే ।। ౧౦౫ ।।
యత్తదస్తి మనస్తత్స్యాత్ప్రసిద్ధ్యా చాస్తి తన్మనః ।।
అభూయన్మమ మనోఽన్యత్ర యతో నాద్రాక్షమిత్యతః ।। ౧౦౬ ।।
సదప్యాత్మాదికం సర్వం దర్శనాదావకారణమ్ ।।
మనసైవ యతో ద్రష్టా గవాదీహ ప్రపశ్యతి ।। ౧౦౭ ।।
నిఃశేషప్రత్యాధారధర్మ్యస్తిత్వం ప్రసాధ్య హి ।।
కామాదిధర్మసిద్ధ్యర్థం కామ ఇత్యాద్యథోచ్యతే ।। ౧౦౮ ।।
సాధనాన్యేవ మనసో వుద్ధికర్మేన్ద్రియాణ్యపి ।।
సహైవాఽఽయతనైః సర్వైః ప్రాధాన్యం మనసస్తతః ।। ౧౦౯ ।।
విషయాభిలాషః కామః స్యాన్న విశేషేఽస్తి కారణమ్ ।।
ఇన్ద్రియాలోచితార్థస్య స్యాత్సంకల్పోఽవధారణమ్ ।। ౧౧౦ ।।
అనిశ్చయాత్మికా వృత్తిర్విచికిత్సేత్యుదాహృతా ।।
ఆస్తిక్యబుద్ధిః శ్రద్ధా స్యాదశ్రద్ధా తద్విరోధినీ ।। ౧౧౧ ।।
ధృతిశ్రద్ధే వినా న స్యుః కామాద్యాః కారణాదృతే ।।
యతోఽకామాదయోఽప్యత్ర హ్యుక్తా ఎవార్థతో మతాః ।। ౧౧౨ ।।
ధారణం చ ధృతిర్జ్ఞేయా బుద్ధ్యోపాత్తస్య వస్తునః ।।
విపర్యయోఽధృతిస్తస్యా, హ్రీర్లజ్జేత్యభిధీయతే ।। ౧౧౩ ।।
విజ్ఞానం నిశ్చితం ధీః స్యాద్భయం భీరభిధీయతే ।।
ఎతత్సర్వం మనో జ్ఞేయమితి తాదాత్మ్యముచ్యతే ।। ౧౧౪ ।।
బుద్ధేశ్చ మనసశ్చైక్యం వివక్షిత్వోపసంహృతిః ।।
ఇన్ద్రియాణ్యపి సర్వాణి స్వాన్తస్యైవ తు వృత్తయః ।। ౧౧౫ ।।
యతః స్వకార్యనిర్దేశః స్వాన్తస్య స్పర్శనేన్ద్రియే ।।
మన ఎవ తతో జ్ఞేయం శరీరేన్ద్రియసంహతిః ।। ౧౧౬ ।।
పుంసో భోగప్రసిద్ధ్యర్థం వైచిత్ర్యం ధీర్నిగచ్ఛతి ।।
దేహేన్ద్రియాద్యవస్థాభిరతో ధీః సర్వమేవ తు ।। ౧౧౭ ।।
జిఘ్రన్తీ భవతి ఘ్రాణం పశ్యన్తీ చక్షురుచ్యతే ।।
శృణ్వతీ భవతి శ్రోత్రమితి వ్యాసోఽప్యభాషత ।। ౧౧౮ ।।
శుక్లం కృష్ణమణు స్థూలమితి ధీః కర్మణో వశాత్ ।।
ద్వైతాధికారమాపన్నా వైశ్వరూప్యం నిగచ్ఛతి ।। ౧౧౯ ।।
ప్రత్యక్కిద్దేశభేదేన న హి శుక్లాదివస్తునః ।।
సత్తా సంభావ్యతేఽన్యత్ర ప్రత్యగ్వద్గ్రాహ్యవస్తునః ।। ౧౨౦ ।।
నాతః శుక్లాదివస్త్వస్తి బుద్ధిరేవ క్రియావశాత్ ।।
శుక్లాదిరూపతామేతి పురుషార్థప్రసిద్ధయే ।। ౧౨౧ ।।
ధీర్విపర్యయరూపేయం యతః శుక్లాదిరూపిణీ ।।
మన ఎవేత్యతః ప్రాజ్ఞాః సర్వరూపం ప్రచక్షతే ।। ౧౨౨ ।।
ఆత్మార్థేనైవ స్త్యత్వం కృత్స్నాత్మీయస్య వస్తునః ।।
తస్య తన్మాత్రయాశ్వాత్మ్యాదితి పూర్వమవాదిషమ్ ।। ౧౨౩ ।।
అపి సర్వాణీన్ద్రియాణి మన ఎవ యతస్తతః ।।
పృష్ఠతోఽపి నరః స్పృష్టో మనసైవ ప్రపద్యతే ।। ౧౨౪ ।।
పరాఙ్భుఖ ఉపస్పృష్టః పాణేః స్పర్శోఽయమీదృశః ।।
ఇతి స్పర్శవిశేషం నా మనసైవ ప్రపద్యతే ।। ౧౨౫ ।।
త్వచోపస్పృష్టిమాత్రేణ స్పర్శమాత్రం ప్రపద్యతే ।।
స్పర్శనాదివిశేషం తు మనసైవ ప్రపద్యతే ।। ౧౨౬ ।।
మనసైవ యతోఽశేషకరణస్వార్థధీభవః ।।
సర్వం హి మన ఎవేతి శ్రుతిరాహ వచస్తతః ।। ౧౨౭ ।।
మనస్తావత్సునిర్ణీతం శరీరం చేన్ద్రియాణి చ ।।
తదనన్తరతో వాచో వ్యాఖ్యా ప్రస్తూయతేఽధునా ।। ౧౨౮ ।।
యః కశ్చేత్యవిశేషోక్తిర్నాదవర్ణపదోక్తిభిః ।।
సంయోగోత్థో వియోగోత్థో యశ్చాపి ప్రత్యయాత్మకః ।। ౧౨౯ ।।
వాగేవ స ఇతి జ్ఞేయః కుతో యస్మాదియం సదా ।।
సమానయోనే రూపస్య వాక్ప్రమాఽతోఽవబోధికా ।। ౧౩౦ ।।
వాగేవ ప్రత్యయాదౌ స్యాదిత్యేతద్గమ్యతే కుతః ।।
స్వాభిధేయావబోధస్య హ్యా సమాప్తేరియం యతః ।। ౧౩౧ ।।
యతోఽత్యర్థం ప్రవృత్తా వాగ్ఘటబోధే ప్రదీపవత్ ।।
అర్థావబోధనం కార్యం వాచో నాన్యదితోఽపరమ్ ।। ౧౩౨ ।।
శబ్దోచ్చారణశక్తం హి నను వాగిన్ద్రియం మతమ్ ।।
కథం తద్విషయః శబ్దో వాగిత్యత్రాభిధీయతే ।। ౧౩౩ ।।
సత్యమన్యత్ర తద్గ్రహ్యం తస్య తత్రైవ యోగ్యతః ।।
ఇహ త్వన్నత్రయస్యైవ సర్వాత్మత్వం వివక్షితమ్ ।। ౧౩౪ ।।
మనోఽన్తఃపాతి నిఖిలం రూపం యద్వద్వివక్ష్యతే ।।
తస్య ప్రకాశకస్తద్వత్సర్వః శబ్దో వివక్ష్యతే ।। ౧౩౫ ।।
ప్రకాశస్యైవ సర్వస్య శబ్దత్వప్రతిపత్తయే ।।
ఎషా హి నేత్యతో వక్తి వాగిన్ద్రియనివృత్తయే ।। ౧౩౬ ।।
రూపాత్మకం యథా చక్షూ రూపస్యైవ ప్రకాశకమ్ ।।
వాక్చ శబ్దాత్మికా తద్వచ్ఛబ్దస్యైవాస్తు దీపికా ।। ౧౩౭ ।।
ఇతి చోద్యం సమాశఙ్క్య పరిహారం ప్రచక్షతే ।।
ఎషా హి నేతి కేచిత్తు నేయం దీపాదివన్మతా ।। ౧౩౮ ।।
శ్రోత్రాదికరణగ్రాహ్యం సర్వం తద్రూషముచ్యతే ।।
తస్య ప్రకాశికైవేయం న ప్రకాశ్యా ప్రదీపవత్ ।। ౧౩౯ ।।
ప్రకాశ్యమేవ చాత్యన్తం మనో రూపం యథా తథా ।।
ప్రకాశికైవ చాత్యన్తం వాగ్రపస్యేతి నిశ్చితిః ।। ౧౪౦ ।।
ప్రకాశ్యమేవ రూపం స్యాత్ప్రకాశో వాక్తథైవ చ ।।
విద్యాదేతత్సమాసేన లక్షణం రూపసంజ్ఞయోః ।। ౧౪౧ ।।
నామాపి గృహ్యమాణం సద్రూపం భవతి శౌక్ల్యవత్ ।।
రూపం చ బోధయత్తద్వన్నామపక్షేఽవతిష్ఠతే ।। ౧౪౨ ।।
ఎవం వాఙ్భనసే సమ్యగ్వ్యాఖ్యాయ ప్రవిభాగశః ।।
తయోర్విధరణః ప్రాణస్త్వనిరుక్తోఽథ భణ్యతే ।। ౧౪౩ ।।
అన ఇత్యవిశిష్టస్య వాయోర్గ్రహణమిష్యతే ।।
స ఎవ ప్రాదిసంబన్ధాద్విశేషార్థో భవేదసుః ।। ౧౪౪ ।।
ఉత్సర్గో ముఖనాసాభ్యాం పిణ్డస్య ప్రణతిస్తథా ।।
ప్రాణో నామ మరుద్వృత్తిరపానస్త్వధునోచ్యతే ।। ౧౪౫ ।।
అవాగ్వాయోరపశ్వాసో దేహస్యావాగ్గతిస్తథా ।।
అపాన ఎష కథితో వ్యానః సాంప్రతముచ్యతే ।। ౧౪౬ ।।
వీర్యవత్కర్మహేతుత్వం వ్యాప్య దేహే చ వర్తనమ్ ।।
వ్యానవృత్తిరియం ప్రోక్తా హ్యుదానాఖ్యాఽపి కీర్త్యతే ।। ౧౪౭ ।।
యోద్యమాదిక్రియాహేతుస్తథాఽభ్యుదయకర్మకృత్ ।।
ఉత్కర్షహేతుర్దేహే తు వృత్తిః సోదానసంజ్ఞితా ।। ౧౪౮ ।।
సమాహరతి వృత్తీర్యో హృద్దేశే కీలవత్స్థితః ।।
స సమాన ఇతి జ్ఞేయః సర్వకార్యోపసంహృతిః ।। ౧౪౯ ।।
యస్యైతా వృత్తయః ప్రోక్తా వృ్త్తిమాన్సోఽన ఉచ్యతే ।।
సంపూర్యావస్థితో దేహం శాకల్పప్రశ్ననిష్ఠితః ।। ౧౫౦ ।।
ప్రాణశబ్దః పురా ప్రోక్తో వృత్తిమాత్రాభిధాయకః ।।
అన్తే వృత్తిమదర్థః స్యాత్సర్వం ప్రాణ ఇతీరణాత్ ।। ౧౫౧ ।।
నామ రూపం తథా కర్మ సంహతం సత్ర్రిదణ్డవత్ ।।
మిథః సంకీర్ణవృత్తిస్థం దేహ ఆత్మేతి చోచ్యతే ।। ౧౫౨ ।।
ఎతావానేవ సంఘాతో దేహః ప్రాణాదిరూపకః ।।
వాఙ్యయోఽథ ప్రాణమయస్తథైవ చ మనోమయః ।। ౧౫౩ ।।
నామాత్ర వాఙ్భయం సర్వం రూపం సర్వం మనోమయమ్ ।।
తద్వత్ప్రాణమయం కర్మ దేహస్యాస్యైష సంగ్రహః ।। ౧౫౪ ।।
అన్నత్రయవిభాగోఽయమధ్యాత్మ ఉపవర్ణితః ।।
అథాధిభూతవిషయే విభాగస్తస్య కీర్త్యతే ।। ౧౫౫ ।।
భూర్లోకం జానతర్గ్వేదం దేవా మాతా చ వాగియమ్ ।।
అధిభూత ఇహ ప్రోక్తా విజ్ఞాతం యచ్చ సా చ వాక్ ।। ౧౫౬ ।।
అన్తరిక్షం యజుర్వేదః పితరశ్చ పితా తథా ।।
ఇహ యచ్చ విజిజ్ఞాస్యం తన్మనోఽత్రాఽఽధిభౌతికమ్ ।। ౧౫౭ ।।
ద్యులోకః సామవేదశ్చ మనుష్యాః ప్రజయా సహ ।।
యచ్చ కించిదవిజ్ఞాతం ప్రాణోఽసావాధిభౌతికః ।। ౧౫౮ ।।
యత్కించిదిహ విజ్ఞాతం తద్వాగ్రూపం ప్రచక్షతే ।।
మనోరూపం విజిజ్ఞాస్యం ప్రాణస్యాజ్ఞాతమేవ తు ।। ౧౫౯ ।।
భూర్లోకాదిషు సర్వేషు మనోవాక్ప్రాణలక్షణమ్ ।।
యథాసంభవమాయోజ్యమేకైకస్మింస్త్రయం త్రయమ్ ।। ౧౬౦ ।।
అధిభూతే యతోఽశక్యా వక్తుం వాగాదివిస్తృతిః ।।
యత్కించేత్యుపసంహారం లక్షణోక్త్యా తతోఽకరోత్ ।। ౧౬౧ ।।
లక్షణేనైవ సంసిద్ధ ఆధిభోతికసంగ్రహే ।।
త్రయ ఇత్యాదికోక్తిస్తు నియమార్థేతి నిశ్చయః ।। ౧౬౨ ।।
వ్యాఖ్యానే ప్రస్తుతే త్వస్మిన్నవిద్యాయాః సమన్తతః ।।
కార్యకారణరూపేణ తస్యా ఎషోపసంహృతిః ।। ౧౬౩ ।।
ప్రాణాత్మనా తదజ్ఞాతం బ్రహ్మ కారణముచ్యతే ।।
నామాత్మనా తు తన్మానం మనోరూపం చ మీయతే ।। ౧౬౪ ।।
యతోఽవిద్యైవ సర్వేయం మనోవాక్ప్రాణలక్షణా ।।
అతస్తచత్తత్త్వసంబోధాత్తా జగ్ధ్వాఽమృతమశ్నుతే ।। ౧౬౫ ।।
విజ్ఞాతాదన్యదేవైతదవిజ్ఞాతాత్తథా పృథక్ ।।
బ్రహ్మైతదుభయం జగ్ధ్వా పూర్ణమేవావశిష్యతే ।। ౧౬౬ ।।
విజ్ఞాతాదివిదం భోగైర్వాగాద్యా దేవతా నరమ్ ।।
షిజ్ఞాతాదిస్వరూపేణ తమవన్తి పృథక్పృథక్ ।। ౧౬౭ ।।
వాగాదయస్తావదుక్తాః సంక్షేపేణాఽఽధిభౌతికాః ।।
తేషామేవాధిదైవేఽథ వ్యాఖ్యా ప్రస్తూయతేఽధునా ।। ౧౬౮ ।।
అధ్యాత్మమధిభూతం చ యస్యా రూపం పురోదితమ్ ।।
అధిదైవవివక్షాయాం తస్యా వాచ ఇదం వపుః ।। ౧౬౯ ।।
అధ్యాత్మమధిభూతం చ వ్యాఖ్యాతా యాఽత్ర వాక్పురా ।।
వాచా సర్వాధిదైవిక్యా సంవ్యాప్తా సాఽవిభాగతః ।। ౧౭౦ ।।
తామసం కఠినం చోర్వీ శరీరం వాచ ఉచ్యతే ।।
అగ్నేః ప్రకాశరూపస్య సాఽఽధారత్వేన సంస్థితా ।। ౧౭౧ ।।
అగ్నిస్తు సాత్త్వికం రూపమాధేయత్వేన స క్షితౌ ।।
వర్తతే తామసే రూపే దైవ్యేవం ద్వివిధా హి వాక్ ।। ౧౭౨ ।।
అద్యాత్మమధిభూతం చ వాగేకైవాఽఽధిదైవికీ ।।
సామాన్యవ్యక్తిభేదేన హ్యేకాఽనేకా చ సోచ్యతే ।। ౧౭౩ ।।
ఇత్యేవం కేచిదిచ్ఛన్తి తథాఽన్యాదృగపీష్యతే ।।
తత్రైవం సతి వాగ్రూపే ఎవంవ్యాఖ్యాతరూపకే ।। ౧౭౪ ।।
యావత్యేషా చ వాగుక్తా తస్యా ఇత్యేవమాదినా ।।
అధ్యాత్మాదిపరిచ్ఛిన్న యా వాక్సా తావతీ మతా ।। ౧౭౫ ।।
వాగధ్యాత్మేఽధిభూతే చ తావత్యేషాఽఽధిదైవికీ ।।
తేన తేన విశేషేణ దేవతైవ యతో భవేత్ ।। ౧౭౬ ।।
ఎకైకత్రాధికారేఽగ్నిః స ఎవ వ్యవతిష్ఠతే ।।
పృథివ్యగ్నిస్వరూపేణ క్వచిద్వాగాత్మనా భవేత్ ।। ౧౭౭ ।।
యథోదితమిదం యోజ్యం మనఃప్రాణాత్మనోరపి ।।
దైవ్యాం వాచి యదుద్దిష్టం తుల్యవ్యాఖ్యానహేతుతః ।। ౧౭౮ ।।
అధ్యాత్మమధిభూతం చ ప్రజా గీర్మనసోర్యథా ।।
అధిదైవేఽపి తద్వాచ్యమిత్యర్థః పర ఆగమః ।। ౧౭౯ ।।
మనసశ్చన్ద్రభావో హి సర్వత్ర శ్రూయతే స్ఫుటః ।।
తస్యాఽఽదిత్యేన సంబన్ధః కస్మాదత్రాభిధీయతే ।। ౧౮౦ ।।
వివక్షితత్వాదైక్యస్య మనోబుద్ధ్యోరతః శ్రుతిః ।।
ఆదిత్యేనైవ సంధత్తే మనశ్చన్ద్రమసా న తు ।। ౧౮౧ ।।
ప్రసవాధికృతేశ్చాత్ర సావిత్రః ప్రసవస్తతః ।।
సవిత్రైవాభిసంబన్ధో మనసస్తేన శస్యతే ।। ౧౮౨ ।।
అనుగ్రహవ్యపేక్షాయాం మనసశ్చన్ద్రమా భవేత్ ।।
అధిదైవం తథాఽఽదిత్యశ్చక్షుషో దేవతా మతా ।। ౧౮౩ ।।
అగ్నిరేవ యతః సర్వప్రకాశో జగతీష్యతే ।।
రూపాణాం ప్రవిభాగశ్చ త్వష్టృషాకనిబన్ధనః ।। ౧౮౪ ।।
తయోర్గీర్మనసోరేవం ప్రకాశప్రసవాత్మనోః ।।
ప్రాగ్యథోక్తాత్మనోర్యోగాత్ప్రాణోఽభూదన్తరిక్షగః ।। ౧౮౫ ।।
ప్రాణోఽభవద్యథాఽధ్యాత్మే ప్రజా వాక్స్వాన్తయోస్తథా ।।
ప్రాణస్యైవాధిదైవేఽపి ప్రసవోఽయమిహోచ్యతే ।। ౧౮౬ ।।
నాన్నత్రయం వ్యపేక్ష్యేహ జన్మ ప్రాణస్య కథ్యతే ।।
కింతు పాఙ్త్కక్రియాపేక్షం ప్రాణజన్మాభిధీయతే ।। ౧౮౭ ।।
స యథాఽఽధ్యాత్మికే దేహే ప్రాణస్తద్వత్ప్రజాపతేః ।।
అన్తరిక్షగతః ప్రాణః స ఎష పరమేశ్వరః ।। ౧౮౮ ।।
యతోఽసపత్నస్తేనాయమిన్ద్ర ఇత్యభిధీయతే ।।
నను వాఙ్భనసే సతోఽస్య తత్కుతోఽస్యాసపత్నతా ।। ౧౮౯ ।।
నైవం వాఙ్భనసే యస్మాత్ప్రాణవృత్త్యైవ జీవతః।।
యదనేనాన్నమత్తీతి తస్మాదేత ఇతీరణాత్ ।। ౧౯౦ ।।
ప్రాణస్యైవ యతో వృత్తీ ఉక్తే వాఙ్భనసే అపి ।।
ప్రాణస్యాతోఽద్వితీయత్వం తతశ్చేన్ద్రత్వమేవ చ ।। ౧౯౧ ।।
న సపత్నో భవత్యస్య యోఽసపత్నం వివేద హి ।।
అసపత్నముపాసీనః ససపత్నః కుతో భవేత్ ।। ౧౯౨ ।।
ఉక్తా పాఙ్లానురోధేన వాఙ్భనఃప్రాణసంశ్రయా ।।
అన్నత్రయవిభాగేన ప్రక్రియా త్వధునోచ్యతే ।। ౧౯౩ ।।
అధ్యాత్మమధిభూతం చ తథా చైవాధిదైవతమ్ ।।
ఉక్తా వాగాదయః సర్వ సమా ఎవేతి గృహ్యతామ్ ।। ౧౯౪ ।।
సామ్యం కేన ప్రకారేణేత్యనన్తా ఇత్యతోఽవదత్ ।। ౧౯౫ ।।
నన్వధ్యాత్మేఽధిభూతే చ పరిచ్ఛిన్నాః పురోదితాః ।।
వాగాదయస్త్విహ కథమనన్తా ఇత్యుదీరణమ్ ।। ౧౯౬ ।।
నైతదేవం యతోఽనన్తాః సర్వే భావా యథోదితాః ।।
వాచా సర్వాధిదైవిక్యా లోకాదేరప్యనన్తతా ।। ౧౯౭ ।।
అధికారపరిచ్ఛేదే సర్వం యస్మాత్సమాప్యతే ।।
నాసంహతాయాః కర్తృత్వం దేవతాయాః స్వతోఽపరైః ।। ౧౯౮ ।।
స్వాధికారవినిష్పత్తౌ దేవతా దేవతాగణమ్ ।।
సర్వమేవాఽఽత్మసాత్కృత్వా తత్తత్కార్యం కరోతి హి ।। ౧౯౯ ।।
ఆభూతసంప్లవస్థానమానన్త్యం చేహ గృహ్యతే ।।
కర్మకార్యస్య హి సతో ముఖ్యానన్త్యం న యుక్తిమత్ ।। ౨౦౦ ।।
ఎవం సతీహ యోఽనన్తానుపాస్తే సతతోద్యతః ।।
సోఽనన్తమేవ వాగాదిలోకమాప్నోతి మానవః ।। ౨౦౧ ।।
ఉపాస్తేఽన్తవతో యస్తు సోఽన్తవన్తమవాప్నుతే ।।
లోకం యతస్తతోఽనన్తమేత్యనన్తాత్మభావనాత్ ।। ౨౦౨ ।।
అధికారో ద్వయోరత్ర ప్రకృతః పాఙ్త్కకర్మణః ।।
ప్రక్రియాఽన్నత్రయస్యాపి విభాగః ప్రకృతస్తథా ।। ౨౦౩ ।।
తత్రాధిదైవముక్తాని త్రీణ్యన్నాని విభాగశః ।।
సోపాసనాని పాఙ్త్కస్య వక్తవ్యమవశిష్యతే ।। ౨౦౪ ।।
అధిదైవే త్రయం తూక్తం మనోవాక్ప్రాణలక్షణమ్ ।।
పాఙ్త్కస్య కర్మణః కార్యం నోక్తం విత్తం చ కర్మ చ ।। ౨౦౫ ।।
పాఙ్త్కస్య కర్మణః కార్యం న తావదవగమ్యతే ।।
పాఙ్త్కత్వసిద్ధయే యావన్నోచ్యేతే విత్తకర్మణీ ।। ౨౦౬ ।।
లోకకాలాత్మకో దేవో విరాట్సంజ్ఞః ప్రజాపతిః ।।
తస్యాధిలోకమాత్మోక్తో యోఽయమన్నత్రయాత్మకః ।। ౨౦౭ ।।
అధికాలం తు యోఽస్యాఽఽత్మా సోఽయం చన్ద్రమసోచ్యతే ।।
పక్షమాసర్తువర్షాదేః స కర్తా కర్మణోఽనిశమ్ ।। ౨౦౮ ।।
హానివృద్ధిస్వభావేన విత్తం చాప్యత్ర లక్ష్యతే ।।
కలాకాష్ఠాలవాద్యాత్మా విశ్వం విపరిణామయన్ ।।
ప్రాణపిణ్డాత్మకః కాల ఆ మహాప్రలయాత్స్థితః ।। ౨౦౯ ।।
యైకాఽవశిష్యతే తస్య కలా పక్షక్షయే తథా ।।
ప్రవిశ్య ప్రాణభృత్సర్వం పక్షతో జాయతే పునః ।। ౨౧౦ ।।
రాత్రౌ యస్మాత్స ఎతస్యాం ప్రవిశ్యాఽఽస్తే ప్రజాపతిః ।।
ప్రామభృన్నిఖిలం తస్మాద్ధింసాం తస్యాం పరిత్యజేత్ ।। ౨౧౧ ।।
కలాభిరస్తః కృత్తాభిః కృకలాస ఇతి స్మృతః ।।
హిసాం న కుర్యాత్తస్యాపి కింన్వనారబ్ధహింసనమ్ ।। ౨౧౨ ।।
సామిప్రమాపితస్యాపి రాత్రౌ తస్యాం వివర్జయేత్ ।।
ప్రాణభృద్ధింసనం యత్నాత్కింన్వనారబ్ధపీ़డనమ్ ।। ౨౧౩ ।।
కృకలాసే ప్రసిద్ధా యా హింసా ప్రాణభృతాం స్వతః ।।
తామప్యత్ర న కుర్వీత కిము వక్తవ్యమన్యతః ।। ౨౧౪ ।।
ఎతస్యా ఎవ పూజాయై దేవతాయా నిషేధనమ్ ।।
ప్రాణభృద్ధింసనస్యేహ నాన్యదస్య ప్రయోజనమ్ ।। ౨౧౫ ।।
స్మృతావపి నిషిద్ధేయం హిసా పర్వసు కర్మిణామ్ ।।
విశిష్టఫలంసగత్యా ఇహోక్తిః సత్యవద్భవేత్ ।। ౨౧౬ ।।
కేవలజ్ఞానమాత్రేణ మా భూత్ర్ర్యన్నాత్మకం ఫలమ్ ।।
పరాత్మజ్ఞానవత్తస్మాత్తస్యోపాసనముచ్యతే ।। ౨౧౭ ।।
విత్తమేవ కలా మే స్యుః కల్పయిత్వా ధ్రువాం స్వయమ్ ।।
ఇత్యుపాసీత యః సోఽథ కలాత్మానం ప్రపద్యతే ।। ౨౧౮ ।।
యథోక్తగుణకం విద్వానుపాసీత ప్రజాపతిమ్ ।।
ఆరోప్యాఽఽత్మశరీరేఽస్మింస్తత్సాధర్మ్యేణ సంతతమ్ ।। ౨౧౯ ।।
విత్తమేవ కలాస్తస్య తద్ధాన్యుపచయౌ క్రియా ।।
ధ్రువాఽస్య దేహ ఎవాయం జీవన్స్యాత్షోడశీ కలా ।। ౨౨౦ ।।
సోఽకామయత జాయేతి సాధనాన్యేవ నః శ్రుతిః ।।
అబ్రవీన్న తు తత్సాధ్యం తదుక్త్యర్థం పరా శ్రుతిః ।। ౨౨౧ ।।
సాధనోక్త్యైవ తత్సాధ్యం యది నామావసీయతే ।।
విశిష్టఫలసంబన్ధో న తథాఽపి ప్రతీయతే ।। ౨౨౨ ।।
పుత్రాదిసాధనానాం స్యాదుత్పత్త్యాదిసమన్వయాత్ ।।
సాధ్యం లోకత్రయమతస్త్రయో వావేతి చ శ్రుతిః ।। ౨౨౩ ।।
త్రయ ఎవ యతో లోకాః సాధ్యాః పుత్రాదిసాధనైః ।।
తన్ముముక్షురతో ముక్త్యై త్యజేత్సర్వైషణా యయిః ।। ౨౨౪ ।।
అన్యథైవాభిసంబన్ధం కేచిదత్ర ప్రచక్షతే ।।
జ్ఞానాదేవ పుమర్థప్తేర్నిష్ఫలే సుతకర్మణీ ।। ౨౨౫ ।।
నిఃశేషఫలసంప్రాప్తేర్దర్శనాదేవ కేవలాత్ ।।
సుతాదినా న తర్హ్యర్థ్యో నాపి స్యాత్పఙ్త్కకర్మణా ।। ౨౨౬ ।।
తయోరిహార్థవత్త్వాయ త్రయో వావేతి భణ్యతే ।।
పరీక్ష్యైతత్పరిగ్రాహ్యం న తు నిర్యుక్తికం బుధైః ।। ౨౨౭ ।।
స్వఫలేఽన్యానపేక్షాణాం సాధనానాం సముచ్చయః ।।
న యుక్తోనిరపేక్షత్వాద్గమనేక్షణయోరివ ।। ౨౨౮ ।।
అన్యాపేక్షాణి చేద్దద్యుః కర్మైకత్వం తదా భవేత్ ।।
సముచ్చితిర్న చైకస్య రుద్రేణాపి సమర్థ్యతే ।। ౨౨౯ ।।
తన్తువీరణమృద్దారుసాధనానాం పృథక్త్వతః ।।
పటాదికార్యనిష్పత్తౌ న తేషాం స్యాత్సముచ్చయః ।। ౨౩౦ ।।
తురీవేమశలాకాదేః స్వకార్యేఽన్యోన్యసంహతేః ।।
సముచ్చితిరయుక్తేయం తదాఽప్యేకత్వహేతుతః ।। ౨౩౧ ।।
లోకత్రయస్య సంప్రాప్తిర్విద్యయైవేతి చేన్మతమ్ ।।
తస్యాః సర్వాప్తిహేతుత్వాన్నైతదేవం పృథక్త్వతః ।। ౨౩౨ ।।
ప్రత్యేకం భిన్నసాధ్యం హి పుత్రాకర్మాదిసాధనమ్ ।।
ఎకాకిన్యా న తత్సాధ్యం విద్యయైవేతి నిశ్చితిః ।। ౨౩౩ ।।
పుత్రేణైవేత్యతో వక్తి సాధనాన్తరనిహ్నుతిమ్ ।।
జ్యోతషేత్యత్ర సంచోద్య పరిహారం ప్రచక్షతే ।। ౨౩౪ ।।
ప్రాప్త్యతిక్రమసంభిత్తేర్విషయప్రవిభాగతః ।। ౨౩౫ ।।
నైతదేవం యతో నేహ పుత్రోత్పత్త్యతిరేకతః ।।
ాధనాన్తరజయ్యోఽయం లోకోఽతశ్చోదితం న సత్ ।। ౨౩౬ ।।
జ్యోతిష్టోమేన సంప్రాప్తిర్భోగాయైవ తు తత్కృతః।।
సుతేనాతిక్రమోఽప్రాప్తేః ప్రాప్తో నిర్విషయస్తతః ।। ౨౩౭ ।।
యద్యేవం తర్హి సంత్యాజ్యం జ్యోతిషేతి వచః శ్రుతమ్ ।।
మైవం మనుష్యలోకస్య యతస్తత్రాఽఽప్తిరిష్యతే ।। ౨౩౮ ।।
ప్రాప్తస్య జ్యోతిషా తస్య పుత్రేణాతిక్రమో జయః ।।
ఇతి నిర్యుక్తికం కైశ్చిద్వ్యాఖ్యానం యత్నతః కృతమ్ ।। ౨౩౯ ।।
జయ్య ఎవ సుతేనాయం లోక ఇత్యవధార్యతే ।।
జ్యోతిషాఽపి స చేజ్జేయో జీయతాం న నిషిధ్యతే ।। ౨౪౦ ।।
నరలోకః సుతేనాయం జయ్య ఎవేతి భణ్యతే ।।
ఎవేత్యయోగావచ్ఛిత్తౌ నాన్యయోగవ్యపేక్షయా ।। ౨౪౧ ।।
అతిక్రమో జయార్థశ్చేత్సామర్థ్యాదేవ సిద్ధితః ।।
పితృలోకాద్యసంప్రాప్తేస్తత్రాతిక్రమగీర్వృథా ।। ౨౪౨ ।।
నాపుత్రస్యేతి నిఃశేషలోకాప్తౌ సాధనం సుతః ।।
శ్రూయతే మన్దపాలాది తథా చాత్ర నిదర్శనమ్ ।। ౨౪౩ ।।
శ్రుతం సాధ్యం సముల్లఙ్ధ్య నాతోఽన్యాత్కామజం ఫలమ్ ।।
ప్రత్యగ్వివిదిషాఽన్యత్ర కర్మణాం శ్రూయతే ఫలమ్ ।। ౨౪౪ ।।
కించ భుక్త్వాఽథవాఽభుక్త్వా జ్యోతిష్టోమఫలం నరః ।।
అతిక్రామేదిమం లోకం నోభయత్రాపి యుజ్యతే ।। ౨౪౫ ।।
భుక్త్వాఽతిలఙ్ఘనం తావద్వినాఽపి సుతజన్మనా ।।
నిఃశేషకర్మకార్యాణాం భోగేనైవ సమాప్తితః ।। ౨౪౬ ।।
పరబ్రహ్మాత్మవిజ్ఞానజన్మనాఽపి హి కర్మణామ్ ।।
నాభుక్త్వా ఫలమాప్నోతి నిర్వతిం పరమాం నరః ।। ౨౪౭ ।।
నైరర్థక్యప్రసక్తిశ్చ జ్యోతిష్టోమాదికర్మణః ।।
న చేద్భుక్తం ఫలం తస్య తదభావేఽపి చాత్యయః ।। ౨౪౮ ।।
చన్ద్రలోకాదిసంప్రాప్తిః శ్రూయతే కర్మణః ఫలమ్ ।।
పుణ్యలోకా భవన్తీతి తథాచ శ్రుతితః స్ఫుటమ్ ।। ౨౪౯ ।।
సుతజన్మాదిభిశ్చేత్స్యాత్సర్వకర్మఫలాత్యయః ।।
పరబ్రహ్మైకవిజ్ఞానం నిష్ఫలం వః ప్రసజ్యతే ।। ౨౫౦ ।।
అనుచ్ఛిత్తిశ్చ భోగేన స్పష్టం శ్రుతివచః శ్రుతమ్ ।।
ధియా ధియేతి వాక్యేన భోగాదేవ క్రియోత్థితేః ।। ౨౫౧ ।।
కర్మణా పితృలోకాప్తిర్నాశ్రుతేరన్యసాధనా ।।
కర్మైవోపాస్తిరూపం యత్తద్విద్యేత్యత్ర భణ్యతే ।। ౨౫౨ ।।
దేవలోకాప్తిసంబన్ధాద్దేవతావిషయైవ సా ।।
విద్యా న తు నిరస్తాన్యప్రత్యఙ్మాత్రైకగోచరా ।। ౨౫౩ ।।
మనుతే యన్న మనసా మనో యేన మతం సదా ।।
తదేవ విద్ధి బ్రహ్మేతి న త్విదం యదుపాసతే ।। ౨౫౪ ।।
ఉపాసిక్రియయా వ్యాప్తిరబ్రహ్మత్వస్య లక్షణమ్ ।।
ఇతి శ్రుత్యైవ నిర్దిష్టం నోపాస్యం బ్రహ్మ తేన నః ।। ౨౫౫ ।।
విద్యయా దేవలోకాప్తిః శ్రుతత్వాదేవ కారణాత్ ।।
నైవకారాభిసంబన్ధాదేవేత్యత్ర న సంగతిః ।। ౨౫౬ ।।
భూయఃఫలా యతో విద్యా పూర్వాభ్యాం తేన సాదరాః ।।
విద్యామేవ ప్రశంసన్తి న తథా పుత్రకర్మణీ ।। ౨౫౭ ।।
లోకానాం శ్రేష్ఠ ఇతి చ న చేదాప్తిర్వివక్షితా ।।
సర్వలోకేష్విదం వాక్యమత్యయే దుర్ఘటం భవేత్ ।। ౨౫౮ ।।
అత్యయశ్చేదభిప్రేతః పుత్రోత్పత్త్యాదిభిస్రిభిః ।।
అపాస్తర్ణోఽథ స కథం కర్మస్వేష నియుజ్యతే ।। ౨౫౯ ।।
ఋణాని త్రీణ్యపాకృత్య మనో మోక్షే నివేశయేత్ ।।
ఇతి పూర్వాశ్రమే వాసో ధ్వస్తర్ణస్య నిషిధ్యతే ।। ౨౬౦ ।।
యథాఽనపాకృతర్ణస్య మోక్షేచ్ఛా వార్యతే తథా ।।
అనధీత్య ద్విజో వేదానిత్యాదివచనాన్మనోః ।। ౨౬౧ ।।
ఇష్ట్వేతి చ తథా క్త్వాన్తశ్రవణాత్పూర్వకాలతా ।।
నీత్వా సమాప్తిం కర్మాణి ఫలవన్త్యఫలాని చ ।। ౨౬౨ ।।
శుద్ధధీః ప్రవ్రజేత్పశ్చాద్విరక్తః కర్మణాం ఫలాత్ ।।
ఇత్యనుక్రమసంన్యాసే సంప్రత్తిరుపదిశ్యతే ।। ౨౬౩ ।।
యోఽనుక్రమేణేతి తథా శ్రుతౌ స్పష్టమిదం వచః ।। ౨౬౪ ।।
అననుక్రమసంన్యాసే న సంప్రత్తిక్రియేష్యతే ।।
పుత్రే సత్యేవ సా యస్మాన్నాస్త్యసౌ బ్రహ్మచారిణః ।। ౨౬౫ ।।
యద్యపుత్ర ఇతి వచః సంభవే సతి యుక్తిమత్।।
నిరస్తదారసంబన్ధే న తు స్యాద్బ్రహ్మచారిణి ।। ౨౬౬ ।।
బ్రహ్మచర్యాదేవేత్యాదివాక్యాని శతశః శ్రుతౌ ।।
శ్రూయన్తే తు ఋణవచో విరోధాత్స్యాదపస్మృతిః ।। ౨౬౭ ।।
వేదాహమితిమన్త్రోక్తేస్తమేవేత్యవధారణాత్ ।।
నిషేధాన్నాన్య ఇత్యుక్తేర్న ముక్తిః సుతజన్మతః ।। ౨౬౮ ।।
న తత్ర దక్షిణా యన్తి విద్యయైవ తదాప్యతే ।।
ఇతి న్యాయ్యం శ్రుతేర్వాక్యం కస్మాన్నాఽఽద్రియతేఽఞ్జసా ।। ౨౬౯ ।।
సంన్యాసమేవోపక్రమ్య సంప్రత్తిః శ్రూయతే శ్రుతౌ ।।
యథాఽన్యత్ర తథేహాపి కస్మాన్నాభ్యుపగమ్యతే ।। ౨౭౦ ।।
సర్వకర్మనివృత్తిర్హి జీవతోఽత్ర విధీయతే ।।
ఎకమేవ వ్రతమితి సంన్యాసిన్యేవ యుక్తిమత్ ।। ౨౭౧ ।।
లబ్ధత్ర్యన్నాత్మకఫలో భావనాజ్ఞానకర్మభిః ।।
సంన్యస్తశేషకర్మా సన్బోధ్యతేఽజాతశత్రుణా ।। ౨౭౨ ।।
నామరూపక్రియాదేహః సర్వోఽస్మీత్యభిమానవాన్ ।।
అతత్త్వజ్ఞోఽధికార్యత్ర విద్యాయా ఉపవర్ణ్యతే ।। ౨౭౩ ।।
అయం లోకశ్చ పుత్రేణ యాదృశేన చ జీయతే ।।
తాదృక్పుత్రోఽత్ర వక్తవ్య ఇత్యారబ్ధోత్తరా శ్రుతిః ।। ౨౭౪ ।।
పుత్రకర్మపరజ్ఞాననృపిత్రమరలోకతః ।।
వ్యాఖ్యాతో నియమోఽన్యోన్యం ఫలసాధనసంగతేః ।। ౨౭౫ ।।
పుత్రకర్మార్థమాత్రత్వాన్న పృథక్సాధనాన్తరమ్ ।।
జాయా మానుషవిత్తం చ కర్మైకార్థత్వకారణాత్ ।। ౨౭౬ ।।
స్వరూపలాభమాత్రేణ సాధనత్వం నిగచ్ఛతః।।
కర్మజ్ఞానే సుతస్తస్య సాధనత్వం వ్రజేత్కథమ్ ।। ౨౭౭ ।।
ఇత్యేవమభిసంవన్ధో వక్తుర్భాష్యకృతః స్ఫుటః ।।
అస్మదుక్తావిరోధీతి తేన నేహాతియత్యతే ।। ౨౭౮ ।।
పుత్రశ్చేదనుశిష్టః స్యాల్లోకస్తేనైవ జీయతే ।।
నాన్యేన కర్మణాఽత్రార్థో నృలోకజయసిద్ధయే ।। ౨౭౯ ।।
పుత్రస్యైవావధృతస్య ఎవకారో భవేదయమ్ ।।
పితృదేవలోకసంప్రాప్తిః శ్రుతేహాన్యైశ్చ సాధనైః ।। ౨౮౦ ।।
వ్యాఖ్యానమిదమేవాత్ర విదోషం దోషవత్పరమ్ ।।
ఇదమేవ తతో గ్రాహ్యం న తు యద్దోషవన్మతమ్ ।। ౨౮౧ ।।
అథానన్తరమేవోక్తాత్కర్మోపాసనచేష్టితాత్ ।।
అతస్తత్ఫలనిష్పత్తేః సంప్రత్తిః సంవిధీయతే ।। ౨౮౨ ।।
యతో మనుష్యలోకోఽయం విశిష్టసుతసాధనః ।।
తస్మాత్సంప్రత్తికర్మేహ వక్తవ్యం తత్ఫలార్థినే ।। ౨౮౩ ।।
విదుషైవ తు కర్తవ్యా సంప్రత్తిర్నావిపశ్చితా ।।
యతోఽతః సూత్రితా నేయం సూత్రకృద్భిరనిత్యతః ।। ౨౮౪ ।।
సంప్రత్తిరితి నామైతదాత్మసంస్కారకర్మణః ।।
ప్రతిపత్తిక్రియా వా స్యాదాతురన్యాసదర్శనామ్ ।। ౨౮౫ ।।
ప్రైష్యన్నితి చ కాలోఽస్య కర్మణోఽత్ర విధీయతే ।।
జాతకాదిపరిజ్ఞానాజ్జ్ఞాతుం కాలోఽపి శక్యతే ।। ౨౮౬ ।।
ముమూర్షుశ్చ పితా పుత్రమథాఽఽహూయానుమన్త్రయేత్ ।।
త్వం బ్రహ్మేత్యాదిభిర్వాక్యైః సోఽపి ప్రత్యాహ బోధితః ।। ౨౮౭ ।।
కర్మభ్యః ప్రవ్రజిప్యన్వా ప్రైష్యన్నిత్యభిధీయతే ।।
ధాతూపసర్గయోర్ముఖ్యస్తథాఽర్థోఽప్యాశ్రితో భవేత్ ।। ౨౮౮ ।।
అహం బ్రహ్మోతి పితరం పూర్వమేవోపశిక్షితః ।।
ప్రతివక్తుం న శక్తః స్యాన్న చేత్ప్రాక్శిక్షితో భవేత్ ।। ౨౮౯ ।।
పుత్రానుమన్త్రణస్యార్థం వ్యాచష్టే స్వయమేవ నః ।।
శ్రుతిస్తిరోహితార్థత్వాన్మన్త్రాణామిత్యతోఽవదత్ ।। ౨౯౦ ।।
అనూక్తం యదధీతం స్యాద్యచ్చాధ్యేతవ్యమిష్యతే ।।
యచ్చానధీతం తస్యోక్తౌ బ్రహ్మేత్యత్రైకతా భవేత్ ।। ౨౯౧ ।।
త్వం బ్రహ్మేతీహ వాక్యార్థో హ్యయమత్ర వివక్షితః ।।
అధ్యేతవ్యార్థనిప్పత్తిస్త్వనిష్పత్త్యా మయా కృతా ।। ౨౯౨ ।।
యావన్మత్కర్తృకం క్రించిన్మానేన ప్రతిపాద్యతే ।।
త్వత్కర్తృకం తదస్త్వత్ర పితురేవం వివక్షితమ్ ।। ౨౯౩ ।।
లోకోక్త్యైవ హి యజ్ఞానాం తత్ఫలత్వాహహే సతి ।।
నిత్యయజ్ఞగృహీత్యర్థం కే చ యజ్ఞా ఇతీరణమ్ ।। ౨౯౪ ।।
బ్రహ్మేత్యాదిపదార్థోఽయముక్తస్తావత్సమాసతః ।।
త్వం బ్రహ్మేతి తు వాక్యార్థః శ్రుత్యేదానీం విభావ్యతే ।। ౨౯౫ ।।
ఎతావదేవ కర్తవ్యం గృహిణేహాధికారిణా ।।
వేదా యజ్ఞాశ్చ లోకాశ్చ నాతోఽన్యోఽర్థోఽవశిష్యతే ।। ౨౯౬ ।।
యథోక్తార్థచికీర్షుః సంస్తన్మయస్తత్క్రతుః స్వతః ।।
ఇతోఽధికారబన్ధాన్మాఽభునజత్పాలయేదితి ।। ౨౯౭ ।।
చేతస్యాధాయ వాక్యార్థమిమమాహ పితా సుతమ్ ।।
త్వంబ్రహ్మేత్యాదివాక్యానాం నాతోఽన్యోఽర్థో వివక్షితః ।। ౨౯౮ ।।
యత ఉక్తం చికీర్పుః సన్ననుశిష్టశ్చ తాదృశః ।।
అతో లోకహితార్థం తం పుత్రమాహుర్మనీషిణః ।। ౨౯౯ ।।
అऩుశిష్టో యతః పుత్రః పిత్రైవైతి సమర్థతామ్ ।।
అనుశిష్టమతో లోక్యం పుత్రమాహుర్విపశ్చితః ।। ౩౦౦ ।।
పితరశ్చాత ఎవైనమనుశాసతి సత్సుతమ్ ।।
అనుశిష్టేన పుత్రేణ లోక్యం స్యామితి యత్నతః ।। ౩౦౧ ।।
సంక్రామితాత్మభారోఽపి నాగ్నిహోత్రం పరిత్యజేత్ ।।
ఇత్యేతత్కర్మరాగోక్తం నిష్ప్రమాణం న గృహ్యతే ।। ౩౦౨ ।।
సంప్రత్తిలిఙ్గాత్సంన్యాసవిధిరత్ర వివక్షితః ।।
నిఃశేపోపనిషన్మానమేకం జ్ఞానమితీష్యతే ।। ౩౦౩ ।।
త్ర్యన్నాత్మభావసంప్రాప్తేర్జీవతైవ కృతత్వతః ।।
సాధనానాం ఫలాన్తత్వాత్సంన్యాసః కిం నివార్యతే ।। ౩౦౪ ।।
యావజ్జీవశ్రుతీప్రాప్తేర్న చేత్తత్యాగ ఇష్యతే ।।
ప్రయోగావసితేర్నైవ జరిణోఽధికృతిర్న చ ।। ౩౦౫ ।।
ప్రాతర్దేశావసానత్వాదాగ్నిహోత్రాదికర్మణః ।।
నిత్యానామపి సంన్యాసః కర్మణాం స్యాత్తదైవ తు ।। ౩౦౬ ।।
సంక్రామితాత్మభారస్య త్వం బ్రహ్మేతి వచోఽర్థవత్ ।।
తదా స్యాత్సర్వకర్మాణి యది సంన్యస్య తిష్ఠతి ।। ౩౦౭ ।।
సర్వాత్మకార్యనిచయపుత్రసంక్రామితత్వతః ।।
న చేత్తిత్యక్షితం సర్వం ప్రతిప్రసవగీర్భవేత్ ।। ౩౦౮ ।।
కౌషీతకిశ్రుతౌ తద్వద్గృహస్థస్యైవ జీవతః ।।
సంన్యాసః శ్రూయతే స్పష్టః పుత్రైశ్వర్యే సుఖం వసేత్ ।। ౩౦౯ ।।
సంన్యస్య సర్వకర్మాణి సర్వదోషానపానుదన్ ।।
ఇత్యాది మనునాఽప్యుక్తం తద్విరుద్ధం చ భణ్యతే ।। ౩౧౦ ।।
ఉపాస్తిఫలమేవాస్య పితుర్యద్వదిహోచ్యతే ।।
ప్రతిప్రసూయతే కస్మాన్నాగ్నిహోత్రాదికం తథా ।। ౩౧౧ ।।
ఎకమేవేత్యవధృతేర్యుక్తం ప్రాణవ్రతం పితుః ।।
సేస్కారకత్వాత్తస్యైవ న తదన్యదిహేష్యతే ।। ౩౧౨ ।।
మ్రియతే స యదైవంవిత్పుత్రసంక్రామితక్రతుః ।।
క్రత్వఞ్జితైస్తదై ప్రాణైః సహ పుత్రం విశత్యయమ్ ।। ౩౧౩ ।।
ప్రాగాత్మక్రతుసంక్రాన్తేరభూద్యాదృక్క్రతుః పితా ।।
స తాదృక్క్రతువిమ్వోఽస్య సంక్రాన్తః స్వసుతే పితుః ।। ౩౧౪ ।।
జలార్కస్యేవ సంక్రాన్తిః స్వాభాసభ్రమకారణాత్ ।।
పరోపాధినిమిత్తైవ కౌటస్థ్యాత్ప్రత్యగాత్మనః ।। ౩౧౫ ।।
క్రత్వఞ్జితధియో యద్వత్స్వాత్మదేహస్య సాక్షితా ।।
తద్వత్పుత్రాదిదేహేపు మోహాన్నానాత్మవిభ్రమః ।। ౩౧౬ ।।
స్వాధికారసుతావేశాత్పితైవాఽఽవిశతీత్యతః ।।
స్వయం నిరధికారస్తు దైవప్రాణోఽవతిష్ఠతే ।। ౩౧౭ ।।
ఆధ్యాత్మికేన దేహేన న్యూనకార్యసమాప్తయే ।।
పితా పుత్రేణ కుర్వాణ ఆస్తే తత్ఫలభుక్స్వయమ్ ।। ౩౧౮ ।।
దైవసాధనసంపన్నః పుత్ర ఎవావతిష్ఠతే ।।
పితా తు తత్ఫలాత్మైవ న తు సాధనరూపభృత్ ।। ౩౧౯ ।।
నాకారి కార్యం యత్పిత్రా స్వాధీత్యది ప్రమాదతః ।।
తత్పూరణాత్పితుస్రాణాత్పుత్ర ఇత్యభిధీయతే ।। ౩౨౦ ।।
సంపూర్ణస్వాత్మకార్యోఽయం పితా దైవాత్మనా స్థితః ।।
పితుః సామికృతం కార్యం పూరయన్వర్తతే సుతః ।। ౩౨౧ ।।
మృతేరుచ్ఛిద్యతే లోకః సాధనోచ్ఛిత్తిహేతుతః ।।
పితురిత్యపి నాఽఽశఙ్కా కార్యా యస్మాత్స ఎవ తు ।।
పుత్రేణైవ శరీరేణ కుర్వన్నాస్తే నవం నవమ్ ।। ౩౨౨ ।।
పుత్రేణైవేత్యతో వక్తి నిత్యాధికృతిసిద్ధయే ।।
జయతీమం పితా లోకమేవంభూతేన సూనునా ।। ౩౨౩ ।।
న త్వాత్మలాభమాత్రేణ జయః స్యాజ్జ్ఞానకర్మవత్ ।।
పుత్రాధికారనుత్త్యర్థమథశబ్దః ప్రయుజ్యతే ।। ౩౨౪ ।।
కృతసంప్రత్తికం దైవాః ప్రాణా వాగాదయః సమమ్ ।।
పితరం సంవిశ్న్త్యుక్తాః సదాతద్భావభావితమ్ ।। ౩౨౫ ।।
పృథివ్యై చైనమిత్యాది తద్వ్యాచష్టే యథా తథా ।।
హేత్వర్థో వాఽథశబ్దోఽయం యస్మాత్సంక్రామితక్రతుః ।। ౩౨౬ ।।
తద్వియోగాదతో దైవా ఆవిశన్తి యథోదితాః ।। ౩౨౭ ।।
శ్రుతిస్థా యా హి వాక్తస్యాః పఞ్చమీయం పరా భవేత్ ।।
తతో లబ్ధాత్మలాభాయాః ప్రథమా జన్మహేతుతః ।। ౩౨౮ ।।
వాచం సంశ్రుత్య వాక్యస్థాం చినుతే భావనామయీమ్ ।।
ఉపాదానమతః శ్రౌతీ స్యాద్వాణీ భావనాత్మనః ।। ౩౨౯ ।।
న హి వస్తు స్వతఃసిద్ధమన్యత్స్యాత్పరమాత్మనః ।।
సదేవేత్యాదికం శాస్రం బాధితం స్యాత్తథా సతి ।। ౩౩౦ ।।
ధియా ధియేతి కార్యత్వం కృత్స్నస్య జగతః స్వయమ్ ।।
శ్రుత్యైవ స్పష్టమాఖ్యాతం నాతోఽభివ్యక్తిరిష్యతే ।। ౩౩౧ ।।
ఆర్తశ్రుతేశ్చ ప్రాణాది వాచారమ్భణశస్రతః ।।
నాఽఽత్మవత్స్యాత్స్వతఃసిద్ధముత్పత్త్యాదిశ్రుతేస్తథా ।। ౩౩౨ ।।
కర్తృభిః క్రియతే తస్మాద్భావనాజ్ఞానకర్మభిః ।।
త్ర్యన్నాత్మకమిదం విశ్వ నాతోఽభివ్యక్తిరిష్యతే ।। ౩౩౩ ।।
బ్రహ్మైవేదం తథాఽఽత్మైవ పురుషశ్చేతి చాఽఽగమః ।।
ఎవం సత్యర్థవాన్నః స్యాదన్యథా స్యాదనర్థకః ।। ౩౩౪ ।।
పుత్రకర్మాపరజ్ఞానసాధనాన్యపరే జగుః ।।
మనుష్యలోకపిత్రమరలోకేభ్యః స్యుర్నివృత్తయే ।। ౩౩౫ ।।
ఎవం మోక్షార్థతాం తేషాం పుత్రాదీనాం ప్రచక్షతే ।।
లోకవ్యావృత్తిమార్గేణ శ్రుతిస్తేషాం నిషేధకృత్ ।। ౩౩౬ ।।
కామ్యమేవాఖిలం పాఙ్త్కం కర్మేత్యేవం ప్రకృత్య తు ।।
పుత్రాదీనాం స్వసాధ్యార్థవినియోగోపసంహృతేః ।। ౩౩౭ ।।
సంసారఫలతైవాతః పుత్రాదేర్గమ్యతే శ్రుతేః ।।
అవిద్వద్విషయైవాత ఋణశ్రుతిరపీష్యతే ।। ౩౩౮ ।।
ప్రజయా కిం కరిష్యామ ఇత్యేవం చ ప్రవక్ష్యతి ।।
నాతో విదితవేద్యస్య కథాంచిత్స్యాదృణశ్రుతిః ।। ౩౩౯ ।।
వ్యావృత్త్యర్థాని నైతాని పుత్రాదీని యథా తథా ।।
పృథివ్యై చైనమిత్యాద్యా స్వయం నిర్వక్తి నః శ్రుతిః ।। ౩౪౦ ।।
న చ త్ర్యన్నాత్మసంప్రాప్తిః కైవల్యమితి యుజ్యతే ।।
తస్యా మేధాతపోజత్వాత్పౌనఃపున్యేన తచ్ఛ్రుతేః ।। ౩౪౧ ।।
తథా క్షయశ్రుతేస్తస్య యద్ధైతదితివాక్యతః ।।
పృథివీ శరీరమిత్యుక్తేః శరీరిత్వం ప్రజాపతేః ।। ౩౪౨ ।।
నామరూపక్రియాత్వేన మోహకార్యోపసంహృతేః ।। ౩౪౩ ।।
కస్యచిన్ముక్తయేఽలం స్యాత్కస్యచిత్ర్యన్నవిత్తయే ।।
సకృచ్ఛ్రుతం వచోఽశక్తం విధాతు ద్వయమఞ్జసా ।। ౩౪౪ ।।
భూర్యర్థతా ప్రకాశాదేః ప్రత్యక్షాదేవ కారణాత్ ।।
న త్వాగమైకగమ్యేషు తథాత్వమవసీయతే ।। ౩౪౫ ।।
శ్వేతోఽసౌ ధావతీత్యాదేరనేకోక్తిత్వకారణాత్ ।।
అనేకార్థావసాయః స్యాన్న త్వేవమిహ యుజ్యతే ।। ౩౪౬ ।।
నిఃశేషభూతాత్మైకః సన్నధిదైవాత్మనా స్థితః ।।
భూతపాపైరసంకీర్ణో దైవం సుఖముపాశ్నుతే ।। ౩౪౭ ।।
సర్వభూతాత్మాభూతోఽసౌ సర్వానన్యత్వదర్శనః ।।
జగదుత్పత్తిసంహారైః క్రీడన్నివ విచేష్టతే ।। ౩౪౮ ।।
వాక్చ సా సర్వభూతానాం శ్రోత్రం త్వగ్రసనం మనః ।।
ఘ్రాణపాదాదయః సర్వే సర్వోపాదానకారణాత్ ।। ౩౪౯ ।।
జ్ఞానం సప్రతిఘం యద్వత్కార్యం వాఽస్మాసు దృశ్యతే ।।
నైవమీశస్య సర్వత్ర పూర్వోక్తాదేవ కారణాత్ ।। ౩౫౦ ।।
కించ సర్వాణి భూతాని తమవన్తి యథాబలమ్ ।।
ఇమమర్థం శ్రుతిర్వక్తి దృష్టాన్తేన ప్రయత్నతః ।। ౩౫౧ ।।
పూర్వజన్మాభినిర్వృత్తాం యథైవావన్తి దేవతామ్ ।।
తథైవైవంభ్రవేదం భోగైః సర్వభూతాని సర్వదా ।। ౩౫౨ ।।
సర్వభూతాత్మతాపత్తిర్యద్యేవంవిద ఇష్యతే ।।
సంగతిర్భోతికైర్న స్యాత్తస్య దుఃఖాదిభిః కథమ్ ।। ౩౫౩ ।।
నాపరిచ్ఛిన్నబుద్ధిత్వాత్తస్య దుఃఖాద్యుపప్లుతిః ।।
కుక్షిస్థాక్రిమిదుఃఖైర్నో న మనాగపి సంగతిః ।। ౩౫౪ ।।
అస్మాదాద్యభిమానిత్వే తస్యాస్మద్దుఃఖసంగతిః ।।
తస్య కృత్స్నాభిమానిత్వాన్నాస్మన్మాత్రాభిమానతా ।। ౩౫౫ ।।
ఈశ్వరత్వాచ్చ తస్యాస్మద్దుఃఖైర్న స్యాత్సమగమః ।।
అస్మాకం దుఃఖసంప్రాప్తిరనైశ్వర్యకృతైవ తు ।। ౩౫౬ ।।
ఇత్యాది హృదయే కృత్వా న్యాయం శ్రుతిరుదాహరత్ ।।
యదు కించేతి విస్పషృం ప్రజాదుఃఖనిషేధకృత్ ।। ౩౫౭ ।।
యచ్ఛోచన్తి ప్రజాః సర్వా దుఃఖైరాధ్యాత్మికాదిభిః।।
ఆసామేవాఽఽత్మభిః సాకం తద్దుఃఖముపయుజ్యతే ।। ౩౫౮ ।।
యథోక్తన్యాయతో దుఃఖం న సార్ధం దేవతాత్మనా ।।
కృతనాశస్తథాచ స్యాదకృతాభ్యాగమస్తథా ।। ౩౫౯ ।।
పుణ్యమేవ కృతం యస్మాత్పుణ్యమేవాముమేత్యతః ।।
పాపస్యాకరణాదేవ నైతి పాపం కదాచన ।। ౩౬౦ ।।
అగ్నిం న ఢౌకతే శైత్యమగ్నివస్తుస్వభావతః ।।
పాప్మానో దేవతాం తద్వద్దేవతాత్మస్వభావతః ।। ౩౬౧ ।।
సర్వ ఎవ సమాః ప్రాణా ఇత్యుక్తేః సామ్యనిశ్చితౌ ।।
ఉపాసనే వికల్పేన ప్రాప్తే మీమాంస్యతే వ్రతమ్ ।। ౩౬౨ ।।
దైవవాగాదిసంపత్తిర్మృతస్య త్ర్యన్నదర్శినః ।।
జీవతా కిం వ్రతం ధార్యమితి మీమాస్యతేఽధునా ।। ౩౬౩ ।।
సతాత్మకర్యసంన్యాసాత్ప్రాప్తే నైష్కర్మ్యరూపకే ।।
ప్రాణవ్రతావిధానార్థే పరో గ్రన్థోఽవతార్యతే ।। ౩౬౪ ।।
బహూక్త్యైవ తు సర్వేషాం సిద్ధం పూర్వముపాసనమ్ ।।
స యో హైతానితి తతో నేదం పూర్వమపేక్షతే ।। ౩౬౫ ।।
వాక్స్వాన్తయోః స్వరూపోక్తిర్వృథైవ స్యాత్పురోదితా ।।
తయోరుపాసనం నో చేత్ప్రాణవత్స్యాద్వివక్షితమ్ ।। ౩౬౬ ।।
మృత్యునా శ్రమరూపేణ గ్రస్తా వాగాదయో యతః ।।
మ్లోచన్త్యపి చ శ్రామ్యన్తి తేన భగ్నవ్రతాః స్మృతాః ।। ౩౬౭ ।।
తద్రూపో మధ్యమో వాయుః శ్రమాస్తమయవర్జితః ।।
యతోఽభగ్నవ్రతస్తస్మాత్తస్యైవ వ్రతమాశ్రయేత్ ।। ౩౬౮ ।।
ప్రాణే మ్లోచన్తి వాయౌ చ వాగాద్యగ్న్యాదయో యతః ।।
ప్రాణస్యైవ వ్రతం ధార్యమతో నాన్యస్య కస్యచిత్ ।। ౩౬౯ ।।
ప్రాణైకాలిఙ్గనాత్ప్రాణా యథా తన్నామరుపిణః ।।
ఆసన్ప్రాణవిదప్యేవం ప్రాణాత్మోపాసనాద్భవేత్ ।। ౩౭౦ ।।
సర్వేన్ద్రియేషు యావాన్స్యాత్పరిస్పన్దః క్రియాత్మసు ।।
ప్రాణస్యైవ స విజ్ఞేయస్తేషాం త్వర్థప్రకాశనమ్ ।। ౩౭౧ ।।
యథా వాగాదయస్తద్వదధిదైవేఽపి యోజయేత్ ।।
అగ్న్యాదిషు పరిస్పన్దో వాయోరేవేతి నిశ్చయః ।। ౩౭౨ ।।
వాగాద్యనుగ్రహః సిద్ధస్త్వగ్న్యాదేః కర్మ కేవలమ్ ।।
సర్వేన్ద్రియాణామాత్మైవ ప్రాణః సర్గో లయస్తథా ।। ౩౭౩ ।।
ప్రాణరూపాభిధానాభ్యాం ఖ్యాతా వాగాదయో యథా ।।
ప్రాణవిత్సంజ్ఞయా ఖ్యాతిం యాతి విద్వత్కులం తథా ।। ౩౭౪ ।।
యశ్చాపి ప్రాణవిత్స్పర్ధీ స్పర్ధామను స మృత్యువత్ ।।
శోహమిత్వా మృతిం యాతి ద్విప్యాన్నాతోఽనవేదినమ్ ।। ౩౭౫ ।।
బ్రాహ్మణోక్తార్థదార్ఢ్యాయ శ్లోకో మన్త్రోఽనుకీర్త్యతే ।।
యతశ్చోదేతి సూర్యోఽసౌ యత్ర చాస్తం నిగచ్ఛతి ।। ౩౭౬ ।।
ప్రశ్నరూపమిదం వాక్యం యతః ప్రత్యుక్తిరుచ్యతే ।।
ప్రాణాదిత్యదినా భానోరుదయాస్తమయౌ కథమ్ ।। ౩౭౭ ।।
యదా వై పురుషః శేతే ప్రాణమప్యేతి వాక్తదా ।।
చక్షుః శ్రోత్రం మనస్తద్వజ్జాయతే తత ఎవ చ ।। ౩౭౮ ।।
అధిదైవతమప్యేవం వాయోరగ్న్యాదిసంభవః ।।
అప్యయశ్చ యథాఽధ్యాత్మం శ్రేయాన్ప్రణస్తతోఽన్యతః ।। ౩౭౯ ।।
ఆత్మైవ ప్రాణశబ్దః స్యాత్ప్రాణబన్ధనవాక్యతః ।।
అసదేవేదమిత్యుక్తేరాత్మనో భానుసంభవః ।। ౩౮౦ ।।
యత ఎవ సముత్పత్తిస్తత్రైవ ప్రలయోఽపి చ ।।
మృదో జాతస్య కుమ్భస్య న లయో వీరణాదిషు ।। ౩౮౧ ।।
వాగాదిగణధారిత్వాద్ధర్మం వాయువ్రతం విదుః ।।
చక్రిరే దధ్రిరే ధర్మం ధారణం ప్రకృతం యతః ।। ౩౮౨ ।।
అద్యాపి క్రియతే తైస్తత్కర్తారశ్చాపి తత్సురాః ।।
అధ్రియన్త యమముర్హి తస్మిన్కాలే పరాజితాః ।।
ధర్మవ్రతం తదేవాద్య బ్రిభ్రత్యగ్న్యాదయః శుభమ్ ।। ౩౮౩ ।।
అభగ్నం మృత్యునా యస్మాత్ప్రాణస్యైవ వ్రతం తతః ।।
ఎకమేవ వ్రతం ప్రాణం చరేదా మరణాత్సదా ।। ౩౮౪ ।।
ప్రాణ్యాదపాన్యాత్ప్రాణాత్మా హ్యుక్త్యాదిష్వపి కర్మసు ।।
అన్తర్భావో యతోఽమీషాం శ్రోత్రాదీన్ద్రియకర్మణామ్ ।। ౩౮౫ ।।
ప్రాణకర్మణి తేనైతదేకమేవ వ్రతం చరేత్ ।। ౩౮౬ ।।
ప్రాణాపానాత్మకం యస్మాద్వ్రతం ప్రాణైకకర్తృకమ్ ।।
ప్రాణ్యాదపాన్యాచ్చ తతో నిత్యమా మరణాద్బుధః ।। ౩౮౭ ।।
ప్రాణాత్మనైవ వాగాదివ్రతాన్యాపి చరేత్సదా ।।
వాగాద్యాసఙ్గవత్తన్మాం పాప్మా మా ప్రాపదాసురః ।। ౩౮౮ ।।
ఇత్యేవమభిసంధిః సన్విద్వాన్ప్రాణవ్రతం చరేత్ ।।
ప్రాణవ్రతం చేదారబ్ధం చికీర్షేత్తత్సమాపనమ్ ।। ౩౮౯ ।।
అభ్యస్తేనాఽఽమృతేర్యస్మాత్సాయుజ్యాది సమశ్నుతే ।।
త్ర్యన్నాత్మదేవతాయాస్తు తస్మాదేవం విధీయతే ।। ౩౯౦ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే ప్రథమాధ్యాయస్య పఞ్చమం సప్తాన్నబ్రాహ్మణమ్

॥ ప్రథమాధ్యాయస్య షష్ఠం బ్రాహ్మణమ్ ॥

తద్ధేదమిత్యవిద్యాయా ఉక్తం కార్యమశేషతః ।।
ఉక్తార్థస్యైవ సంక్షేపస్రయం వా ఇత్యథోచ్యతే ।। ౧ ।।
అజ్ఞాతైకాత్మ్యకార్యం తద్యదేతదభిశబ్దితమ్ ।।
న తు విధ్వస్తసంమోహప్రత్యఙ్భాత్రసతత్త్వగమ్ ।। ౨ ।।
ఎవముక్తే విరక్తోఽస్మాన్ముముక్షుః శ్రద్ధయాఽన్వినః ।।
బ్రహ్మజ్ఞానేఽధికారీ స్యాత్కథం నామేతి భణ్యతే ।। ౩ ।।
అవిద్యోత్థపుమర్థేభ్యో విముఖీభూతమానసః ।।
ఆత్మతత్త్వవిజిజ్ఞాసుస్తద్వయావృత్తో భవేన్నరః ।। ౪ ।।
బాహ్యార్థబద్ధధిషణః ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిత్తయే ।।
నాలం విరోధాత్పురుషః పరాఞ్చీత్యాగమోక్తితః ।। ౫ ।।
అవిద్యామాత్రహేతుత్వం న త్వైకాత్మ్యానుసారితా ।।
యథోక్తవస్తునః కస్మాదిత్యేతత్ప్రతిపాద్యతే ।। ౬ ।।
అజ్ఞాతాదాత్మనః సాక్షాదభివ్యక్తిః పురోదితా ।।
అహేతుఫలరూపస్య నామరూపక్రియాత్మభిః ।। ౭ ।।
నామాద్యాత్మకతైవాస్య బ్రహ్మాదేః స్థావరావధేః ।।
న తు వస్త్వన్తరం తత్స్యాద్యథా తదిహ వర్ణ్యతే ।। ౮ ।।
కారణత్వసమానత్వస్వాత్మలాభత్వహేతుభిః ।।
నామాద్యాత్మకతైతస్య ప్రపఞ్చస్య ప్రసాధ్యతే ।। ౯ ।।
అనేకభేదసంభిన్నం యదేతద్వ్యాకృతం జగత్ ।।
నామరూపక్రియాతత్త్వమేతత్సర్వం ప్రతీయతామ్ ।। ౧౦ ।।
త్రయం వా ఇదమిత్యేవం ప్రతిజ్ఞార్థమిదం వచః ।।
హేతూక్తిరుత్తరో గ్రన్థస్తేషామిత్యాదినోచ్యతే ।। ౧౧ ।।
వాగిత్యనేన శబ్దేన నాదమాత్రం వివక్ష్యతే ।।
అపజుహ్నూషితత్వాత్తు నాదోత్థస్య వికారతః ।। ౧౨ ।।
ఎషాం నామవికారాణాముక్యం నాదస్తదుత్థితేః ।।
సర్వనామ్నామతో నాద ఉక్థమిత్యభిధీయతే ।। ౧౩ ।।
తథా సామాన్యతో వాచో విశేషాణాం తదాత్మతా ।।
న హి నిష్కృష్య సామాన్యాద్విశేషః కశ్చిదీక్ష్యతే ।। ౧౪ ।।
ఆత్మత్వాచ్చ తథా వాచో నాఽఽత్మీయోఽన్యోఽవశిష్యతే ।।
కార్త్స్యేనైవాభిసంబన్ధాదాత్మీయస్యేహ వస్తుతః ।। ౧౫ ।।
కార్యకారణగో భేదః ప్రాప్తో లోకే య ఈక్ష్యతే ।।
అవిచారితసంసిద్ధః సోఽయం శ్రుత్యా నిషిధ్యతే ।। ౧౬ ।।
ఎవం సతి ప్రమాణత్వమపూర్వార్థావబోధనాత్ ।।
అన్యథాఽతోఽనువాదః స్యాచ్ఛ్రుతేర్జ్ఞాతార్థబోధనాత్ ।। ౧౭ ।।
చక్షుషో విషయశ్చక్షుఃశబ్దేనేహాభిధీయతే ।।
రూపాణామితి సంబన్ధాద్రూపాత్మత్వాత్తథైవ చ ।। ౧౮ ।।
యద్యద్ధి రూప్యతే కించిచ్ఛబ్దస్పర్శాదికం ధియా ।।
తత్తద్రూపమితి జ్ఞేయం తైజసత్వావిశేషతః ।। ౧౯ ।।
త్వాష్ట్రమేవ హి సర్వత్ర తేజో రూపాదిలక్షణమ్ ।।
తస్మాద్విషయసామాన్యం చక్షుఃశబ్దేన భణ్యతే ।। ౨౦ ।।
హేతుతజ్జావిభాగేన కార్యకారణహేతుతః ।।
వాచారమ్భణశాస్రాచ్చ వికారానృతతోచ్యతే ।। ౨౧ ।।
అన్తర్భావశ్చ సామాన్యే విశేషాణామథోచ్యతే ।।
సామాన్యమేతత్సర్వేపాం విశేషాణాం సమం హి తైః ।। ౨౨ ।।
న విశేషో న సామాన్యం భేదతోఽభేదతోఽస్తి నః ।।
తథా రూపవిశేషాణాం రూపమాత్రఆత్మకత్వాతః ।।
స్రగ్వత్సర్పాదికాన్యద్వద్రూపం సర్వం బిభర్తి హి ।। ౨౩ ।।
ఉక్తం సమాసతస్తావదేకత్వం నామరూపయోః ।।
కర్మణోఽపి తథైకత్వమధునా ప్రతిపాద్యతే ।। ౨౪ ।।
వాక్చక్షుఃశబ్దతో యద్వద్గృహ్యతే విషయస్తయోః ।।
ఆత్మనో విషయస్తద్వదాత్మశబ్దేన గృహ్యతే ।। ౨౫ ।।
సర్వేన్ద్రియపరిస్పన్దో వ్యజ్యతే నః శరీరకే ।।
శరీరవిషయస్తస్మాదాత్మేత్యత్రాభిధీయతే ।। ౨౬ ।।
ఆత్మైవ త్వస్య కర్మేతి తథైవాభిహితం పురా ।।
అతోఽత్ర కర్మసామాన్యం గృహ్యతే దేహసంశ్రితమ్ ।। ౨౭ ।।
నామ రుపం తథా కర్మ యదేతత్ర్రయమీరితమ్ ।।
ఎకమేవ భవత్యేతత్ర్రయం సద్దేహమాత్రకమ్ ।। ౨౮ ।।
వికర్తృత్వేన కర్మాత్ర నామరూపాత్మనోర్భవేత్ ।।
కర్మణః సాధనత్వేన నామరూపే వ్యవస్థితే ।। ౨౯ ।।
రూపమేవ ప్రతిష్ఠా స్యాత్సర్వదా నామకర్మణోః ।।
న హి రూపమనాశ్రిత్య విద్యేతే నామకర్మణీ ।। ౩౦ ।।
ప్రాణ ఎऴ ప్రతిష్ఠైవం సదా స్యాన్నామరూపయోః ।।
ప్రాణైకాత్మ్యాశ్రయాద్యస్మాదాత్మలాభః సదా తయోః ।। ౩౧ ।।
తద్వద్వాగాశ్రయత్వం చ తయోః స్యాద్రూపకర్మణోః ।।
వాచా ప్రకాశ్యమానే తే ప్రయుజ్యేతే యతః సదా ।। ౩౨ ।।
ఆశ్రయాశ్రయిభావేన నామరూపక్రియాత్మనామ్ ।।
ఎకార్థానాం సతాం తేషాం సంహతిః స్యాచ్ఛరీరకే ।। ౩౩ ।।
ఎకః సన్నేష ఆత్మాఽపి త్రయమేతత్ప్రపద్యతే ।।
నామరూపక్రియాభిన్నో దేహోఽయం గృహ్యతే యతః ।। ౩౪ ।।
ఎతన్మయోఽయమాత్మేతి తథా పూర్వం ప్రపఞ్చితమ్ ।।
ఎతావద్వ్యాకృతం సర్వం యదేతత్సంహతం త్రిభిః ।। ౩౫ ।।
తదేతత్ఖలు వైరాజం నామరూపక్రియాత్మకమ్ ।।
నామరూపాత్మసత్త్యేన చ్ఛన్నం ప్రాణామృతం తు తత్ ।। ౩౬ ।।
ప్రాణశబ్దేన లిఙ్గాత్మా భణ్యతే కరణాత్మకః।।
పిణ్డస్య మరప్మే నైతన్మ్రియతేఽతోఽమృతం మతమ్ ।। ౩౭ ।।
పృథివ్యబగ్నిభూతాని సత్సంజ్ఞాన్యత్ర లక్షయేత్ ।।
త్యత్సంజ్ఞకే తు విజ్ఞేయే వాయ్వాకాశే మహాత్మభిః ।। ౩౮ ।।
సచ్చ త్యచ్చేతి తత్సత్త్యం పఞ్చభూతాత్మకం విదుః ।।
కరణాయతనం స్థూలం వైరాజం యత్ప్రచక్షతే ।। ౩౯ ।।
అస్యాప్యన్తర్గతః ప్రాణో విజ్ఞానాత్మేతి యం విదుః ।।
ఆ సంసారాత్స్థితః స్థాస్నుః పరిణామాత్మకః సదా ।। ౪౦ ।।
యథాకర్మ యథాజ్ఞానముపాదత్తే శరీరకమ్ ।।
ప్లుష్యాదినా సమోఽతోఽయం శ్రుతావప్యభిధీయతే ।। ౪౧ ।।
ఉపాత్తాశేషభూతోఽయం యథోక్తోపాత్తదేవతః ।।
కృత్స్నావిద్యోత్థమానీ చ ప్రత్యగజ్ఞానకారణాత్ ।। ౪౨ ।।
హైరణ్యగర్భే తత్త్వజ్ఞో వైరాజే చ శరీరకే ।।
ఆబద్ధాత్మాభిమానోఽయం గార్గ్యోఽవిద్యాసమన్వితః ।। ౪౩ ।।
కృత్స్నసంసారమాన్యేష సర్వోఽస్మీతి వ్యవస్థితః ।।
బ్రహ్మోపదేశవిషయః శ్రుత్యైవోత్థాప్యతే జడః ।। ౪౪ ।।
నామరూపాభిమానాభ్యాం మర్త్యాభ్యామమృతః స్వయమ్ ।।
ప్రాణః కరణసంఘాతశ్ఛన్నః సంవేష్టితః సదా ।। ౪౫ ।।
సంప్రదాయవిదస్త్వత్ర నానాత్వైకత్వవాదినః ।।
భిన్నాభిన్నాత్మకం బ్రహ్మ నామరూపాదివజ్జగుః ।। ౪౬ ।।
త్రయం సదేకమేవ స్యాదేకం సత్తద్యథా త్రయమ్ ।।
అనేనైవానుమానేన విద్యాద్బ్రహ్మాపి తాదృశమ్ ।। ౪౭ ।।
దృగాదిశక్త్యనేకత్వేఽప్యేకమేవ పరం విదుః ।।
శక్తిశక్తిమతోరైక్యాదద్వైతమితి భణ్యతే ।। ౪౮ ।।
సాస్నాదిషు యథా గోత్వమభేదేన వ్యవస్థిమ్ ।।
మిథః సామ్నాదయో భిన్నా గోత్వాభిన్నాస్తథాఽపి తే ।। ౪౯ ।।
భిన్నాభిన్నాత్మనా యద్వత్స్థూలేష్వర్థేషు దృశ్యతే ।।
సూక్ష్మేష్వపి తథా విద్యాదనుమానబలాద్బుధః ।। ౫౦ ।।
పరపక్షే న దృష్టాన్తః కశ్చిదప్యుపలభ్యతే ।।
భిన్నాభిన్నాత్మకం తస్మాత్సర్వం వస్త్వితి నిశ్చయః ।। ౫౧ ।।
అనుమానైకసిద్ధత్వాద్భిన్నాభిన్నాత్మవస్తునః ।।
ఆగమేనాత్ర కిం కార్యం లిఙ్గసిద్ధానువాదినా ।। ౫౨ ।।
న చాఽఽగమస్య తాత్పర్యమేవంభూతేస్తి వస్తుని ।।
అస్థూలం నేతి నేతీతి జ్ఞాతాజ్ఞాతహుతేస్తథా ।। ౫౩ ।।
విశేషాత్మనిషేధాయ తథా సామాన్యరూపిణః ।।
క్షురవిశ్వంభరౌ శ్రుత్యా దృష్టాన్తౌ ప్రతిపాదితౌ ।। ౫౪ ।।
అన్త్యా విశేషా దృష్టాన్తః పరపక్షేఽపి విద్యతే ।।
త్వత్పక్ష ఎవ దృష్టాన్తో యథా నాస్తి తథోచ్యతే ।। ౫౫ ।।
నిఃసామాన్యా విశేషాః స్యుర్గోతా తేభ్యో న చేద్ధిరుక్ ।।
అథ వ్యావర్తతే తేభ్యో గోత్వం తే ఖణ్డవద్భవేత్ ।। ౫౬ ।।
వ్యావృత్తం యది భిన్నేభ్యస్త్వయాఽభిన్నగిరోచ్యతే ।।
వ్యావృత్తం న విశేషశ్చేత్యహో విద్యావిచేష్టితమ్ ।। ౫౭ ।।
అవ్యావృత్తం విశేషేభ్యస్త్వథ సామాన్యముచ్యతే ।।
సామాన్యస్య విశేషత్వాద్విశేషా ఎవ కేవలాః ।। ౫౮ ।।
ऩ హ్యాభిన్నధియా గోత్వం విశేషేషు ప్రతీయతే ।।
విశేషమాత్రనిష్ఠత్వాద్భిన్నాభిన్నం కిముచ్యతే ।। ౫౯ ।।
అభేదః కిం తయోర్యోగః కిం వైకాత్మ్యమభిన్నతా ।।
నాభేదో మేషయోర్యోగే యథా భిన్నౌ తథా యుతౌ ।। ౬౦ ।।
వ్యామిశ్రం యది వా శుద్ధం గోత్వం భేదేషు గమ్యతే ।।
నోభయత్రప్యభిన్నత్వమసాధారణ్యసంస్థితేః ।। ౬౧ ।।
భేదేషు చోపయుక్తం తద్గోత్వం యద్వా పృథక్స్థితమ్ ।।
సామాన్యం వా విశేషో వా కోఽనయోరభిధీయతామ్ ।। ౬౨ ।।
ఉపయుక్తం విశేషత్వాదితరస్యాప్యనన్వయాత్ ।।
భిన్నాభిన్నాత్మతాం నైతి ద్వైరూప్యాసంభవాత్తయోః ।। ౬౩ ।।
వస్తువృత్తం న సామాన్యం న విశేషస్తథైవ చ ।।
అపేక్షామాత్రతః సిద్ధేర్వ్యోమ్ని కార్ష్ణ్యోదివృత్తవత్ ।। ౬౪ ।।
ప్రత్యభిజ్ఞానతోఽభేదః ఖణ్డముణ్డస్థగోత్వయోః ।।
ఎకాధికరణజ్ఞానాత్ఖణ్డాద్యైస్తద్విభిన్నతా ।। ౬౫ ।।
భిన్నాధికరణజ్ఞానాన్నైవమప్యభిదా తయోః ।।
సామాన్యేఽభిన్నధీర్యస్మాద్భిన్నేష్వేవ తు భిన్నధీః ।। ౬౬ ।।
ప్రత్యక్షేణానుపాత్తత్వాన్న స్మృతిస్తదితీక్షణమ్ ।।
న హి ప్రత్యక్షతోఽప్రాప్తం స్మర్యతే వస్తు కించన ।। ౬౭ ।।
సామానాధికరణ్యస్య విభిన్నార్థవ్యపాశ్రయాత్ ।।
అభేదధీః కథం తత్ర విశేషణవిశేష్యయోః ।। ౬౮ ।।
అభిన్నవచసా భిన్నప్రతిషేధోఽభిధీయతే ।।
ప్రాప్తస్య భిన్నరూపస్య శూన్యతాఽతః ప్రసజ్యతే ।। ౬౯ ।।
వచో భేదనిషేధం చేన్న కుర్యాద్భేదవాక్యవత్ ।।
భిన్నాభిన్నాత్మతాపక్షహానిరేవం ప్రసజ్యతే ।। ౭౦ ।।
తక్రకౌణ్డిన్యన్న్వయాయో న చేహాప్యవసీయతే ।।
ఉత్సర్గానవకాశత్వాచ్ఛూన్యతైవాత్ ఆపతేత్ ।। ౭౧ ।।
భిన్నౌ జాతిగుణౌ ద్రవ్యాత్స్వానుభూత్యనురోధతః ।।
తద్విరోధదభిన్నత్వం కథం మానాత్ప్రతీయతే ।। ౭౨ ।।
అభిన్నం సద్విభిన్నత్వం న కథంచిత్ప్రపద్యతే ।।
స్వాశ్రయాత్వాదభిన్నస్య కుతోఽస్య స్యాత్పరాశ్రయః ।। ౭౩ ।।
అన్యానపేక్షం యద్యస్య వృత్తం తత్పారమార్థికమ్ ।।
అన్యాపేక్షం యతోఽన్యత్వం తేన తద్వ్యోమకార్ష్ణ్యవత్ ।। ౭౪ ।।
గోత్వసత్త్వప్రమేయత్వవస్తుత్వాదీని భిన్నవత్ ।।
సమాన్యానీహ ఖణ్డాదౌ తేనాన్యోన్యవిరుద్ధతా ।। ౭౫ ।।
యదేకం తన్న నానేతి నానా నైకమితి ప్రమా।।
యోఽనుభూతివిరోధ్యర్థః స కథం స్థాప్యతే బలాత్ ।। ౭౬ ।।
భేదాః సామాన్యతాం యాన్తి సామాన్యం భేదతాం యదిః ।।
లోకప్రసిద్ధివాధః స్యాత్స చాపి స్యాదనర్థకః ।। ౭౭ ।।
సామాన్యం చ విశేషశ్చ ద్రవ్యతన్రౌ మతౌ యది ।।
అసామాన్యవిశేషాత్మద్రవ్యవత్ప్రాప్నుతశ్చ తౌ ।। ౭౮ ।।
గుణతన్త్రం యదా ద్రవ్యం ప్రసిద్ధేర్బాధనం తదా ।।
ఎకస్యానేకతాపత్తిర్ద్రవ్యస్యాపి ప్రసజ్యతే ।। ౭౯ ।।
ద్రవ్యేణైవాభిసంబన్ధాద్గుణానాం న పరస్పరమ్ ।।
అన్యోన్యానభిసంబన్ధాన్న విశేషస్తథేతరత్ ।। ౮౦ ।।
సామాన్యేతరతో భిన్నం ద్రవ్యం చేద్భవతో మతమ్ ।।
తన్నిషేధేన తత్సిద్ధేః కథం స్యాత్తదభిన్నతా ।। ౮౧ ।।
అథాభిన్నం మతం తాభ్యాం ద్రవ్యస్యాపహ్నవస్తతః ।।
న విశేషో న సామాన్యమన్యోన్యాసంగతేర్భవేత్ ।। ౮౨ ।।
భిన్నాభేదాదభిన్నస్య భేదః స్యాత్పిణ్డవద్ధ్రువమ్ ।।
పిణ్డశ్చ సర్వగస్తద్వద్గోత్వాభేదాత్ప్రసజ్య తే ।। ౮౩ ।।
అన్యోన్యావ్యతిరేకిత్వాదైకాత్మ్యం ప్రాప్నుయాత్తయోః ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తి కే ప్రథమాధ్యాయస్య పఞ్చమం సప్తాన్నబ్రాహ్మణమ్ ।। ౫ ।।
తతః ప్రత్యక్షబాధః స్యాత్తద్భేదో హి తదాశ్రయః ।। ౮౪ ।।
వ్యస్తాభేదాత్సమస్తోఽర్థో వ్యస్తవన్న మనాగపి ।।
సమస్తాకరవజ్జ్ఞానం కుర్యాత్ప్రత్యక్షబాధతః ।। ౮౫ ।।
వ్యస్తాభేదేఽపి చేత్కుర్యాత్సమస్తధిషణాం బలాత్ ।।
వ్యస్తాత్మనాఽసమస్తోఽపి కుర్యాత్ప్లుషిధియం గిరిః ।। ౮౬ ।।
అసాధారణరూపేణ భేదో జగతి నిశ్చితః ।।
సాధారణ్యం తయోర్మానాత్సమస్తవ్యస్తయోః కుతః ।। ౮౭ ।।
సర్వాభేదాచ్చ సర్వస్య రజ్జ్వాం సర్పాదిబుద్ధయః ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తి కే ప్రథమాధ్యాయస్య పఞ్చమం సప్తాన్నబ్రాహ్మణమ్ ।। ౫ ।।
రజ్జుబుద్ధివదేవ స్యుస్తద్ధీశ్చాప్యహిబుద్ధివత్ ।। ౮౮ ।।
నిషేధవిధిహేతూనాం సర్వేషాం సర్వవస్తుషు।।
సమాప్తేరధికారాణామప్రవృత్తిః ప్రసజ్యతే ।। ౮౯ ।।
అభావమానక్లృప్త్యర్థో యశ్చాఽఽయాసః కృతో మహాన్ ।।
నిష్ఫలః సోఽభిసంవృత్తో భిన్నాభఇన్నావ్యవస్థితౌ ।। ౯౦ ।।
స్వవిశేషానురోధిత్వం సామాన్యానాం మతం యది ।।
సమస్తవ్యస్తతాపక్షస్తదా కుప్యతి కల్పితః ।। ౯౧ ।।
న చాపి సర్వసామాన్యవిశేషార్థావబుద్ధయే ।।
కశ్చిదప్యధికార్యస్తి కృత్స్నేఽపి జగతీదృశః ।। ౯౨ ।।
న వేదార్థో న చాపీదృక్తర్కేణాప్యుపపద్యతే ।।
భిన్నాభిన్నేక్షణం సర్వం యథోక్తన్యాయవర్త్మనా ।। ౯౩ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే ప్రథమాధ్యాయస్య షష్ఠం బ్రాహ్మణమ్
చత్వార్యేవ సహస్రాణి శ్లోకానాం ద్వే శతే తథా ।
శ్లోకాః పఞ్చదశాన్యే చ తృతీయస్యైష సంగ్రహః ।।
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్య శ్రీసురేశ్వరాచార్యవిరచితే బృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే ప్రథమోఽధ్యాయః

॥ ద్వితీయాధ్యాయస్య ప్రథమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

తద్ధేదమిత్యవిజ్ఞాతప్రత్యక్తత్త్వాదిదం జగత్ ।।
రజ్జ్వాం సర్పాదివజ్జాతం నామరూపక్రియాత్మకమ్ ।। ౧ ।।
అనిశ్చితా యథా రజ్జురన్ధకారే వికల్పితా ।।
సర్పధారాదిభిర్భావైస్తద్వదాత్మా వికల్పితః ।। ౨ ।।
అనర్థహేతురజ్ఞానం, తదుత్థం చాఖిలం జగత్ ।।
ప్రతీచోఽనర్థ, ఇత్యస్మాద్భీతోఽత్యర్థం ముముక్షతి ।। ౩ ।।
పురుషార్థోఽఖిలానర్థప్రధ్వస్తిః ప్రత్యగాత్మనః ।।
సమ్యక్తత్త్వపరిజ్ఞానం పురుషార్థస్య కారణమ్ ।। ౪ ।।
నిరస్తాశేషానర్థాప్తకృత్స్నాహ్లాదసతత్త్వకః ।।
స్వతో యతోఽయం సంసారీ తేనాజ్ఞో విపరీతదృక్ ।। ౫ ।।
మోహమాత్రాన్తరాయత్వాత్పురుషార్థస్య నాపరమ్ ।।
అవిద్యాధ్వంసినో బోధాత్కించిత్సాధనమిష్యతే ।। ౬ ।।
ఆత్మేత్యేవేతి విద్యాయాః సూత్రమిత్యుదితం పురా ।।
ఉపోద్ధాతస్తథా తస్య ప్రాగుక్తః సప్రయోజనః ।। ౭ ।।
ప్రతీచి సాక్షాద్విజ్ఞాతే జ్ఞేయం సర్వం సమాప్యతే ।।
నిఃశేషతస్తమోధ్వస్తేః పుమర్థశ్చ సమాప్యతే ।। ౮ ।।
యత ఎవమతః పశ్యేదాత్మన్యాత్మానమద్వయమ్ ।।
ఆత్మైకో బ్రహ్మవిద్యాయా విషయః శ్రుతితో మతః ।। ౯ ।।
అథ యోఽన్యామితి తథాఽవిద్యాం చానూద్య నశ్వరీమ్ ।।
ఆఽధ్యాయావసితేః కార్యం తస్యా వ్యాఖ్యాతమఞ్జసా ।। ౧౦ ।।
అధ్యాత్మమధిభూతం చ తథా చైవాధిదైవతమ్ ।।
భూతం భవద్భవిష్యం చ సాధ్యం సాధనమేవ చ ।।
జనిమత్సర్వమేవేదమవిద్యాయాః సముత్థితమ్ ।। ౧౧ ।।
సంక్షిప్య చాప్యుపన్యస్తమధ్యాయాన్తే చ తత్పునః ।। ౧౨ ।।
త్రయం వా ఇదమిత్యేవం రూపం నామ చ కర్మ చ ।।
త్రయస్యాపి చ సంక్షేపో లిఙ్గదేహాత్మసంహతిః ।। ౧౩ ।।
త్రైలోక్యాత్మశరీర్యేష విశ్వరూపః ప్రజాపతిః ।।
అన్తర్ణీతాఖిలానన్తదేవతః ప్రాణవిగ్రహః ।। ౧౪ ।।
అవిజ్ఞాతాత్మతత్త్వః సంస్తదధ్యస్తాభిమానవాన్ ।।
పరాక్ప్రవృత్తేర్విరాతో విద్యాయా విషయస్త్వయమ్ ।। ౧౫ ।।
సాక్షాత్కృతాత్మభావోఽయమేవంలక్షణవస్తుని ।।
శ్రుత్యోపస్థాప్యతే గార్గ్యో బ్రహ్మవిద్యాభిధిత్సయా ।। ౧౬ ।।
అకృత్స్నబ్రహ్మవేదిత్వాద్దృప్తోఽసావల్పకస్తతః ।।
న హి పూర్ణపరిజ్ఞానః కశ్చిద్దృప్యతి నిర్ద్వయః ।। ౧౭ ।।
సమాప్తాశేషవిజ్ఞేయపురుషార్థస్తథా పరః ।।
అజాతశత్రురైకాత్మ్యాద్గార్గ్యాచార్యః ప్రకల్పతే ।। ౧౮ ।।
వ్యాఖ్యాతాయామవిద్యాయాం తదుచ్ఛిత్తావథాధునా ।।
ఆత్మేత్యేవేతి సూత్రస్య వ్యాఖ్యా ప్రస్తూయతే స్ఫుటా ।। ౧౯ ।।
శ్రుత్యా గార్గ్యాద్యుపన్యాసశిష్యాచార్యస్వరూపయా ।।
సుఖావబోధసిద్ధ్యర్థమియమాఖ్యాయికోదితా ।। ౨౦ ।।
అన్యే త్వత్రాభిసంబన్ధమేవం వ్యాచక్షతే బుధాః ।।
స ఎష ఇత్యుపన్యస్తో విజ్ఞానాత్మా హి యః పురా ।। ౨౧ ।।
గార్గ్యకాశ్యేతిహాసేన వక్ష్యతే తస్య నిర్ణయః ।।
కర్త్ర్యో భోక్త్ర్యశ్చ దేేహేఽస్మిన్దేవతా ఎవ నాపరః ।।
శ్రుతిర్గార్గ్యాత్మనా సేయం పూర్వపక్షమభాషత ।। ౨౨ ।।
ఆత్మనోఽస్తిత్వకర్తృత్వభోక్తృత్వప్రతిపత్తయే ।। ౨౩ ।।
శ్రుత్యా సిద్ధాన్తసిద్ధ్యర్థం కాశ్యరూపం ప్రకల్పితమ్ ।।
నిష్ఫలత్వాత్స చాయుక్తః ప్రకృతానభిసంగతేః ।। ౨౪ ।।
దేవతాస్తిత్వపక్షేఽపి కిమస్తిత్వాది నేష్యతే ।।
దేహాద్భిన్నస్య విజ్ఞాతురిష్టం చేన్నిష్ఫలః శ్రమః ।। ౨౫ ।।
అజ్ఞాతైకాత్మ్యయాథాత్మ్యో యదా త్విహ వివక్ష్యతే ।।
అవిద్యాకార్యనిష్ఠః సఞ్శ్రుత్యా గార్గ్యశరీరయా ।। ౨౬ ।।
పూర్వపక్షితయాఽశేషదుఃఖహేతూపశాన్తయే ।।
పూర్వపక్షనిదానచ్ఛిత్కాశ్యః సిద్ధాన్తవాద్యపి ।। ౨౭ ।।
శ్రుత్యేహోత్థాప్యతేఽశేషవేదాన్తార్థావబుద్ధయే ।।
సర్వోఽప్యేష తదా యత్నః ఫలవాన్స్యాన్న చాన్యథా ।। ౨౮ ।।
శ్రద్ధాచారాదివిధ్యర్థా యది వాఽఽఖ్యాయికా త్వియమ్ ।।
యథోక్తదర్శనాప్తార్థో నాన్యదస్తీతి భావితః ।।
అతోఽతిదృప్తోఽవిజ్ఞాతదర్పకారణఘస్మరః ।। ౨౯ ।।
శ్రద్ధాలుం విత్తసంపన్నం శ్రేయోర్థినముపేత్య తు ।।
బ్రహ్మ తేఽహం బ్రవాణీతి గార్గ్యః కాశ్యమభాషత ।। ౩౦ ।।
న జాతో న భవిష్యోఽస్తి శత్రురైకాత్మ్యదర్శనాత్ ।।
అజాతశత్రుః కాశ్యోఽతో గార్గ్యబుద్ధివిరుద్ధధీః ।। ౩౧ ।।
బ్రహ్మ యస్మాత్పరం నాస్తి న చ వస్త్వన్తరం యతః ।।
బ్రవాణ్యుపాస్యం తత్తేఽహం సర్వాపధ్వస్తికారణమ్ ।। ౩౨ ।।
నాపృష్ట ఇతి నన్వేతద్విరుద్ధమకరోదృషిః ।।
యద్బ్రహ్మ తే బ్రవాణీతి హ్యపృష్టః కాశ్యమబ్రవీత్ ।। ౩౩ ।।
దర్పాదిదర్శనాన్నూనం వేత్త్యకృత్స్నాత్మదర్శనమ్ ।।
కృత్స్నత్వార్థమతోఽప్రాక్షీత్కాశ్యం ప్రజ్ఞాసమన్వితమ్ ।। ౩౪ ।।
శ్రద్ధాలురధికారీ యో జిజ్ఞాసుర్వినయాన్వితః ।।
అపృష్టేనాపి వక్తవ్యా తస్మై విద్యా విపశ్చితా ।। ౩౫ ।।
ధర్మార్థౌ యత్ర న స్యాతాం శుశ్రూషా వాఽపి తద్విధా ।।
తత్ర విద్యా న వక్తవ్యా శుభం బీజమివోషరే ।। ౩౬ ।।
ధర్మార్థౌ యత్ర చ స్యాతాం శుశ్రూపా వాఽపి తద్విధా ।।
వక్తవ్యా తత్ర విద్యేతి నిషేధాదేవ లిఙ్గ్యతే ।। ౩౭ ।।
నష్టాశ్వదగ్ధరథవన్న్యాయం చాఽఽశ్రిత్య భూమిపమ్ ।।
ప్రాహ మానుషవిత్తాఢ్యం దైవవిత్తసమన్వితమ్ ।। ౩౮ ।।
విత్తద్వయేన సంపన్నో యతోఽధిక్రియతే నరః ।।
సర్వకర్మస్వతోఽవాదీద్వాలాకిః కాశ్యమన్తికాత్ ।। ౩౯ ।।
బ్రహ్మ తుభ్యం బ్రవాణీతివాఙ్భాత్రవ్యాపృతావహమ్ ।।
గోసహస్రం దదామ్యద్య వినాఽప్యైకాత్మ్యనిర్ణయాత్ ।। ౪౦ ।।
గోసహస్రప్రదానస్య నిమిత్తం శ్రుతిరభ్యధాత్ ।।
జనకో జనక ఇతి నామాభ్యాసోక్తితః స్ఫుటమ్ ।। ౪౧ ।।
శుశ్రూషుం జనకం సర్వే జనా దిత్సన్తమేవ చ ।।
వివక్షవోఽభిధావన్తి తముద్దిశ్య జిఘృక్షవః ।। ౪౨ ।।
మౌగ్ధీం ప్రసిద్ధిముల్లఙ్ఘ్య గార్గ్యోఽయం మాముపాగతః।।।।
నూనం దిత్సుం చ శుశ్రూషుం సంభావయతి మామపి ।। ౪౩ ।।
ఆదిత్యచక్షుర్బుద్ధిస్థశ్చేతనః సర్వగో ధ్రువః ।।
ఎతమేవ సదోపాసే బ్రహ్మేతి రవిమధ్యగమ్ ।। ౪౪ ।।
తథా బ్రువాణం తం గార్గ్యం కాశ్యో మా మేత్యథోచివాన్ ।।
కేవలో మతిసంవాదో భవదుక్తॆర్మమాభవత్ ।। ౪౫ ।।
న త్వపూర్వార్థవిజ్ఞానం ప్రతిజ్ఞాతం యథా త్వయా ।।
మా వోచోఽతో యతో వేగ్ని వినాఽపి వచనాత్తవ ।। ౪౬ ।।
నిషేధాభ్యాసో మా మేతి జ్ఞాతబ్రహ్మప్రవాదినః ।।
ఆబాధితధియాఽభ్యస్తో గార్గ్యస్యానుక్తికారణాత్ ।। ౪౭ ।।
సుప్రసిద్ధం యదస్మాకం త్వచ్ఛాసనమృతేఽపి తత్ ।।
నాపేక్షతే భవద్వాక్యం సిద్ధ్యర్థం ప్రాక్ప్రసిద్ధితః ।। ౪౮ ।।
తదుపాసాం న వేద్మీతి మా చ శఙ్కాం కృథా యతః ।।
ఉపాసనం చ వేద్మ్యస్య గుణం తత్ఫలమేవ చ ।। ౪౯ ।।
అతీత్య సర్వభూతాని ప్రాధాన్యేన స్థితో యతః ।। ౫౦ ।।
అతిష్ఠా ఇతి నామాస్య తేనాఽఽదిత్యాత్మనోఽభవత్ ।।
చక్షురుద్దీప్తిమత్త్వాచ్చ రాజేత్యేషోఽభిధీయతే ।। ౫౧ ।।
స య ఎతం యథోద్దిష్టముపాస్తేఽహర్నిశం నరః ।।
యథోపాసనమేవాస్య ఫలం భవతి నాన్యథా ।। ౫౨ ।।
మతిసంవాదదోషేణ కాశ్యేనోత్సారితే రవౌ ।।
గార్గ్యో బ్రహ్మాన్తరం రాజ్ఞే ప్రవక్తుముపచక్రమే ।। ౫౩ ।।
చన్ద్రే మనసి బుద్ధౌ చ బ్రహ్మోపాసేఽహమద్వయమ్ ।।
భానుమణ్డలతో యస్మాద్ద్విగుణ చన్ద్రమణ్డలమ్ ।।
బృహన్నితి తతశ్చన్ద్రః ప్రమాణేనాభిధీయతే ।। ౫౪ ।।
అమ్భోఽతిపాణ్డరం వాసో యస్మాచ్చన్ద్రాభిమానినః।।
తస్మాత్పాణ్డరవాసాః స్యాత్సోమః సౌమ్యత్వకారణాత్ ।। ౫౫ ।।
జ్యోత్స్నయా రాజతేఽత్యర్థం సోమో బ్రాహ్మణరాజతః ।।
సోమో రాజేత్యేతో వక్తి తదుపాసవిధిత్సయా ।। ౫౬ ।।
తుల్యాభిధానధర్మత్వాల్లతా సోమోఽపి గృహ్యతే ।।
ఉభయోర్దేవతైకత్వాదుపాస్యం తేన తద్ద్వయమ్ ।। ౫౭ ।।
ఎషైకా దేవతా విభ్వీ ప్రత్యేకార్థావసాయినీ ।।
భోక్త్రీ కర్త్రీ చ సర్వత్ర తస్యా భోజ్యమతోఽపరమ్ ।। ౫౮ ।।
బ్రహ్మైషా సర్వసంవ్యాప్తేరాత్మేత్యేతాముపాస్మహే ।।
వ్యాఖ్యా తుల్యైవ విజ్ఞేయా సర్వవాక్యేషు పూర్వవత్ ।। ౫౯ ।।
గుణో యత్ర హి యః పుంసో నామ్నా సంభావ్యతేఽత్ర తు ।।
ఫలం తదేవ తస్య స్యాత్సర్వవాక్యేషు నిర్ణయః ।। ౬౦ ।।
భానుచన్ద్రమసోస్తేజో జలదైరభిభూయతే ।।
విద్యుత్తత్రాప్యతితరాం తేజస్వీ తేన విద్యుతి ।। ౬౧ ।।
ఖణ్డశో న యథా మూర్తం ఖం పూర్ణం చాప్రవర్తనాత్ ।।
అప్రవర్త్యక్రియావత్స్యుర్వ్యోమ్ని సర్వాః ప్రవృత్తయః ।। ౬౨ ।।
జిష్ణుః స్యాజ్జయశీలత్వాజ్జీయతే న పరైర్యతః ।।
అపరాజిష్ణురిత్యేవం తస్మాదేవాభిధీయతే ।। ౬౩ ।।
అన్యతో మాతృతో జాతా అన్యతస్త్యా ఉదాహృతాః ।।
అప్యన్యతస్త్యజాయీ స్యాత్సాపత్నభ్రాతృమర్దనః ।। ౬౪ ।।
జిష్ణురిన్ద్రగుణోపాస్తేర్వైకుణ్ఠగుణతః పరః।।।।
సేనాఽపరాజితేత్యస్మాత్సపత్నానాం పరాజయః ।। ౬౫ ।।
అభ్యాహితమపి జగత్సహతేఽగ్నిర్యతస్తతః ।।
భస్మసాత్కరణాదుక్తో విషాసహిరితీశ్వరైః ।। ౬౬ ।।
అప్సు రేతసి బుద్ధౌ చ పురుషం బ్రహ్మ చేతనమ్ ।।
ఉపాస ఎతమిత్యుక్తః కాశ్యః ప్రత్యాహ పూర్వవత్ ।। ౬౭ ।।
ప్రతిబిమ్బోదయః కార్యం ప్రతిరూపం యతస్తతః ।।
ప్రతిరూప ఉపాస్యోఽప్సు ఫలమప్యస్య తాదృశమ్ ।। ౬౮ ।।
అన్వర్థే ప్రతిశబ్దోఽయం ఫలస్య పురుషార్థతః ।।
ప్రాతిలోమ్యేన తు జ్ఞేయో హ్యనర్థః స్యాత్తథా సతి ।। ౬౯ ।।
శ్రుతిస్మృతిసదాచారాన్ప్రతి యః సతతోద్యతః ।।
ప్రతిశ్రుత్యాదిరూపత్వాత్ప్రతిరూపస్తతోఽస్తు సః ।। ౭౦ ।।
రోచిప్ణూపనిపత్కాన్తమాదర్శాక్షాదిబుద్ధిషు ।।
ఉపాస ఇత్యభిహితే కాశ్యః ప్రత్యాహ పూర్వవత్ ।। ౭౧ ।।
యత్రోపాస్యబహుత్వం స్యాత్ఫలం తత్ర ప్రజాస్వపి ।।
శతహ్రదాదర్శాద్యర్థా బహవస్తే ప్రసిద్ధితః ।। ౭౨ ।।
ఫలం యద్గుణకం యత్ర తద్గుణం స్యాదుపాసనమ్ ।।
ఫలానుమానతస్తత్ర న ఫలం హ్యనుపాసితమ్ ।। ౭౩ ।।
గచ్ఛన్తమను యః శబ్దో బహిర్వచ్ఛూయతేఽధ్వని ।।
అధ్యాత్మం దైహికే శబ్దే బుద్ధౌ చేతి వినిర్దిశేత్ ।। ౭౪ ।।
పుంసోఽభిధావతస్తూర్ణం దేహదేశైః సమాహతః ।।
ప్రాణో వృత్తివిశేషేణ బహిర్వత్కురుతే ధ్వనిమ్ ।। ౭౫ ।।
వృత్తిక్షేపాదసురయమాయుషశ్చ తదాశ్రితేః ।।
శతాయురేవ భవతి మ్రియతే నాపమృత్యునా ।। ౭౬ ।।
దిక్షు ద్వితీయోఽనపగః సద్వితీయః సదైవ సః ।।
దుఃసంభావ్యా హి పూర్వా దిఙ్భుక్త్వాఽఽశాం పశ్చిమాం జనైః ।। ౭౭ ।।
సాధుభృత్యపరీవారః సర్వదోపాసకో భవేత్ ।।
పుత్రాదిగణసంతానస్థైర్యమేవ సదా భవేత్ ।। ౭౮ ।।
ఛాయామయే తథాఽజ్ఞానే బుద్ధౌ చైకైవ దేవతా ।।
మృత్యుకాలాత్పురా నాస్య వ్యాధిరప్యుపసర్పతి ।। ౭౯ ।।
విరాడాత్మని దేహే చ బుద్ధావిత్యాది పూర్వవత్ ।।
ఆత్మన్వీతి చ వశ్యాత్మా ప్రజా చాపి శమాన్వితా ।। ౮౦ ।।
వ్యస్తానాం పూర్వముద్దేశః సమస్తానాం త్విహోదితః ।।
వివక్షావసితిర్గార్గీ తథా సత్యుపపద్యతే ।। ౮౧ ।।
ప్రత్యాఖ్యాతోపదేశః సన్సంవాదేన పునః పునః ।।
బ్రహ్మాన్యదన్యదవదదాత్మన్వీత్యన్తమాదరాత్ ।। ౮౨ ।।
విశేషాణామనన్తత్వాత్సమస్తం బ్రహ్మ సోఽవదత్ ।।
తస్మిన్నపి నిషిద్ధేఽథ తూష్ణీం గార్గ్యో బభూవ హ ।। ౮౩ ।।
యత్కృత్స్నం బ్రహ్మ పూర్వోక్తం తదేవేదమవిద్యయా ।।
ఎకధాఽనేకధా మూఢైః కల్ప్యతే రజ్జుసర్పవత్ ।। ౮౪ ।।
అవాక్శిరస్కమాలోక్య నృపో గార్గ్యమనుత్తరమ్ ।।
ఎతావదితి తం ప్రాహ శేపాశఙ్కానివృత్తయే ।। ౮౫ ।।
నిగృహ్యమాణయోగే చ ప్లుతిమత్ర వినిర్దిశేత్ ।।
బ్రహ్మ బ్రవాణీత్యాత్థ త్వమేతావద్బ్రహ్మ తచ్చ తే ।। ౮౬ ।।
అజ్ఞాతే జగదజ్ఞాతం జ్ఞాతే జ్ఞాతం చ యత్ర తత్ ।।
తదేవ బ్రహ్మ పూర్ణత్వాన్న త్వదుక్తమకృత్స్నతః ।। ౮౭ ।।
అవ్యావృ్త్తాననుగతస్వతః సిద్ధాత్మవస్తుని ।।
ముఖ్యార్థో బ్రహ్మశబ్దః స్యాన్న త్వదుక్తేఽతథాత్వతః ।। ౮౮ ।।
యస్మాదేవమతో గార్గ్యమేతావద్ధీతివాదినమ్ ।।
నృపో నైతావతేత్యాహ బ్రహ్మత్వాసంభవం స్ఫుటమ్ ।। ౮౯ ।।
అజ్ఞాతబ్రహ్మతత్త్వస్య దుఃసంభావ్యమిదం వచః ।।
నైతావతేతి బ్రహ్మాతః కాశ్యో వేత్తీతి లిఙ్గ్యతే ।। ౯౦ ।।
గార్గ్యోఽనుమాయ రాజ్ఞోఽథ ప్రావీణ్యం బ్రహ్మవేదనే ।।
ఉపాయానీత్యువాచేమం పరబ్రహ్మావబుద్ధయే ।। ౯౧ ।।
పరం బ్రహ్మ విజిజ్ఞాసురుపేతోఽస్మ్యహమాదరాత్ ।।
అనుశాధి యథాతత్త్వమిత్యేవంవాదినం నృపః ।। ౯౨ ।।
క్షత్ర్రియం బ్రాహ్మణో జాత్యా యదుపేయాదనాపది ।।
ప్రతిలోమమిదం వృత్తం ధర్మశాస్రైర్నిషిద్ధతః ।। ౯౩ ।।
యోగక్షేమఫలార్థాయ గమనం న నిపిధ్యతే ।।
బ్రహ్మ మే వక్ష్యతీత్యర్థం నిషిద్ధం నృపసర్పణమ్ ।। ౯౪ ।।
అతోఽనుపేతమేవ త్వాం కరవిన్యస్తబిల్వవత్ ।।
బ్రహ్మ విజ్ఞాపయిష్యామి యజ్జ్ఞానే సర్వవిద్భవేత్ ।। ౯౫ ।।
ఇత్యుక్త్వా తమథో పాణౌ గృహీత్వోత్థితవాన్నృపః ।।
ఆజగ్మతుశ్చ తౌ సుప్తం నరం కార్యవివక్షయా ।। ౯౬ ।।
గార్గ్యోక్తబ్రహ్మాభోక్తృత్వం తథాఽమీఫామనాత్మతామ్ ।।
బాలాకేర్బోధయిష్యామీత్యతః సుప్తమగాన్నృపః ।। ౯౭ ।।
దేవతానామభిః కాశ్యో గత్వా సుప్తం యథోదితైః ।।
ఆమన్త్రయాం తదా చక్రే బృహన్నిత్యేవమాదిభిః ।। ౯౮ ।।
సంబోధ్యమానోఽపి తథా సుప్తో నైవోదబుధ్యత ।।
యతోఽతో గార్గ్యాభిమతో న భోక్తోత్యవగమ్యతే ।। ౯౯ ।।
జాగ్రత్కాలం పరిత్యజ్య సుప్తం కిమితి జగ్మతుః ।।
స్పష్టతా సర్వభావానాం జాగ్రత్కాలే హి లక్ష్యతే ।। ౧౦౦ ।।
ప్రాణానాం దేవతానాం చ పురుషస్య చ సంకరాత్ ।।
బోధే న శక్యతే కర్తుం వివేకో భోక్తృభోజ్యయోః ।। ౧౦౧ ।।
భోక్తృత్వమేవ పుంసోఽస్తి భోజ్యత్వం న మనాగపి ।।
కాశ్యాభిప్రాయతోఽనస్య భోజ్యతైవ న భోక్తృతా ।। ౧౦౨ ।।
సంకీర్ణత్వాదశక్యః స్యాత్ప్రబోధే భోక్తృభోజ్యయోః ।।
కర్తుం వివేకోఽతో యాతః సుప్తం పురుషమాదరాత్ ।। ౧౦౩ ।।
తస్మాద్యద్యపి సాంనిధ్యం ప్రాణాదీనాం ప్రజాగరే ।।
సంకీర్ణత్వాన్మిథస్తేషాం దుఃశకం తద్వివేచనమ్ ।। ౧౦౪ ।।
ఆత్మనః ప్రోషితత్వాత్తు భోగోఽస్మై న ప్రయుజ్యతే ।।
ఉదాసతేఽఖిలాః సుప్తే దేవతాః కరణైః సహ ।। ౧౦౫ ।।
జాగ్రద్భోగప్రయుక్తస్య కర్మణః ప్రక్షయాత్తదా ।।
శేరతే కరణాన్యస్య సహ భోక్త్రాఽఽత్మనా ఽఽత్మని ।। ౧౦౬ ।।
ప్రాణ ఎకస్తు జాగర్తి భోక్తా యో గార్గ్యసంమతః ।।
ప్రాణేన రక్షన్నితి చ తథోదర్కే ప్రవక్ష్యతే ।। ౧౦౭ ।।
ప్రాణాగ్నయ ఇతి స్పష్టం తథాఽనస్తమితశ్రుతేః ।।
అశ్రాన్తః ప్రాణ ఎవాతో జాగర్త్యత్ర దివానిశమ్ ।। ౧౦౮ ।।
యథా జాగ్రదవస్థాయాం భోక్తా ప్రాణః పురాఽభవత్ ।।
స్వప్నేఽప్యేష తథైవాఽఽస్తే బోద్ధా చేద్బుధ్యతామయమ్ ।। ౧౦౯ ।।
ప్రణస్యేన్దోస్తథా చాపాం త్ర్యన్నాత్మావిష్కృతౌ యతః ।।
ఐక్యముక్తమతః ప్రాణో బోధ్యతే చన్ద్రనామభిః ।। ౧౧౦ ।।
బృహన్నిత్యేవమాదీని సన్తు చేహోపలక్షణమ్ ।।
అనుక్తదేవతానామ్నాం సామర్థ్యాత్తద్గ్రహోఽథవా ।। ౧౧౧ ।।
యది భోక్తా భవేత్ప్రాణో జాగ్రద్వచ్ఛబ్దమాగతమ్ ।।
అశ్రోష్యత్స న చేద్భోక్తా నాశ్రోష్యదుపలాదివత్ ।। ౧౧౨ ।।
నను సుప్తేఽపి పుంస్యస్మిన్బోధితః సన్స్వనామభిః ।।
భోక్తైవ భోత్స్యతే శబ్దం న త్వభోక్తా పరో జడః ।। ౧౧౩ ।।
నైవాతోఽపి వివేకః స్యాదుత్థితః కోఽనయోర్ద్వయోః ।। ౧౧౪ ।।
నైవం గార్గీయపక్షస్య విశేషావధృతేః సదా ।।
అజాతశత్ర్వభిప్రేతబ్రహ్మణః ప్రాక్ప్రమాణతః ।। ౧౧౫ ।।
యోఽనస్తమిత ఎకోఽత్ర వాగాద్యస్తమయేఽమృతః ।।
ఇన్ద్రోఽసపత్నోఽబ్దేహశ్చ నామరూపసమావృతః ।। ౧౧౬ ।।
అధ్యాత్మాద్యఖిలం విశ్వం సంవ్యాప్య సమవస్థితః ।।
ఓతం ప్రోతం జగద్యస్మిన్నరనాభినిదర్శనాత్ ।। ౧౧౭ ।।
కుర్వాణస్తుములం శబ్దం స్వవ్యాపారమశేషతః ।।
కుర్వాణ ఎవ స్వప్నేఽపి ప్రాణ ఆస్తే ప్రబోధవత్ ।। ౧౧౮ ।।
న చ భోక్త్రన్తరం ప్రాణాద్గాగॆర్యేణేహాభ్యుపేయతే ।।
తత్కాలే భిన్నకాలే వా ప్రాణాదన్యస్య భోజ్యతః ।। ౧౧౯ ।।
తస్మాదవశ్యం బోద్ధవ్యం బోధ్యం సాక్షాదుపస్థితమ్ ।।
ప్రాణేన బోద్ధృరూపత్వాద్దాహ్యం దగ్ధా యథా దహేత్ ।। ౧౨౦ ।।
న చాసౌ బోధ్యమానోఽపి ప్రత్యబుధ్యత నామ తత్ ।।
ప్రాణోఽభోక్తా తతః సిద్ధః స్వనామాప్రతిబోధనాత్ ।। ౧౨౧ ।।
స్వాఖ్యావిశేపసంబన్ధాగ్రహణాచ్చేన్న బుద్ధవాన్ ।।
అగ్రహాసంభవాన్నైవం సర్వజ్ఞా దేవతా యతః ।। ౧౨౨ ।।
త్వత్పక్షేఽప్యగ్రహో దోషస్తుల్యశ్చేదితి చోద్యతే ।।
నైవం కృత్స్నాభిమానిత్వాదేకదేశానహంకృతేః ।। ౧౨౩ ।।
అఙ్గుల్యాద్యభిధానోక్తౌ న హి తద్వాన్ప్రబుధ్యతే ।।
కృత్స్నదేహాభిమాన్యేవం నైకదేహాభిమానభుక్ ।। ౧౨౪ ।।
ప్రాణస్య తు సమాప్తత్వాత్సమస్తవ్యస్తవస్తుషు ।।
నాఽఽత్మవత్స్యాదసంబోధస్తస్య సర్వాభిమానతః ।। ౧౨౫ ।।
బోధాబోధౌ చితేర్న స్తః కూటస్థజ్ఞప్తిమాత్రతః ।।
పరాయత్తప్రబోధో నా హ్యప్పాత్రోత్థాద్రవేరివ ।। ౧౨౬ ।।
స్వసంజ్ఞయాఽప్యసంబోధో యథా దృష్టస్తదాత్మనః ।।
భోక్తృత్వే సత్యపి తథా ప్రాణేఽప్యప్రతిబోధనమ్ ।। ౧౨౭ ।।
సుప్తాసుప్తత్వసంభేదవిశేషన్యాయసంభవాత్ ।।
నైవ సుప్తగ్రహో యుక్తో న త్వసుప్తస్య యుజ్యతే ।। ౧౨౮ ।।
శ్రోత్రాదేర్గుణభూతత్వాత్ప్రధానం ప్రతి సర్వదా ।।
తస్మిఞ్జాగ్రతి జాగర్తి సుప్తే స్వపితి తద్వశాత్ ।। ౧౨౯ ।।
నేన్ద్రియాణాం భవేత్స్వాపో యది ప్రాణప్రధానతా ।।
నామాత్యాః శేరతే యస్మాద్రాజ్ఞి స్వామిని జాగ్రతి ।। ౧౩౦ ।।
అప్రసిద్ధార్థసంజ్ఞాభిరుక్తేశ్చॆదప్రబోధనమ్ ।।
దేవతాత్మనిషేధార్థపరత్వాత్తద్గ్రహోఽర్థవాన్ ।। ౧౩౧ ।।
ప్రాణస్యాభోక్తృతాసిద్ధిః స్వనామాగ్రహణాదపి ।।
దేవతాప్రతిషేధార్థం బోధ్యతే చన్ద్రనామభిః ।। ౧౩౨ ।।
స్మృతిజ్ఞానేషణాదీనాం సంధానానుపపత్తితః ।।
కరణానామభోక్తృత్వం దేహాశానామివేష్యతే ।। ౧౩౩ ।।
అచైతన్యాత్తథోక్తస్య కుతో భోక్తృత్వసంభవః ।।
చిదన్యస్య చ భోజ్యత్వాన్నాన్యస్యాతోఽస్తి భోక్తృతా ।। ౧౩౪ ।।
దణ్డాపూపికనీత్యైవ కరణానామభోక్తృతా ।।
న చ ప్రాణాతిరేకేణ దేవతాఽన్యోపపద్యతే ।। ౧౩౫ ।।
నను తద్వ్యతిరేకేణ ప్రాగాదిత్యాదిరీరితః ।।
దేవతావిషయో భేదః స కథం వినివార్యతే ।। ౧౩౬ ।।
నైవం తస్య సమస్తస్య ప్రాణ ఎకత్వహేతుతః ।।
అరనాభ్యాదిదృష్టాన్తాద్వాయుప్రాధాన్యతస్తథా ।। ౧౩౭ ।।
సంఘాత ఎవ భోక్తాఽస్తు తస్య ప్రత్యక్షసంగతేః ।।
న తు తద్వ్యతిరిక్తస్య భోక్తృతా మిత్యసంభవాత్ ।। ౧౩౮ ।।
నాచేతనస్య భోక్తృత్వం కథంచిదవకల్పతే ।।
చిదన్యస్య చ భోగ్యత్వాత్కమ్బలౌదనతోయవత్ ।। ౧౩౯ ।।
న చాపి చిద్విశిష్టత్వం ప్రత్యక్షేణోపలభ్యతే ।।
చిత్సంబన్ధోపలబ్ధ్యర్థం తజ్జ్ఞాతా కః ప్రకల్ప్యతే ।। ౧౪౦ ।।
నేహ చిద్వ్యతిరేకేణ స్వార్థం కించిదపీష్యతే ।।
నాపి స్వార్థాతిరేకేణ ప్రమాణఫలభాగ్భవేత్ ।। ౧౪౧ ।।
న హ్యచిత్కం ప్రమేయం సచ్చిన్మిత్కించిదపీక్ష్యతే ।।
న చానుభూతిః ప్రాత్యక్ష్యమన్యతోఽపేక్షతే జడాత్ ।। ౧౪౨ ।।
దేహాత్ప్రత్యక్షనిప్పత్తౌ న చ ప్రత్యక్షమిష్యతే ।।
లిఙ్గస్య చాప్రమాణత్వాత్కుతః ప్రత్యక్షమానితా ।। ౧౪౩ ।।
తథాఽర్థాన్తరసంబన్ధే ప్రత్యక్షే దేహనిష్ఠితే ।।
అనుసంధానసంసిద్ధౌ న కించిన్మానమిష్యతే ।। ౧౪౪ ।।
వాగభివ్యాహృతిశ్చేయం లిఙ్గాప్రామాణ్యవాదినః ।।
ఆప్రత్యక్ష్యాత్పరజ్ఞప్తిసంగతేః స్యాదనర్థికా ।। ౧౪౫ ।।
స్వాత్మదృష్ట్యనురోధేఽపి మౌఢ్యమేవ ప్రసజ్యతే ।।
వ్యుత్పత్తేః సాధులోకస్య న కశ్చిదపి దిత్సతి ।। ౧౪౬ ।।
అధర్మాదిభయాభావాద్ధన్యురేనమశఙ్కితాః ।।
ఆదద్యుశ్చ బలాద్విత్తమేతద్వ్యుత్పత్తితః ఫలమ్ ।। ౧౪౭ ।।
ఆపేషణే విశేషస్య దృష్టత్వాద్దేహసంహతిః ।।
న భోక్త్రీ సుఖదుఃఖాదిఫలానాం స్యాత్కదాచన ।। ౧౪౮ ।।
యది సంఘాతమాత్రస్య భోక్తృత్వమిహ కల్ప్యతే ।।
సంఘాతస్యావిశిష్టత్వాన్నాతిశీతిర్భవేత్సదా ।। ౧౪౯ ।।
ఈషత్సంస్పృష్టమాత్రస్య బలాచ్చాఽఽపేషణాత్తథా ।।
దేహాదిభిన్నజాతీయో భోక్తా యస్య చ వాదినః ।। ౧౫౦ ।।
ధర్మాదిహేతుసంబన్ధబహుత్వత్స్యాత్సమఞ్జసమ్ ।।
పేషణాపేషణకృతవేదనాయాం భవేద్భిదా ।। ౧౫౧ ।।
సుఖదుఃఖాదిహేతూనాముత్తమాధమమధ్యతః ।।
తత్ప్రబోధవిశేషోఽయం యుక్త ఎవ భవేత్తదా ।। ౧౫౨ ।।
అస్తి చాయం విశేషోఽత్ర యత్సంస్పర్శనమాత్రతః ।।
అబుధ్యమానః సంసుప్త ఆపిష్యాఽఽపిష్య బోధితః ।। ౧౫౩ ।।
అత ఆపేషణాద్యోఽసావుత్థితః కరణైఃసహ ।।
రాజేవ సచివైః సార్ధం స భోక్తేహేతి గమ్యతామ్ ।। ౧౫౪ ।।
మృతకల్పమిమం దేహం స్వచిత్తావేశయన్నివ ।।
జ్వలన్నివ సముత్తస్థౌ యః స భోక్తేతి గమ్యతామ్ ।। ౧౫౫ ।।
క్రోధహర్షభయోద్వేగజ్ఞానధర్మౌర్విశేషయన్ ।।
శరీరం యః సముత్తస్థౌ స భోక్తేత్యవసీయతామ్ ।। ౧౫౬ ।।
అపి ప్రాణస్య పారార్థ్యం సంహతత్వాద్గృహాదివత్ ।।
తతశ్చ భోగ్యరూపస్య భోక్తృత్వం నోపపద్యతే ।। ౧౫౭ ।।
దేహస్యాన్తర్గతః ప్రాణః స్థూణావద్దేహభృత్సదా ।।
సంహన్యతే శరీరేణ యథా వాయుస్తథైవ సః ।। ౧౫౮ ।।
యత ఎవమతః ప్రాణో గృహాదివదిహేష్యతే ।।
దేహాచ్చ దేహధర్మేభ్యో విధర్మాత్మాఽవభుక్తతః ।। ౧౫౯ ।।
స్వాత్మాంశాంశిసజాతీయవివిక్తిఫలసద్మవత్ ।।
సంహతత్వాత్తథా ప్రాణోఽసంహతాత్మోపభోగకృత్ ।। ౧౬౦ ।।
స్వజన్మోపచయగ్లానినాశాఖ్యాకృతిజన్మది -
గ్ధర్మానపేక్షసంలబ్ధసత్త్వాదిస్వార్థరూపకః ।। ౧౬౧ ।।
తద్గోచరైకసంద్రష్టృవిజ్ఞాత్రర్థం సమీక్ష్య హి ।।
ప్రాణస్య తద్గుణానాం చ తథార్థత్వం ప్రతీయతామ్ ।। ౧౬౨ ।।
నను వేదాన్తసిద్ధాన్తే న వస్త్వన్తరమిష్యతే ।।
సాంఖ్యరాద్ధాన్తవత్కించిత్ప్రత్యగాత్మైకవస్తునః ।। ౧౬౩ ।।
ఐకాత్మ్యావిద్యయా సర్వం ప్రతీచి పరికల్పితమ్ ।।
ప్రాణాద్యనాత్మజాతం యద్రూపం నామ చ కర్మ చ ।। ౧౬౪ ।।
కల్పితాకల్పితం సర్వం యదాఽఽత్మైవాభ్యుపేయతే ।।
అన్వయవ్యతిరేకోక్తిస్తదైక్యాన్నేహ యుజ్యతే ।। ౧౬౫ ।।
నాన్వయో వ్యతిరేకో వా కల్పితస్యానృతత్వతః ।।
అకల్పితస్య చైకత్వాన్నితరాం న ప్రసిధ్యతి ।। ౧౬౬ ।।
పుంవ్యుత్పత్తిప్రధానత్వాదన్వయాదేరదోషతా ।।
న త్వన్వయాదినైవేహ వస్తుతత్త్వస్య సంస్థితిః ।। ౧౬౭ ।।
అవిద్యాకల్పితేఽప్యస్మిన్నాత్మప్రత్యయమానభాక్ ।।
భోక్తేహ గమ్యతే లోకే న త్వనాత్మమితిప్రమః ।। ౧౬౮ ।।
అతోఽనూద్య యథాసిద్ధమన్వయవ్యతిరేకతః ।।
భోక్తృభోగ్యవివేకేన శ్రుత్యైకాత్మ్యం ప్రబోధ్యతే ।। ౧౬౯ ।।
చిదన్వయో హి సర్వత్ర తత్కార్యేషు సమీక్ష్యతే ।।
వ్యతిరేకోఽప్యపహ్నుత్యా కార్యస్యేహ ప్రసిధ్యతి ।। ౧౭౦ ।।
ఐకాత్మ్యసిద్ధౌ దోషః స్యాత్తత్సిద్ధిశ్చ న వాస్తవీ ।।
ప్రామాణికీ హి తత్సిద్ధిరతో నాసౌ విరుధ్యతే ।। ౧౭౧ ।।
న చాపి మానవ్యాపారవ్యపేక్షైకాత్మ్యనిశ్చితౌ ।।
తత్ఫలస్య సమాప్తత్వాదపేక్షా నిష్ఫలా యతః ।। ౧౭౨ ।।
యావత్త్వాగమతః సాక్షాన్న వేత్త్యాత్మానమద్వయమ్ ।।
అన్వయాద్యాత్మబోధార్థం తావత్తత్కేన వార్యతే ।। ౧౭౩ ।।
అజ్ఞానం చ తదుత్థం చ హ్యాత్మైవాజ్ఞాతతత్త్వకః ।।
తత్తత్త్వబోధాత్తద్బాధః సర్పరజ్జ్వాదిబాధవత్ ।। ౧౭౪ ।।
క్లృప్తానామపి రజ్జ్వాదౌ కల్పితాన్తరసంశ్రయాత్ ।।
క్లృప్తాన్తరాపనుత్తిః స్యాద్యథా తద్విదిహాఽఽత్మని ।। ౧౭౫ ।।
ప్రత్యఙ్మానైకమేయోఽతో భోక్తా భోగ్యం తతోఽపరమ్ ।।
భోగ్యానాం వ్యభిచారేఽపి భోక్తైకోఽవ్యభిచారవాన్న ।। ౧౭౬ ।।
బృహన్నిత్యాదిభిః ప్రాణో బోధ్యమానోఽపి యత్నతః ।।
నైవాన్వబుధ్యత యదా చక్రే యత్నాన్తరం తదా ।। ౧౭౭ ।।
పాణినాఽఽపిఫ్య వహుశః సుప్తం కాశ్యోఽప్యబోధయత్ ।।
ఆపేషోద్భూతసంక్షోభస్తతోఽసౌ ప్రత్యబుధ్యత ।। ౧౭౮ ।।
కారణానామిదం వృత్తం యన్నిమిత్తాన్తరాశ్రయాత్ ।।
స్వాత్మకార్యసముద్భూతిరమ్బరాదభ్రభూతివత్ ।। ౧౭౯ ।।
ఆపేషాల్లీనబుద్ధ్యాదిసముత్పత్తౌ పరాత్మనః ।।
ఘటాకాశవదుత్పత్తిర్నాఞ్జసైవ సదా దృశేః ।। ౧౮౦ ।।
తస్మాదప్రతిబోధేన ప్రాణోఽభోక్తేతి గమ్యతామ్ ।।
పుంసస్తు ప్రతిబోధేన భోక్తృతైవావసీయతే ।। ౧౮౧ ।।
అదాహకానాం దగ్ధృత్వం యథా దాహకసంగతేః ।।
యోక్తృసంయోగతస్తద్వద్భోక్తృత్వం దేవతాత్మనః ।। ౧౮౨ ।।
దేహేన్ద్రియమనోధీభ్యో వివిచ్యాఽఽత్మానమేకలమ్ ।।
భోక్తారం దర్శయిత్వాఽథ రాజా గార్గ్యమపృచ్ఛత ।। ౧౮౩ ।।
ఆపేషణేన బుబుధే యః ప్రాణాదివిలక్షణః ।।
క్వాభూదయం పురా బోధాత్కుతశ్చాఽఽగతవాన్పుమాన్ ।। ౧౮౪ ।।
అన్తఃకరణసంబన్ధే విజ్ఞానమితి కర్తరి ।।
ప్రత్యయః కరణార్థః స్యాత్క్రియాయాం భావసాధనః ।। ౧౮౫ ।।
ప్రమేయార్థవివక్షాయాం శబ్దః స్యాత్కర్మసాధనః ।।
యథోక్తానామసద్భావాత్ప్రాయార్థః ప్రత్యగాత్మని ।। ౧౮౬ ।।
స్వాభాసవదవిద్యోత్థబుద్ధ్యాదివ్యాప్తివిభ్రమాత్ ।।
తదాత్మత్వాభిమానిత్వాద్విజ్ఞానమయతాఽఽత్మనః ।। ౧౮౭ ।।
సాక్షిత్వేనోపలభ్యత్వాత్సాక్ష్యబుద్ధ్యాదిసంశ్రయాత్ ।।
అకారకఫలత్వేన తేన ప్రాయార్థతేష్యతే ।। ౧౮౮ ।।
యతో విజ్ఞానమానీ సన్సర్వం వస్త్వవగచ్ఛతి ।।
విజ్ఞానమయతా తస్మాత్ప్రతీచోఽబోధకారణాత్ ।। ౧౮౯ ।।
విజ్ఞానేన విశిష్టం వా యస్మాన్మేయం ప్రపద్యతే ।।
ప్రాయార్థత్వం ప్రతీచోఽతస్తదభిన్నగ్రహాద్భవేత్ ।। ౧౯౦ ।।
విజ్ఞానమయ ఇత్యుక్త్వా పృథివ్యాదిమయోక్తితః ।।
షడ్వికారనిషేధాచ్చ ప్రాయార్థత్వం సమఞ్జసమ్ ।। ౧౯౧ ।।
అనాత్మనో యతోఽశేషాన్కల్పితత్వాదకల్పితః ।।
పూరయన్పురుపః ప్రత్యక్సర్పాదీన్నశనా యథా ।। ౧౯౨ ।।
వ్యుత్పత్తిరియమేవాత్ర తాత్పర్యస్య సమీక్షణాత్ ।।
స వా ఇతి హ్యుపక్రమ్య నైనేనేత్యాదినిర్ణయాత్ ।। ౧౯౩ ।।
ఇయం తావత్పదార్థోక్తిః సంబన్ధోక్తిరథాధునా ।।
ప్రశ్నస్య క్వైష ఇత్యాదేః కిమర్థోఽయముపక్రమః ।। ౧౯౪ ।।
చోద్యైకమూలాం ప్రశ్నోక్తిం కేచిద్వ్యాచక్షతేఽపరే ।।
యాథాత్మ్యప్రతిపత్త్యర్థముత్థితస్య ప్రచక్షతే ।। ౧౯౫ ।।
పుంసోఽస్య జ్ఞస్వభావత్వే కారణేష్వపి సత్సు చ ।।
కాదాచిత్కోఽవబోధోఽస్య కుత ఇత్యుచ్యతాం యథా ।। ౧౯౬ ।।
విహాయైతచ్ఛరీరం వా గతో దేశాన్తరం పుమాన్ ।।
వినష్టో వా కుతో భూయో దేహమాగాదితీర్యతామ్ ।। ౧౯౭ ।।
ప్రష్టవ్యమేతద్గర్గ్యేణ శిష్యత్వాన్న త్వచూచుదత్ ।।
నైవోదాస్తే తథాఽపీనో బోధాభ్యుపగమాత్స్వయమ్ ।। ౧౯౮ ।।
అర్థినేఽర్థం ప్రతిజ్ఞాయ నాసంపాద్య నివర్తతే ।।
యథార్థితం సత్పురుష ఇతి సత్పురుషవ్రతమ్ ।। ౧౯౯ ।।
కూటస్థోఽస్యావబోధశ్చేత్కాదాచిత్కం కుతో భవేత్ ।।
మతోఽవబోధోఽనిత్యశ్చేత్కాదాచిత్కం తదాఽర్థవత్ ।। ౨౦౦ ।।
దేహాదిష్వభిమానోఽస్య కాదాచిత్కః సహేతుకః ।।
ఆగమాపాయిసాక్షిత్వం నిత్యమేవానిమిత్తతః ।। ౨౦౧ ।।
ఇదమేవ యతో వృత్తం కారణాపేక్షిణాం సతామ్ ।।
అభూత్వా భవనం తస్మాత్కాదాచిత్కం న దోషభాక్ ।। ౨౦౨ ।।
ప్రతీచ్యేవ యతశ్చాభూదాగాచ్చ ప్రత్యగాత్మనః ।।
ప్రశ్నార్థప్రతికూలత్వాత్ప్రత్యుక్తేర్నేదృగర్థతా ।। ౨౦౩ ।।
గత్యాదిసాధనానాం చ దేహ ఎవ స్థితేః కుతః ।।
దేశాన్తరగతిః పుంసో నాపి నాశోఽస్య యుక్తిమాన్ ।। ౨౦౪ ।।
సాక్షాద్బ్రహ్మావబోధస్య ప్రతిజ్ఞాతత్వకారణాత్ ।।
భోక్తృభోక్తవ్యయోస్తత్త్వం వక్తుం యుక్తమతోఽఞ్జసా ।। ౨౦౫ ।।
కర్మాదిహేతుజం రూపమతత్త్వం తదనన్వయాత్ ।।
అనిమిత్తం స్వతస్తస్య సర్వదాఽవ్యభిచారతః ।। ౨౦౬ ।।
అకారకక్రియాకార్యం రూపం ప్రాక్ప్రతిబోధతః ।।
బుబోధయిషితం భోక్తురస్మద్గోచరవర్తినః ।। ౨౦౭ ।।
యతోఽస్య న పురా బోధాత్కర్మాదేః కార్యమణ్వపి ।।
ప్రతీచో గృహ్యతే మానాదతోఽయం తత్స్వభావకః ।। ౨౦౮ ।।
కాభూదేష పురా బోధాత్కుతశ్చాయముపాగతః ।।
ఆచక్ష్వైతద్వయం గార్గ్య స్థితావాగమనేఽవధిమ్ ।। ౨౦౯ ।।
అభూత్ప్రతీచోఽన్యత్రాయమన్యస్మాచ్చాయమాగతః ।।
యది చేత్కారకత్వం స్యాన్నో చేద్ధాన్తిరియం భవేత్ ।। ౨౧౦ ।।
యత్ర వా అన్యదిత్యేవం యత్ర త్వస్యేతి చాపరమ్ ।।
అవిద్యావిద్యయోః కార్యం తథాచ శ్రుతిరబ్రవీత్ ।। ౨౧౧ ।।
వక్తుం ప్రష్టుం చ బాలాకిర్న యతో జజ్ఞివాంస్తతః ।।
ప్రశ్నయోః స్వయమేవార్థం కాశ్యో వక్తుం ప్రచక్రమే ।। ౨౧౨ ।।
పృష్టేనాపి న విజ్ఞాతం భవతా తదిదం మయా ।।
ఉచ్యమానం యథా తత్త్వం సమ్యక్త్వం శ్రోతుమర్హసి ।। ౨౧౩ ।।
యత్రైష ఎతత్సుప్తోఽభూత్స్వనామామన్త్రణధ్వనిమ్ ।।
నాశ్రౌషీద్యన్నిమిత్తం జ్ఞస్తన్నిమిత్తిమిదం శృణు ।। ౨౧౪ ।।
త్రైవిధ్యం లక్ష్యతే యస్మాద్బుద్ధ్యాదిప్రాణభూమిషు ।।
తదేషామితి షష్ఠీయం శ్రుత్యా తస్మాత్ప్రయుజ్యతే ।। ౨౧౫ ।।
ప్రత్యక్చిదవభాసశ్చ కారణానుగమోఽపరః ।।
తథాచ కరణాత్మానో బాహ్యగోచరరఞ్జితాః ।। ౨౧౬ ।।
బుద్ధ్యాదేః కృత్స్నకార్యస్య పుంస్కర్మోద్భూతిహేతుతః ।।
బుద్ధ్యాద్యుత్క్షేపసంహారౌ తస్మాత్కర్మనిబన్ధనౌ ।। ౨౧౭ ।।
స్వాత్మావభాసతో భోక్తా కర్తా త్వజ్ఞానహేతుతః ।।
ద్వయావివిక్తో హి పరో భోక్తా కర్తేతి చోచ్యతే ।। ౨౧౮ ।।
జాగ్రత్ఫలప్రయోగస్య యదా కర్మ ప్రహీయతే ।।
వ్యుత్థానహేత్వసద్భావాత్తదాఽకర్తా సుషుప్సతి ।। ౨౧౯ ।।
భోక్తృప్రయుక్తం కర్తృత్వం కర్త్రా కర్మ ప్రయుజ్యతే ।।
కర్మప్రయుక్తో భోగశ్చ తతః సంస్కారసంభవః ।। ౨౨౦ ।।
సుఖుదుఃఖాదిసంస్కారసంస్కృతోఽయం జడః పుమాన్ ।।
రాగద్వేషాదినాఽఽక్షిప్తస్తతో భూయః ప్రవర్తతే ।। ౨౨౧ ।।
అన్యోన్యం కార్యతా చైషాం కారణత్వం తథైవ చ ।।
తేనానుచ్ఛన్నసంస్కార ఆత్మాఽయం ప్రాక్ప్రబోధతః ।। ౨౨౨ ।।
అవిద్యానాభిసంబన్ధో మిథ్యాధీచక్రసంస్థితః ।।
ఆబ్రహ్మాఽఽస్థాణ్వయం యోనీర్బమ్భ్రమీత్యనిశం పరః ।। ౨౨౩ ।।
జాగ్రత్కర్మక్షయే సోఽయమాదాయాశేషభావనాః ।।
అసంబుద్ధాత్మకోద్భూతమనోబుద్ధ్యాదిరూపిణా ।। ౨౨౪ ।।
ఆధిస్వభావజేనేతి కర్తాఽఽదానస్య భణ్యతే ।।
ప్రత్యక్చిదవభాసాన్తః కర్తా క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే ।। ౨౨౫ ।।
ఆదీయమానం విజ్ఞానం సామర్థ్యం విషయోన్ముఖమ్ ।।
వాగాదీనామిహ గ్రాహ్యం ప్రాణానాం విషయాఞ్జనమ్ ।। ౨౨౬ ।।
శక్తయః కరణాన్యత్ర గృహ్యన్తే కారణాత్మనా ।।
పరమాత్మా గ్రహీతాఽత్ర స్వాభాసాభిన్నవిగ్రహః ।। ౨౨౭ ।।
తథా సంవర్గవిద్యాయాం ప్రాణవాయ్వాత్మనా శ్రుతిః ।।
వాగగ్న్యాద్యుపసంహారం వక్తి నాన్యేన కారణాత్ ।। ౨౨౮ ।।
నామాద్యాశావసానం చ ప్రాణే సర్వం ప్రతిష్ఠితమ్ ।।
ప్రాణబన్ధనవాక్యాచ్చ సూక్తమేతద్యథోదితమ్ ।। ౨౨౯ ।।
ఆవిర్భూతస్వకార్యస్య సంసర్గః కారణాత్మనా।।।।
వాగాద్యాదానమత్ర స్యాద్బుద్బుదానాం యథాఽమ్భసా ।। ౨౩౦ ।।
సహార్థే వా తృతీయేయం విజ్ఞానేనేతి యా శ్రుతా ।।
సహ ప్రమాతృజ్ఞానేన వాగాదేరుపసంహృతిః ।। ౨౩౧ ।।
యది వాఽస్తు తృతీయేయమిత్థంభూతార్థవాచినీ ।।
ప్రత్యగ్జ్ఞానస్వభావేన కార్యకారణసంహృతిః ।। ౨౩౨ ।।
అనన్యబోధప్రత్యక్షో య ఎష ఇతి భణ్యతే ।।
తస్య సంప్రతిపత్త్యర్థమన్తర్హృదయకీర్తనమ్ ।। ౨౩౩ ।।
పరాక్ప్రమేయభూమిభ్యో వ్యుత్థాప్య మన ఆదరాత్ ।।
ప్రత్యక్ప్రవణయా దృష్ట్యా పశ్యాఽఽత్మానం త్వమఞ్జసా ।। ౨౩౪ ।।
ఆత్మబుద్ధిరియం పుంసాం లక్ష్యతేఽవ్యభిచారిణీ ।।
వ్యభిచారిణీష్వనాత్మోత్థబుద్ధిషు ప్రత్యగాత్మని ।। ౨౩౫ ।।
బుద్ధాత్మనోఽపి సా బాహ్యపదార్థజ్ఞానవిభ్రమాత్ ।।
సంకీర్యమాణేవాఽఽభాతి తమసోపహతాత్మనామ్ ।। ౨౩౬ ।।
జగ్ధే కార్యే చ నిఃశేషే కారణే చాఽఽత్మవిద్యయా ।।
అపూర్వాద్యాత్మనాఽఽత్మాఽయమాత్మన్యేవావసీయతామ్ ।। ౨౩౭ ।।
ఆదాయాకాశశబ్దాభ్యామైకాత్మ్యం ప్రతిపాద్యతే ।।
క్షేత్రజ్ఞేశ్వరయోః సాక్షాచ్ఛ్రుత్యేహాజ్ఞానహానతః ।। ౨౩౮ ।।
తాత్స్థ్యాద్ధృదయశబ్దేన బుద్ధిరత్రాభిధీయతే ।।
ఐకాత్మ్యప్రతిపత్త్యర్థం క్షేత్రజ్ఞపరమాత్మనోః ।। ౨౩౯ ।।
ఘటాకాశో మహాకాశ ఇత్యుక్తౌ ఖైకధీర్యథా ।।
తథేహాపి కథం నామ ప్రత్యగ్ధీః స్యాదితీర్యతే ।। ౨౪౦ ।।
బుద్ధేరన్తః ప్రతీచోఽన్యో నార్థః సంభావ్యతే యతః ।।
తస్మాదాకాశశబ్దేన ప్రత్యగాత్మాఽభిధీయతే ।। ౨౪౧ ।।
ప్రాణాదీనాం యతో జన్మ వక్ష్యతే ప్రత్యగాత్మనః ।।
తస్మాచ్చాఽఽకాశశబ్దేన బ్రహ్మైవాత్రాభిధీయతే ।। ౨౪౨ ।।
అథాఽఽకాశో హ వై నామ సతా సోమ్యేతి చ శ్రుతిః ।।
బ్రహ్మాకాశాత్పరో నాన్య ఆకాశ ఇహ గృహ్యతే ।। ౨౪౩ ।।
స్వతోవగమరూపేఽస్మిన్కూటస్థే కారణాత్మనా ।।
కార్త్స్న్యేనావసితిర్భోక్తుః శేత ఇత్యభిధీయతే ।। ౨౪౪ ।।
దృష్టాన్తశ్చ కుమారాది తథాచ ఘటతేఽఞ్జసా ।।
ప్రత్యక్చైతన్యమాత్రత్వాన్న తు నిద్రేహ యుజ్యతే ।। ౨౪౫ ।।
దేహాద్యధ్యక్షతాం హిత్వా యదాఽయం వర్తతే తదా ।।
స్వాత్మన్యేవాఽఽస్త ఇత్యేతత్కుతశ్చేత్స్వపితీత్యతః ।। ౨౪౬ ।।
ఇతశ్చ ప్రత్యగాత్మస్థో నాన్యత్రాగాదయం పుమాన్ ।।
సుషుప్తే స్వపితీత్యుక్తేస్తదేతదభిధీయతే ।। ౨౪౭ ।।
అన్యే వ్యాచక్షతే బుద్ధివిజ్ఞానేనేతి విస్మితాః ।।
వాగాదిజ్ఞానమాదాయ హృత్ఖే శేతే య ఉత్థితః ।। ౨౪౮ ।।
సుషుప్సుర్మనసైవాఽఽత్మా మనస్యేవ సమూహతి ।।
ప్రాణాన్స్వశక్తిభిః సాకం మనోఽప్యాత్మని లీయతే ।। ౨౪౯ ।।
విశీర్ణకరణగ్రామో బుద్ధిభావనయా యుతః ।।
హృద్యాకాశాత్ప్రసృత్యాఽఽత్మా నాడీభిః స్వప్నమశ్నుతే ।। ౨౫౦ ।।
మనోవాగాదివిజ్ఞానవిగ్రహః కరణాఖ్యయా ।।
విజానాతీతి కర్తృస్థే పరస్మిన్భావసాధనః ।। ౨౫౧ ।।
ప్రకాశవృత్తిర్యా జ్ఞస్య సా హృద్ధర్మానుగా సతీ ।।
ఉద్గచ్ఛతి యతస్తస్మాద్ధృద్విశేషే లయం విదుః ।। ౨౫౨ ।।
స్వగోచరోన్ముఖం జ్ఞానం వాగాదీనామశేషతః ।।
ఆదాయ భావనాబుద్ధ్యా శేతే జ్ఞో హృదయామ్బరే ।। ౨౫౩ ।।
భావనారూపవిజ్ఞానమభివ్యక్తం యదా హృది ।।
క్షేత్రజ్ఞస్యార్థవద్భాతి శేతే హృదీత్యతో వచః ।। ౨౫౪ ।।
ఎవం శ్రుతిరియం కైశ్చిద్వ్యాఖ్యాతాఽతిప్రయత్నతః ।।
పరీక్ష్యైతద్వయం గ్రాహ్యం స్వయమేవ పరీక్షకైః ।। ౨౫౫ ।।
సహ భావనయా బుద్ధేః శ్రుతత్వాదుపసంహృతేః ।।
న స్యాత్తథోపసంహారస్తేనేయం కల్పనా ముధా ।। ౨౫౬ ।।
స్వగోచరేషూత్సృష్టాని యదా గృహ్ణాత్యయం స్వయమ్ ।।
వాగాదీని తదైవైనం స్వపితీతి ప్రచక్షతే ।। ౨౫౭ ।।
సమాఖ్యాసంశ్రయాత్తస్మాదభూత్ప్రాక్ప్రత్యగాత్మని ।।
వ్యభిచారోఽపి చేన్నామ్ని తతో యుక్తిరపీర్యతే ।। ౨౫౮ ।।
వాగాదిప్రకృతౌ ప్రాణశబ్దో ఘ్రాణేఽవగమ్యతే ।।
ముఖ్యస్యానుపసంహారాన్న తద్వాచక ఇష్యతే ।। ౨౫౯ ।।
వాసనామాత్రహేతుశ్చ స్వప్నే కర్మేన్ద్రియాశ్రయః ।।
సర్వేన్ద్రియాణాం లీనాత్వద్వ్యాపారో న ప్రబోధవత్ ।। ౨౬౦ ।।
వాగాద్యుపాధిసంబన్ధే సంసారిత్వమివేక్ష్యతే ।।
తే తూపసంహృతాః సర్వేఽసంసారిత్వమతో దృశేః ।। ౨౬౧ ।।
నను స్వప్నేఽపి జాగ్రద్వత్ప్రత్యక్షముపలభ్యతే ।।
సర్వేన్ద్రియవియోగేఽపి సుఖిదుఃఖిత్వమాత్మనః ।। ౨౬౨ ।।
మైవం మృషాత్వాత్స్వప్నోత్థసుఖదుఃఖాదిలక్షణ -
సంసారస్యేత్యతో వక్తి శ్రుతిస్తస్య మృషార్థతామ్ ।। ౨౬౩ ।।
నాస్య స్వాపః ప్రబోధో వా కుతః స్వప్నస్య సంభవః ।।
ప్రత్యక్స్వభావ ఎవాస్య జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తయః ।। ౨౬౪ ।।
సుప్తః ప్రబుద్ధ ఇత్యేవం స్వప్నం పశ్యతి చేతి యః ।।
వికల్ప ఎష భూతానామవిద్యారాత్రిశాయినామ్ ।। ౨౬౫ ।।
మాయామాత్రమిదం సర్వం జగత్స్థావరజఙ్గమమ్ ।।
సర్పాదేరివ రజ్జ్వాదిస్తత్త్వమస్యపరం పదమ్ ।। ౨౬౬ ।।
చిత్తసంమోహమాత్రేస్మిల్లోకోఽయం పరిఖిద్యతే ।।
దిఙ్మోహాకులవిజ్ఞానో నష్టమార్గ ఇవాధ్వగః ।। ౨౬౭ ।।
అస్మిన్నర్థే జగాదేమౌ శ్లోకౌ యదుకులోద్వహః ।।
పురాణః శాశ్వతో విష్ణుః ప్రపన్నాయ కిరీటినే ।। ౨౬౮ ।।
న మాం దుష్కృతినో మూఢాః ప్రపద్యన్తే నరాధమాః ।।
మాయయాఽపహృతజ్ఞానా ఆసురం భావమాశ్రితాః ।। ౨౬౯ ।।
దైవీ హ్యేషా గుణమయీ మమ మాయా దురత్యయా ।।
మామేవ యే ప్రపద్యన్తే మాయామేతాం తరన్తి తే ।। ౨౭౦ ।।
ఆత్మైవేదం జగత్సర్వం సత్యాపూర్వాదిలక్షణమ్ ।।
వేత్తి యస్తత్త్వతో వాక్యాత్తస్యైవేహ కృతార్థతా ।। ౨౭౧ ।।
ప్రత్యక్తమోవసాయ్యేవ పరాగ్జ్ఞానమశేషతః ।।
ప్రత్యగాత్మన్యవిద్యేతి త్వవిద్యాపరికల్పనా ।। ౨౭౨ ।।
స్వార్థం ప్రత్యేవ విజ్ఞేయాః సదసత్త్వాదికల్పనాః ।।
జాగ్రత్స్వప్నావతః సిద్ధౌ స్వార్థం ప్రత్యేవ న స్వతః ।। ౨౭౩ ।।
వాగాదిసాధ్యసందృష్టేః స్వప్నో బోధసమో యది ।।
అవస్థాత్రితయస్యాస్య కుతః సిద్ధిరితీర్యతామ్ ।। ౨౭౪ ।।
ఆదాయేతి చ క్త్వాన్తోక్తేః పూర్వాకలైకకర్మణః ।।
స్వప్న ఎవ తు సంసిద్ధిరాదావన్తే హ్యసంభవాత్ ।। ౨౭౫ ।।
ఇతి భూతార్థసంబోధజ్ఞానోన్మీలితచక్షుషామ్ ।।
నాస్తి వ్యాధిర్జరా నాస్తి నాస్తి దేశపరిభ్రమః ।। ౨౭౬ ।।
నాస్తి రోగో న సంతాపో నాస్తి కామాదిసంప్లుతిః ।।
న స్యుర్హర్షభయోద్వేగహానోపచయమృత్యవః ।। ౨౭౭ ।।
న శోకో నారతిః కాచిన్న కర్తృత్వం న కార్యతా ।।
న జ్ఞేయం నాపి చ జ్ఞాతా తదభావోఽపి నేష్యతే ।। ౨౭౮ ।।
ఇతి క్షరార్థసంబన్ధజ్ఞానేఽస్మిల్లో़కచక్షుషా ।।
వికల్పహేత్వవిద్యాయాః ప్రత్యగ్యాథాత్మనిష్ఠితః ।।
సమ్యగ్బోధాగ్నినా ధ్వస్తౌ వికల్పో నావశిష్యతే ।। ౨౭౯ ।।
విజిజ్ఞాపయిషుర్గార్గ్యమిమమర్థమతో నృపః ।।
స యత్రేత్యాదికామాహ పరాముక్తిపరంపరామ్ ।। ౨౮౦ ।।
స్వప్నే భవత్వాత్స్వప్నేతి జాగ్రత్స్వాపాద్వివేచనమ్ ।।
మిథ్యాత్వప్రతిపత్త్యర్థం స్వప్నస్య క్రియతే స్ఫుటమ్ ।। ౨౮౧ ।।
నిశాయాం సంప్రవృత్తాయాం సంహృతాక్షస్య నిద్రయా ।।
జాగ్రత్కర్మణ్యుపక్షీణే స్వప్నభోగ ఉపస్థితే ।। ౨౮౨ ।।
బోధావస్థా తిరోనీయ దేహాద్యాశ్రయలక్షణామ్ ।।
కర్మోద్భావితసంస్కారస్తత్ర స్వప్నరిరంసయా ।। ౨౮౩ ।।
అవస్థాం ప్రయయావన్యాం మాయావీవాఽఽత్మమాయయా ।।
ఉచ్చావచాన్బహూనర్థాన్సోఽసృజత్సృజతేఽనృతాన్ ।। ౨౮౪ ।।
అవిద్యాకామకర్మాదిసాధనైః సముపార్జితాన్ ।।
బోధే సాధారణా యేఽస్య స్వప్నే తేఽనన్యద్రష్టృకాః ।। ౨౮౫ ।।
లోకాః కర్మఫలానీతి తేషాం మిథ్యాత్వముచ్యతే ।।
ఉతేవేత్యాదినా స్పష్టమైకాత్మ్యప్రతిపత్తయే ।। ౨౮౬ ।।
నను బోధే యథా లోకాస్తత్కాలావ్యభిచారిణః ।।
స్వప్నేఽపి స్వప్నకాలస్థాస్తద్వత్సన్త్వితి భణ్యతే ।। ౨౮౭ ।।
నను జాగ్రత్స్థలోకానాం మిథ్యాత్వం ప్రాక్ప్రపఞ్చితమ్ ।।
అవిద్యామాత్రహేతుత్వం పాణిపేషప్రబోధనాత్ ।। ౨౮౮ ।।
తథాచ సతి దృష్టాన్తో భవతో నోపపద్యతే ।।
మిథ్యాత్మకత్వాత్సర్వస్య నైతదేవం కుతో యతః ।। ౨౮౯ ।।
వివేకమాత్రసిద్ధ్యర్థో భోక్తృభోగ్యపదార్థయోః ।।
పాణిపేషాదికో గ్రన్థః శుద్ధిస్తత్ర వివక్ష్యతే ।। ౨౯౦ ।।
తస్మాత్కృతకదృష్టాన్తముపాదాయాఽఽత్మనోఽఞ్జసా ।।
ఆధ్యాత్మికాదిలేపానాం విశుద్ధిరిహ భణ్యతే ।। ౨౯౧ ।।
కించిత్సామాన్యమాశ్రిత్య జామిత్వం ప్రతిపద్యతే ।।
న్యాయః సర్వోఽపి యేనాతో నైతత్సాధు ప్రచోదితమ్ ।। ౨౯౨ ।।
మహారాజాదయో నాస్య స్వప్నానుభవగోచరాః ।।
ఆత్మభూతా ఇతి జ్ఞేయాస్తద్భేదేనోపలమ్భనాత్ ।। ౨౯౩ ।।
పర్యఙ్కశయితాద్రాజ్ఞః ప్రత్యక్షాదిప్రమాణకాత్ ।।
బహిః సమీక్ష్యతే రాజా స్వప్నదృగ్భిర్వనం గతః ।। ౨౯౪ ।।
స్వానుభూత్యనురోధేన రాజ్ఞో రాజాఽమృషా గృహే ।।
స్వప్నే ప్రవద్ధస్య సతో మృషా స్యాద్వనమాశ్రితః ।। ౨౯౫ ।।
జాగ్రద్దృష్టం మృషా స్వప్నే సజ్జాగరే మృషా ।।
అన్యోన్యవ్యభిచారిత్వాత్స్వప్నజాగ్రత్పదార్థయోః ।। ౨౯౬ ।।
అహః క్షపాయాం చ కుతః, సంహృతాక్షస్య చేక్షణమ్ ।।
మృతానాం జీవనం తద్వద్వృద్ధానాం యౌవనం కుతః ।। ౨౯౭ ।।
న చక్షురాదిదృష్టీనామన్తర్దేహసమీక్షణమ్ ।।
హిమవత్ప్రభృతీనాం చ కుతోఽన్తః సంభవో హృది ।। ౨౯౮ ।।
నాపి దేహాద్వినిష్క్రమ్య పర్వతాదీన్సమీక్షతే ।।
దేహం వినా కథమగాద్గతిసాధనవర్జితః ।। ౨౯౯ ।।
అన్తరేణాపి దేహాదీంస్తత్కార్యం చేత్కరోత్యయమ్ ।।
వ్యర్థం దేహాద్యుపాదానమస్య ప్రాప్నోత్యసంశయమ్ ।। ౩౦౦ ।।
నను పర్యఙ్క ఆసీనో గచ్ఛఞ్శివికయా వనమ్ ।।
వేశ్మతో బహిరాత్మానం ద్రక్ష్యతీతి న తద్యతః ।। ౩౦౧ ।।
అమాత్యాదీన్యథాఽఽదాయ స్వాత్మభోగప్రసిద్ధయే ।।
నృపః స్వదేశమధ్యస్థో యథేష్టం పరివర్తతే ।। ౩౦౨ ।।
స్వదేహరాష్ట్రసంస్థోఽయం జాగ్రద్భావనిరూపిణః ।।
ప్రాణానాత్మా తథాఽఽదాయ స్వప్నాన్పశ్యతి కామతః ।। ౩౦౩ ।।
అసత్యోపాధిభిః సోఽయం కూటస్థాసఙ్గవిగ్రహః ।।
అవిద్యారోపితమలో విద్యయాఽఽత్మా విశోధ్యతే ।। ౩౦౪ ।।
నిఃసఙ్గస్య ససఙ్గేన కూటస్థస్య వినాశినా ।।
ఆత్మనోఽనాత్మనా యోగో వాస్తవో నోపపద్యతే ।। ౩౦౫ ।।
కూటస్థాదత్తానుజ్ఞం సత్ప్రత్యాఖ్యాతం సహాన్వయమ్ ।।
కారకాద్యన్యతో మోహాన్నాఽఽత్మానం ప్రతి ఢౌకతే ।। ౩౦౬ ।।
నను కామవశాదస్య త్వయోక్తం పరివర్తనమ్ ।।
ద్రష్టృదృశ్యాదిభావశ్చ కథం శుద్ధస్తథా సతి ।। ౩౦౭ ।।
మైవం స్వతోఽవబుద్ధత్వాత్కుతోఽజ్ఞానేన సంగతిః ।।
అజ్ఞానసంగతిం ముక్త్వా న స్యాత్తజ్జేన సంగతిః ।। ౩౦౮ ।।
ఎవం యస్మాత్స్వతః శుద్ధో ద్వితీయాసంగతేరయమ్ ।।
ఆత్మాతస్మాత్స్వతో ముక్తః కూటస్థజ్ఞాప్తిమాత్రతః ।। ౩౦౯ ।।
న యథా శ్రోత్రవిజ్ఞానం రూపేణైతి సమాగమమ్ ।।
సంసారేణ తథైవాఽఽత్మా కౌటస్థ్యాన్నైతి సంగతిమ్ ।। ౩౧౦ ।।
ఇత్యర్థస్యావబోధార్థం పరో గ్రన్థోఽవతార్యతే ।। ౩౧౧ ।।
విశుద్ధిం వ్యతిరేకం చ స్వప్నజాగ్రదవస్థయోః ।।
ఉక్త్వాఽఽత్మనోఽద్వయత్వం చ సుషుప్తే చాధునోచ్యతే ।। ౩౧౨ ।।
న వేదేత్యా త్మనః శ్రుత్యా కర్తృత్వం ప్రతిషిధ్యతే ।।
పశ్యన్నపి యతః ప్రాజ్ఞో కౌటస్థ్యాన్న ప్రపశ్యతి ।। ౩౧౩ ।।
అథ యో వేదేతి తథా జ్ఞాతృసాక్షిత్వమాత్మనః ।।
ప్రతీచోఽకారకత్వం నః సర్వత్ర ప్రతిపాద్యతే ।। ౩౧౪ ।।
క్వచిత్ప్రమాతృవిత్సాక్షీ కచిత్ప్రత్యయవిత్పరః ।।
క్వచిద్బాహ్యార్థవిచ్చాఽఽత్మా తత్కర్తృత్వం నిషిధ్యతే ।। ౩౧౫ ।।
పరప్రయుక్తం వేత్తృత్వం యదస్య ప్రత్యగాత్మనః ।।
సంబన్ధజత్వాత్తస్యాతః కస్యేత్యత్రాభిధీయతే ।। ౩౧౬ ।।
కర్మోత్థత్వాత్ప్రమాత్రాదేస్తత్క్షయే క్షయవత్త్వతః ।।
షష్ఠీయం కర్మణి న్యాయ్యా ద్వయాభావవివక్షయా ।। ౩౧౭ ।।
అప్యర్థే చనశబ్దోఽయమభావస్యాపి వారకః ।।
శేషశేషితిరోభావే సుషుప్తిరిహ భణ్యతే ।। ౩౧౮ ।।
అథ కేన క్రమేణాయం సుషుప్తం ప్రతిపద్యతే ।।
ఇతి క్రమవిధానార్థం హితా నామేతి భణ్యతే ।। ౩౧౯ ।।
ఆ నాభితస్తథా కణ్ఠాద్ధృదయం మధ్యతః స్థితమ్ ।।
సనాలం పద్మకోశాభం పఞ్చచ్ఛిద్రమధోముఖమ్ ।। ౩౨౦ ।।
స్వప్నాశ్రయాణి హృన్మధ్యే నీలాద్యాభాని దేహినః ।।
స్థానాని సురమర్త్యాదిజుష్టాన్యస్య భవన్త్యుత ।। ౩౨౧ ।।
బిలాని సుపయశ్చైతా జాగ్రద్వత్ప్రత్యయోద్భవాః ।।
ఎకోత్తరం నాడిశతం విష్వక్తాభ్యో వినిర్గతమ్ ।। ౩౨౨ ।।
ప్రతీన్ద్రియం దశ దశ నిర్గతా విషయోన్ముఖాః ।।
నా़డ్యః కర్మాదిహేతూత్థాః స్వప్నాదిఫలభుక్తయే ।। ౩౨౩ ।।
వహన్త్యమ్భో యథా నద్యో నాడ్యః కర్మఫలం తథా ।।
అనన్తైకోర్ధ్వగా నాడీ తయా గచ్ఛన్విముచ్యతే ।। ౩౨౪ ।।
ఎకైకస్యాః పునర్నాడ్యాః సూక్ష్మభేదాః ప్రకీర్తితాః ।।
ద్వాసప్తతిసహస్రైస్తే సంఖ్యాతా యోగచిన్తకైః ।। ౩౨౫ ।।
కదమ్బకుసుమోద్భూతకేసరా ఇవ సర్వతః ।।
ప్రసృతా హృదయాన్నాడ్యో యాభిర్వ్యాప్తం శరీరకమ్ ।। ౩౨౬ ।।
హితం ఫలం ప్రయచ్ఛన్తి యస్మాత్తస్మాద్ధితాః స్మృతాః ।।
హృదయాత్తా వినిప్క్రాన్తా యథాఽర్కాద్రశ్మయస్తథా ।। ౩౨౭ ।।
పురీతదభిధానేన హృద్వేష్టనమిహోచ్యతే ।।
తత్తూపలక్షణం విద్యాద్దేహవ్యాప్తివివక్షయా ।। ౩౨౮ ।।
స్వప్నకర్మసముద్భూతా వాసనా యా హృది స్థితాః ।।
నాడీభిస్తా వితత్యాఽఽత్మా స్వప్నాన్పశ్యతి కామతః ।। ౩౨౯ ।।
స్వాప్నాన్భోగానశేషేణ భుక్త్వా స్వప్నక్రియాక్షయే ।।
తాభిరేవోపసంహృత్య ప్రాజ్ఞో యాతి సుషుప్తతామ్ ।। ౩౩౦ ।।
జాగ్రత్స్వప్నక్రియోద్భూతాన్భుక్త్వా భోగానశేషతః ।।
ఇన్ద్రియాణ్యుపసంహృత్య శేతే నాడీభిరాత్మని ।। ౩౩౧ ।।
సామాన్యప్రజ్ఞయా దేహం సంవ్యాప్యాన్తర్బహిః శ్రమాత్ ।।
శ్యేనవత్పరమం స్థానమాత్మాఽభ్యేతి సుషుప్తతామ్ ।। ౩౩౨ ।।
ధియోఽన్తఃకరణస్యేహ స్థానం హృదయమిష్యతే ।।
తత్రేన్ద్రియాణి సర్వాణి బుద్ధితన్త్రాణి సర్వదా ।। ౩౩౩ ।।
యత ఎవమతస్తాని నాడీభిః కర్మణో వశాత్ ।। ౩౩౪ ।।
ప్రసారయతి ధీర్వృత్తీర్మత్స్యజాలకవద్బహిః ।।
ప్రసార్యాఽఽయతనస్థాని తాని ధీరధితిష్ఠతి ।। ౩౩౫ ।।
జాగ్రత్కాలే తతో జ్ఞోఽయమభివ్యక్తవిశేషధీః ।।
వ్యాప్నోతి నిష్క్రియః సర్వాన్భానుర్దశ దిశో యథా ।। ౩౩౬ ।।
తా ఎవేన్ద్రియవృత్తీః స్వాశ్చైతన్యఖచితా యదా ।।
సంయచ్ఛతి ప్రతీచ్యాత్మా స్వపితీతి తదోచ్యతే ।। ౩౩౭ ।।
బుద్ధ్యుపాధ్యనురోధేన ప్రతీచః ప్రభవాప్యయౌ ।।
విక్షేపలయహీనస్తు స్వతః కుమ్భఖవత్పరః ।। ౩౩౮ ।।
తాభిః ప్రత్యవసృప్యాఽఽత్మా వృత్తీర్నాడీభిరానయన్ ।।
తప్తాయోవచ్ఛరీరం స్వం వ్యాప్య శేతే స్వ ఆత్మని ।। ౩౩౯ ।।
స్వహేతుమాత్రయా స్థానమిన్ద్రియాణాం న కార్యతః ।।
యతోఽతశ్చిన్నిభేనైవ వ్యాప్తిః స్యాత్కారణాత్మనా ।। ౩౪౦ ।।
సుషుప్తౌ న శరీరేణ సంగతిః ప్రత్యగాత్మనః ।।
నాపి బుద్ధ్యాదిభిః సాక్షాత్తత్స్థానాసంగతేర్భవేత్ ।। ౩౪౧ ।।
తీర్ణో హీతి తథాచైతదుత్తరత్రాభిధాస్యతే ।।
సుషుప్తేఽత్ర పితా చేతి సర్వసంబన్ధవారణమ్ ।। ౩౪౨ ।।
సర్వసంసారదుఃఖౌఘవ్యతీతేయం పరాఽఽత్మనః ।।
అవస్థేత్యత్ర దృష్టాన్తః స యథేత్యభిధీయతే ।। ౩౪౩ ।।
స్తనంధయో యథా వాలో రాగద్వేషవివర్జితః ।।
తదభావాద్వికుర్వన్తి చేతో న విశయాః సదా ।। ౩౪౪ ।।
అప్రరూఢేన్ద్రియత్వాచ్చ రాగద్వేషాద్యసంప్లుతిః ।।
మృదుకణ్టకవత్తద్ధీర్నాలం వేద్ధం స్వగోచరాన్ ।। ౩౪౫ ।।
సర్వత్రావ్యాహతాజ్ఞశ్చ విధేయప్రకృతిత్వతః ।।
రాజా వాఽతిసుఖీ లోకే ప్రరూఢేన్ద్రియవానపి ।। ౩౪౬ ।।
విజ్ఞాతాశేషతత్త్వో వా బ్రాహ్మణః కృతకృత్యతః ।।
ఆనన్దస్య పరాం కాష్ఠామతిఘ్నీమేత్య నిర్వృతః ।। ౩౪౭ ।।
బాలాదిత్రయమప్యేతదేకో దృష్టాన్త ఇష్యతే ।।
బాలమౌఢ్యమదాన్ధత్వనివృత్త్యర్థం తథోచ్యతే ।। ౩౪౮ ।।
బాలస్య నిర్వివేకత్వాత్సవివేకః క్షితీశ్వరః ।।
తన్మదాన్ధ్యనిషేధార్థం మహాబ్రాహ్మణ ఉచ్యతే ।। ౩౪౯ ।।
అతీత్య దుఃఖహేతూన్యా హన్తి దుఃఖాన్యశేషతః ।।
ఆనన్దస్య పరా నిష్ఠా తేనాతిఘ్నీతి భణ్యతే ।। ౩౫౦ ।।
నిర్వికారాత్మనాం యస్మాద్బాలాదీనాం స్వ ఆత్మని ।।
అతీవ జాయతే హ్రాదో దృష్టాన్తః స వివక్షితః ।। ౩౫౧ ।।
పరసంబన్ధమేత్యాత్మా కార్యకారణరూపిభిః ।।
ఐకాత్మ్యలక్షణం సాక్షాచ్ఛేత ఇత్యభిధీయతే ।। ౩౫౨ ।।
అత్యన్తసంనికృష్టానామపి భిన్నాత్మనాం మితేః ।।
లోచనస్థాఞ్జనాదీనాం న దృష్టిపథతేష్యతే ।। ౩౫౩ ।।
కిము ప్రధ్వస్తనిఃశేషభేదహేతావిహాఽఽత్మని ।।
గ్రాహ్యగ్రాహకసంబన్ధః సర్వభేదాపనోదిని ।। ౩౫౪ ।।
స్వస్థావస్థైవ యైతేషాం ప్రసిద్ధా జగతీక్ష్యతే ।।
దృష్టాన్తత్వేన స్వాపస్య సైవ సాక్షాద్వివక్ష్యతే ।। ౩౫౫ ।।
దార్ష్టాన్తికత్వేన యతః సుషుప్తోఽత్ర వివక్షితః ।।
నాపి బాలాదిస్వాపస్య విశేషః కశ్చిదీక్ష్యతే ।। ౩౫౬ ।।
అవ్యాహతమతిర్బాలః సర్వాతిశయవర్జితామ్ ।।
ఆనందస్య పరాం నిష్ఠామతిఘ్నీం ప్రతిపద్యతే ।। ౩౫౭ ।।
యావద్యావత్ప్రరూఢత్వం రాగాదేర్జాయతే శిశోః ।।
తావత్తావత్ప్రరూఢత్వం దుఃఖస్యాప్యభిజాయతే ।। ౩౫౮ ।।
యథైవ తత్తనుత్వం చ యావద్యావదిహాఽఽత్మనః ।।
దుఃఖస్యాపి తనుత్వం స్యాత్తావత్తావత్సుఖాత్మనః ।। ౩౫౯ ।।
ఉత్తరోత్తరవృద్ధ్యాఽతో దుఃఖహేతుక్షయాచ్ఛ్రుతౌ ।।
సహస్రదశభాగేన నిష్ఠాఽఽనన్దస్య భణ్యతే ।। ౩౬౦ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతప్రత్యఙ్మాత్రసమాప్తితః ।।
భూమ్న్యేవ తు పరా నిష్ఠాఽఽనన్దస్యేతి శ్రుతేర్వచః ।। ౩౬౧ ।।
ఆనన్దః స్వయమేవాఽఽత్మా భేదసంసర్గవర్జితః ।।
దుఃఖహేతువినిర్ముక్తావతిఘ్నీమేత్యతః స్వతః ।। ౩౬౨ ।।
గార్గ్యం కాశ్యో యదప్రాక్షీత్కాభూదేష తదేతి తత్ ।।
సప్రపఞ్చం యథావచ్చ సర్వముక్తమశేషతః ।। ౩౬౩ ।।
అనేన చ యథోక్తేన పాణిపేషోత్థితస్య హి ।।
మోహోత్థాశేషకార్యేభ్యో విశుద్ధిం శ్రుతిరబ్రవీత్ ।। ౩౬౪ ।।
కుత ఆగాదితి త్వస్య ప్రశ్నార్థావిశ్చికీర్షయా ।।
సుషుప్తాజ్జాగ్రదాపత్తిర్యథా తదధునోచ్యతే ।। ౩౬౫ ।।
నన్వస్థాద్యో హి యత్రేహ స తస్మాదన్యతో వ్రజన్ ।।
వేశ్మతో గ్రామతో వాఽసౌ తత ఎవ వ్రజేద్ధ్రువమ్ ।। ౩౬౬ ।।
తస్మాత్సామర్థ్యతః సిద్ధ ఉత్తరప్రశ్ననిర్ణయః ।।
తన్నిర్ణయార్థమారమ్భో న కార్యో జామిదోషతః ।। ౩౬౭ ।।
న నిమిత్తాద్యర్థతాఽపి పఞ్చమ్యా ఉపపద్యతే ।।
ఊర్ణనాభ్యగ్నిదృష్టాన్తే న నిమిత్తాది గమ్యతే ।। ౩౬౮ ।।
ప్రత్యుక్తౌ న నిమిత్తాది యది సాక్షాత్సమీక్ష్యతే ।।
అపాదానార్థతైవాస్తు దోషస్యాన్యత్ర దర్శనాత్ ।। ౩౬౯ ।।
నన్వత్రాపి సమో దోషో వాక్యస్య పునరుక్తతా ।।
నైవం యతోఽఖిలధ్వాన్తకార్యధ్వంసో వివక్షితః ।। ౩౭౦ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతం పూర్ణం బ్రహ్మ వివక్షితమ్ ।।
ప్రత్యఙ్మాత్రైకయాథాత్మ్యం న దోషో జామితా తతః ।। ౩౭౧ ।।
విషయౌ ద్వావుపన్యస్తౌ విద్యావిద్యాత్మనోరిహ ।।
ఆత్మేత్యేవేతి విద్యాయా విషయః ప్రాగుదాహృతః ।। ౩౭౨ ।।
అవిద్యావిషయస్తావత్సంసారానర్థ ఈరితః ।।
క్రియాకారకభేదేన నామరూపక్రియాత్మకః ।। ౩౭౩ ।।
తత్రావిద్యోద్భవం కార్యం యావత్కించిద్వివక్షితమ్ ।।
తత్ప్రత్యపాది నిఖిలం పూర్వం శ్రుత్యైవ యత్నతః ।। ౩౭౪ ।।
అవిద్యాప్రతిపక్షాయా విద్యాయా విషయోఽధునా ।।
ప్రవక్తవ్యోఽతస్తద్యోగ్యౌ ప్రశ్నౌ ద్వౌ సముదాహృతౌ ।। ౩౭౫ ।।
హేతుస్వరూపకార్యాణి విరోధీని పరస్పరమ్ ।।
అవిద్యావిద్యయోర్యస్మాత్తద్యోగ్యప్రశ్నగీరతః ।। ౩౭౬ ।।
కారకవ్యవహారోఽయమవిద్యావిషయః సదా ।।
ఆధారాధేయయోర్భిత్తౌ తయోః కారకతేష్యతే ।। ౩౭౭ ।।
తద్వద్గచ్ఛతి యో యస్మాద్భేదే సత్యేవ యాతి సః ।।
ఇత్యవిద్యావ్యవస్థేయం విద్యాయాస్తద్విపర్యయః ।। ౩౭౮ ।।
క్రియాకారకభేదాద్యా లోకతః శేముషీ త్వభూత్ ।।
యథాస్థితాత్మయాథాత్మ్యసమ్యగ్జ్ఞానేన బాధ్యతే ।। ౩౭౯ ।।
నాన్యోఽయమాత్మాఽన్యత్రాభూన్నాన్యోఽన్యస్మాత్తథైతి చ ।।
ఇతి నిఃశేషతన్మోహకార్యధ్వంసో వివక్షితః ।। ౩౮౦ ।।
అభేదవ్యతిరేకాభ్యాం వస్త్వన్తరమిహాఽఽత్మనః ।।
శ్రుత్యా నిషిధ్యతే సాక్షాద్భేదహేతోర్నిషేధతః ।। ౩౮౧ ।।
నను ప్రాణాదిభిః సద్భిః కథం నిర్భేదతాఽఽత్మనః ।।
నాఽఽత్మన్యేవ తదధ్యాసాచ్ఛుక్తికారజతాదివత్ ।। ౩౮౨ ।।
కథం తదితి దృష్టాన్త ఊర్ణనాభ్యాదిరుచ్యతే ।।
వాస్తవం వృత్తమాపేక్ష్య న త్వియం సృష్టిరాత్మనః ।। ౩౮౩ ।।
నాసతో జన్మనా యోగః సతః సత్త్వాన్న చేష్యతే ।।
కూటస్థే విక్రియా నాస్తి తస్మాదజ్ఞానతో జనిః ।। ౩౮౪ ।।
పుంస్ప్రబోధప్రసిద్ధ్యర్థం సృష్టివ్యాజోఽయముచ్యతే ।।
కౌటస్థ్యాత్త్వాత్మనః సృష్టిర్న కథంచన యుజ్యతే ।। ౩౮౫ ।।
నిఃశేషవేదసిద్ధాన్తవిద్వద్భిరపి భాషితమ్ ।।
గౌడాచార్యైరిదం వస్తు యథాఽస్మాభిః ప్రపఞ్చితమ్ ।। ౩౮౬ ।।
మృల్లోహవిస్ఫుల్లిఙ్గాద్యైః సృష్టిర్యా చోదితాఽన్యథా ।।
ఉపాయః సోఽవతారాయ నాస్తి భేదః కథంచన ।। ౩౮౭ ।।
సృష్టావన్యపరాయాం తు న చోద్యస్యాస్తి సంభవః ।।
కూటస్థాత్కథముత్పత్తిరచిత్కం చేతనాత్కథమ్ ।। ౩౮౮ ।।
నిఃసాధనం చ కార్యాణి కథం కుర్యాదనేకధా ।।
విశ్వరూపసముత్పత్తిరేకరూపాత్కథం భేవత్ ।। ౩౮౯ ।।
ఇత్యేవమాదిచోద్యానాం పుంస్వభావానురోధతః ।।
పరిహారవచ శ్రౌతం న చ వస్త్వనురోధతః ।। ౩౯౦ ।।
ఊర్ణనాభిః స్వయం కర్తా ప్రయుఙ్త్కే కర్మ చాఽఽత్మనా ।।
తన్తూన్స్వతః ప్రసిద్ధేన కరణేన చ తన్తునా ।।
గమిక్రియాం సాధయతి తథైకత్రాపి చాఽఽత్మని ।। ౩౯౧ ।।
అచేతనో యథా జాల ఊర్ణనాభేః సచేతనాత్ ।।
ఆకాశాదిజగత్కార్యమాత్మనశ్చేతనాత్తథా ।। ౩౯౨ ।।
విస్ఫులిఙ్గా యథా చాగ్నేర్జాయన్తేఽగ్నిస్వభావకాః ।।
సుషుప్తాదాత్మనస్తద్వత్ప్రాణాదీనాం సముద్భవః ।। ౩౯౩ ।।
సుషుప్తోదాహృతిర్యేయం తయా సముపలక్ష్యతే ।।
విశ్వాభివ్యక్తితః పూర్వం బ్రహ్మైవానామరూపకమ్ ।। ౩౯౪ ।।
సర్వాసూపనిషత్స్వేవం కారణం నాన్యదాత్మనః ।।
శ్రూయతేఽతః పరాత్మైవ జగతః కారణం పరమ్ ।। ౩౯౫ ।।
బ్రహ్మణ్యస్తమితేఽత్యర్థం జగత్యస్మిన్నశేషతః ।।
జగత్ప్రసూతౌ కో హేతుస్తదన్యావ్యతిరేకతః ।। ౩౯౬ ।।
అస్తీశో వ్యతిరిక్తశ్చేత్సోఽపి కేన ప్రవర్తితః ।।
జగన్నిర్మినుయాదేతత్స్వతశ్చేత్సర్వదా న కిమ్ ।। ౩౯౭ ।।
ఐశ్వర్యం పారతన్త్రయం చ నాపి సంభావ్యతే మితేః ।।
నాపి కార్యం విలీనత్వాత్స్వాత్మోత్పత్తౌ ప్రవర్తతే ।। ౩౯౮ ।।
భిన్నం చేత్కారణాత్కార్యం కార్యకారణతా తయోః ।।
పృథక్ప్రసిద్ధయోః కేయం హిమవద్విన్ధ్యయోరివ।।।। ౩౯౯ ।।
అథాభిన్నం తదైకత్వాత్కార్యకారణతా కుతః ।।
నాపి నిష్ప్రియరూపం సత్కారణత్వం సమశ్నుతే ।। ౪౦౦ ।।
తథాచాక్రియమాణం సత్కథం కార్యమిహోచ్యతే ।।
క్రియాశూన్యం చ యద్వస్తు తచ్చాకారకమిష్యతే ।। ౪౦౧ ।।
లయేనైవ సమాప్తత్వాత్కాలకర్మాదికారణమ్ ।।
స్వాత్మోత్పత్తావశక్తం తద్వ్యక్తం సామర్థ్యభాగ్యతః ।। ౪౦౨ ।।
నిత్యశక్తిత్వపక్షేఽపి యుగపత్ప్రభవాదికమ్ ।।
ప్రాప్నోతి సర్వకార్యస్య న చ తద్వర్తతే తథా ।। ౪౦౩ ।।
శక్త్యుత్పత్త్యభ్యుపేతౌ చ కారణం స్యాదశక్తిమత్ ।।
అథ శక్త్యన్తరాచ్ఛక్తిరనవస్థా ప్రసజ్యతే ।। ౪౦౪ ।।
కిమపేక్ష్య వ్యపేతత్వం కాలోఽయం వార్తమానికః ।।
యాయాదనాగతత్వం చ తస్యైక్యాభాగవత్త్వతః ।। ౪౦౫ ।।
నిత్యమేకం విభు ద్రవ్యం యది కాలోఽభ్యుపేయతే ।।
అతీతానాగతత్వాదిభేదః స్యాత్కింనిబన్ధనః ।। ౪౦౬ ।।
ఆదిత్యాదిగతిశ్చేత్స్యాత్కాలోఽవ్యక్తసముత్థితౌ ।।
ఆదిత్యాదేర్విలీనత్వాన్న తదా తత్క్రియేష్యతే ।। ౪౦౭ ।।
న చావయవినో వృత్తిర్నిరంశైకత్వహేతుతః ।।
భాగేషు నిష్కలత్వైక్యనిఃసామాన్యత్వకారణాత్ ।। ౪౦౮ ।।
ఆధారేషు నిరంశేషు యద్యాద్యేయస్తథావిధః ।।
భిన్నదేశేషు తేష్వేకస్తథాచావయవీ కథమ్ ।। ౪౦౯ ।।
తస్మాన్న దేశకాలాదిభేదో వస్త్వాశ్రయో మితేః ।।
దిగ్భేదక్లృప్తివద్వ్యోమ్ని భేదోఽయం తద్వదాత్మని ।। ౪౧౦ ।।
జగదుత్పత్తిసంహారాస్తద్వదాత్మని కల్పితాః ।।
వస్తువృత్తం సమాలోక్య కుతః సృష్ట్యాదిసంభవః ।। ౪౧౧ ।।
కారకాదిర్యథా భ్రాన్తిస్తథా పూర్వమవాదిషమ్ ।।
సర్వమాత్మేతి నేతీతి తథా సత్యుపపద్యతే ।। ౪౧౨ ।।
ఉద్భూతిస్థితినాశాః స్యుర్జగతోఽతః ప్రతిక్షణమ్ ।।
అవిద్యామాత్రహేతుత్వాన్నామీషాం విద్యతే క్రమః ।। ౪౧౩ ।।
ప్రాణాః శ్రోత్రాదయోఽత్ర స్యుర్దశ సప్త చ యే మతాః ।।
లోకావచ్ఛేదతోఽమీషాం భేదోఽధ్యాత్మాదిలక్షణః ।। ౪౧౪ ।।
జరాయుజాదిసంభేదభిన్నా లోకాః పృథగ్విధాః ।।
తథాఽధిదేవతాత్మానో దేవాః స్యుర్బహుభేదకాః ।। ౪౧౫ ।।
తేఽపి సాధారణాః ప్రాణా దేహేఽసాధారణాస్తు తే ।।
భూతానాం పరిణామోఽయం యథాకర్మ యథాశ్రుతమ్ ।। ౪౧౬ ।।
ప్రాణాదిజన్మనా జజ్ఞే విస్ఫులిఙ్గైర్యథా శిఖీ ।।
పరమాత్మాఽపి జజ్ఞే ఖం యథా కుమ్భాదిజన్మభిః ।। ౪౧౭ ।।
ప్రాణాద్యుద్భూతితో నాన్యా క్షేత్రజ్ఞోద్భూతిరిష్యతే ।।
శ్రుతేరేతేభ్య ఇతి హి తథా స్పష్టం వచః శ్రుతమ్ ।। ౪౧౮ ।।
యస్మాదవిద్యయైవాఽఽత్మా ప్రాణక్షేత్రజ్ఞరూపభాక్ ।।
స్వతోఽతః స పరం బ్రహ్మ తస్యోపనిషదుచ్యతే ।। ౪౧౯ ।।
ఉపాసనార్థం యద్గుహ్యం నామోపనిషదుచ్యతే ।।
తదస్య పరమం గుహ్యం తేనోపాసీత తత్త్వతః ।। ౪౨౦ ।।
బ్రహ్మవిద్యాధికారేఽస్మిన్యావత్కించిదుపాసనమ్ ।।
బ్రహ్మవిద్యోత్థితిఫలం తత్సర్వమితి నిర్దిశేత్ ।। ౪౨౧ ।।
గోదోహనాదివద్విద్యాదేవం సర్వముపాసనమ్ ।।
విద్యాధికారజీవిత్వాన్న స్వతన్త్రఫలం భవేత్ ।। ౪౨౨ ।।
సత్యస్య సత్యమితి యా బ్రహ్మోపనిషదుచ్యతే ।।
ప్రాణా వై సత్యమిత్యస్యా వ్యాఖ్యోపనిషదః కృతా ।। ౪౨౩ ।।
నామరూపాత్మకాః ప్రాణాః పరసత్యాభిసంగతేః ।।
సత్యమిత్యభిధీయన్తే తేషాం సత్యం పరం పదమ్ ।। ౪౨౪ ।।
ఉక్తోపనిషదర్థస్య సమ్యగావిష్కృదుత్తరమ్ ।।
యో హ వై శిశుమిత్యాది భవితా బ్రాహ్మణద్వయమ్ ।। ౪౨౫ ।।
కామం హ్యుపనిషద్వ్యాఖ్యా భవతు బ్రాహ్మణద్వయమ్ ।।
సంసారిబ్రహ్మణోః కస్య నామైతదితి భణ్యతామ్ ।। ౪౨౬ ।।
పాణిపేషప్రబుద్ధస్య నామ సంసారిణో యది ।।
తదా స ఎవ విజ్ఞేయస్తజ్జ్ఞానాదేవ ముక్తతా ।। ౪౨౭ ।।
బ్రహ్మశబ్దాభిధేయశ్చ సంసార్యేవ తదా భవేత్ ।।
తద్విద్యా బ్రహ్మవిద్యేతి ప్రతిపద్యామహే తదా ।। ౪౨౮ ।।
అథాసంసారిణో నామ న్యాయతోఽధ్యవసీయతే ।।
సంసారిణి యదుక్తం తత్తదా తత్ర భవిష్యతి ।। ౪౨౯ ।।
భిన్నాత్మనోస్తయోర్దోషో బ్రహ్మత్వప్రతిపాదికాః ।।
కుప్యేరఞ్శ్రుతయః సర్వా నాన్యదన్యద్భవేద్యతః ।। ౪౩౦ ।।
బ్రహ్మణోఽవ్యతిరేకే చ తద్వచ్చాసతి దుఃఖిని ।।
బ్రహ్మవిద్యోపదేశస్య కైమర్థక్యం ప్రసజ్యతే ।। ౪౩౧ ।।
ఇతి సందేహహేతుశ్చ విచారస్య ప్రయోజకః ।।
తస్మాద్విచారః కర్తవ్య ఉక్తసందేహహానికృత్ ।। ౪౩౨ ।।
నాసంసారీ పరోఽన్యోఽస్తి పాణిపేషప్రబోధితాత్ ।।
ప్రాజ్ఞావస్థాత్మకాద్యస్మాదుత్పత్తిః శ్రూయతే శ్రుతౌ ।। ౪౩౩ ।।
బ్రహ్మ తేఽహం బ్రవాణీతి ప్రతిజ్ఞాయ తతో నృపః ।।
సుప్తం పురుషమభ్యేత్య పాణినా బోధయన్స్వయమ్ ।। ౪౩౪ ।।
తమవస్థాన్తరం నీత్వా స్వప్నదర్శనవర్త్మనా ।।
సుషుప్తాఖ్యం తతస్తస్మాత్ప్రాణాద్యుత్పత్తిమబ్రవీత్ ।। ౪౩౫ ।।
సంసారీ ప్రక్రమాచ్చేహ నాన్యః సంభావ్యతే తతః ।।
అనూద్య చ ప్రియాత్మానం స ద్రష్టవ్య ఇతీర్యతే ।। ౪౩౬ ।।
వేదాన్తేషు చ సర్వేషు ప్రత్యగాత్మైవ చోద్యతే ।।
వేద్యత్వేన న తద్భిన్నం పశ్యేదిత్యభిధీయతే ।। ౪౩౭ ।।
అవస్థాన్తరసంబన్ధాదసంసారీ భవిష్యతి ।।
సంసార్యపి స్వతోఽయం చేన్నేదృగ్దృష్టేరసంభవాత్ ।। ౪౩౮ ।।
నాన్యజాతివిశిష్టోఽర్థః స్వతో జాత్యన్తరం తతః ।।
కశ్చిదేతి జగత్యస్మిన్నన్యత్రేశ్వరహేతుతః ।। ౪౩౯ ।।
స్వభావమపి జహ్యాచ్చేదగ్నిః శీతో భవేద్ధ్రువమ్ ।।
సర్వప్రమాణకోపశ్చ సర్వం స్యాదధరోత్తరమ్ ।। ౪౪౦ ।।
సాంఖ్యాదయస్తథేశస్య హ్యభావం బహుయుక్తిభిః ।।
ఆపాదయన్తి యత్నేన తేభ్యోఽన్యః కోఽధికో ధియా ।। ౪౪౧ ।।
సంసారిణోఽప్యసామర్థ్యాజ్జగజ్జన్మాదికర్మసు ।।
జగద్ధేతుత్వమన్యాయ్యమితి చేన్న శ్రుతేర్బలాత్ ।। ౪౪౨ ।।
అక్షాద్యగోచరో యద్వచ్ఛాస్త్రాదధ్యవసీయతే ।।
తద్వత్సంసారికారిత్వం జగతో గమ్యతాం శ్రుతేః ।। ౪౪౩ ।।
ఎవం తావదయం పక్షో న్యాయతః ప్రతిపాదితః ।।
శాస్త్రన్యాయాదితోఽన్యోఽపి పక్షోఽథ ప్రతిపాద్యతే ।। ౪౪౪ ।।
యః సర్వజ్ఞః సర్వవిద్యోఽశనాయాదివివర్జితః ।।
యః పృథివ్యామితి తథా నేతి నేతీతి చాఽఽగమః ।। ౪౪౫ ।।
అస్థూలాద్యక్షరోక్తేశ్చ తథాఽపూర్వాదివాక్యతః ।।
అసంసారీ పరోఽస్తీశో యస్య సర్వమిదం వశే ।। ౪౪౬ ।।
స ఎవ చ జగత్కారీ సత్యజ్ఞానాదిలక్షణః ।।
తస్మాదిత్యాత్మనశ్చేతి సామానాధికరణ్యతః ।। ౪౪౭ ।।
సంసారిణో ననూత్పత్తిరేవమేవేతి కీర్తితా ।।
నైవం మహేశ్వరస్యైవ తత్రాఽఽకాశత్వసంశ్రయాత్ ।। ౪౪౮ ।।
బ్రహ్మ తేఽహం బ్రవాణీతి ప్రకృత్య బ్రహ్మబోధనమ్ ।।
అబ్రహ్మాప్రకృతం బ్రూయాత్కథం రాజాఽతిపణ్డితః ।। ౪౪౯ ।।
శ్రుత్యన్తరవిరోధశ్చ సంసారీ చేదిహోచ్యతే ।।
సతా సోమ్యేతి సన్నామ్నా బ్రహ్మ తత్ర వివక్షితమ్ ।। ౪౫౦ ।।
ఆకాశో హ వై నామేతి బ్రహ్మైవానామరూపకమ్ ।।
శ్రుత్యన్తరే శ్రుతం సాక్షాదాకాశాహ్వానవత్పరమ్ ।। ౪౫౧ ।।
తథాచాహరహః శాస్త్రం పర ఆత్మని చేతి యత్ ।।
సుషుప్తే బ్రహ్మణోఽన్యస్య నావకాశోఽస్తి దుఃఖినః ।। ౪౫౨ ।।
అతద్వికారతో జన్మ ప్రలయశ్చ తథాఽఽత్మనః ।।
భౌతికాకాశవిషయో న కథంచన యుజ్యతే ।। ౪౫౩ ।।
జగజ్జన్మాదిసామర్థ్యం సామగ్ర్యాది చ దుఃఖినః ।।
సంసారిణో న సంభావ్యమస్మదాదేర్యథా తథా ।। ౪౫౪ ।।
న శక్త్యాధానకృచ్ఛాస్రం తస్యాభివ్యఞ్జకత్వతః ।।
మానాన్తరవిరోధేన న హి మానం ప్రవర్తతే ।। ౪౫౫ ।।
పరస్పరానపేక్షౌ చేత్సంసారీశౌ స్వతః స్థితౌ ।।
ఐకాత్మ్యం న తయోర్యుక్తం ప్రకాశతమసోరివ ।। ౪౫౬ ।।
అహం బ్రహ్మేత్యతోఽయుక్తం బ్రహ్మ ప్రత్యక్తయాఽఞ్జసా ।।
గ్రహీతుం దుఃఖినోఽన్యత్వాద్దోషభాక్స్యాదతోఽన్యథా ।। ౪౫౭ ।।
సత్కర్మభిస్తు తం దేవం జగతః కారణం పరమ్ ।।
ఆరాధ్య పరమోత్కర్షం తత్ప్రసాదాత్సమశ్నుతే ।। ౪౫౮ ।।
బ్రహ్మాత్మైకత్వశంసీని వాక్యాన్యపి తథా సతి ।।
అర్థవాదీ భవిష్యన్తి విరోధః స్యాదితోఽన్యథా ।। ౪౫౯ ।।
తర్కశాస్త్రైస్తథా లోకన్యాయైరప్యవిరుద్ధతా ।।
తథా సతీతి సంప్రాప్తావత్ర ప్రతివిధీయతే ।। ౪౬౦ ।।
నైతదేవం యతోఽస్యైవ మన్త్రబ్రాహ్మణమానతః ।।
ప్రవేశః శ్రూయతే సాక్షాత్పరమేశస్య సర్వతః ।। ౪౬౧ ।।
పురశ్చక్రే ద్విపదః పురః పురుష ఆవిశత్ ।।
రూపం రూపం చ సర్వాణి త్వం స్త్రీం త్వం చ పుమానసి ।। ౪౬౨ ।।
ఇతి సన్త్రసమామ్నాయస్తథాచ బ్రాహ్మణాన్యపి ।।
ఇహ ప్రవిష్ట ఇత్యుక్తిః పురస్తాద్బ్రాహ్మణోదితా ।। ౪౬౩ ।।
తత్సృష్ట్వేతి తథా వాక్యం తైత్తిరీయశ్రుతౌ శ్రుతమ్ ।।
సేయమిత్యాదికం వాక్యం ఛాన్దోగ్యోపనిషద్యపి ।। ౪౬౪ ।।
బ్రహ్మాత్మశబ్దయోస్తద్వదేకాధికరణశ్రుతేః ।।
అహం బ్రహ్మేత్యవసితుం యుక్తమేవ భవేదతః ।। ౪౬౫ ।।
యదా చైవం స్థితః పక్షస్తదా దోషోఽయమాగమత్ ।।
సంసారిత్వం పరస్యేతి తదనన్యత్వకారణాత్ ।। ౪౬౬ ।।
అథాసంసారితైతస్య కథంచిదుపపద్యతే ।।
తదోపదేశానర్థక్యం తమృతేఽప్యస్య ముక్తతః ।। ౪౬౭ ।।
ఎవం ప్రచోదితే కేచిత్పరిహారం ప్రచక్షతే ।।
సృష్టేషు న పరః సాక్షాత్ప్రావిశత్పరమేశ్వరః ।। ౪౬౮ ।।
వికారరూపాపన్నః సన్విజ్ఞానాత్మత్వలక్షణః ।।
బ్రహ్మాదిస్థావరాన్తేషు భూతేషు ప్రావిశత్పరః ।। ౪౬౯ ।।
విజ్ఞానాత్మాఽపి మహతః పరమాత్మస్వభావకాత్ ।।
అన్యోఽనన్యశ్చ విజ్ఞేయః స్వాభావ్యాత్సర్వవస్తునః ।। ౪౭౦ ।।
యేనాన్యస్తేన సంసారీ కర్మాధికృత ఇష్యతే ।।
అనన్యపక్షేఽహం బ్రహ్మేత్యుక్తేర్బ్రహ్మ ప్రపత్స్యతే ।। ౪౭౧ ।।
యథోక్తదోషసంబన్ధో నైవం సతి భవిష్యతి ।।
ఇతోఽన్యథా కల్పనాయాం యతో దోషేణ సంగతిః ।। ౪౭౨ ।।
దేహాద్యుపాధిస్రంబన్ధం సిద్ధం మాన్తరసంశ్రయాత్ ।।
అనూద్య బ్రహ్మతా వాక్యాన్న ప్రవిష్టాద్యతః శ్రుతేః ।। ౪౭౩ ।।
విజ్ఞానాత్మన ఎతాః స్యుర్గతయో విక్రియాం ప్రతి ।।
నానాద్రవ్యసమాహారః పృథివీవత్పరో భవేత్ ।। ౪౭౪ ।।
తస్య సావయవస్య స్యాదేకదేశస్య విక్రియా ।।
విజ్ఞానాత్మేతి యం ప్రాహుః పరిణామః స ఆత్మనః ।। ౪౭౫ ।।
ఘటాదివత్క్షితేరస్య హ్యేకదేశస్య విక్రియా ।।
సంస్థానానుపమర్దేన యద్వా కేశోషరాదివత్ ।। ౪౭౬ ।।
కార్త్స్న్యॆన వా పరిణమేత్క్షీరద్రవ్యాదివత్పరః ।।
ఇయన్త ఎవ పక్షాః స్యుర్వికారే పరమాత్మనః ।। ౪౭౭ ।।
భిన్నద్రవ్యసమూహస్య ముఖ్యైకత్వం న యుజ్యతే ।।
ఎకజాత్యభిసంబన్ధాదేకత్వం గుణతో యతః ।। ౪౭౮ ।।
తథాచ సతి సిద్ధాన్తహానిర్వః సంప్రసజ్యతే ।।
నిత్యం చాయుతసిద్ధాంశానుగతోఽవయవీ యది ।। ౪౭౯ ।।
తదవస్థస్య తస్యైకదేశః సంసారితామగాత్ ।।
ప్రత్యంశావసితేస్తస్య తదాఽపి పరమాత్మనః ।। ౪౮౦ ।।
స్వభాగానుగతో దోషో గుణో వాఽస్య ప్రసజ్యతే ।।
సంసారితా పరస్యైవం దోషః స్యాద్దుర్నివారణః ।। ౪౮౧ ।।
నిఃశేషపరిణామేఽపి పయోవత్పరమాత్మనః ।।
శ్రుతిస్మృత్యుక్తికోపః స్యాత్స చానిష్టః ప్రసజ్యతే ।। ౪౮౨ ।।
న జాయతే మ్రియతే వా ఇతి షడ్భావిక్రియా -
నిషేధకృద్వేదవాక్యం ప్రత్యగ్వికృతివారణమ్ ।। ౪౮౩ ।।
దివ్యో హ్యమూర్తః పురుషః సబాహ్యాభ్యన్తరో హ్యజః ।।
నిష్కలం నిష్క్రియం శాన్తం విమలం వ్యోమవత్స్థితమ్ ।। ౪౮౪ ।।
ఇత్యాదిశతశో వాక్యైః శ్రుతిస్మృత్యుదితైరమీ ।।
సర్వే పక్షా విరుధ్యన్తే త్యాజ్యాస్తేఽతః ప్రయత్నతః ।। ౪౮౫ ।।
సంసారానుపపత్తిశ్చ కూటస్థాత్మైకదేశతః ।।
స్వకర్మఫలదేశేషు క్షేత్రజ్ఞస్య ప్రసజ్యతే ।। ౪౮౬ ।।
వియుక్తస్యాఽఽత్మనశ్చేత్స్యాద్విస్ఫులిఙ్గాదివద్గతిః ।।
తథాఽపి క్షతసంప్రాప్తిరవ్రణస్య ప్రసజ్యతే ।। ౪౮౭ ।।
వారిణో మత్స్యసంచారే ఛిద్రసంగ్రథనే యథా ।।
భ్రమత్సు తద్వజ్జీవేషు ప్రాప్నుతః పరమాత్మనః ।। ౪౮౮ ।।
తథాచావ్రణవాక్యేన విరోధోఽపి ప్రసజ్యతే ।।
స్వకారణాతిరేకేణ వృత్తిః కార్యస్య నాన్యతః ।। ౪౮౯ ।।
పరమాత్మైకవృత్తిత్వాత్కుతో జీవస్య సంసృతిః ।।
స్వప్నసంచారవత్తస్మాజ్జీవసంసార ఇష్యతే ।। ౪౯౦ ।।
స్థాస్నుష్వపి మహద్దుఃఖం కణ్టకాదిషు దేహినామ్ ।।
పరాత్మనో మహద్దుఃఖం జీవసంచరణేఽప్యతః ।। ౪౯౧ ।।
అదోషో విస్ఫులిఙ్గాదిదృష్టాన్తాదితి చేన్మతమ్ ।।
నైవం యథాస్థితార్థానాం శాస్త్రస్య జ్ఞాపకత్వతః ।। ౪౯౨ ।।
అజ్ఞాతజ్ఞాపకం శాస్త్రమేవంస్వాభావ్యతో మితేః ।।
పదార్థాన్నాన్యథా కర్తుం ప్రవృత్తం మాననిశ్చితాన్ ।। ౪౯౩ ।।
మూర్తామూర్తాదయో యద్వత్పదార్థా మాననిశ్చితాః ।।
యథాదృష్టానురోధ్యేవ దృష్టాన్తైర్వస్తు బోధ్యతే ।। ౪౯౪ ।।
ఎవం ప్రవృత్తం సర్వత్ర శాస్త్రం దృష్టాన్తపూర్వకమ్ ।।
న ప్రమాన్తరసంసిద్ధవిపరీతాత్మబోధనమ్ ।। ౪౯౫ ।।
అతిశీతోఽగ్నిరిత్యత్ర దృష్టాన్తానాం శతైరపి ।।
ప్రమాన్తరవిరుద్ధత్వాన్నేన్ద్రేణాప్యధిగమ్యతే ।। ౪౯౬ ।।
మానాన్తరవిరుద్ధం చ న చ మానం సదిష్యతే ।।
మానాన్తరేణాసంవ్యాప్తే మేయే స్యాన్మానతా యతః ।। ౪౯౭ ।।
తథా పదతదర్థాంశ్చ లిఙ్గప్రత్యక్షగోచరాన్ ।।
నానాదృత్యాఽఽగమేనార్థమజ్ఞాతం వేత్తి కశ్చన ।। ౪౯౮ ।।
లోకప్రసిద్ధన్యాయార్థైరంశాంశిత్వాదికల్పనా ।।
పరాత్మనః కల్పయితుం నాతో యుక్తా కథంచన ।। ౪౯౯ ।।
విస్ఫులిఙ్గాద్యుపన్యాసః క్షేత్రజ్ఞపరమాత్మనోః ।।
ఐకాత్మ్యప్రతిపత్త్యర్థస్తస్మాదత్ర వివక్షితః ।। ౫౦౦ ।।
ఉపక్రమోపసంహారాద్యథోక్తోఽర్థో వివక్షితః ।।
బ్రహ్మాది సర్వమాత్మేతి ప్రతిజ్ఞాయ శ్రుతిర్యథా ।। ౫౦౧ ।।
దున్దుభ్యాద్యైశ్చ దృష్టాన్తైర్హేతుభిశ్చ సమర్థ్యతే ।।
అపూర్వాద్యాదిభిర్వాక్యైః ప్రతిజ్ఞార్థోపసంహృతిః ।। ౫౦౨ ।।
సర్వవేదాన్తవాక్యేషు బ్రహ్మైకత్వం విధీయతే ।।
ఇత్యవిప్రతిపత్తిర్హి వ్యాఖ్యాతృణామశేషతః ।। ౫౦౩ ।।
తద్విధ్యేకోక్తియోగస్య హ్యక్లేశాత్సంభవే సతి ।।
సృష్ట్యాదివచసాం నైవ యుక్తాఽర్థాన్తరకల్పనా ।। ౫౦౪ ।।
న చ ప్రమాణం తత్రాస్తి కల్ప్యం చ స్యాత్ఫలాన్తరమ్ ।।
ఐకాత్మ్యపరతైవాతః సృష్ట్యాదివచసాం భవేత్ ।। ౫౦౫ ।।
ఆచక్షతే తథాచాత్ర కేచిదాఖ్యాయికాం శుభామ్ ।।
యథాభిలషితార్థోఽయం యథా సంభావ్యతే స్ఫుటః ।। ౫౦౬ ।।
యథా హి కశ్చిత్ప్రాగాసీచ్చక్రవర్తి సుతో యువా ।।
వ్యాధియోగోపఘాతాదేరున్మత్తః సమపద్యత ।। ౫౦౭ ।।
ధ్వస్తరాజాభిమానః సన్ముగ్ధో వనముపేయివాన్ ।।
వ్యాధైః పరిగృహీతశ్చ వ్యాధోఽస్మీత్యభిమన్యతే ।। ౫౦౮ ।।
తత్కర్మా తదహంకారః కాలేన మహతాఽభవత్ ।।
ధ్వస్తరాజత్వసంస్కారో వసఞ్శబరసద్మని ।। ౫౦౯ ।।
శుభౌషధ్యుపయోగాచ్చ స్వస్థధీః సమజాయత ।।
స్వస్వభావానురోధాచ్చ వ్యాధేభ్యో వ్యుత్థితాత్మధీః ।। ౫౧౦ ।।
తచ్ఛీలరూపకర్మభ్యో వ్యావృత్తధిషణః స్వతః ।।
కేవలస్మృత్యభావాచ్చ న వ్యాధత్వం జహాత్యసౌ ।। ౫౧౧ ।।
కుతశ్చిదాగమాజ్జ్ఞాత్వా తముపేత్యాప్రతారకః ।।
తజ్జాతికర్మసంబన్ధతత్త్వవిత్తత్పితుః సఖా ।। ౫౧౨ ।।
ప్రవృత్త్యా కర్మణా జాత్యా చక్రవర్త్యుచితైస్తథా ।।
లక్షణై రాజపుత్రత్వం యథా కశ్చిత్ప్రబోధయేత్ ।। ౫౧౩ ।।
లబ్ధమాత్రస్మృతిః సోఽథ రాజాఽస్మీత్యవబోధతః ।।
బాధిత్వా స్వమసంబోధం హిత్వా వ్యాధత్వమాత్మనః ।। ౫౧౪ ।।
రాజ్యాభిషేకమాప్నోతి ప్రాప్య సింహాసనం పితుః ।।
అవాప్తరాజసూనుత్వాత్తత్ప్రాప్తౌ నాపి చేష్టతే ।। ౫౧౫ ।।
మోహాధ్యస్తాత్మవ్యాధత్వాన్మోహధ్వంసాతిరేకతః ।।
రాజపుత్రత్వసంప్రాప్తౌ నాన్యత్కించిదపేక్షతే ।। ౫౧౬ ।।
యథా తథాఽయం బ్రహ్మైవ బ్రహ్మాసంబోధమాత్రతః ।।
బుద్ధీన్ద్రియశరీరాదావాత్మత్వం ప్రతిపేదివాన్ ।। ౫౧౭ ।।
సోఽయం సాంసారికైరర్థైః ప్రత్యక్తత్త్వాప్రబోధతః ।।
విశినష్టి స్వమాత్మానం ప్రతీచీనమనాత్మభిః ।। ౫౧౮ ।।
సంసారభూమావాసీనం సంసార్యస్మీత్యవస్థితమ్ ।।
ముముక్షుం తత్త్వవిత్సాక్షాత్సంసారవ్యుత్థితైషణమ్ ।। ౫౧౯ ।।
య ఆత్మేత్యాదిభిర్వాక్యైరన్వయవ్యతిరేకతః ।।
తత్త్వమస్యాదివాక్యేన గురుః సంబోధయేన్నరమ్ ।। ౫౨౦ ।।
సమ్యగ్జ్ఞానాగ్నిసంప్లుష్టప్రత్యక్తత్త్వమహాతమాః ।।
హిత్వా మోహోత్థమఖిలం బ్రహ్మైవ బ్రహ్మ యాత్యథ ।। ౫౨౧ ।।
ప్రత్యక్తత్త్వతమోధ్వంసవ్యతిరేకేణ ముక్తయే ।।
అపేక్షతే యతో నాన్యత్కించిత్సాధనమణ్వపి ।। ౫౨౨ ।।
జన్మాద్యసంభవాత్తస్మాద్బ్రహ్మబోధాతిరేకతః ।।
కార్యాన్తరం న సంభావ్యం వ్యర్థం చాపి భవేద్వచః ।। ౫౨౩ ।।
అంశాంశిత్వాది చేత్సాక్షాద్బ్రహ్మజ్ఞానే వివక్షితమ్ ।।
సముద్రాదేరివ, తదా నావక్ష్యచ్ఛ్రుతిరాదరాత్ ।। ౫౨౪ ।।
యదనభ్యుదితం వాచా మనుతే మనసా న యత్ ।।
అపూర్వాది తథా వాక్యమపి సైన్ధవఖిల్యవత్ ।। ౫౨౫ ।।
నానాత్వదృష్టినిన్దాం చ మృత్యోరితి తథా వచః ।।
అంశాంశిత్వవివక్షాయాం న ప్రాయోక్ష్యత్తదేదృశమ్ ।। ౫౨౬ ।।
ఎకైకరూపైకాత్మ్యార్థధియో దార్ఢ్యప్రసిద్ధయే ।।
సృష్ట్యాదిశ్రుతయస్తస్మాన్న తు తత్ప్రత్యయాయ తాః ।। ౫౨౭ ।।
న చాఽఽత్మనో నిరంశస్య తథాఽసంసారిణః స్వతః ।।
అంశిసంసారిభావత్వం న్యాయేనాప్యుపపద్యతే ।। ౫౨౮ ।।
కల్పితోపాధిహేతుశ్చేదంశిసంసారికల్పనా ।।
కామమస్తు న తాదృక్షు ధీరాణాం సత్యధీర్భవేత్ ।। ౫౨౯ ।।
వివక్షితం చేదైకాత్మ్యం సర్వోపనిషదాం భవేత్ ।।
విజ్ఞానాత్మాదిసంభేదస్తద్విరుద్ధః కిముచ్యతే ।। ౫౩౦ ।।
కర్మకాణ్డప్రమాణత్వవిరోధధ్వస్తయే కిల ।।
విజ్ఞానాత్మాదిసంభేద ఇతి కేచిత్ప్రచక్షతే ।। ౫౩౧ ।।
ఐకాత్మ్యమాత్రే జగతి సమాప్తపురుషార్థకే ।।
చోదనాప్రతిషేధౌ వః స్యాతాం నిర్విషయౌ తదా ।। ౫౩౨ ।।
స్వత ఎవ విముక్తత్వాద్బన్ధాభావాత్స్వతస్తథా ।।
వేదాన్తానాం తథాఽఽరమ్భో నిష్ఫలః సంప్రసజ్యతే ।। ౫౩౩ ।।
ఇత్యేవమాదిచోద్యాని పరిహారాశ్చ వర్ణితాః ।।
సంబన్ధ ఎవ బహుశో విచారేషు చ కీర్తితాః ।। ౫౩౪ ।।
పరస్పరవిరోధాచ్చ ప్రకాశతమసోరివ ।।
కర్మకాణ్డోపనిషదోర్నిప్ప్రామాణ్యం ద్వయోరపి ।। ౫౩౫ ।।
సతి యస్య ప్రమాణత్వే ప్రామాణ్యం స్యాద్వయోరపి ।।
తస్యైవ కర్మకాణ్డస్య ప్రామాణ్యమవసీయతామ్ ।। ౫౩౬ ।।
కర్మకాణ్డప్రమాణత్వే ప్రామాణ్యం చేద్వయోరపి ।।
సర్వగ్రాసి తదైకాత్మ్యమాగాదిహ పునర్బలాత్ ।। ౫౩౭ ।।
యద్యేవమప్రమాణత్వమస్తూపనిషదాం తదా ।।
మానాన్తరవిరోధాచ్చ నైతాసాం మానతేష్యతే ।। ౫౩౮ ।।
అపి స్వార్థవిఘాతం చ కరోత్యుపనిషద్యతః ।।
అప్రామాణ్యమతస్తస్యాః, కర్మకాణ్డస్య మానతా ।। ౫౩౯ ।।
నోక్తోత్తరత్వాత్సాధ్వేతద్భవతా పరిచోద్యతే ।।
వ్యర్థతాన్యార్థతే నేహ యథా తత్ప్రాక్ప్రపఞ్చితమ్ ।। ౫౪౦ ।।
బ్రహ్మాస్మీతి ధియో జన్మసమకాలా విముక్తతా ।।
యతోఽనుభూయతే సాక్షాన్నానర్థక్యం భవేత్తతః ।। ౫౪౧ ।।
వస్తుమాత్రావసాయిత్వం సంబన్ధే ప్రాక్ప్రపాఞ్చితమ్ ।।
యతోఽతో నోపనిషదామన్యార్థత్వం కథంచన ।। ౫౪౨ ।।
స్వప్రమేయప్రమోత్పత్త్యనుత్పత్త్యేకహేతుకే ।।
ప్రమాణత్వాప్రమాణత్వే నాన్యథా తే ప్రసిధ్యతః ।। ౫౪౩ ।।
కించాతో యది నామైవం ప్రకృతార్థోపయోగి యత్ ।।
శృణ్వేకాగ్రమనాః సర్వం యదేవం సతి వస్తు తత్ ।। ౫౪౪ ।।
స్వప్రమేయే ప్రమాం సాక్షాత్కరోత్యుపనిషద్యది ।।
అప్రామాణ్యం కథం తస్యాః కుతోఽతో మానతాఽన్యథా ।। ౫౪౫ ।।
న చేత్కరోత్యుపనిషత్ప్రమామిత్యభిధీయతే ।।
ప్రత్యక్షేణ విరుద్ధార్థం త్వదీయం వచనం భవేత్ ।। ౫౪౬ ।।
నాగ్నిర్దహతి కాష్ఠాని న తాపయతి భాస్కరః ।।
ఇతి యద్వత్తథోక్తిస్తే ప్రత్యక్షేణ విరుధ్యతే ।। ౫౪౭ ।।
అగ్నిదాహాదివత్సాక్షాద్వేదాన్తజ్ఞానజం ఫలమ్ ।।
సంసారానర్థహానాఖ్యం ప్రత్యక్షమనుభూయతే ।। ౫౪౮ ।।
విఘ్నన్తి స్వార్థమిత్యుక్తం యచ్చ తచ్చాపి పేలవమ్ ।।
యథా తదుచ్యమానం త్వం యథావచ్ఛ్రోతుమర్హసి ।। ౫౪౯ ।।
స్వప్రమేయావబోధో హి మానానాం స్వార్థ ఉచ్యతే ।।
తం చేత్కుర్వన్తి వేదాన్తాః కుతస్తేషామమానతా ।। ౫౫౦ ।।
న చ వేదాన్తవాక్యోత్థజ్ఞానస్యేహాస్తి బాధకమ్ ।।
బాధకానామపి సతాం ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యరూపతః ।। ౫౫౧ ।।
ప్రమాణమప్రమాణం చ ప్రమాభాసస్తథైవ చ ।।
కుర్వన్త్యేవ ప్రమాం యత్ర తదసంభావనా కుతః ।। ౫౫౨ ।।
కిమేకవిషయత్వేన కింవా విషయభేదతః ।।
విరోధః స్యాత్ప్రమాణానామిత్యేతదభిధీయతామ్ ।। ౫౫౩ ।।
మానాన్తరేణ సంవాదో యది చేదనువాదితా ।।
విరోధో న తు మానానాం సదైకార్థసమాగమే ।। ౫౫౪ ।।
భిన్నప్రమేయతాయాం చ శ్రోత్రాదీనాం యథా తథా ।।
పరస్పరానపేక్షత్వాన్నితరామవిరుద్ధతా ।। ౫౫౫ ।।
న చైకమేవ సద్వాక్యం కరోతి న కరోతి చ
ప్రమాం తత్ప్రతిషేధం చ కుర్వత్క్వచిదిహేష్యతే ।। ౫౫౬ ।।
అగ్నిః శీతస్తథోష్ణశ్చేత్యేవమాద్యుక్తితో నను ।।
విరుద్ధార్థావభాసోఽయం జాయమానః సమీక్ష్యతే ।। ౫౫౭ ।।
నైకస్మాన్నాపి చ ద్వాభ్యాం విరుద్ధార్థోఽవసీయతే ।।
అనూద్యోక్త్యేకదేశేన శీతోఽగ్నిరితి యోధ్యతే ।। ౫౫౮ ।।
సంభవత్యేవ శీతోఽగ్నిః ప్రమాణాన్తరగోచరః ।।
మానాన్తరవిరోధోఽపి తథాచ సతి నేష్యతే ।। ౫౫౯ ।।
శీతవద్వా భవేచ్ఛీతః శైత్యస్యానపహారతః ।।
ఎవమప్యవిరోధః స్యాదస్య మానాన్తరైరపి ।। ౫౬౦ ।।
శైశిరోఽగ్నిర్భవేచ్ఛీతస్తథోష్ణః పార్థివో భవేత్ ।।
భిన్నార్థత్వావబోధిత్వాద్వాక్యయోర్న విరుద్ధతా ।। ౫౬౧ ।।
ఐకార్థ్యే న విరోధోఽస్తి ద్వ్యర్థత్వేఽపి న మాశ్రయాత్ ।।
మానాన్తరాచ్చ నైవాస్తి మాన్తరావిషయత్వతః ।। ౫౬౨ ।।
అభ్యుపేత్యైతదుదితం న తు వాక్యవిదాం నయః ।।
యదనేకార్థబోధిత్వమేకస్య వచసః సతః ।। ౫౬౩ ।।
అర్థైకత్వాదితి తథా వాక్యలక్షణముచ్యతే ।।
అనేకార్థావబోధిత్వే న స్యాల్లక్షణవద్వచః ।। ౫౬౪ ।।
ఎకమేవ యదా వాక్యం కృత్స్నో వేదోఽభ్యుపేయతే ।।
వాక్యాన్తరాసంభవతస్తదా కేన విరుద్ధతా ।। ౫౬౫ ।।
వాక్యద్వయం చేదథవా సిద్ధసాధ్యార్థభేదతః ।।
తదాఽపి న విరోధోఽత్ర విభిన్నార్థావబోధినోః ౫౬౬ ।।
నాపి స్వార్థం పరార్థం వా విహన్త్యుపనిషత్కచిత్ ।।
కథం చేదుచ్యమానం తచ్ఛృణ్వేకాగ్రమనా యథా ।। ౫౬౭ ।।
సర్వమాత్మేతి చేత్కుర్యాత్ప్రమేయవిషయాం ప్రమామ్ ।।
విహన్త్యుపనిషత్స్వార్థమితి నిర్లజ్జగీరియమ్ ।। ౫౬౮ ।।
నిఃశేషపురుషార్థాప్తిః సర్వానర్థాత్యయః సదా ।।
వేదాన్తజ్ఞానతశ్చేత్స్యాత్స్వార్థోఽతోఽన్యః క ఇష్యతే ।। ౫౬౯ ।।
నిషేధతి విధత్తే వా న చాప్యుపనిషత్క్రియామ్ ।।
ప్రత్యక్తత్వైకసంబోధే తద్వాక్యోపక్షయత్వతః ।। ౫౭౦ ।।
న చాపి కర్మకాణ్డోక్తిః స్వార్థే న కురుతే ప్రమామ్ ।।
స్వార్థే చ సా ప్రమాం కుర్వత్యమానం కథముచ్యతే ।। ౫౭౧ ।।
ప్రాత్యక్ష్యాచ్చ ప్రమోత్పత్తేర్జ్యోతిష్టోమాదివాక్యతః ।।
ప్రమైవోత్పద్యతే నేతి వక్తుమేతన్న శక్యతే ।। ౫౭౨ ।।
విషయాపహృతేర్నో చేద్వేదాన్తోక్త్యా ప్రమోత్థితిః ।।
న ప్రత్యక్షబలీయస్త్వాదనుమానప్రబోధతః ।। ౫౭౩ ।।
యథాసిద్ధాన్యుపాదాయ కామద్వేషవశానుగః ।।
ఇష్టమేవ సదా మే స్యాన్మా భూచ్చానిష్టమణ్వపి ।। ౫౭౪ ।।
సాధనానీష్టలాభార్థమనిష్టార్థాపనుత్తయే ।।
ఆచక్షాణా శ్రుతిః పుంసో నాన్యార్థం వక్తి కంచన ।। ౫౭౫ ।।
యథా కామ్యాగ్నిహోత్రాదౌ సాధ్యసాధనసంగతిమ్ ।।
విదధన్నానృతత్వాది కామానాం వక్తి కుత్రచిత్ ।। ౫౭౬ ।।
న చాపి న ప్రవర్తన్తే పురుషాః కామ్యకర్మసు ।।
యతోఽతత్త్వవిదాం కామో న కదాచిన్నివర్తతే ।। ౫౭౭ ।।
అకామతః క్రియా కాచిదృశ్యతే నేహ కుత్రచిత్ ।।
యద్యద్ధి కురుతే కించిత్తత్తత్కామస్య చేష్టితమ్ ।। ౫౭౮ ।।
స యథాకామ ఇత్యాదిరేషోఽర్థశ్చ సవిస్తరః ।।
వక్ష్యతేఽకామయమానశ్చ తథాఽకుర్వన్విముచ్యతే ।। ౫౭౯ ।।
సర్వాధికారప్రధ్వంసాన్న కృత్స్నాత్మావబోధినః ।।
ప్రవృత్తౌ వా నివృత్తౌ వా గుణభావః సదేష్యతే ।। ౫౮౦ ।।
అతో నిర్విషయత్వాది బ్రహ్మైకత్వాద్యదీరితమ్ ।।
తత్సర్వం పరిహృతం హేయం యథోక్తేనైవ వర్త్మనా ।। ౫౮౧ ।।
న నివర్తయితుం శక్తం రాగాద్యాకృష్టచేతసః ।।
శాస్త్రం విరక్తచిత్తాన్వా న ప్రవర్తయితుం క్షమమ్ ।। ౫౮౨ ।।
ఇష్టానిష్టకలానీతి సాధనాని ప్రకాశయేత్ ।।
న నివృత్తిం ప్రవృత్తిం వా పుంసః శాస్త్రం కరోతి తత్ ।। ౫౮౩ ।।
అపి శాస్త్రం సముల్లఙ్ఘ్య రాగాదిబలవత్తయా ।।
ప్రవర్తమానాః పురుషా దృశ్యన్తేఽద్యాపి కామినః ।। ౫౮౪ ।।
సాధ్యసాధనసంబన్ధానిష్టానిష్టఫలోదయాన్ ।।
శాస్త్రం త్వాదిత్యవత్సాక్షాత్ప్రకాశయతి తాన్సదా ।। ౫౮౫ ।।
తేషు శాస్త్రైకదీపేషు సాధ్యసాధనవర్త్మసు ।।
యథారుచి ప్రవర్తన్తే పురుషా న తు శాస్త్రతః ।। ౫౮౬ ।।
విధిశాస్త్రస్య నైవాతో వేదాన్తా బాధకాః సదా ।।
న చ నిర్విషయం తత్స్యాన్మేయభేదాత్త్వగాదివత్ ।। ౫౮౭ ।।
కేచిత్తు పణ్డితంమన్యా విరోధీని పరస్పరమ్ ।।
సంభావయన్తి మానాని సర్వాణ్యైకాత్మ్యవస్తుని ।। ౫౮౮ ।।
శ్రోత్రాదిభిర్యతో భిన్నా మిథః శబ్దాదయస్త్వమీ ।।
మీయన్తే సర్వమాత్మేతి ప్రత్యక్షేణ విరుధ్యతే ।। ౫౮౯ ।।
శబ్దాద్యర్థోపలబ్ధారః కర్తారశ్చ పృథక్పృథక్ ।।
యస్మాదిహానుమీయన్తే తస్మాల్లిఙ్గవిరోధితా ।। ౫౯౦ ।।
తథాఽఽగమవిరోధం చ గ్రామకామాదిభేదతః ।।
ఉద్భాసయన్తి సంహృష్టా బ్రహ్మైకత్వప్రదూషకాః ।। ౫౯౧ ।।
బ్రహ్మైకత్వవిరోధో వః కథం భిన్నార్థబుద్ధిభిః ।।
ఇతి బ్రహ్మవిదోపేత్య ప్రష్టవ్యా భేదవాదినః ।। ౫౯౨ ।।
కిం భోః శబ్దాదిభేదేన ఖస్యైకత్వం విరుధ్యతే ।।
న చేద్విరుధ్యతేఽథోచ్చైర్విరోధః కిమీతీర్యతే ।। ౫౯౩ ।।
సత్పరిచ్ఛేదకైర్నాపి ప్రత్యక్షాద్యైర్గ్రహో భవేత్ ।।
వ్యావృత్తేరన్యతోభావమాత్రాయాః కేనచిత్కచిత్ ।। ౫౯౪ ।।
ద్వైతగ్రాహి యథా మానం న కించిదపి విద్యతే ।।
తథోదర్కే ప్రవక్ష్యామి నాతో మానవిరోధితా ।। ౫౯౫ ।।
యచ్చోక్తమనుమీయన్తే ప్రతిదేహం పృథగ్విధాః ।।
శబ్దాద్యర్థోపలబ్ధారః కర్తారశ్చాపి కర్మణామ్ ।। ౫౯౬ ।।
భిన్నాః కైరనుమీయన్త ఇతి పృష్టో వదేద్యది ।।
అస్మాభిర్లిఙ్గకుశలైరిత్యేతచ్చ న యుక్తిమత్ ।। ౫౯౭ ।।
అనన్యమానమేయేఽర్థే న భేదః ప్రత్యగాత్మని ।।
పరాఙ్భానప్రమేయాశ్చ నాఽఽత్మానః స్తమ్భకుమ్భవత్ ।। ౫౯౮ ।।
అనుమాకుశలా యూయం క ఇత్యేతద్విభాష్యతామ్ ।। ౫౯౯ ।।
దేహేన్ద్రియమనోబుద్ధిక్షేత్రజ్ఞేషు పృథక్పృథక్ ।।
నానుమాకౌశలం తావత్ప్రత్యేకం తేషు విద్యతే ।। ౬౦౦ ।।
దేహాదిసాధనాస్తస్మాద్వయమాత్మాన ఎవ హి ।।
భూరిసాధనసాధ్యత్వాత్క్రియాణాం నో విభిన్నతా ।। ౬౦౧ ।।
భూరిసాధనసాధ్యత్వాత్క్రియాణామితి చేద్భవేత్ ।।
హేతుస్తవాప్యనేకత్వమేకస్యాపి ప్రసజ్యతే ।। ౬౦౨ ।।
ఆత్మాదీనాం క్రియాస్తిత్వాత్ప్రత్యేకం కారకత్వతః ।।
అగ్న్యాదీనామివ తత ఆత్మానేకత్వమాపతేత్ ।। ౬౦౩ ।।
అనుమాఽపి క్రియా సాక్షాద్భవతైవాభ్యుపేయతే ।।
శరీరేన్ద్రియబుద్ధ్యాదేః ప్రత్యేకం స్యాదనేకతా ।। ౬౦౪ ।।
బహుసాధనసాధ్యత్వాత్క్రియాణామితిహేతుతః ।।
ఎవంలక్షణహేతూక్తిర్మౌర్ఖ్యలిఙ్గం భవేదతః ।। ౬౦౫ ।।
గుణక్రియాణాం సర్వాసాం కర్తృమాత్రవ్యపాశ్రయాత్ ।।
అనైకాన్తికతా హేతోస్తథా వః సంప్రసజ్యతే ।। ౬౦౬ ।।
అపక్షధర్మతా హేతోర్నామరూపాశ్రయత్వతః ।।
ధర్మాభావాత్ప్రతీచశ్చ తద్భేదే హేతుతా కుతః ।। ౬౦౭ ।।
ఐకాత్మ్యవన్తో దేహాః స్యుర్వివాదో యేషు వర్తతే ।।
శరీరత్వావిశేషత్వాత్ప్రతివాదిశరీరవత్ ।। ౬౦౮ ।।
తథేన్ద్రియమనోబుద్ధివిషయేప్వపి యోజయేత్ ।।
ఐకాత్మ్యం సర్వభూతేషు ప్రాత్యక్ష్యాచ్చాఽఽత్మనస్తథా ।। ౬౦౯ ।।
ఆత్మప్రత్యయ ఎకాత్మా సర్వదేహేషు సర్వదా ।।
నానాత్మవదనేకత్వం కశ్చిదాత్మని వీక్షతే ।। ౬౧౦ ।।
అనుమానాదనేకత్వమాత్మనో యే ప్రచక్షతే ।।
తేషాం ప్రత్యక్షమానేన బాధో లిఙ్గధియో భవేత్ ।। ౬౧౧ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే ద్వితీయాధ్యాయస్య ద్వితీయం బ్రాహ్మణమ్

॥ ద్వితీయాధ్యాయస్య ద్వితీయమశ్వమేధబ్రాహ్మణమ్ ॥

జగజ్జనిస్థితిధ్వంసా యస్మాత్సిధ్యన్తి తత్పరమ్ ।।
బ్రహ్మేతి ప్రాక్ప్రతిజ్ఞాయ యథావదుపదర్శితమ్ ।। ౧ ।।
తస్యోపనిషదిత్యుక్తం తద్వ్యాఖ్యాఽత్రాధునోచ్యతే ।।
ఆ మైత్రేయ్యాః పరబ్రహ్మసత్యస్య ప్రతిపత్తయే ।। ౨ ।।
సృష్టిప్రస్తావ ఎతస్మిన్ప్రాణాదేర్జన్మ సూత్రితమ్ ।।
యతోఽతః ప్రాణసంబన్ధాత్పూర్వం వ్యాఖ్యా ప్రపఞ్చ్యతే ।। ౩ ।।
తతః పరేణ లోకాదేరపి యాథాత్మ్యముచ్యతే ।।
అధ్యాత్మమధిదైవం చ దేవతాకరణాశ్రయమ్ ।। ౪ ।।
ప్రాణాది సర్వమేవేదం పఞ్చభూతసతత్త్వకమ్ ।।
న హి భూతాతిరేకేణ ప్రతీచః కించిదిష్యతే ।। ౫ ।।
ప్రాణా వై సత్యమిత్యుక్తం కే ప్రాణా ఇతి యత్నతః ।।
వ్యాఖ్యాయన్తేఽథ తే ప్రాణాస్తథోపనిషదశ్చ యాః ।। ౬ ।।
ప్రాణేన మధ్యమేనాన్నం జగ్ధం వాగాదితర్పణమ్ ।।
యథా కరోతి తద్వాచ్యం ప్రాణోపనిషదశ్చ యాః ।। ౭ ।।
యో హ వా ఇతి ప్రశ్నోక్తిస్తస్యాయమితి నిర్ణయః ।।
శరీరేఽభ్యాహితః ప్రాణో మూర్ధ్ని ప్రత్యాహితస్తథా ।। ౮ ।।
విషయేష్వనభిష్వఙ్గాచ్ఛిశుః ప్రాణోఽభిధీయతే ।।
వాగాదేరివ నాఽఽసఙ్గో యతః ప్రాణస్య విద్యతే ।। ౯ ।।
శీర్షణ్యప్రాణసంస్థా యే శబ్దాద్యాసఙ్గలక్షణాః ।।
భ్రాతృవ్యాస్తే సహోత్పత్తేః ప్రత్యగ్దృష్ట్యపహారతః ।। ౧౦ ।।
శరీరమస్యాఽఽధానం స్యాచ్ఛరీరేఽవస్థితో యతః ।।
సామాన్యవృత్త్యా ప్రాణోఽయం తస్మాదాధానముచ్యతే ।। ౧౧ ।।
శరీరాశ్రయిణం ప్రాణం యతో వాగాదయః శ్రితాః ।।
అలం స్వకార్యనిష్పత్తౌ న తు ప్రాణైకసంశ్రితాః ।। ౧౨ ।।
ప్రతి ప్రత్యాహితత్వాచ్చ ప్రత్యాధానం శిరో విదుః ।।
శిరోదేశవిశేషేషు ప్రతి ప్రతి స ఆహితః ।। ౧౩ ।।
అన్నపానసముత్థా హి శక్తిః ప్రాణో బలం తథా ।।
బలావష్టమ్భ ఎతస్మిన్ప్రాణో దేహేఽవతిష్ఠతే ।। ౧౪ ।।
అబల్యం నీత్వేతి తథా ప్రాణోత్క్రాన్తిః ప్రవక్ష్యతే ।।
ఉచ్ఛ్ట్వాసాదిక్రియం కేచిద్వాయుం స్థూణాం ప్రచక్షతే ।। ౧౫ ।।
జాఠరాగ్న్యభిసంబన్ధాజ్జగ్ధమన్నం త్రిధా క్రమాత్ ।।
పరిణామం వ్రజత్యతత్స్థూలమధ్యమసూక్ష్మతః ।। ౧౬ ।।
స్థూలాంశః పృథివీమేతి పురీషం మూత్రమేవ చ ।।
స్థూలదేహోపచిత్యర్థో మధ్యమోంఽశః ప్రకీర్తితః ।। ౧౭ ।।
యస్తు సూక్ష్మో రసోఽన్నస్య భాగోఽమృతమితీర్యతే ।।
స హృద్దేశం సమాగమ్య నాడీమధ్యసమాశ్రయః ।। ౧౮ ।।
హృదయాద్విప్రకీర్ణాభిర్నాడీభిర్లిఙ్గదేవతాః ।।
ప్రీణయన్నుపచిన్వశ్చ దామాన్నమితి భణ్యతే ।। ౧౯ ।।
దేహం రసాదినా బద్ధ్వా సూక్ష్మాంశేన శిశుం తథా ।।
పాశద్వయాభిసంబన్ధాదన్నం దామేతి శబ్ద్యతే ।। ౨౦ ।।
దామ ప్రతనుతాం యాతి యదా కర్మక్షయాత్తదా ।।
యథాస్వం యాన్త్యథ ప్రాణా దేహాదుచ్ఛిన్నబన్ధనాః ।। ౨౧ ।।
ప్రత్యాధానసమూఢస్య శిశోస్తస్యైవ కాశ్చన ।।
అక్ష్ణ్యుపనిషదో వాచ్యాస్తమేతా ఇత్యతః శ్రుతిః ।। ౨౨ ।।
ఉపాసతేఽక్షణి ప్రాణం రుద్రాద్యాః సప్త దేవతాః ।।
అక్షీణా ఇతి తా జ్ఞాత్వా నాన్నక్షయముపాశ్నుతే ।। ౨౩ ।।
మూర్ధ్ని ప్రత్యాహితం ప్రాణమృషయః ప్రాణసంజ్ఞకాః ।।
రుద్రాద్య మధ్యమే యత్నాత్సతతం పర్యుపాసతే ।। ౨౪ ।।
అక్షణ్యేవ యతః పూర్వం వ్యాఖ్యాతో దేవతాగణః ।।
శ్రోత్రాదికారణార్థోఽథం శ్లోకస్తస్మాదుదాహృతః ।। ౨౫ ।।
విశ్వరూపం యశో జ్ఞేయం శబ్దాద్యర్థావభాసకమ్ ।।
తేజస్తచ్చాప్యనేకాత్మవిభిన్నార్థావభాసనాత్ ।। ౨౬ ।।
తీరే తస్యాఽఽసతే సప్త వాయవః కరణాశ్రయాః ।।
ఋషయశ్చ యశశ్చేతి ప్రాణా ఉక్తేన హేతునా ।। ౨౭ ।।
వక్తృత్వాత్తృత్వభేదేన వాగ్ద్విధైకైవ భిద్యతే ।।
సప్తమీ చాష్టమీ చేతి సైవైకా ప్రోచ్యతే తతః ।। ౨౮ ।।
వర్ణనిష్పాదనం వాచా తథాఽఽద్యరసవేదనమ్ ।।
భవేద్ద్వికర్మసంయోగాత్సప్తమీ చాష్టమీ చ వాక్ ।। ౨౯ ।।
విశిష్టాహ్వానసిద్ధ్యర్థమృషీణాముత్తరా శ్రుతిః ।।
ఇమావేవేతి చ తథా ఫలవత్స్యాదుపాసనమ్ ।। ౩౦ ।।
సర్వస్యేతి ఫలోక్తిః స్యాదుక్తోపాసనకర్మణః ।।
అన్నాత్తృత్వనిషేధార్థం సర్వమస్యేతి భణ్యతే ।। ౩౧ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే ద్వితీయాధ్యాయస్య ద్వితీయం బ్రాహ్మణమ్

॥ ద్వితీయాధ్యాయస్య తృతీయం బ్రాహ్మణమ్ ॥

ప్రాణోపనిషదశ్చోక్తాః ప్రాణాశ్చాపి సమాసతః ।।
యత్తు తేషాం పరం సత్యం తదిదానీం నిరూుప్యతే ।। ౧ ।।
ప్రాణాః కిమాత్మకాస్తేషాం కథం సత్యత్వమిష్యతే ।।
ఇత్యేవమాది వక్తవ్యమిత్యర్థః పర ఆగమః ।। ౨ ।।
పఞ్చభూతసతత్త్వానాం శరీరకరణాత్మనామ్ ।।
స్వరూపనిశ్చయార్థాయ ప్రారబ్ధం బ్రాహ్మణం పరమ్ ।। ౩ ।।
యదుపాధినిషేధోక్త్యా నేతీతి బ్రహ్మణః స్ఫుటమ్ ।।
ఆవిశ్చికీర్షితం తత్త్వం తదేతదధునోచ్యతే ।। ౪ ।।
స్వతోఽరూపం పరం బ్రహ్మ తదవిద్యాదిహేతుతః ।।
ద్విరూపమితి నిర్దిష్టం వియద్వత్కుమ్భసంశ్రయాత్ ।। ౫ ।।
రూపే వా బ్రహ్మణో విద్యాన్మూర్తామూర్తే సవాసనే ।।
బ్రహ్మైవ రూప్యతే తాభ్యాం బ్రహ్మత్వం న హి రూపవత్ ।। ౬ ।।
అవిద్యామాత్రోపాధ్యేతద్బ్రహ్మ కారణముచ్యతే ।।
తదేవ జ్ఞాతృతామేతి బుద్ధ్యుపాధిసమాశ్రయాత్ ।। ౭ ।।
తద్వృత్త్యుపాధిసంస్థం సత్తజ్జ్ఞానమితి భణ్యతే ।।
దేవతేన్ద్రియసంబన్ధం తత్తత్తదభిధీయతే ।। ౮ ।।
తథా దేహాదిసంబన్ధం దుఃఖజాత్యాదిమద్భవేత్ ।।
గోధనాద్యభిమాన్యేవం ధనీ గోమానితీర్యతే ।। ౯ ।।
అన్తర్యామీ తథా సాక్షీ సర్వజ్ఞశ్చేత్యవిద్యయా ।।
మిథ్యాధ్యాసైశ్చ తత్కార్యైరప్రమేయం ప్రమీయతే ।। ౧౦ ।।
ఎకం తావదిదం రూపం బ్రహ్మణో మోహహేతుజమ్ ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రైకధీగమ్యం రూపం వాస్తవమాత్మనః ।। ౧౧ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతం ద్వితీయాసంభవాదజమ్ ।।
న వాక్యపదయోరర్థో భేదసామాన్యవర్జనాత్ ।। ౧౨ ।।
న ప్రమాణాన్తరైర్గమ్యం పరాగ్ఘేత్వసమన్వయాత్ ।।
అనపేక్షితమాత్రాది తదవిద్యాసమన్వయాత్ ।। ౧౩ ।।
ఆత్మప్రత్యయమైకాత్మ్యం ద్వితీయస్త్వాత్మనో భవేత్ ।।
అనాత్మప్రత్యయోఽతోఽహం స్వత ఎకోఽస్మి కేవలః ।। ౧౪ ।।
యన్నిషేధముఖేనేదం నేతి నేతీతి భణ్యతే ।।
అవిద్యామవధిం కృత్వా ద్వే రూపే బ్రహ్మణస్త్విమే ।। ౧౫ ।।
అవధారణాయ వావేతి ద్వే ఎవేతి వినిశ్చితౌ ।।
సముచ్చితే సజాతీయైరుత్తరైస్తే విశేషణైః ।। ౧౬ ।।
వావశబ్దం చశబ్దేన ప్రత్యాహృత్యాభిధీయతే ।।
మూర్తమేవ చ తద్రూపం బ్రహ్మణోఽమూర్తమేవ చ ।। ౧౭ ।।
అవిద్యావత్పరం బ్రహ్మ మూర్తామూర్తాదిలక్షణైః ।।
విశిష్యతే న ధర్మాణాం మిథః సంగతిరిష్యతే ।। ౧౮ ।।
విశేష్యార్థైకతన్త్రత్వాద్ధర్మాణాం న పరస్పరమ్ ।।
తథాఽనపేక్షతస్తేషాం సంగతిః స్యాత్కదాచన ।। ౧౯ ।।
విజ్ఞానపురుషాన్తస్య బ్రహ్మణః పరమాత్మనః ।।
తమస్వినోఽథ ద్వే రూపే తదన్యావ్యతిరేకతః ।। ౨౦ ।।
క్లృప్తసర్పాదిభిర్యద్వదజ్ఞాతాయాః స్రజః సదా ।।
వాస్తవోఽవాస్తవో వా న వ్యతిరేకో న చాన్వయః ।। ౨౧ ।।
తద్వన్న వ్యతిరేకేణ బ్రహ్మణో ద్వే స్వతః సదా ।।
నాపి చావ్యతిరేకేణ తే తు బ్రహ్మైవ నిర్ద్వయమ్ ।। ౨౨ ।।
అణ్వాద్యవయవం మూర్తం పీనం సంస్థానవదృఢమ్ ।।
తద్విరుద్ధమమూర్తం స్యాన్నిరంశం దేశవన్న చ ।। ౨౩ ।।
మర్త్యం మరణధర్మి స్యాద్యద్వినశ్వరలక్షణమ్ ।।
అమృతం తద్విరుద్ధం చ ధ్రువం యన్న విపద్యతే ।। ౨౪ ।।
ఆశ్రితం స్థితమత్ర స్యాద్గత్వాఽవ్యాప్య చ తిష్ఠతి ।।
తద్విరుద్ధం తథా యత్స్యాదేత్యేవ న తు తిష్ఠతి ।। ౨౫ ।।
సదితి వ్యక్తరూపం యద్గృహ్యమాణవిశేషణమ్ ।।
ప్రత్యక్షం తద్విరుద్ధం త్యదప్రత్యక్షం తథోచ్యతే ।। ౨౬ ।।
క్షితిర్జలం తథా వహ్నిరిత్యేతన్మూర్తము్చ్యతే ।।
భూతద్వయమమూర్తం చ వాయుశ్చాఽఽకాశమేవ చ ।। ౨౭ ।।
మూర్తం మర్త్యం స్థితం సచ్చ క్షిత్యబగ్నిత్రయం విదుః ।।
అమూర్తామృతయత్త్యత్తు వాయ్వాకాశద్వయం స్మృతమ్ ।। ౨౮ ।।
మూర్తత్వాదేవ మర్త్యం తన్మర్త్యత్వాదేవ తత్స్థితమ్ ।।
స్థితత్వాదిన్ద్రియగ్రాహ్యం నిర్ధార్యేదంతయా పృథక్ ।। ౨౯ ।।
సోపాఖ్యత్వాన్న తద్వ్యాపి క్వచిదేకాంశవత్స్థితేః ।।
స్థితత్వాచ్చాపి తన్మర్త్యం మర్త్యత్వాన్మూర్తమేవ చ ।। ౩౦ ।।
అమూర్తత్వాదమర్త్యం తద్యద్వ్యాపి త్యదతీన్ద్రియమ్ ।।
అతీన్ద్రియత్వాత్తద్వ్యాపి వ్యాపిత్వాచ్చామృతం తతః ।। ౩౧ ।।
అస్థితత్వాదమూర్తం తదాకారవ్యక్తివర్జితమ్ ।।
హేతుతత్ఫలరూపేణ మూర్తాదేః సంగతిర్మిథః ।। ౩౨ ।।
అక్షసూత్రవదన్యోన్యం సామర్థ్యస్యాప్రహాణతః ।।
హేతుతద్వత్తయా జ్ఞేయాఽమూర్తాదేరపి సంగతిః ।। ౩౩ ।।
సంభవేఽన్యతమస్యాపి సర్వేషాం సంభవో యతః ।।
అతోఽవధారణార్థాయ తత్రైవగ్రహణం కృతమ్ ।। ౩౪ ।।
తయోరుద్దిష్టయోర్మూర్తం ప్రథమం తావదుచ్యతే ।।
అన్యద్వాయ్వన్తరిక్షాభ్యాం భూతత్రయమిహోచ్యతే ।। ౩౫ ।।
మూర్తం సంస్థానవద్ధ్యేతత్తథా మర్త్యం వినాశవత్ ।।
ఎతత్స్థితం పరిచ్ఛిన్నమేతత్సత్సవిశేషణమ్ ।। ౩౬ ।।
చతుర్విశేషణస్యాస్య క్షిత్యవగ్న్యాత్మకస్య హి ।।
చతుష్టయరసత్వార్థం పునరుచ్చారణం కృతమ్ ।। ౩౭ ।।
సర్వవ్యాపీ రసో హ్యేష శశ్వత్తపతి యో రవిః ।।
చతుష్టయాన్వయాదేష భూతత్రయరసః స్మృతః ।। ౩౮ ।।
య ఎష తపతీత్యత్ర మణ్డలం పరిగృహ్యతే ।।
చతుష్టయం హి మూర్తాది మణ్డలే గృహ్యతే యతః ।। ౩౯ ।।
చతుర్ణామన్వయో హీతి హేతునాఽత్ర విభావ్యతే ।।
సతశ్చ గ్రహణం విద్యాచ్చతుర్ణాముపలక్షణమ్ ।। ౪౦ ।।
కృష్ణసారం యథా స్థానం చక్షుషః కరణాత్మనః ।।
తథా హిరణ్యగర్భస్య మణ్డలం కరణాత్మనః ।। ౪౧ ।।
ఉత్సర్గాద్రూపనిర్మాణే ప్రాధాన్యం తేజసో యతః ।।
తస్మాద్రసత్వనిర్దేశః క్రియతే మణ్డలాత్మని ।। ౪౨ ।।
అష్క్లిన్నః పార్థివో ధాతుస్తేజసా పరిపచ్యతే ।।
అఙ్కురాద్యభినిష్పత్తౌ ముఖ్యతైవం హి తేజసః ।। ౪౩ ।।
సారస్త్రయాణాం భూతానాం రసో మణ్డలముచ్యతే ।।
ఎతత్సారాణి హి త్రీణి భూతాన్యాహుర్విపశ్చితః ।। ౪౪ ।।
మణ్డలాయతనే యత్తు కారణం సంశ్రితం విభోః ।।
విరాజో దేవదేవస్య తదిదానీమిహోచ్యతే ।। ౪౫ ।।
ఆదిత్యాన్తర్గతః సాక్షాత్కరణాత్మాఽభిధీయతే ।।
వాయ్వాకాశరసత్వేన తత్రామూర్తాన్వయో యతః ।। ౪౬ ।।
కలిఙ్గారమ్భసిద్ధ్యర్థం వాయ్వాకాశసముద్భవః ।।
ఈశ్వరాత్కారణాద్యస్మాల్లిఙ్గం తేన రసస్తయోః ।। ౪౭ ।।
వాయ్వాకాశరసో హ్యేష ఇతి హేతుః ప్రదర్శ్యతే ।।
త్యస్య హ్యేష రస ఇతి యథోక్తో మణ్డలాత్మని ।। ౪౮ ।।
హిరణ్యగర్భక్షేత్రజ్ఞం రసం కేచిత్ప్రచక్షతే ।।
కారణం రసశబ్దేన యస్మాదత్రాభిధీయతే ।। ౪౯ ।।
యస్మాద్ధిరణ్యగర్భస్య కర్మ వాయ్వన్తరిక్షయోః ।।
ప్రయోక్త్రవ్యక్తయోస్తస్మాద్రసః క్షేత్రజ్ఞ ఉచ్యతే ।। ౫౦ ।।
భూతద్వయరసో జ్ఞేయో మణ్డలే చేతనః పుమాన్ ।।
త్యస్య హ్యేష రస ఇతి తత్సిద్ధౌ కారణాభిధా ।। ౫౧ ।।
న్యాయోక్తేరేవ సంసిద్ధేః ప్రతిజ్ఞాతస్య వస్తునః ।।
క్షేత్రజ్ఞః కారణం కస్మాదిత్యత్ర న్యాయ ఉచ్యతే ।। ౫౨ ।।
ఎతస్మిన్మణ్డలే యోఽన్తర్విజ్ఞానాత్మత్వమాగతః ।।
అవిద్యాభావనాకర్మహేతుతో నాన్యకారణాత్ ।। ౫౩ ।।
తస్య యత్కర్మరూపం తద్వియద్వాయుప్రయోజకమ్ ।।
ఖస్థస్య కర్మణస్తస్య మరుత్ప్రస్పన్దరూపిణః ।। ౫౪ ।।
వాయ్వాకాశప్రనాడ్యైవం తేజసః సంభవస్తతః ।।
జజ్ఞాతే తేజసో భూతే జలం చ పృథివీ తథా ।। ౫౫ ।।
కర్మణా పౌరుషేణైవం రసభూతేన సంభవః ।।
వాయ్వన్తరిక్షయోర్యస్మాద్రసస్తేన పుమాంస్తయోః ।। ౫౬ ।।
మేధయా తపసేత్యాది తథాచ ప్రాగుదాహృతమ్ ।।
న్యాయేనానేన పురుషో రసశబ్దేన భణ్యతే ।। ౫౭ ।।
త్యస్య హ్మేష ఇతి హ్యుక్త్యా న్యాయః శ్రుత్యాఽయముచ్యతే ।।
నైతదేవం భవేన్మూర్తరసేనాస్యాసమత్వతః ।। ౫౮ ।।
భూతత్రయస్య మూర్తస్య రసో మణ్డలమభ్యధాః ।।
ధర్మైశ్చతుర్భిర్మూర్తాద్యైర్భూతత్రయవదన్వితమ్ ।। ౫౯ ।।
అమూర్తయోరపి రసో లిఙ్గాత్మా గృహ్యతాం తథా ।। ౬౦ ।।
వాక్యప్రవృత్తేస్తుల్యత్వాన్న యుక్తోఽత్రాన్యథా గ్రహః ।।
వైరూప్యలక్షణో దోషః సత్యేవం వః ప్రసజ్యతే ।। ౬౧ ।।
అథ మూర్తరసోక్త్యాఽపి చేతనస్యైవ చేద్గ్రహః ।।
అత్యల్పం భవతాఽభాణి సర్వమాత్మైవ నో యతః ।। ౬౨ ।।
న హ్యాత్మవ్యతిరేకేణ కించిత్కారణమిష్యతే ।।
తేన తేన స్వరూపేణ ప్రత్యగాత్మైవ కారణమ్ ।। ౬౩ ।।
మణ్డలాత్మని చాఽఽధారే లిఙ్గాత్మైవావసీయతామ్ ।।
కరణస్యైవ తత్స్థత్వాద్విజ్ఞానాత్మా హి లిఙ్గగః ।। ౬౪ ।।
అజ్ఞాతః పురుషో యస్మాత్కార్యకారణశబ్దభాక్ ।।
అజ్ఞాతమిథ్యావిజ్ఞానరూపత్వాన్న తు తత్త్వతః ।। ౬౫ ।।
అచేతనేషు లోకేఽస్మిన్న దృష్టా పురుషాభిధా ।।
ఇతి చేన్నైతదేవం స్యాదచిత్కేష్వపి దర్శనాత్ ।। ౬౬ ।।
త ఎతాన్సప్త పురుషానిత్యాదిశ్రుతివాక్యతః ।।
అసంవిత్కేఽపి పక్షాదౌ దృశ్యతే పురుషాభిధా ।। ౬౭ ।।
అధ్యాత్మోక్త్యవధిజ్ఞప్త్యా అధిదైవతకీర్తనమ్ ।।
మూర్తామూర్తవిభాగోఽయమధ్యాత్మమధునోచ్యతే ।। ౬౮ ।।
భూతత్రయం పృథివ్యాది దేహేఽపి పరిగృహ్యతే ।।
మూర్తశబ్దేన యత్ప్రాణాద్ధృద్వ్యోమ్నశ్చాపరం చ యత్ ।। ౬౯ ।।
చక్షూ రసస్త్రయాణాం స్యాద్విశేషేణాత్ర నిష్ఠితమ్ ।।
తేజః సర్వశరీరస్య నిర్మాతృ స్యాదసంశయః ।। ౭౦ ।।
ప్రథణా సంస్కృతిరితి మన్త్రవర్ణోఽపి దృశ్యతే ।।
శశ్వద్వై రేతస ఇతి తథాచ శ్రుతిశాసనమ్ ।। ౭౧ ।।
మూర్తామూర్తవిభాగోఽయం యది నామేహ భణ్యతే ।।
అధిదైవం తథాఽధ్యాత్మం తథాఽపీయాన్న గృహ్యతే ।। ౭౨ ।।
కృత్స్నస్య బ్రహ్మణో రూపే మూర్తామూర్తే వివక్షితే ।।
యతోఽతో నేయతా కార్త్స్న్యే దేవతాధ్యాత్మయోర్భవేత్ ।। ౭౩ ।।
ఆరబ్ధకార్యభూతానాం గృహీతౌ న చ సంభవః ।।
యథోక్తలక్షణస్యేహ ముఖ్యవృత్త్యోక్తభూమిషు ।। ౭౪ ।।
వ్యాప్యేవ లక్షణం యుక్తమన్యథా తదలక్షణమ్ ।।
నిర్దేశస్తు పరిచ్ఛిన్నవిషయోఽత్రాభిధీయతే ।। ౭౫ ।।
తత్రైవం సతి యత్ర స్యాన్మూర్తాద్యుక్తం చతుష్టయమ్ ।।
లక్షణం తత్ర సంపూర్ణమన్త్యకారణకార్యయోః ।। ౭౬ ।।
ఆకాశశబ్దవాచ్యో యః సర్వకారణకారణః ।।
ముఖ్యవృత్త్యా సమర్థం స్యాత్తత్రైవామూర్తలక్షణమ్ ।। ౭౭ ।।
పృథివ్యాం చాపి తన్ముఖ్యం యదుక్తం మూర్తలక్షణమ్ ।।
ఉభయోరన్తరాలస్థా మిథఃసంకీర్ణలక్షణాః ।। ౭౮ ।।
లక్షణం గౌణమేవ స్యాదన్త్యయోర్మధ్యభూమిషు ।।
మూర్తామూర్తవ్యవహృతిస్తథా తత్రాపి దృశ్యతే ।। ౭౯ ।।
ముఖ్యవృత్తిగ్రహాయాతో వ్యాపిలక్షణసిద్ధయే ।।
క్షిత్యాదివియదన్తం స్యాన్మూర్తామూర్తస్య లక్షణమ్ ।। ౮౦ ।।
యోఽయం దక్షిణేఽక్షన్నితి శాస్త్రదృష్టత్వకారణాత్ ।।
దక్షిణేఽణి లిఙ్గస్య విశేషః కశ్చిదిష్యతే ।। ౮౧ ।।
వీర్యవద్దక్షిణం లోకేఽప్యఙ్గం దృష్టం యతస్తతః ।।
దక్షిణేఽక్షన్నితి వచః శ్రుతేర్యత్నాదిహేష్యతే ।। ౮౨ ।।
పిణ్డప్రాణవిభాగేన హ్యధ్యాత్మే చాధిదైవతే ।।
మూర్తామూర్తాత్మనోరుక్తో విభాగో బ్రహ్మరూపయోః ।। ౮౩ ।।
అథాధునా యథోక్తస్య తస్యైవ కరణాత్మనః ।।
లిఙ్గస్య రూపం వక్ష్యామో వాసనామయమాత్మనః ।। ౮౪ ।।
మూర్తామూర్తాదిసంబన్ధాద్వాసనా లిఙ్గమాశ్రితాః ।।
స్వాభాసభ్రమదోషేణ తన్మయః పురుషో మతః ।। ౮౫ ।।
అనేకవాసనాచిత్ర తల్లిఙ్గం పటభిత్తివత్ ।।
మాయేన్ద్రజాలసదృశం వ్యామోహాస్పదమాత్మనః ।। ౮౬ ।।
ఎతావన్మాత్రమేవేతి యత్ర భ్రాన్తా నిరాగమాః ।।
విజ్ఞానవాదినో బౌద్ధాస్తథా నైయాయికాదయః ।। ౮౭ ।।
ఆత్మనో ద్రవ్యభూతస్య యదేతద్వాసనాత్మకమ్ ।।
రూపం గుణోఽస్య సంసార ఇతి వైశేషికాదయః ।। ౮౮ ।।
త్రిగుణం సత్ప్రధానస్థం పురుషార్థేన హేతునా ।।
ప్రవర్తతే స్వతన్త్రం సదిదమిత్యపి కాపిలాః ।। ౮౯ ।।
అప్యౌపనిషదంమన్యాః కేచిదత్యన్తనైపుణాత్ ।।
ప్రక్రియాం రచయిత్వాఽఽహుర్వేదాన్తార్థావిపశ్చితః ।। ౯౦ ।।
యావాన్బాహ్యో వికారః స్యాత్క్షేత్రజ్ఞపరివేష్టనః ।।
అధ్యాత్మం చాధిదైవం వా నామరూపవిభాగతః ।। ౯౧ ।।
అవ్యాకృతాద్వ్యాకృతః స్యాదేతావానేవ సోఽత్ర తు ।।
మూర్తో వా యది వాఽమూర్తః సచ్చ త్యచ్చేతి భణ్యతే ।। ౯౨ ।।
ప్రాణానామపి సత్యత్వం భూతసత్యాభిసంగతేః ।।
కథం యతస్త్వమీ సర్వే ప్రాణాః క్షేత్రజ్ఞలక్షణాః ।। ౯౩ ।।
అనామరూపకాః సన్తః సత్యసంయోగహేతుతః ।।
దేహినః ప్రాణవత్సాక్షాత్సంవృత్తా నామరూపిణః ।। ౯౪ ।।
నిదేశాయ చ కల్పన్తే ప్రాణా వా ఇతి నాన్యథా ।।
తదత్ర నిఖిలం సత్యం శ్రుత్యా సంశోధితం స్ఫుటమ్ ।। ౯౫ ।।
వ్యావిద్ధసత్యరాశేః స్యాద్విజ్ఞానాత్మన ఎవ తు ।।
స్వరూపం యత్తదధునా వక్తవ్యమవశిష్యతే ।। ౯౬ ।।
తత్రైతస్యామవస్థాయాం విభాగా వినివర్తనే ।।
అయం భోక్తా విజ్ఞానాత్మా తథా దైవతికాస్త్వమీ ।। ౯౭ ।।
విజ్ఞానాత్మాన ఇత్యేష భేదహేతునివర్తనాత్ ।।
యత ఆధారగో హ్యేష నామరూపాదిలక్షణః ।। ౯౮ ।।
విశేషో న స్వతస్తచ్చ నామరూపాది శోధితమ్ ।।
సంశోధ్య తదిదం సర్వం విజ్ఞానాత్మా ప్రదర్శ్యతే ।। ౯౯ ।।
సర్వేషామపి తేనేదం సమానం లక్షణం భవేత్ ।।
క్షేత్రజ్ఞానాం విశేషోఽత్ర యతో నైవోపపద్యతే ।। ౧౦౦ ।।
ఎతస్య పురుషస్యేతి రూపం నిర్దిశ్యతేఽధునా ।।
పుంసో రూపముపక్షీణం మూర్తామూర్తసమాశ్రయమ్ ।। ౧౦౧ ।।
యేన త్వస్య విశేషేణ విజ్ఞానాత్మత్వమిష్యతే ।।
విభజ్యమానస్య సతః పరస్మాదాత్మనోఽద్వయాత్ ।। ౧౦౨ ।।
అపాఞ్చభౌతికం రూపమిహ తన్నిర్దిదిక్ష్యతే ।।
యథేతి మాహారజనం వాసనోపచయాత్మకమ్ ।। ౧౦౩ ।।
తస్య హైతస్య సంబన్ధమేవం కేచిత్ప్రచక్షతే ।।
తదయుక్తం యథాఽన్యాయస్తథాఽయమభిధీయతే ।। ౧౦౪ ।।
పుష్పాదివాసనానాం హి వస్త్రాదిష్వేవ సంగతిః ।।
సజాతీయేషు నియతా దృశ్యతే నాన్యజాతిషు ।। ౧౦౫ ।।
ద్రవ్యేఽపి న ఖలు వ్యోమ్ని వాసనా కాచిదీక్ష్యతే ।।
అద్రవ్యే చాసజాతీయే చైతన్యే వాసనా కుతః ।। ౧౦౬ ।।
వాసనాకారతాం గచ్ఛేచ్చైతన్యం చేత్కపాలవత్ ।।
వాసనానిష్ఫలత్వం స్యాచ్చైతన్యాదపృథక్స్థితేః ।। ౧౦౭ ।।
న హి శ్రోత్రోత్థవిజ్ఞానం రూపవాసనయాఽఞ్చ్యతే ।।
విషయత్వావిశేషేఽపి కుతోఽసఙ్గత్వతశ్చితేః ।। ౧౦౮ ।।
షడ్భావవిక్రియాణాం చ నిషేధశ్చేతనాత్మనః ।।
అసఙ్గ ఇతి చాప్యుక్తిరసకృత్ఛ్రూయతే శ్రుతౌ ।। ౧౦౯ ।।
భూతసంయోగతః ప్రాప్తం న చ తత్పాఞ్చభౌతికమ్ ।।
ఇతి బ్రువాణో లోకేఽస్మిన్హస్యతే బాలకైరపి ।। ౧౧౦ ।।
మూర్తామూర్తవిభాగేఽస్య విభాగో వినివర్తతే ।।
ఇతి స్వోక్తమవిస్మృత్య వాసనాభేదగీః కథమ్ ।। ౧౧౧ ।।
రచయన్తి తథాఽసాధ్వీం ప్రక్రియాం న్యాయవర్జితామ్ ।।
మూర్తామూర్తాత్మకో రాశిరేకో బాహ్యః కిలేష్యతే ।। ౧౧౨ ।।
ఉత్తమః పరమాత్మాఖ్యో రాశిరత్రాభిధీయతే ।।
మధ్యమోఽయం తృతీయస్తు తాభ్యాం రాశిః ప్రయోజకః ।। ౧౧౩ ।।
పాణిపేషోత్థితేనాయం కర్త్రా భోక్త్రా సహాఽఽత్మనా ।।
భావనాజ్ఞానకర్మాదిసముదాయః ప్రయోజకః ।। ౧౧౪ ।।
మూర్తామూర్తాదిరాశిస్తు ప్రయోజ్యః సాధనం తథా ।।
తార్కికైః సహ సంధిం చ చికీర్షంన్తి యథాబలమ్ ।। ౧౧౫ ।।
అయం ప్రయోజకో రాశిర్లిఙ్గమేవ కిలాఽఽశ్రితః ।।
ఇత్యుక్త్వా సాంఖ్యత్వభయాత్కల్పయన్తి తతోఽన్యథా ।। ౧౧౬ ।।
గన్ధః పుష్పాశ్రయో యద్వత్పుటమాశ్రిత్య తిష్ఠతి ।।
కుసుమాపగమేఽప్యేవం లిఙ్గస్థా వాసనాఽఽత్మని ।। ౧౧౭ ।।
వాసనాకామకర్మాణి లిఙ్గస్థాన్యేవ నాఽఽత్మని ।।
లిఙ్గాదాత్మానమాయాన్తి గన్ధో గన్ధపుటం యథా ।। ౧౧౮ ।।
నిర్గుణోఽపి పరైకాంశో బహిరభ్యాగతేన సః ।।
కర్మణా సగుణః సాక్షాద్భవతీతి ప్రచక్షతే ।। ౧౧౯ ।।
తతశ్చ కర్తా భోక్తా చ బధ్యతే ముచ్యతే తథా ।।
విజ్ఞానాత్మేతి కణభుక్విత్తమేవం సమాశ్రితాః ।। ౧౨౦ ।।
భూతరాశేరగాల్లిఙ్గం కర్మరాశిః సకాశతః ।।
లిఙ్గాదాత్మానమాగాత్స లిఙ్గసంబన్ధకారణాత్ ।। ౧౨౧ ।।
కృష్ణశక్తిరవిద్యాఽపి పరస్మాదేవ సోత్థితా ।।
వికృత్య పరమాత్మాంశం విజ్ఞానాత్మని తిష్ఠతి ।। ౧౨౨ ।।
యథోషరాత్మకో దోషః పృథివ్యా ఎవ జజ్ఞివాన్ ।।
క్ష్మైకదేశం వికృత్యాఽఽస్తేఽవిద్యా తద్వత్పరాత్మనః ।। ౧౨౩ ।।
అనాత్మధర్మోఽవిద్యేతి వదన్తశ్చోషరాదివత్ ।।
ఇత్యేవం సాంఖ్యసిద్ధాన్తమనువర్తన్తి సంభ్రమాత్ ।। ౧౨౪ ।।
నైవం కల్పయితుం యుక్తం వేదసిద్ధాన్తబాధనాత్ ।।
పురాఽపి చైతదుదితం యథా వేదాన్తబాధనమ్ ।। ౧౨౫ ।।
సకలత్వే పరస్యోక్తాః సంసారిత్వాదిలక్షణాః ।।
దోషాః సర్వేఽపి చాఽఽయాన్తి ప్రత్యగాత్మానమేకలమ్ ।। ౧౨౬ ।।
క్షేత్రజ్ఞస్య చ సంభిత్తౌ పరస్మాదాత్మనః స్వతః ।।
ఎకత్వాసంభవోఽత్యన్తం క్షేత్రజ్ఞపరమాత్మనోః ।। ౧౨౭ ।।
అథోపచారతో దేశో లిఙ్గమేవాఽఽత్మనో మతః ।।
న తదా లిఙ్గవిధ్వస్తౌ వాసనాఽఽత్మని యుజ్యతే ।। ౧౨౮ ।।
న్యాయః పురోదితో యోఽత్ర వాసనాసంశ్రయం ప్రతి ।।
స సర్వోఽత్రానుసంధేయః పూర్వపక్షాపనుత్తయే ।। ౧౨౯ ।।
ఉత్థానం చాప్యవిద్యాయాః పరస్మాదాత్మనః స్వతః ।।
ఊషరాదివదిత్యాదికల్పనా నోపపద్యతే ।। ౧౩౦ ।।
అనిర్మోక్షప్రసక్తిః స్యాద్యవిద్యా పరాత్మనః ।।
నిరాత్మవాదసక్తిశ్చ మోహోచ్ఛేదే భవేదిహ ।। ౧౩౧ ।।
వాస్యదేశాతిరేకేణ వాసనాయా న చేష్యతే ।।
దేశాన్తరోపగమనం గుణవద్ద్రవ్యవర్జనాత్ ।। ౧౩౨ ।।
సామఞ్జస్యేన గచ్ఛన్తి న చ శ్రుత్యక్షరాణ్యపి ।।
యథోక్తకల్పనాయాం హి న యుక్తా తేన కల్పనా ।। ౧౩౩ ।।
కామః సంకల్ప ఇత్యాద్యా మనసో ధర్మిణః శ్రుతాః ।।
ధర్మా న త్వాత్మనః శాస్త్రే హ్యసఙ్గో హీతివారణాత్ ।। ౧౩౪ ।।
హృదయే హ్యేవ రూపాణి ధ్యాయతీవేతి చాపరమ్ ।।
కామా యేఽస్య హృదీత్యాది తీర్ణో హీతి తథా వచః ।। ౧౩౫ ।।
శ్రుతాదర్థాన్న చాన్యోఽర్థో యథోక్తవచసాం యతః ।।
సమ్యక్కల్పయితుం శక్యః కల్పనాఽతో న యుజ్యతే ।। ౧౩౬ ।।
ప్రత్యగ్బ్రహ్మత్వసిద్ధ్యర్థా సర్వైవోపనిషత్త్వియమ్ ।।
తావన్మాత్రపరత్వేన వేదాన్తానాముపక్షయాత్ ।। ౧౩౭ ।।
రాశిత్రితయపక్షే చ నాప్యర్థోఽత్ర సమఞ్జసః ।।
క్రియతే కల్పనా యేన సర్వన్యాయవిరోధినీ ।। ౧౩౮ ।।
ద్వే ఎవ తు యదా రూపే మూర్తామూర్తే సవాసనే ।।
బ్రహ్మ రూపి తృతీయం చ తదా వావేతి యుజ్యతే ।। ౧౩౯ ।।
బ్రహ్మైకదేశభూతస్య విజ్ఞానాత్మన ఎవ తే ।।
రూపే ఇతి తదా యుక్తం కల్పనానుగుణం వచః ।। ౧౪౦ ।।
విజ్ఞానాత్మముఖేనాథ యది వా పరమాత్మనః ।।
రూపే ఇతి తదాఽవక్ష్యచ్ఛ్రౌతీ చేత్కల్పనా భవేత్ ।। ౧౪౧ ।।
ద్వివచశ్చ తథాఽయుక్తం త్రైరూప్యస్యేహ సంభవాత్ ।।
మూర్తామూర్తే చ ద్వే రూపే తృతీయం వాసనా యతః ।। ౧౪౨ ।।
మతం మూర్తేతరే రూపే బ్రహ్మణోఽభిమతే సదా ।।
క్షేత్రజ్ఞస్య తు నైవైతే వాసనామాత్రరూపితః ।। ౧౪౩ ।।
తదాఽపి జీవద్వారేణ విక్రియాం వ్రజతో విభోః ।।
వాసనాద్యభిసంబన్ధ ఇతీయం గీరనర్థికా ।। ౧౪౪ ।।
వాసనానామపి యతో న విశేషో మనాగపి ।।
క్షేత్రజ్ఞద్వారతాయాః స్యాదసత్తస్మాద్వికల్పితమ్ ।। ౧౪౫ ।।
వస్తు వస్త్వన్తరత్వేన న చ విక్రియతేఽఞ్జసా ।।
వృత్త్యేహ ముఖ్యయేత్యేవం శక్యో వక్తుం జగత్యపి ।। ౧౪౬ ।।
వస్త్వన్తరం న చ మతః క్షేత్రజ్ఞః పరమాత్మనః ।।
సిద్ధాన్తహానిరేవం చ కల్పనాయాం ధ్రువం భవేత్ ।। ౧౪౭ ।।
ఆవిశ్చికీర్షుభిస్తస్మాద్వేదాన్తార్థం మహాత్మభిః ।।
ఈదృశీ కల్పనాఽయుక్తా కర్తుం పరహితార్థిభిః ।। ౧౪౮ ।।
దక్షిణేఽక్షన్పుమానితి లిఙ్గాత్మా పరిగృహ్యతే ।।
అధ్యాత్మేఽథాధిదైవే చ తస్యైవ ప్రకృతత్వతః ।। ౧౪౯ ।।
జీవగ్రహోఽత్ర నన్వస్తు ప్రకృతత్వావిశేషతః ।।
తస్యైవైతాని రూపాణి కస్మాన్నేత్యభిధీయతామ్ ।। ౧౫౦ ।।
నైవంరూపితయా యస్మాదిహ శ్రుత్యా వివక్షితః ।।
క్షేత్రజ్ఞః కరణాత్మైవ తస్మాదిహ వివక్షితః ।। ౧౫౧ ।।
వాసనానుగతం లిఙ్గం మృద్వన్మృద్విక్రియాత్మసు ।।
చేత్యతే సాక్షిణా యస్మాన్నాతః క్షేత్రజ్ఞరూపితా ।। ౧౫౨ ।।
మాహారజనమిత్యాది రూపం చేత్సాక్షిణో భవేత్ ।।
నేతి నేతీత్యథాఽఽదేశం నాకరిష్యత్తదాఽఽత్మనః ।। ౧౫౩ ।।
అన్యస్యాసౌ న చాఽఽదేశః శక్యో వక్తుం ప్రమాణతః ।।
నేతి నేతీతి తస్యైవ షష్ఠాన్త ఉపసంహృతేః ।। ౧౫౪ ।।
వ్యేవ త్వేతి ప్రతిజ్ఞాయా అర్థవత్త్వం తథా భవేత్ ।।
పాణిపేషోత్థితస్యైవ యద్యాదేశో భవేదయమ్ ।। ౧౫౫ ।।
పాణిపేషోత్థితోఽన్యశ్చేన్నేతీతి చ తతోఽపరః ।।
అన్యోఽసావితి మిథ్యా ధీస్తదా స్యాన్మోహకారణాత్ ।। ౧౫౬ ।।
న స్యాదాత్మానమేవావేదహం బ్రహ్మేతిమానజా ।।
సమ్యగ్ధీర్నిఖిలధ్వాన్తఘాతినీ ముక్తిదాయినీ ।। ౧౫౭ ।।
కరణాత్మన ఎవాతస్తస్య హేతిగ్రహో భవేత్ ।।
న తు తత్సాక్షిణో యుక్తస్తస్య రూపనిషేధతః ।। ౧౫౮ ।।
వాసనా భూరిరూపాస్తా లిఙ్గస్థా లిఙ్గసాక్షిణః ।।
కుర్వన్తి బహురూపత్వం మణేరాస్తరణం యథా ।। ౧౫౯ ।।
మాహారజనమిత్యత్ర హారిద్రం రూపముచ్యతే ।।
ఇన్ద్రగోపోపమానేన కౌసుమ్భస్య గతత్వతః ।। ౧౬౦ ।।
పీతం వస్త్రం యథా తద్వల్లిఙ్గమాభాతి సాక్షిణః ।।
ఆరుయాదివిషయోద్భూతవాసనావాసితం దృశేః ।। ౧౬౧ ।।
ఈషత్పాణ్దు యథోర్ణాది తద్వల్లిఙ్గం ప్రకాశతే ।।
ఇన్ద్రగోపోఽతిరక్తశ్చ భృశం రక్తం మనస్తథా ।। ౧౬౨ ।।
రజసః కచిదుద్రేకస్తమసః క్వచిదిష్యతే ।।
సత్త్వస్యాపి తథోత్కర్షః కుతశ్చిదుపజాయతే ।। ౧౬౩ ।।
క్వచిదేకప్రధానత్వం కస్మింశ్చిద్విషయే ద్వయోః ।।
త్రయాణామపి చాన్యత్ర జ్ఞానకర్మాదిచిత్రతః ।। ౧౬౪ ।।
అగ్నేరర్చిర్యథా భాస్వత్సత్త్వోత్కర్షాత్తథా మనః ।।
పుణ్డరీకం యథా శుక్లం సౌమ్యమాహ్లాదకృత్తథా ।। ౧౬౫ ।।
సకృద్విద్యుద్యథాఽత్యన్తం ఘనధ్వాన్తాపనోదకృత్ ।।
అతీవ భాస్వరాఽస్మాకం చక్షుర్ముట్సకృదుద్గతా ।। ౧౬౬ ।।
హిరణ్యగర్భతత్త్వస్య జాయమానస్య కేశవాత్ ।।
విద్యుద్వత్ప్రథతే రూపం కిల తస్య మహాత్మనః ।। ౧౬౭ ।।
అతోఽనేనైవ రూపేణ య ఉపాస్తే దివానిశమ్ ।।
సర్వాన్ధకారహన్త్రీవ విద్యుత్తం శ్రీః సదాఽఽశ్రయేత్ ।। ౧౬౮ ।।
నాఽఽదిర్న మధ్యం నైవాన్తో నేయత్తా విద్యతే యతః ।।
అనన్తకల్పోపచయాద్వాసనానాముదాహృతిః ।। ౧౬౯ ।।
మాహారజనమిత్యాదిర్న త్వియత్తా వివక్షితా ।।
ప్రకారదర్శనాయైవ తేనోదాహృతిరిష్యతే ।। ౧౭౦ ।।
నిఃశేషమేవం సత్యస్య రూపం వ్యాఖ్యాయ సాంప్రతమ్ ।।
పరమార్థసత్యయాథాత్మ్యనిర్దేశాయ ప్రయత్యతే ।। ౧౭౧ ।।
యతో వ్యాఖ్యాతమఖిలం మూర్తామూర్తాది వస్త్వతః ।।
ఆదేశోఽనన్తరం తస్య క్రియతేఽనన్యమానినః ।। ౧౭౨ ।।
మూర్తామూర్తాస్వభావస్య సత్యస్యాఽఽవిష్కృతేరథ ।।
బ్రహ్మాతిరేకతో నాన్యద్యతో వస్త్వవశిష్యతే ।। ౧౭౩ ।।
ఆదేశో బ్రహ్మణోఽతోఽయం నిరాదేశస్య భణ్యతే ।।
అతిమానాభిధానస్య ప్రత్యఙ్భాత్రాద్వయాత్మనః ।। ౧౭౪ ।।
కర్మణ్యాదేశశబ్దోఽయం యది వా కరణే భవేత్ ।।
ఆదిష్టిరథవాఽఽదేశో నేతి నేత్యద్వయాత్మనః ।। ౧౭౫ ।।
నేతి నేతీతిశబ్దాభ్యాం సత్యస్య బ్రహ్మణః కథమ్ ।।
ప్రమాణగోచరాతీతం తత్త్వం స్యాన్నిర్దిదిక్షితమ్ ।। ౧౭౬ ।।
శుణు సర్వం తదజ్ఞానసముత్థస్య నిషేధతః ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రైకరూపేణ తదబోధనిరాకృతేః ।। ౧౭౭ ।।
అమూర్తస్య పరా నిష్ఠా కారణాత్మా పురోదితః ।।
మూర్తస్య చ తథా పృథ్వీ మధ్యే సంకీర్ణతా తయోః ।। ౧౭౮ ।।
మానాభిధానయోర్యావాన్కశ్చిద్విషయ ఇష్యతే ।।
ఉక్తయోర్మధ్యవర్త్యేవ కార్యకారణయోరసౌ ।। ౧౭౯ ।।
నామరూపే తథా కర్మ ప్రాణా లోకాదయస్తథా ।।
కారకం వా క్రియాఽన్యద్వా కారణం కార్యమేవ చ ।। ౧౮౦ ।।
జాతిర్గుణః క్రియా ద్రవ్యం సంబన్ధో భావ ఎవ చ ।।
సదసత్సదసచ్చేతి సమస్తవ్యస్తమేవ చ ।। ౧౮౧ ।।
ప్రమాతా చ ప్రమాణం చ ప్రమేయోఽథ క్రియాఫలే ।।
ఇత్యాదేః ప్రతిషేధేన ప్రత్యఙ్ఙాత్మావలమ్బినా ।। ౧౮౨ ।।
ఉపప్రదర్శకోఽశేషనామాదేరితిరిష్యతే ।।
తస్యోపదర్శితస్యాథ నిషేధః క్రియతే నఞా ।। ౧౮౩ ।।
ఆకృష్టం రూపిణో రూపం న పృథగ్వ్యవతిష్ఠతే ।।
జగత్యకల్పితమపి కిము మోహాదికల్పితమ్ ।। ౧౮౪ ।।
ఘటే పటో నిషిద్ధోఽపి ఘటాదన్యత్ర తిష్ఠతి ।।
తదన్యత్రాపి సద్భావాదనిషిద్ధస్య ధర్మిణః ।। ౧౮౫ ।।
పరమార్థాన్నిషిద్ధస్య తన్మోహోత్థస్య వస్తునః ।।
హిరుక్స్థితిః కథం తస్య పరమార్థాత్మనాఽథవా ।। ౧౮౬ ।।
నిషేధ్యానామశేషాణామన్యోన్యవ్యభిచారతః ।।
ప్రతీచోఽవ్యభిచారోఽతస్తత్రాధ్యస్తం నిషిధ్యతే ।। ౧౮౭ ।।
ఇతిశబ్దోపదిష్టానాం నిషేధోఽనుభవాత్మని ।।
అనన్తేఽన్తవతాం యత్ర తద్బ్రహ్మేత్యవసీయతామ్ ।। ౧౮౮ ।।
సద్భావశ్చోపలబ్ధిశ్చ స్వార్థప్రత్యక్చిదాశ్రయాత్ ।।
మూర్తాదీనామనిర్దేశ్యాదితిర్మత్తో నివర్తతే ।। ౧౮౯ ।।
నిషేధతి నిషేధ్యార్థం యద్వలాన్నఞ్చిదాత్మనః ।।
విజ్ఞానేనైవ హత్వాఽన్యత్పూర్ణత్వేనైతి చిత్స్వతః ।। ౧౯౦ ।।
ప్రత్యఙ్మాత్రదృశి హ్యస్మిఞ్జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తిషు ।।
తదన్యద్యత్తదాభాసం తన్నఞా ప్రతిషిధ్యతే ।। ౧౯౧ ।।
అవిచారితసంసిద్ధిప్రత్యఙ్మోహహతౌ సదా ।।
విస్ఫారితాక్షః ప్రత్యగ్ధీర్మానాన్నిర్వాత్యథాఽఽత్మని ।। ౧౯౨ ।।
అపేక్షాజ్ఞానహేతూత్థం కార్యకారణవస్త్వతః ।।
విచార్యమాణం తన్నాస్తి వ్యోమ్ని కార్ప్ణ్యమివాఽఽత్మని ।। ౧౯౩ ।।
శబ్దప్రవృత్తిహేతూనాం ప్రత్యగాత్మన్యసంభవాత్ ।।
ప్రమాణగోచరాణాం చ స్వతః సిద్ధేర్న నిహృతిః ।। ౧౯౪ ।।
మానాభిధానవిషయో యావన్నాఽఽత్మానమాత్మని ।।
లభతే ప్రత్యగాత్మానం న నఞ్తావన్నివర్తతే ।। ౧౯౫ ।।
నిరస్తాజ్ఞానతత్కార్యే లబ్ధ ఆత్మన్యథాఽఽత్మనా ।।
నిషేధ్యహేతౌ ప్రధ్వస్తే నిషేధోఽపి నివర్తతే ।। ౧౯౬ ।।
ప్రమాతృత్వాదినా యావత్కించిదత్ర వివక్షితమ్ ।।
తదభావశ్చ తత్సర్వం నేతీతి ప్రతిషిధ్యతే ।। ౧౯౭ ।।
నిషేధ్యం సర్వమేవైతదనిషేధ్యాత్మవస్తుగమ్ ।।
అతో నాభావనిష్ఠః స్యాదభావస్యాపి నిహ్నవాత్ ।। ౧౯౮ ।।
నేతి నేతీత్యతో వీప్సా జిఘృక్షితనిషేధతః ।।
బుభుత్సితస్య కృత్స్నస్య వీప్సైవాతో నిషేధనీ ।। ౧౯౯ ।।
జ్ఞానక్రియాభ్యాం వ్యాప్యోఽయమిత్యాకాఙ్క్షా నివర్తతే ।।
అప్రమిత్సిత ఎకస్మిన్నిష్ఠాం యాత్యచికీర్షితే ।। ౨౦౦ ।।
రజ్జుయాథాత్మ్యవిజ్ఞానాత్సర్పవత్కరణాత్మనః ।।
నిషేధో నాన్యతః శక్యః కర్తుం వర్షశతైరపి ।। ౨౦౧ ।।
యద్యత్ప్రాప్తం జగత్యస్మింస్తత్తత్సర్వం నిషిధ్యతే ।।
ఎవం చ సత్యనిర్దిష్టాశఙ్కాఽపి వినివర్తతే ।। ౨౦౨ ।।
న చేద్వీప్సా తదా వాక్యద్వయమేతద్వివక్షితమ్ ।।
ఉక్తద్వయనిషేధేన తస్య చోపక్షయాద్భవేత్ ।। ౨౦౩ ।।
అనుక్తవిషయాశఙ్కా సర్వస్యాప్రతిషేధతః ।।
యది వాఽభావవిషయా న హ్యభావో నిషిధ్యతే ।। ౨౦౪ ।।
సాక్షాన్మానప్రసిద్ధేషు ప్రతిషిద్ధేతరగ్రహః ।।
అప్రసిద్ధే ప్రసిద్ధానాం నిషేధాచ్ఛూన్యతాగ్రహః ।। ౨౦౫ ।।
ఆదేశ ఇత్యుపక్రమ్య ప్రతిషేధోఽయముచ్యతే ।।
సాక్షాదాదిశ్యతే యేన తాదృగాదేశ ఉచ్యతే ।। ౨౦౬ ।।
నిషేధవర్త్మనా తస్మాదనిషేధ్యాత్మసాక్షిణా ।।
జ్ఞాతాజ్ఞాతం నిషిధ్యాథ సదా దృష్టౌ ప్రతిష్ఠతి ।। ౨౦౭ ।।
యథా శ్రోత్రధియా రూపం రూపహేత్వసమన్వయాత్ ।।
నాగ్రహీన్న చ గృహ్ణాతి న గ్రహీష్యతి శబ్దవత్ ।। ౨౦౮ ।।
ప్రత్యక్తత్త్వే వినిర్జ్ఞాతే నేతి నేతీతివాక్యతః ।।
తద్వత్సకారణోఽనాత్మా నాభూదస్తి భవిష్యతి ।। ౨౦౯ ।।
నాన్యదజ్ఞానతోఽస్తిత్వం ద్వితీయస్యాఽఽత్మనో యథా ।।
నివృత్తిస్తద్వదేవాస్య నావగత్యాత్మనోఽపరా ।। ౨౧౦ ।।
అనన్యాయత్తమైకాత్మ్యం యదా సాక్షాద్వ్యవస్థితమ్ ।।
వ్యేవ త్వేతి ప్రతిజ్ఞేయం తదా స్యాత్సఫలోదితా ।। ౨౧౧ ।।
నేతి నేతీత్యతో వీప్సాసంభవాదుక్తవస్తునః ।।
కృతార్థతా తథాచ స్యాదన్యథా నోపపద్యతే ।। ౨౧౨ ।।
పరాగర్థేషు సక్తా ధీః ప్రత్యగర్థానురఞ్జనాత్ ।।
నిషిద్ధాఽతః పరాగర్థాత్ప్రతీచి లభతే స్థితిమ్ ।। ౨౧౩ ।।
వ్యతిరేకస్య సిద్ధత్వాదాదేశోక్తేః పురైవ హి ।।
సాక్షాద్బ్రహ్మత్వసిద్ధ్యార్థమాదేశోఽయమథోచ్యతే ।। ౨౧౪ ।।
న నిషేధో నిషేధ్యార్థో లక్షణార్థపరత్వతః ।।
బ్రహ్మణో మాన్తరాసిద్ధేః శూన్యతైవ ప్రసజ్యతే ।। ౨౧౫ ।।
షష్ఠ్యుక్తేరేవ సంసిద్ధా మూర్తాదేర్బ్రహ్మణోఽన్యతా ।।
తతశ్చ జామితాసక్తిర్నాతః స్యాత్పారిశేష్యగీః ।। ౨౧౬ ।।
శక్యతే న నిషేద్ధుం చ ప్రత్యక్షాద్యాశ్రితత్వతః ।।
నిషేధాన్న పుమర్థోఽపి కశ్చిత్సిధ్యేత్సమీహితః ।। ౨౧౭ ।।
నిషేధమాత్రనిష్ఠత్వే న చాఽఽదేశో భవేత్ప్రభోః ।।
బ్రహ్మ మూర్తాది నేత్యుక్తౌ మూర్తాదేర్న నిషేధగీః ।। ౨౧౮ ।।
తతశ్చ బ్రహ్మతాసిద్ధిర్ద్వితీయే సతి వస్తుని ।।
వ్యేవ త్వేతి ప్రతిజ్ఞార్థో నాపి చాఽఽవిష్కృతో భవేత్ ।। ౨౧౯ ।।
పారిశేష్యాదతోఽసిద్ధిః స్యాద్వివక్షితవస్తునః ।।
యథా సిద్ధిస్తథా వ్యాఖ్యా కార్యేహోక్తేరతోఽఞ్జసా ।। ౨౨౦ ।।
సిద్ధో నిషేధః ప్రాగేవ సర్వస్యానాత్మవస్తునః ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానాదన్యోన్యవ్యభిచారతః ।। ౨౨౧ ।।
అన్యోన్యవ్యభిచారోఽస్య వీక్ష్యతేఽనాత్మవస్తునః ।।
స్వరూపవ్యభిచారోఽపి సుషుప్తాదౌ స్వసాక్షిగః ।। ౨౨౨ ।।
యథా మాత్రాదిసచేయం ప్రత్యక్సంవిత్తిసిద్ధికా ।।
ప్రమాత్రాదేరభావోఽపి ప్రత్యగ్బోధాశ్రయాత్తథా ।। ౨౨౩ ।।
అవిచారితసంసిద్ధిరాత్మావిద్యైకరూపతః ।।
సిద్ధాయతేఽఖిలోఽనాత్మా స్వతఃసిద్ధాత్మసంశ్రయాత్ ।। ౨౨౪ ।।
అతిరోహితసంవిత్కో వ్యపాస్తాశేషవిక్రియః ।।
అనన్యమాతృమానాదిర్దృష్టిమాత్రాత్మకత్వతః ।। ౨౨౫ ।।
భావాభావాత్మికా సిద్ధిర్యేయం సర్వాఽప్యనాత్మనః ।।
తద్విరుద్ధాత్మకాన్మత్తో మయ్యేవాసౌ ప్రసిధ్యతి ।। ౨౨౬ ।।
అనన్యానుభవేనైవ భావాభావాత్మభూమిషు ।।
ప్రత్యక్కూటస్థ ఆత్మానం పశ్యన్నాస్తే ఫలాత్మనా ।। ౨౨౭ ।।
అతో మాత్రాదిసంభేదో యత్ర యత్ర నివర్తతే ।।
తత్ర తత్రైకలః ప్రత్యక్స్వమహిమ్నైవ సిధ్యతి ।। ౨౨౮ ।।
ప్రమాత్రాదేరభావోఽతో యః సిద్ధః స్వాత్మబోధతః ।।
నఞ్వృత్తిస్తం సదాబుద్ధం లక్షయత్యపృథక్ప్రమమ్ ।। ౨౨౯ ।।
వైవిక్త్యాన్న చ మానాదేరనన్యానుభవాత్మని ।।
సహేతుకస్య వృత్తిః స్యాన్నిత్యబోధావబॊధిని ।। ౨౩౦ ।।
అవిద్యాద్యతిరేకేణ కారణాదివిధర్మకమ్ ।।
లబ్ధమాత్మాత్మకం వస్తు ప్రతీచోఽనన్యమానతః ।। ౨౩౧ ।।
ఎతద్వస్తు స్వతఃసిద్ధం ప్రమాత్రాద్యనపేక్షతః ।।
సర్వస్యైవ తతః సిద్ధేః కథం సిధ్యేత్తదన్యతః ।। ౨౩౨ ।।
ఉక్తా ప్రమేయసంసిద్ధిః స్వమహిమ్నైవ నఞ్శ్రుతేః ।।
తస్య బ్రహ్మత్వబోధాయ నేతి బ్రహ్మేతినోచ్యతే ।। ౨౩౩ ।।
ఆత్మప్రత్యయమామేయో లక్షితో యో నఞాఽఞ్జసా ।।
అవిద్యాదేస్తదాత్మత్వాదితి బ్రహ్మేతి బోధ్యతే ।। ౨౩౪ ।।
ప్రత్యఙ్మోహతదుత్థస్య ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యబోధతః ।।
బాధితత్వాదతోఽవోచదితి బ్రహ్మేతి మోహనుత్ ।। ౨౩౫ ।।
ఆదేశం ప్రత్యతిమహానథాత ఇతి సంభ్రమః ।।
తేనాసదృశ ఆదేశో నన్వయుక్తోఽయమీర్యతే ।। ౨౩౬ ।।
యుక్త ఎవాయమాదేశో న యతో విద్యతే పరః ।।
ఆదేశోఽతోఽయమేవాత్ర బ్రహ్మణ్యాదేశ ఇష్యతే ।। ౨౩౭ ।।
ఆదిదిక్షితమేతస్య తత్త్వం యద్బ్రహ్మణః పరమ్ ।।
యావన్తస్తత్ర నిర్దేశ్యాస్తేఽర్థాః సర్వే నివర్తితాః ।। ౨౩౮ ।।
నివృత్తిశ్చ యథోక్తైవ తేషామైకాత్మ్యలక్షణా ।।
భిన్నదేశస్థితిస్త్వత్ర వాస్తవీ నోపపద్యతే ।। ౨౩౯ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతో బ్రహ్మశబ్దార్థ ఇష్యతే ।।
ముఖ్యోఽన్యస్మిన్సతి యతో బ్రహ్మార్థో నావసీయతే ।। ౨౪౦ ।।
శబ్దప్రవృత్తిహేతూనామైకాత్మ్యేన సమాప్తితః ।।
తథా తదభిధేయానామాదేశోఽయం మతః పరః ।। ౨౪౧ ।।
అభిధాభిధేయసంబన్ధమఙ్గీకృత్య యతోఽక్షరే ।।
న కశ్చిదపి శబ్దోఽత్ర సాక్షాద్బ్రహ్మణి వర్తతే ।। ౨౪౨ ।।
ఆదేశో నేతి నేత్యేవ తేనేహ ఘటతేఽఞ్జసా ।।
తదబॊధప్రసూతానామాకాఙ్క్షాణాం నిషేధతః ।। ౨౪౩ ।।
మూర్తామూర్తం హి సత్యాహ్వం ప్రాణాః సత్యాస్తదాత్మతః ।।
క్షేత్రజ్ఞస్తదుపాధిత్వాత్సత్య ఇత్యభిధీయతే ।। ౨౪౪ ।।
అనిర్దేశ్యస్య నిర్దేశ్యా యే భేదాః కార్యలక్షణాః ।।
తేషు లబ్ధాస్పదం నామ పరస్మిన్నుపచర్యతే ।। ౨౪౫ ।।
మూర్తామూర్తాత్మకం సత్యం ప్రాణాదేః కార్యరూపిణః ।।
తస్యాప్యేతత్పరం సత్యం యన్నేతీత్యవధారితమ్ ।। ౨౪౬ ।।
ఉక్తవస్త్వతిరేకేణ నామీషాం సత్యతా యతః ।।
న చాప్యసత్యతా తస్మాత్తేషాం సత్యం పరం పదమ్ ।। ౨౪౭ ।।
ఆత్మవన్తో యథా రజ్జ్వా రజ్జుసర్పాదయస్తథా ।।
ఆత్మవన్తో నిరాత్మానః ప్రాణాద్యాః ప్రత్యగాత్మనా ।। ౨౪౮ ।।
యత ఎవ మతోఽన్వీక్ష్య మూర్తామూర్తాదివర్త్మనా ।।
సత్యశబ్దాభిధేయార్థం తయా ద్వారా పరం పదమ్ ।। ౨౪౯ ।।
వ్యపదిశ్యమానమైకాత్మ్యం సత్యస్యాఽఽత్మానమద్వయమ్ ।।
ద్రష్టవ్యమాత్మనైవైనం సత్యం పశ్యేద్యథోదితమ్ ।। ౨౫౦ ।।
అతోఽవ్యాకృతయాథాత్మ్యం వ్యాకృతేనోపదిశ్యతే ।।
సత్యస్య సత్యమితి తన్నాన్యథా వ్యపదేశభాక్ ।। ౨౫౧ ।।
వ్యపదేశాయ నామైతన్న స్వం నామాస్య విద్యతే ।।
నను బ్రహ్మాక్షరమితి వ్యపదేశోఽత్ర నామభిః ।। ౨౫౨ ।।
కార్యకారణగే తత్త్వే నామ లబ్ధాస్పదం యతః ।।
రూపాభిధేయసంబన్ధమరూపాశబ్దమక్షరమ్ ।। ౨౫౩ ।।
లక్షయేన్నాఞ్జసా వక్తి పరం బ్రహ్మ కథంచన ।।
శబ్దప్రవృత్తిహేతూనాం సాక్షాద్బ్రహ్మణ్యసంభవాత్ ।। ౨౫౪ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే ద్వితీయాధ్యాయస్య తృతీయం బ్రాహ్మణమ్

॥ ద్వితీయాధ్యాయస్య చతుర్థం బ్రాహ్మణమ్ ॥

ఆత్మేత్యేవేతి సూత్రస్య వ్యాఖ్యేయం ప్రస్తుతా స్ఫుటా ।।
బ్రహ్మ తేఽహం బ్రవాణీతి ప్రారభ్యాఽఽపూర్ణవాక్యతః ।। ౧ ।।
నిత్యకర్మాద్యనుష్ఠానసంశుద్ధధిషణః పుమాన్ ।।
నిఃశేషకర్మహేతూత్థఫలసావద్యధీస్తతః ।। ౨ ।।
విరక్త ఆగ్రజాత్సోఽయం తత్సావద్యసమీక్షణాత్ ।।
సంసారదుఃఖసంస్కారస్మృతిభిః ప్రేర్యమాణధీః ।। ౩ ।।
ఉద్భూతతజ్జిహాసః సంస్తద్ధానే సాధనస్పృహః ।।
త్యక్తాశేషైషణః సోఽథ ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యనిశ్చయః ।। ౪ ।।
వస్తువృత్తాత్మసంబోధధ్వస్తసంసారకారణః ।।
వ్యావిద్ధాశేషసంసారో విముక్తో నా విముచ్యతే ।। ౫ ।।
యావత్కించిదవిద్యాయాః కార్యం వైరాగ్యకారణమ్ ।।
తత్సంన్యాసో విరక్తత్వాత్స్వత ఎవ న శాస్త్రతః ।। ౬ ।।
బ్రహ్మయాథాత్మ్యవిజ్ఞానసాధనత్వం వినాఽఽగమాత్ ।।
సంన్యాసస్య న విజ్ఞాతం తచ్ఛాస్త్రేణేహ బోధ్యతే ।। ౭ ।।
బ్రహ్మావిద్యసముత్థానాత్కార్యకారణలక్షణాత్ ।।
వ్యుత్థాప్య నేతి నేతీతి పరం బ్రహ్మ ప్రదర్శితమ్ ।। ౮ ।।
తత్రైతచ్ఛఙ్క్యతే చోద్యం బ్రహ్మత్వసిద్ధిదోషకృత్ ।।
నిషిద్ధం నేతి నేతీతి మూర్తామూర్తాది వస్తు యత్ ।। ౯ ।।
కిం తద్బ్రహ్మానుగం సర్వం కిం వా తస్మాద్వివిచ్యతే ।।
యది బ్రహ్మానుగం బ్రహ్మ స్యాదనర్థాత్మకం తదా ।। ౧౦ ।।
అభావనిష్టం తచ్చేత్స్యాన్ముఖ్యం బ్రహ్మ న సిధ్యతి ।।
అభావస్య తతోఽన్యత్వాదన్వయవ్యతిరేకతః ।। ౧౧ ।।
నేతీత్యపి నిషేధోక్తిస్తథా సతి విరుధ్యతే ।।
వైదికశ్చ ప్రయాసోఽయం సర్వః స్యాత్తుషకణ్డనమ్ ।। ౧౨ ।।
వివిచ్యతే బ్రహ్మణశ్చేన్మైవం దోషస్తథాఽపి హి ।।
బ్రహ్మత్వం బ్రహ్మణో న స్యాద్వితీయే సతి వస్తుని ।। ౧౩ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతం వస్తు బ్రహ్మత్వమశ్నుతే ।।
ఎతచ్చ దుర్లభం తస్య ద్వితీయే సతి లక్షణమ్ ।। ౧౪ ।।
అథాబ్రహ్మాత్మకం వస్తు జగ్ధ్వా చేద్బ్రహ్మ తద్భవేత్ ।।
ప్రతీచో బ్రహ్మణాఽత్తత్వాన్న మోక్షో నాపి సంసృతిః ।। ౧౫ ।।
సంసారిణో న చేదత్తి సంసార్యేవ ప్రసజ్యతే ।।
నాఽఽప్నోతి బ్రహ్మతాం సాక్షాత్సత్సు సంసారివస్తుషు ।। ౧౬ ।।
సంసారే చాపి జగ్ధేఽస్మిన్బ్రహ్మణా నిఖిలే సతి ।।
ఋతేఽపి బ్రహ్మవిజ్ఞానాత్సర్వే స్యుర్ముక్తబన్ధనాః ।। ౧౭ ।।
అన్వయాదినిషేధాయ సర్వమాత్మేతి వాక్యతః ।।
మైత్రేయాీత్యాదికో గ్రన్థస్తస్మాదారభ్యతే పరః ।। ౧౮ ।।
సర్వాబ్రహ్మనిషేధేన తదర్థో వేహ నిశ్చితః ।।
తస్య సంసిద్ధివిషయమైకాత్మ్యమధునోత్యతే ।। ౧౯ ।।
నేతీతి బ్రహ్మణోఽన్యత్ర మూర్తామూర్తవ్యవస్థితౌ ।।
ప్రసక్తే సాంఖ్యసిద్ధాన్తే సర్వమాత్మేతి వోచ్యతే ।। ౨౦ ।।
సత్యపి బ్రహ్మవేదిత్వే నాసంత్యక్తైషణో యతిః ।।
ముక్తిభాగితి చేహోక్తః సంన్యాసేన సముచ్చయః ।। ౨౧ ।।
నిరస్తాతిశయజ్ఞానో యాజ్ఞవల్క్యॊ యతో గృహీ ।।
కైవల్యాశ్రమమాస్థాయ ప్రాప తద్వైష్ణవం పదమ్ ।। ౨౨ ।।
త్యాగ ఎవ హి సర్వేషాం మోక్షసాధనముత్తమమ్ ।।
త్యజతైవ హి తజ్జ్ఞేయం త్యక్తుః ప్రత్యక్పరం పదమ్ ।। ౨౩ ।।
ముక్తేశ్చ బిభ్యతో దేవా మోహేనాపిదధుర్నరాన్ ।।
తతస్తే కర్మసూద్యుక్తాః ప్రావర్తన్తావిపశ్చితః ।। ౨౪ ।।
మోహమాత్రైకహేతూని తస్మాత్కర్మాణ్యశేషతః ।।
సంన్యస్యైకాత్మ్యసంబోధాద్భిత్త్వా మోహం విశుద్ధధీః ।।
జ్ఞానమేవాఽఽత్మనాఽఽత్మానముపాసీనోఽమృతో భవేత్ ।। ౨౫ ।।
ఇతి ప్రమాణమత్రార్థే వచనం భాల్లవిశ్రుతౌ ।।
సర్వః సంన్యస్తకర్మైవ జ్ఞానాత్కైవల్యమశ్నుతే ।। ౨౬ ।।
బ్రహ్మచర్యాద్గృహాచ్చైవ వనాచ్చాపి బిధీయతే ।।
నిఃశేషకర్మసంన్యాసో యతోఽతో నర్ణబద్ధతా ।। ౨౭ ।।
శ్రుత్యా జావాలశాఖాయాం తథాచానధికారిణామ్ ।।
సంన్యాసస్య విధానాచ్చ కార్యోఽతోఽసౌ ముముక్షుభిః ।। ౨౮ ।।
నరలోకాదికామానాం సుతోత్పత్త్యాది సాధనమ్ ।।
తేభ్యో వ్యుత్థితచిత్తానాం సంన్యాసస్త్వాత్మకామినామ్ ।। ౨౯ ।।
ఇమమర్థం శ్రుతిర్వక్తి సర్వకర్మానపేక్షిణీ।।।।
ప్రజాదినా కరిష్యామః కిం తత్ఫలవితృష్ణతః ।। ౩౦ ।।
ఉత్పత్త్యాదివిరుద్ధోఽయం లోకో యేషామకర్మజః ।।
మోహమాత్రాన్తరాయాత్వాజ్జ్ఞానమాత్రమపేక్షతే ।। ౩౧ ।।
ప్రవృత్తిలక్షణో యోగో జ్ఞానం సంన్యాసలక్షణమ్ ।।
తస్మాజ్జ్ఞానం పురస్కృత్య సంన్యసేదిహ బుద్ధిమాన్ ।। ౩౨ ।।
భావితైః కరణైశ్చాయం బహుసంసారయోనిషు ।।
ఆసాదయతి శుద్ధాత్మా మోక్షం వై ప్రథమాశ్రమే ।। ౩౩ ।।
తమాసాద్య తు ముక్తస్య దృష్టార్థస్య విపశ్చితః ।।
త్రిష్వాశ్రమేషు కో న్వర్థో భవేత్పరమభీప్సతః ।। ౩౪ ।।
శ్రుతయః స్మృతయశ్చైవమస్మిన్నర్థే సహస్రశః ।।
ప్రత్యక్షా ఎవ విద్యన్తే సంన్యాసప్రతిపాదికాః ।। ౩౫ ।।
ముఖ్యార్థతా వా ప్రాగుక్తా బ్రహ్మేత్యస్య సదాదృశి ।।
ప్రతీచ్యథాఽఽత్మశబ్దస్య ముఖ్యార్థో బ్రహ్మణీర్యతే ।। ౩౬ ।।
తతస్తదేతదితి చ బ్రహ్మాత్మపదవాచ్యయోః ।।
మధుకాణ్డార్థసర్వస్వం వాక్యేన ప్రతిపాద్యతే ।। ౩౭ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానజన్మనేఽతః శ్రుతిః స్వయమ్ ।।
విధిత్సన్తీహ సంన్యాసం మైత్రేయీతి ప్రవర్తతే ।। ౩౮ ।।
భార్యాద్యనుజ్ఞాపూర్వో హి సంన్యాసో విహితః శ్రుతౌ ।।
అతోఽనుజ్ఞార్థమేవాఽఽహ మైత్రేయీమృషిరాత్మనః ।। ౩౯ ।।
ఉద్యాస్యన్వా అరే స్థానాదస్మాద్గార్హస్థ్యలక్షణాత్ ।।
చికీర్షవే మే సంన్యాసమనుజ్ఞాం దాతుమర్హసి ।। ౪౦ ।।
యుక్తమాహ భవానస్మాననురూపం చికీర్షతి ।।
యదేవం సతి కర్తవ్యం తత్క్షిప్రమనుశాధి మామ్ ।। ౪౧ ।।
అనుజ్ఞాతోఽథ తామాహ హన్తేత్యాది పరం వచః ।।
కాత్యాయన్యా సపత్న్యా తే విభాగం కరవాణ్యహమ్ ।। ౪౨ ।।
నిఃస్వా స్త్రీ స్వవతా పుంసా నియుక్తా కర్మసంపది ।।
మయి ప్రవ్రజితే తస్మాద్యువయోర్నార్థసంగతిః ।। ౪౩ ।।
స్వవానేవ పురా న్యాసాద్యువయోః స్వేన సాంప్రతమ్ ।।
విభాగం కరవాణీతి భార్యా తేనాభ్యచోదయత్ ।। ౪౪ ।।
వృత్తిభిః సంవిభజ్య స్వాన్సంన్యసేదితి చోద్యతే ।।
యతః శాస్త్రేణ తేనాయం విభాగః క్రియతే మయా ।। ౪౫ ।।
యుక్తమేతద్వ్యవసితం యద్విత్తం న ప్రదిత్సతి ।।
భవత్సంన్యాసవన్నూనమస్మద్ధితకరం ధనమ్ ।। ౪౬ ।।
మహానుభావసంపర్కః కస్య నోన్నతికారణమ్ ।।
అశుచ్యపి పయః ప్రాప్య గఙ్గాం యాతి పవిత్రతామ్ ।। ౪౭ ।।
భగవత్సంగతేర్నాన్యః పురుషార్థోఽమృతత్వతః ।।
పృచ్ఛామ్యతోఽమృతత్వస్య సాధనం స్యాత్కథం ధనమ్ ।। ౪౮ ।।
సారేణ యది నామేయం పూర్ణా స్యాద్వసునా మహీ ।।
తావతాఽప్యమృతాఽహం స్యాం కింవా నేత్యుచ్యతాం యథా ।। ౪౯ ।।
సత్తామాత్రోపకారిణి ధనాని ధనినాం న హి ।।
క్రియాద్వారోపకారీణి యతోఽతః పృచ్ఛ్యతే క్రియా ।। ౫౦ ।।
ప్రత్యాహ పృష్టః స్వాం జాయాం నామృతత్వం ధనాదితి ।। ౫౧ ।।
విత్తం చేన్నామృతత్వాయ కస్మాద్దిత్సతి తద్భవాన్ ।।
ఇతి పృష్టోఽబ్రవీద్విత్తసాధనస్య ప్రయోజనమ్ ।। ౫౨ ।।
క్షయిష్ణుసాధనాధీనం జీవితం స్యాద్యథా నృణామ్ ।।
తథైవ తవ విత్తేన జీవితం నామృతాత్మతా ।। ౫౩ ।।
అవిద్యామాత్రవిధ్వంసాజ్జ్ఞానాదేవామృతం యతః ।।
అమృతత్వస్య నాఽఽశాఽపి విత్తసాధ్యేన కర్మణా ।। ౫౪ ।।
కుతోఽమృతత్వసంప్రాప్తిర్జ్ఞానమాత్రైకహేతునా ।।
న కర్మ కారణం ముక్తేర్నాగ్నిస్తాపస్య భేషజమ్ ।।
కర్మభ్యో జన్మ నియతం జన్మ చేన్నిర్వృతిః కుతః ।। ౫౫ ।।
స్వభావాదేవ సాధూనాం ప్రవృత్తిరుపకారిణీ ।।
అపకారిణ్యపి జనే కిము భక్తజనం ప్రతి ।। ౫౬ ।।
నూనం మమాపరాధోఽయం యద్భవన్తోఽపి మాం ప్రతి ।।
ప్రతిలోమం చికీర్షన్తి కోఽన్యః స్యాద్ధితకృన్మమ ।। ౫౭ ।।
అనురక్తాం ప్రియాం సాధ్వీం బద్ధ్వా విత్తేన మాం కథమ్ ।।
కామోచ్ఛిత్తిమకృత్వా చ సంన్యసన్తి భవద్విధాః ।। ౫౮ ।।
విత్తాచ్చేదమృతత్వం స్యాత్తత్తిత్యక్షా న యుజ్యతే ।।
విత్తాచ్చేన్నామృతత్వం స్యాద్వద తేన మమాపి కిమ్ ।। ౫౯ ।।
యద్యస్త్యనుజిఘృక్షైవం కరుణా వా మయీష్యతే ।।
యదేవ భగవాన్వేద తేన సంవిభజస్వ మామ్ ।। ౬౦ ।।
యద్విజ్ఞానాత్పరిత్యజ్య నిఃశేషం విత్తసాధనమ్ ।।
స్వారాజ్యమీప్సతి భవాంస్తదేవ వసు దేహి మే ।। ౬౧ ।।
నాఽఽదిర్నాన్తో న మధ్యం వా యస్య విత్తస్య విద్యతే ।।
భోగే న చ క్షయం యాతి తదేవ వసు దీయతామ్ ।। ౬౨ ।।
అనన్తవిత్తో హి భవానన్తవద్దీయతే కుతః ।।
అసతః కీదృశం దానం సదేవాతః ప్రదీయతామ్ ।। ౬౩ ।।
సంసారపురుషార్థేభ్యో యతో నావ్యుత్థితాత్మనే ।।
ముక్త్యేకసాధనం జ్ఞానం దాతుం శక్యమిదం మయా ।। ౬౪ ।।
అముముక్షుత్వమాశఙ్క్య భవత్యై తత్ప్రదిత్సితమ్ ।।
సంసారాచ్చేద్విరక్తాఽసి గృహాణానుత్తమామృతమ్ ।। ౬౫ ।।
స్త్రీణాం యదుచితం వాక్యం ప్రతిలోమం న భాషసే ।।
పూర్వవత్త్వనుకూలం త్వమిదానీమపి భాషసే ।। ౬౬ ।।
మోక్షం యాన్తం నరం సర్వే ముఞ్చన్తి సహజా అపి ।।
అతిభక్తితయా మాం త్వం మోక్షేఽపి న జిహాససి ।। ౬౭ ।।
విభాగమసహన్తీవ మదతిస్నేహకారణాత్ ।।
ముక్తావనుయియాసి త్వం మదైకాత్మ్యపరీప్సయా ।। ౬౮ ।।
అతిస్నేహాఽపకృష్టోమా దేహార్ధం శూలినః శ్రితా ।।
త్వం తు సర్వాత్మనాఽఽత్మానం కృత్స్నం మామాప్తుమిచ్ఛసి ।। ౬౯ ।।
యత ఎవమతస్తుభ్యం వక్ష్యామ్యమృతసాధనమ్ ।।
నిదిధ్యాసస్వ చేతోఽతో వ్యాచక్షాణస్య తన్మమ ।। ౭౦ ।।
ఆ బ్రహ్మణోఽస్మాత్సంసారాచ్ఛుద్ధధీర్న విరజ్యతే ।।
యావత్తావన్న విద్యాయా అధికారీ భవేన్నరః ।। ౭౧ ।।
వైరాగ్యహేతావప్యస్మిన్రక్తో ధర్మాదిహేతుతః ।।
యతోఽతః కర్మశుద్ధాత్మా భవాదస్మాద్విరజ్యతే ।। ౭౨ ।।
వైరాగ్యహేతూన్సంసారే తస్మాద్యత్నాదియం శ్రుతిః ।।
న వా అర ఇతి హ్యుక్త్యా వక్తుం సముపచక్రమే ।। ౭౩ ।।
యస్మిన్నేవ పరా సక్తిస్తస్మిన్నేవ నిరాదరమ్ ।।
కర్మ కృత్వా పరం యత్నాదన్యస్యార్థయతే ఫలమ్ ।। ౭౪ ।।
కిమిక్షో రసమాప్నోతి యత్నాన్నిష్పీడయన్న నా ।। ౭౫ ।।
తీవ్రదుఃఖోద్భవో బుద్ధౌ సంస్కారో యావదేవ తు ।।
తద్విపక్షః సుఖం తావదల్పం తత్సంక్షయే క్షయః ।। ౭౬ ।।
శీతమల్పం సుఖం గ్రీష్మే తాపోఽల్పః శిశిరే సుఖమ్ ।।
తదేవ దుఃఖకృద్భూరి తద్ధేత్వోరనవస్థితేః ।। ౭౭ ।।
శబ్దోఽస్తి న ప్రియః కశ్చిదప్రియో వా స్వతస్తథా ।।
రక్తద్విష్టమనో హేతుః శబ్దాద్యర్థే ప్రియాప్రియే ।। ౭౮ ।।
స్వతోఽఖిలోఽప్రియోఽనాత్మా ప్రత్యఙ్మోహైకహేతుతః ।।
ప్రత్యగాహ్లాదకారిత్వాదప్రియోఽపి ప్రియో మతః ।। ౭౯ ।।
జాయాదిరప్రియః సర్వః స్వత ఆద్యన్తదుఃఖకృత్ ।।
తద్ధేతోరాత్మనః ప్రీతేర్జాయాదిః ప్రియ ఉచ్యతే ।। ౮౦ ।।
న కస్యాంచిదవస్థాయామాత్మా లోకేఽప్రియో మతః ।।
ప్రియోఽప్రియశ్చ జాయాదిర్యథాఽనాత్మా ముహుర్ముహుః ।। ౮౧ ।।
స్వత ఎవాప్రియోఽనాత్మా హ్యాత్మప్రీత్యర్థసాధనాత్ ।।
జాయాదిః స్యాత్ప్రియో భక్త్యా బన్ధక్యాః కాముకో యథా ।। ౮౨ ।।
నిర్హైతుకీ స్వతః ప్రీతిరాత్మన్యేవ యతస్తతః ।।
భాక్తం ప్రియం పరిత్యజ్య ముఖ్యం ప్రియముపాశ్రయేత్ ।। ౮౩ ।।
క్షయాన్తా నిచయాః సర్వే పతనాన్తాః సముచ్ఛ్రయాః ।।
సంయోగా విప్రయోగాన్తా మరణాన్తం చ జీవితమ్ ।। ౮౪ ।।
న తదస్తి సుఖం లోకే యన్న దుఃఖకరం భవేత్ ।।
తదసంప్రాప్తివిచ్ఛేదక్షయేష్వసుఖకృద్యతః ।। ౮౫ ।।
ఎవం చేత్సాధనోద్భూతం యావత్కించిత్సుఖం మతమ్ ।।
తన్నిఃశేషం పరిత్యజ్య సుఖమాత్యన్తికం శ్రయేత్ ।। ౮౬ ।।
సాంసారికసుఖస్యాస్య దుఃఖత్వాదుక్తహేతుతః ।।
నిష్కృష్యాతస్తతః ప్రీతిం ప్రతీచ్యేవ నివేశయేత్ ।। ౮౭ ।।
స్రజి దణ్డాదయో యద్వత్స్రగజ్ఞానైకహేతుకాః ।।
పతిజాయాసుతాద్యేవం ప్రత్యగజ్ఞానహేతుజమ్ ।। ౮౮ ।।
సర్వానర్థనివృత్తిశ్చ సర్వాహ్లాదాప్తిరేవ చ ।।
ప్రతీచి జ్ఞానమాత్రాచ్చేత్తదన్యత్ప్రార్థ్యతే కథమ్ ।। ౮౯ ।।
యస్య సంబన్ధమాశ్రిత్య హ్యప్రియోఽపి ప్రియాయతే ।।
ప్రియోఽప్యప్రియతాం యాతి యస్య సంగతికారణాత్ ।। ౯౦ ।।
దృష్ట్వాఽనుభవతస్తత్త్వమాత్మానాత్మపదార్థయోః ।।
ఉపాదిత్సా జిహాసా చ తత్కృతైవానుపాల్యతామ్ ।। ౯౧ ।।
నానాప్రాకార ఆసఙ్గో విషక్తో యోఽస్య బాహ్యతః ।।
యథోక్తకారణాత్సర్వం ప్రతీచ్యేవ నివేశయేత్ ।। ౯౨ ।।
నరకాదివ నిర్విణ్ణో యావన్నాఽఽ బ్రహ్మణో నరః ।।
న తావదధికారోఽస్తి కైవల్యజ్ఞానవర్త్మని ।। ౯౩ ।।
సర్వాసఙ్గవినిర్ముక్తో మోక్షమాత్రప్రయోజనః ।।
అతోఽధిక్రియతే ప్రత్యగ్జ్ఞానోత్పత్తౌ న రాగవాన్ ।। ౯౪ ।।
ఆత్మా ప్రత్యక్ప్రసిద్ధేః స్యాత్తత్రైవాఽఽత్మానుభూతితః ।।
ఇతి ప్రమేయనిర్దేశో ద్రష్టవ్య ఇతి తత్ప్రమా ।। ౯౫ ।।
ఆత్మబుద్ధిరియం తావత్సర్వేషాం జాయతే స్వతః ।।
అప్రాప్తా సర్వమాత్మేతి సైవాతో ధీర్విధీయతే ।। ౯౬ ।।
ద్రష్టృద్రష్టవ్యయోర్భేదే సత్యేవం ధీర్విధీయతే ।।
నియోజ్యవిషయాభేదే ఘటతే న విధిర్యతః ।। ౯౭ ।।
ఉత్తరోత్తరభూయాంసి నామాదీని యథాక్రమమ్ ।।
ఉపన్యస్యాఽఽత్మయాథాత్మ్యం తత్తత్వం ప్రాబ్రవీచ్ఛ్రుతిః ।। ౯౮ ।।
భూమ్నశ్చ లక్షణం చక్రే యత్ర నాన్యదితి స్వయమ్ ।।
అథ యత్రేతి చాల్పస్య ప్రాణాన్తస్య చ లక్షణమ్ ।। ౯౯ ।।
అథాత ఇతి వాక్యేన హ్యహమేవేతి నిశ్చితేః ।।
నిషిధ్యానాత్మరూపం యత్తతోఽహంకారనిహ్నుతిః ।। ౧౦౦ ।।
ఆత్మైవేత్యాదివాక్యేన పూర్ణబ్రహ్మావబోధినా ।।
నావిధ్వస్తం తమోఽతోఽస్తి న చ జ్ఞానమనుత్థితమ్ ।। ౧౦౧ ।।
నానివృత్తస్తథాఽనర్థో నానవాప్తం సుఖం తథా ।।
కార్యజ్ఞేయసమాప్తిః స్యాత్ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యబోధతః ।। ౧౦౨ ।।
సర్వాసూపనిషత్స్వేవం ప్రమాత్రాదేరనాత్మనః ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రైకయాథాత్మ్యం శ్రూయతే సోపపత్తికమ్ ।। ౧౦౩ ।।
ఇహాపి నేతి వాక్యేన ప్రతీచోఽతత్స్వభావకమ్ ।।
వ్యుత్థాపితమనూద్యాఽఽహ సర్వమాత్మేతి నః శ్రుతిః ।। ౧౦౪ ।।
భావాభావాత్మనా స్థానం న నిషేధ్యస్య వస్తునః ।।
యతోఽతః సర్వమాత్మైవ ప్రాబ్రవీచ్ఛ్రుతిరఞ్జసా ।। ౧౦౫ ।।
నావ్యుత్థితమనాః కశ్చిత్ప్రతీచోఽన్యత్ప్రపశ్యతి ।।
వ్యుత్థితాత్మాఽపి చాఽఽత్మానం పశ్యన్నేవాన్యదీక్షతే ।। ౧౦౬ ।।
స్వాతన్ర్యం యత్ర కర్తుః స్యాత్తత్ర కర్తా నియుజ్యతే ।।
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యామాత్మానాత్మవివేచనే ।। ౧౦౭ ।।
వచోర్థప్రతిబోధస్య పదార్థాజ్ఞానమేవ తు ।।
యతోఽన్తరాయస్తద్ధానౌ తేన తత్ర నియుజ్యతే ।। ౧౦౮ ।।
ఎవం జ్ఞాతపదార్థః సన్యథా పూర్వమవాదిషమ్ ।।
బ్రహ్మ వా ఇదమిత్యత్ర న్యాయేనైకాత్మ్యయాయినా ।। ౧౦౯ ।।
నిరన్తరాయో వాక్యార్థం వాక్యాదేవావగచ్ఛతి ।।
అవ్యావృత్తాననుగతప్రత్యక్తత్త్వసమీక్షణాత్ ।। ౧౧౦ ।।
నిత్యముక్తత్వవిజ్ఞానం వాక్యాదేవాఞ్జసా భవేత్ ।।
వాక్యార్థస్య చ విజ్ఞానం పదార్థస్మృతిపూర్వకమ్ ।। ౧౧౧ ।।
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం పదార్థః స్మర్యతే ధ్రువమ్ ।।
ఎవం నిర్దుఃఖమాత్మానమక్రియం ప్రతిపద్యతే ।। ౧౧౨ ।।
ప్రత్యఙ్మోహోద్భవానాత్మప్రాధాన్యేన తమోన్వయాత్ ।।
ఆత్మాఽఽత్మానం పురాఽజ్ఞాసీద్వాక్యార్థజ్ఞానజన్మతః ।। ౧౧౩ ।।
అనాత్మనోఽత ఆత్మానమన్వయవ్యతిరేకతః ।।
నిష్కృష్యాఽఽత్మన్యథాఽఽత్మానం సర్వమాత్మేతి పశ్యతి ।। ౧౧౪ ।।
అజ్ఞాతజ్ఞాపనం చాతో విధిరత్రాభిధీయతే ।।
అప్రవృత్తప్రవృత్తిశ్చ న్యాయాభావాన్న యుజ్యతే ।। ౧౧౫ ।।
నిత్యం న భవనం యస్య యస్య వా నిత్యభూతతా ।।
న తస్య క్రియమాణత్వం ఖపుప్పాకాశయోరివ ।। ౧౧౬ ।।
ఉత్పత్త్యాది స్వతో యస్య యస్య చాత్యన్తమేవ న ।।
క్రియానపేక్షసిద్ధత్వాత్స్వతఃసిద్ధం తదుచ్యతే ।। ౧౧౭ ।।
ఉత్పత్త్యాదౌ తు యచ్ఛక్తం హేతుమాత్రమపేక్షతే ।।
సాఫల్యం కర్మణస్తత్ర తదభివ్యక్తికృద్ధి తత్ ।। ౧౧౮ ।।
కార్యం కారణతన్త్రం స్యాత్తాతస్తస్యాఽఽత్మలాభతః ।।
అన్యకార్యమకార్యం చ నాన్యత్కారణమీక్ష్యతే ।। ౧౧౯ ।।
సర్వమాత్మేతి యా బుద్ధిః సా ప్రమేయబలాద్భవేత్ ।।
ప్రమాతృతన్త్రా సా చేత్స్యాత్ప్రాప్తా లోకాగ్నిబుద్ధివత్ ।। ౧౨౦ ।।
అతోఽపురుషతన్త్రత్వాన్నాఽఽత్మజ్ఞానే విధిర్భవేత్ ।।
అన్వయాదిక్రియా త్వస్య తత్తన్త్రత్వాద్విధీయతే ।। ౧౨౧ ।।
శ్రవణం మననం తద్వత్తథా శమదమాది యత్ ।।
పుమాఞ్శక్నోతి తత్కర్తుం తస్మాదేతద్విధీయతే ।। ౧౨౨ ।।
విశిష్టేహానుభూతిశ్చ సర్వమానఫలం యతః ।।
ఫలం చ న విధేయం స్యాదతో నేదం విధీయతే ।। ౧౨౩ ।।
ప్రమాణమప్రమాణం చ ప్రమాభాసం చ యద్భవేత్ ।।
చైతన్యాకారమేవైతత్ప్రథతే సర్వమేవ తత్ ।। ౧౨౪ ।।
నానాకారానుపాదత్తే చైతన్యాకారమేవ సత్ ।।
ప్రతీచ్యవ్యభిచార్యేకం తదన్యే వ్యభిచారిణః ।। ౧౨౫ ।।
మాత్రాదివ్యభిచారేఽపి సంవిదవ్యభిచారిణీ ।।
మిథః కృత్స్నేఽపి జగతి తదన్యద్వ్యభిచారి తు ।। ౧౨౬ ।।
ఉత్పన్నమపి సజ్జ్ఞానం ప్రమాతృత్వాద్యుపగ్రహాత్ ।।
తదనుత్పన్నవద్భాతి తద్వ్యుత్పత్తేః పురా నృణామ్ ।। ౧౨౭ ।।
వ్యుత్పాద్యతే యదా సాక్షాద్యథోక్తన్యాయవర్త్మనా ।।
ఉత్పన్నమేవ విజ్ఞానం తదా ప్రాగపి మన్యతే ।। ౧౨౮ ।।
స్వసాక్షికైవ సర్వస్య న వేద్మీత్యపి యా మతిః ।।
కిము వద్మీతి బుద్ధిః స్యాచ్చిదతోఽవ్యభిచారిణీ ।। ౧౨౯ ।।
ఆత్మేతి మేయనిర్దేశో వైశబ్దస్తత్స్మృతావిహ ।।
ప్రమాతృక్రియయా వ్యాప్తిర్ద్రష్టవ్య ఇతి భణ్యతే ।। ౧౩౦ ।।
శబ్దానురోధతస్తావదీదృగత్రోపజాయతే ।।
శ్రుతేరనుభవః సాక్షాద్యథావస్తు న వేతి వా ।। ౧౩౧ ।।
విచార్యమాణోఽనుభవో రూప్యశుక్త్యనుభూతివత్ ।।
ప్రమాణమప్రమాణం వా మేయసంగత్యసంగతేః ।। ౧౩౨ ।।
ప్రమాతృమేయభేదోఽత్ర న తావద్గమ్యతే మితేః ।।
ప్రత్యగ్ధీమాత్రగమ్యోఽర్థో యస్మాదాత్మేతి నిశ్చితః ।। ౧౩౩ ।।
ప్రత్యగ్ధీగోచరో నో చేదనాత్మాఽసౌ ఘటాదివత్ ।।
బ్రహ్మాదిమధ్యపాతిత్వం తతశ్చాస్య ప్రసజ్యతే ।। ౧౩౪ ।।
విభిన్నద్రష్టృదృష్ట్యాప్తిర్ఘటాదేరివ నాఽఽత్మనః ।।
న చాభేదేఽస్తి సంవ్యాప్తిరైకాత్మ్యాదేవ కారణాత్ ।। ౧౩౫ ।।
న చ ద్రష్టాఽఽత్మనోఽన్యోఽస్తి ద్రష్ట్రన్తరనిషేధనాత్ ।।
న చ ద్రష్ట్రోర్ద్వయోర్లోకే ద్రష్టృదృశ్యత్వసంగతిః ।। ౧౩౬ ।।
క్రియావిరోధః ప్రాప్నోతి ద్రష్టుః స్వాత్మసమీక్షణే ।।
తద్దృష్టేర్నిత్యసంప్రాప్తేర్విధ్యానర్థక్యసంగతిః ।। ౧౩౭ ।।
సంసార్యాన్మని దృష్టేఽపి న చ కించిత్ప్రయోజనమ్ ।।
అయమేవ చ నోఽనర్థో యత్సంసార్యాత్మదర్శనమ్ ।। ౧౩౮ ।।
తదన్యస్యాప్రసిద్ధేశ్చ కథం స్యాత్తత్సమీక్షణమ్ ।।
అథ ప్రసిద్ధోఽసావాత్మా తద్దృష్టిః కిం విధీయతే ।। ౧౩౯ ।।
ద్రష్టృదర్శనదృశ్యానాం ప్రాత్యక్ష్యాన్నాఽఽగమేక్షణమ్ ।।
ద్రష్టురాత్మా పృథక్చేత్స్యాన్పృథగాత్మేతి దుర్వచః ।। ౧౪౦ ।।
న చాఽఽత్మన్యప్రసిద్ధే స్యాత్సంసారస్య ప్రసిద్ధతా ।।
న హ్యప్రసిద్ధసంబన్ధీ సంబన్ధః కచిదిష్యతే ।। ౧౪౧ ।।
న చేదాత్మాభిసంబన్ధః సంసారోఽయం సమీక్ష్యతే ।।
తన్ముముక్షుత్వమాయాతం కుతో హేతోరితీర్యతామ్ ।। ౧౪౨ ।।
అనృతన్త్రే విధిర్నేష్టో వన్ధ్యాపుత్రోద్భవే యథా ।।
మాతృతన్త్రే తథైవాయం న విధిః ప్రత్యగీక్షణే ।। ౧౪౩ ।।
నానాద్రవ్యసమాయోగే వియోగే చ ఘటాత్మనః ।।
వియత్సంపూర్ణతా నిత్యా వియత్సక్తేరవర్జనాత్ ।। ౧౪౪ ।।
శబ్దాదిబాహ్యసంబన్ధే విభాగే చ తథా ధియః ।।
ప్రత్యక్చైతన్యసంబన్ధో నిత్యో నిత్యాత్మసాక్షికః ।। ౧౪౫ ।।
యతోఽతః పాక్షికీ ప్రాప్తిర్నేహాస్త్యైకాత్మ్యదర్శనే ।।
నియమః పరిసంఖ్యా వా న తేనేహోపపద్యతే ।। ౧౪౬ ।।
కర్మకాణ్డే యథా మానం తథైవోపనిషత్స్వపి ।।
విధిరేవానపేక్షత్వాత్సాపేక్ష్యాన్నాభిధాశ్రుతిః ।। ౧౪౭ ।।
మైవం మానాన్తాప్రాప్తసమ్యగైకాత్మ్యబోధతః ।।
అభిధాశ్రుతేః ప్రమాణత్వం సుప్తోత్థాపకవాక్యవత్ ।। ౧౪౮ ।।
అకారకైకాత్మ్యమాత్రం మేయం వస్త్విష్యతే యతః ।।
తదన్యస్య యతో మానాద్వ్యతిరేకో న లభ్యతే ।। ౧౪౯ ।।
ముక్త్వైకాత్మ్యస్య చాజ్ఞానం నాన్తరాయాన్తరం యతః ।।
విధితన్త్రస్య కార్యత్వాన్నాజ్ఞానే ప్రభవిష్ణుతా ।। ౧౫౦ ।।
యథాస్థితాత్మవస్తూత్థజ్ఞానం ముక్త్వా తమోహ్నుతౌ ।।
నాన్యో హేతుర్యతస్తస్మాన్న త్రయ్యన్తే విధిః ప్రమాః ।। ౧౫౧ ।।
నియోజ్యస్య చ నైశ్వర్యం ధీసమ్యక్త్వం ప్రతీప్యతే ।।
తస్య మేయైకహేతుత్వాన్నైవ స్యాన్మాతృతన్త్రతా ।। ౧౫౨ ।।
విధేరివానపేక్షత్వం వేదాన్తేష్వభిధాశ్రుతేః ।।
అనృతన్త్రత్వసామాన్యాత్తథాఽతీన్ద్రియబోధతః ।। ౧౫౩ ।।
అక్షాద్యవిషయం ప్రత్యక్స్వతః సిద్ధేరసాధనమ్ ।।
అభిధా బోధయన్తీయం నాన్యత్కించిదపేక్షతే ।। ౧౫౪ ।।
తస్మాద్విధేః ప్రమాణత్వం సాధ్యసాధనబోధనే ।।
అతీన్ద్రియే తదన్యేన జ్ఞాతుం శక్యం న తద్యతః ।। ౧౫౫ ।।
సాధ్యసాధనసంబన్ధో న శక్యోఽభిధయా యథా ।।
ప్రతిపత్తుం స్వతః సిద్ధోఽశక్యో విధిగిరా తథా ।। ౧౫౬ ।।
ఐకాత్మ్యస్య స్వతః సిద్ధేర్న క్రియాఽపేక్ష్యతే యతః ।।
తతశ్చ భావనాభావో భావనాయాః క్రియాశ్రయాత్ ।। ౧౫౭ ।।
విరహే భావనాయాశ్చ న విధేస్తత్ర మానతా ।।
స్వతఃసిద్ధార్థబోధిత్వాదభిధాయాస్తు మానతా ।। ౧౫౮ ।।
సాపేక్షత్వాదమానం చేదభిధా లోకవర్త్మనా ।।
అభిధా తత్త్వమస్యాది సరిత్తీరఫలోక్తివత్ ।। ౧౫౯ ।।
సంహత్యనుపపత్తిశ్చ పదానామభిధాశ్రుతౌ ।।
ఆఖ్యాతపదహేతుత్వాత్సర్వత్ర పదసంహతేః ।। ౧౬౦ ।।
నాఽఽఖ్యాతపదసద్భావాత్స్యాదేవ పదసంహతిః ।।
అస్యస్మ్యాద్యాఖ్యాతపదమస్త్యేవేహాభిధాశ్రుతౌ ।। ౧౬౧ ।।
సరిత్తీరే ఫలానీతి యుక్తాఽపేక్షాఽభిధాశ్రుతేః ।।
ప్రత్యక్షమాప్నగ్రాహ్యత్వాత్ఫలతీరార్థసంగతేః ।। ౧౬౨ ।।
ప్రత్యక్షగ్రాహ్య ఎషోఽర్థో న తదన్యప్రమాణకః ।।
యతోఽతో నాఽఽగమాదేవ తాదృశేఽర్థే వినిశ్చితిః ।। ౧౬౩ ।।
అపూర్వాదివచోఽర్థే తు న ప్రత్యక్షాద్యపేక్షతే ।।
ప్రత్యక్షాద్యప్రమేయత్వాదైకాత్మ్యాఖ్యస్య వస్తునః ।। ౧౬౪ ।।
అపౌరుషేయవాక్యత్వం సమానమభిధాశ్రుతేః ।।
అతీన్ద్రియార్థబోధిత్వం సమానం చోదనోక్తిభిః ।। ౧౬౫ ।।
సిద్ధసాధ్యప్రమేయత్వభేదో యది పరం తయోః ।।
ప్రామాణ్యే త్వతిశీతిస్తు న కాచిదపి దృశ్యతే ।। ౧౬౬ ।।
ప్రమోపజాయతే తావదహం బ్రహ్మేత్యలౌకికీ ।।
తత్త్వమస్యాదివాక్యేభ్యః శ్రవణాత్సమనన్తరమ్ ।। ౧౬౭ ।।
ఎవం చేదప్రమాణత్వం కిమివేహాభిధాశ్రుతేః ।।
విధేరపీహ మానత్వం నోక్తన్యాయాతిరేకతః ।। ౧౬౮ ।।
స్వశక్తిః సర్వమానానాం యథా వస్త్వవబోధనే ।।
అభిధాయాశ్చ సాఽస్త్యేవ కిమితి స్యాదమానతా ।। ౧౬౯ ।।
నాప్యర్థేఽతీన్ద్రియే సిద్ధే మానం లిఙ్గాద్యపేక్షతే ।।
యోగిప్రత్యక్షమానం వా తయోరవిషయత్వతః ।। ౧౭౦ ।।
నేతీత్యస్థూలమిత్యాదివాక్యాద్యోఽర్థోఽవగమ్యతే ।।
యోగిప్రత్యక్షగమ్యోఽయం న తత్ప్రత్యక్త్వహేతుతః ।। ౧౭౧ ।।
ప్రత్యక్షానవతారాచ్చ నానుమానేన మీయతే ।।
ధర్మధర్మ్యభిసంబన్ధే నాగృహీతేఽనుమా యతః ।। ౧౭౨ ।।
యజ్జాతీయైః ప్రమాణైస్తు యజ్జాతీయార్థదర్శనమ్ ।।
భవేదిదానీం లోకస్య తథా కాలాన్తరేఽప్యభూత్ ।। ౧౭౩ ।।
యత్రాప్యతిశయో దృష్టః స స్వార్థానతిలఙ్ఘనాత్ ।।
దూరసూక్ష్మాదిదృష్టౌ స్యాన్న రూపే శ్రోత్రవృత్తితా ।। ౧౭౪ ।।
యోగిప్రత్యక్షమానాదేర్న చేదైకాత్మ్యమేయతా ।।
తత్ప్రాప్తమపి కిం కుర్యాత్స్వాత్మాఽయోగ్యాసు భూమిషు ।। ౧౭౫ ।।
అక్షాదిమేయాసారూప్యాదైకాత్మ్యం స్యాన్న తత్ప్రమమ్ ।।
యథా విధేయాసారూప్యాన్నైకాత్మ్యం స్యాద్విధేస్తథా ।। ౧౭౬ ।।
సంభావ్యతే చేదక్షాది హ్యైకాత్మ్యార్థే ఫలాదివత్ ।।
న తద్వారయితుం శక్యం లోకే విధిశతైరపి ।। ౧౭౭ ।।
నాసమీక్ష్య స్వసామర్థ్యం పుమాన్విధిశతైరపి ।।
ప్రవర్తతేఽనపేక్షత్వం కుతో విధివచఃస్వతః ।। ౧౭౮ ।।
అపాక్యేషు నియుక్తోఽపి కృష్ణలాఞ్శ్రపయేదితి ।।
న తచ్ఛక్తిం వినా కశ్చిత్పుమాంస్తత్ర చికీర్షతి ।। ౧౭౯ ।।
ఎవం చేదనపేక్షత్వం విధేః కిమితి భణ్యతే ।।
న భావనానపేక్షోఽసౌ విధిర్యస్మాత్ప్రవర్తతే ।। ౧౮౦ ।।
న భావనాన్తరమియం న చ మానాన్తరం తథా ।।
అపేక్ష్యాభిధయైకాత్మ్యమవబోధయతి శ్రుతిః ।। ౧౮౧ ।।
అతోఽనపేక్షతా యుక్తా సర్వదైవాభిధాశ్రుతేః ।।
అభిధానాభిధేయార్థజ్ఞానమేవ వ్యపేక్షతే ।। ౧౮౨ ।।
జ్ఞానక్రియా ప్రమాతృస్థా న యథావస్తుబోధకృత్ ।।
ప్రమేయకర్తృకైవాసౌ యథావస్త్వవబోధినీ ।। ౧౮౩ ।।
న చాన్యదీయవ్యాపారే హ్యన్యోఽశక్తేర్నియుజ్యతే ।।
న హ్యగ్నిసాధ్యే శోషాదౌ నియోగో ఘటతేఽమ్భసః ।। ౧౮౪ ।।
బ్రహ్మణోఽవిద్యయా యోఽపి స్యాదచ్ఛేద ఆత్మనః ।।
తదవచ్ఛేదవిధ్వస్తౌ న సాధనమపేక్షతే ।। ౧౮౫ ।।
అనవచ్ఛిన్నయాథాత్మ్యాదవిద్యయా ।।
అవచ్ఛిన్నవదాభాతి క్షేత్రజ్ఞో రజ్జుసర్పవత్ ।। ౧౮౬ ।।
న చావిద్యానిరాస్యత్ర ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యబోధతః ।।
సాధనం కించిదాపేక్ష్యం స్వర్గే యాగాదివత్క్వచిత్ ।। ౧౮౭ ।।
న చాపి ముఖ్యయా వృత్త్యా సాధ్యేఽసతి జగత్యపి ।।
కించిత్సాధనమిత్యేవం భణ్యతే లోకవేదయోః ।। ౧౮౮ ।।
సాధ్యం చ లోకతః సిద్ధముత్పత్త్యాదిచతుష్టయమ్ ।।
ప్రమాణస్య న తన్న్యాయ్యం సిద్ధార్థవ్యఞ్జకత్వతః ।। ౧౮౯ ।।
నాఽఽత్మలాభాతిరేకేణ వ్యఞ్జకస్య మనాగపి ।।
సంభావ్యతేఽపరం రూపమజ్ఞాతత్వాపనోదకృత్ ।। ౧౯౦ ।।
ఆత్మాసామాన్యరూపోత్థం న చాభూత్వోపజాయతే ।।
ఘటాదిజ్ఞానవజ్జ్ఞానం భిన్నహేత్వనపేక్షతః ।। ౧౯౧ ।।
స్థాస్న్వనుభవమాత్రత్వాత్కార్యకారణవస్తునః ।।
అభూతభూతిర్నైవాతో యుజ్యతేఽనుభవాత్మని ।। ౧౯౨ ।।
ప్రత్యగజ్ఞానహేతూత్థా భావనేయం న తు స్వతః ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యజిజ్ఞాసోః కథం సా విషయో భవేత్ ।। ౧౯౩ ।।
క్రియాకారభేదోఽయమజ్ఞాతైకాత్మ్యవస్తునః ।।
తజ్జ్ఞానేఽసావసంభావ్యస్తద్ధేతూచ్ఛిత్తికారణాత్ ।। ౧౯౪ ।।
న చావిద్యాసముచ్ఛిత్తిర్జ్ఞానోత్పత్త్యతిరేకతః ।।
సంసారనాశోఽవిద్యాయా నాశాన్న వ్యతిరిచ్యతే ।। ౧౯౫ ।।
న చాప్యవిద్యానాశోఽత్ర సంసర్గః కారణాత్మని ।।
తద్ధ్వాస్తేర్వస్తువృత్తత్వాన్మృది లోష్టాదినాశవత్ ।। ౧౯౬ ।।
ఆదాయ వాస్తవం వృత్తం జ్ఞానమజ్ఞాననాశకృత్ ।।
వస్తుయాథాత్మ్యవృత్తేన తమోఽపహ్నూయతే సదా ।। ౧౯౭ ।।
అజ్ఞాతజ్ఞాపనం తస్మాద్విధిరత్రోపపద్యతే ।।
అకృతస్య క్రియా త్వత్ర విధిర్నైవోపపద్యతే ।। ౧౯౮ ।।
ద్వైవిధ్యం చాప్యవిద్యాయా న చ యుక్త్యాఽవసీయతే ।।
ఐకాత్మ్యమాత్రవస్తుత్వాదవిద్యైకైవ యుజ్యతే ।। ౧౯౯ ।।
ప్రమేయభేదభిన్నత్వం జ్ఞానానామివ భేదకమ్ ।।
నావిద్యాయా యతోఽస్తీహ ద్వైవిధ్యం తేన దుర్ఘటమ్ ।। ౨౦౦ ।।
ప్రత్యగజ్ఞానమేవేహ తదన్యద్వస్తుకారణమ్ ।।
తదన్యకారణాసత్త్వాద్దైూవిధ్యం తమసః కుతః ।। ౨౦౧ ।।
న చాభ్యాసాద్యపేక్షాఽపి స్వతోముక్తత్వకారణాత్ ।।
న ఘటాదేర్ఘటత్వాది ఘటాద్యభ్యాససంశ్రయమ్ ।। ౨౦౨ ।।
న చావిషయవిజ్ఞానమనాకారం చ భావ్యతే ।।
భావకప్రత్యగాత్మత్వాదాకృతేశ్చ నిషేధతః ।। ౨౦౩ ।।
నేన్ద్రియేణ గ్రహోఽస్యాస్తి శబ్దాద్యర్థానుపాతినా ।।
దుఃఖాదివచ్చ నైవాఽఽత్మా చితేః స్వార్థైకరూపతః ।। ౨౦౪ ।।
భావనోపచితం చేతో న చ కైవల్యకారణమ్ ।।
తస్యేహైవ సముచ్ఛేదాత్తద్ధేత్వజ్ఞానహానతః ।। ౨౦౫ ।।
స్వకార్యర్థానుగామిత్వం భావనాజ్ఞానకర్మణామ్ ।।
అకార్యకారణాత్మత్వాత్కైవల్యేఽనుగతిః కుతః ।। ౨౦౬ ।।
సాక్షాదాత్మప్రసిద్ధౌ చ నాభ్యాసస్తత్ఫలస్థితేః ।।
జ్ఞానాభావాదసిద్ధౌ చ క్వ న్వభ్యాసవ్యపేక్షణమ్ ।। ౨౦౭ ।।
ఆత్మాసామాన్యరూపోత్థం జ్ఞానమజ్ఞానమాత్మని ।।
సకృజ్జాతం న చేద్ధన్తి జ్ఞానమేవ న తద్భవేత్ ।। ౨౦౮ ।।
సమ్యగ్జ్ఞానం యదాశ్రిత్య తన్మోహోఽపి తదాశ్రయః ।।
అబాధితం తమోఽత్రాఽఽస్త ఇత్యుక్తిర్జడవక్తృకా ।। ౨౦౯ ।।
ఇత్యేవమాది యచ్చోక్తం పూర్వమేవాతివిస్తరాత్ ।।
తత్కృత్స్నమనుసంధేయం సర్వావకరహనికృత్ ।। ౨౧౦ ।।
సర్వమాత్మేత్యతః పశ్యేదాత్మానాత్మవిభాగవిత్ ।।
ఆత్మా ద్రష్టవ్య ఇత్యుక్త్యా హ్యేషోఽర్థోఽత్రాభిధీయతే ।। ౨౧౧ ।।
సర్వమానప్రసక్తౌ చ సర్వమానఫలాశ్రయాత్ ।।
శ్రోతవ్య ఇత్యతః ప్రాహ వేదాన్తావరురుత్సయా ।। ౨౧౨ ।।
దర్శనస్యావిధేయత్వాత్తదుపాయో విధీయతే ।।
వేదాన్తశ్రవణం యత్నాదుపాయస్తర్క ఎవ చ ।। ౨౧౩ ।।
శ్రుతిలిఙ్గాదికో న్యాయః శబ్దశక్తివివేకకృత్ ।।
ఆగమార్థవినిశ్చిత్యై మన్తవ్య ఇతి భణ్యతే ।। ౨౧౪ ।।
వస్తుతత్త్వవివక్షేహ మన్తవ్య ఇతిశాసనాత్ ।।
యోషిదగ్న్యాదిదృష్టౌ హి నైవ మన్తవ్యతావిధిః ।। ౨౧౫ ।।
వేదశబ్దానురోధ్యత్ర తర్కోఽపి వినియుజ్యతే ।।
వాచ్యవాచకసంబన్ధనియమే తస్య హేతుతా ।। ౨౧౬ ।।
అపరాయత్తబోధోఽత్ర నిదిధ్యాసనముచ్యతే ।।
పూర్వయోరవధిత్వేన తదుపన్యాస ఇష్యతే ।। ౨౧౭ ।।
శ్రవణాదిక్రియా తావత్కర్తవ్యేహ ప్రయత్నతః ।।
యావద్యథోక్తం విజ్ఞానమావిర్భవతి భాస్వరమ్ ।। ౨౧౮ ।।
ఆగమాద్దర్శనం పూర్వమాగమాచార్యతో మతిః ।।
త్రయాణామపి సంగానాచ్ఛాస్త్రాచార్యాత్మనాం స్థిరమ్ ।। ౨౧౯ ।।
ప్రతిపత్తిః పురా శాబ్దీ యావన్న మనుతే శ్రుతమ్ ।।
శ్రుత్వా మత్వాఽథ తం సాక్షాదాత్మానం ప్రతిపద్యతే ।। ౨౨౦ ।।
అనన్యాయత్తవిజ్ఞానే శ్రవణాదేరుపాయతః ।।
జాతే నాపేక్షతే కించిత్ప్రతీచోఽనుభవాత్పరమ్ ।। ౨౨౧ ।।
సాధ్యసాధనసంబన్ధే శాస్త్రాపేక్షైవ నాపరా ।।
లిఙ్గాపేక్షాఽనుమేయేఽర్థే నరాపేక్షా నరోచితే ।। ౨౨౨ ।।
భిన్నమాత్రాదివిజ్ఞానే సాపేక్షైవ వినిశ్చితిః ।।
ఎకమాత్రాదికే త్వస్మిన్కః కిం కస్మాదపేక్షతే ।। ౨౨౩ ।।
ప్రమాణరూపావష్టమ్భాత్ప్రమా పూర్వం ప్రజాయతే ।।
పశ్చాత్ప్రమేయనిష్ఠైవ ప్రమేయార్థానురోధినీ ।। ౨౨౪ ।।
ఆత్మాఽఽత్మానం విజానాతి యత్ర వాక్యాదిమానతః ।।
తత్ర మాత్రాదిసంభేదో న మనాగపి లభ్యతే ।। ౨౨౫ ।।
పదార్థవిషయస్తర్కస్తథైవానుమితిర్భవేత్ ।।
వాక్యార్థప్రతిపత్తిస్తు వాక్యాదేవాభిజాయతే ।। ౨౨౬ ।।
ఆత్మానాత్మత్వమాత్రం హి లిఙ్గాద్వస్తుషు గమ్యతే ।।
సర్వమానాతివర్త్యాత్మా వాక్యాదేవావగమ్యతే ।। ౨౨౭ ।।
నన్వకృత్స్నం భవేజ్జ్ఞానం యద్యాత్మైవ సమీక్ష్యతే ।।
కేవలోఽనాత్మనోఽదృష్టేః ప్రతీచోఽన్యస్య వస్తునః ।। ౨౨౮ ।।
నాయమన్యోఽథవాఽనన్యః ప్రత్యగజ్ఞానజత్వతః ।।
దణ్డసర్పాదివద్రజ్జ్వాం స్వతోఽపూర్వాదిమాన్యతః ।। ౨౨౯ ।।
యతోఽతో దృష్ట ఎతస్మిన్ప్రత్యగాత్మని కేవలే ।।
నాస్తి జ్ఞానమనుత్పన్నం నాప్యధ్వస్తం తథా తమః ।। ౨౩౦ ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రైకయాథాత్మ్యాత్కార్యకారణవస్తునః ।।
తజజ్ఞానాత్కిం తమోఽధ్వస్తం కింవాఽజ్ఞానం వదాఽఽత్మనః ।। ౨౩౧ ।।
అనువాదే యథోక్తానాం ప్రక్రాన్తే దర్శనాదిషు ।।
విజ్ఞానేనేత్యథ కథం నిదిధ్యాసనముచ్యతే ।। ౨౩౨ ।।
ధ్యానాశఙ్కానివృత్త్యర్థం విజ్ఞానేనేతి భణ్యతే ।।
నిదిధ్యాసనశబ్దేన ధ్యానమాశఙ్క్యతే యతః ।। ౨౩౩ ।।
విజ్ఞానోత్పత్తిహేతుత్వం ధ్యానాదేః ప్రాగవాదిషమ్ ।।
స్వార్థమేవ తు విజ్ఞానం ముక్తిమాత్రఫలం స్మృతమ్ ।। ౨౩౪ ।।
ఐకాత్మ్యాజ్ఞానవిధ్వంసవ్యతిరేకేణ నేష్యతే ।।
ఐకాత్మ్యవిజ్ఞానఫలం ప్రాప్తమేవ హి తత్స్వతః ।। ౨౩౫ ।।
యతోఽనవయవేనైవ రజ్జుసర్పాదివత్తథా ।।
ఆత్మాఽయం సంగతిం యాతి తన్మోహాధ్యస్తరూపిణా ।। ౨౩౬ ।।
ఆత్మా తత్త్వం విభక్తస్య ప్రమాత్రాదేరనాత్మనః ।।
స్వతః సిద్ధస్తదజ్ఞానసముత్థస్య మృషాత్మనః ।। ౨౩౭ ।।
ఆత్మజ్ఞానప్రమేయాచ్చ నాన్యస్తజ్జ్ఞానకృద్యతః ।।
అనన్యమాతృమానోఽతః ప్రత్యగాత్మా తమోపనుత్ ।। ౨౩౮ ।।
అజ్ఞానోత్థమనూద్యాతో మిథ్యాక్లృప్తమశేషతః ।।
ఇదం బ్రహ్మేతి వచసా సర్వమాత్మేతి నోఽవదత్ ।। ౨౩౯ ।।
ఆత్మధీమాత్రగమ్యార్థాద్యస్తదన్యోఽవభాసతే ।।
తద్దర్శననిషేధార్థం బ్రహ్మేత్యాహ పరా శ్రుతిః ।। ౨౪౦ ।।
సమస్తవ్యస్తతా తస్మాన్నైవేహ శ్రుతిమానతః ।।
అనాత్మబుద్ధివిషయం యతో యత్నాన్నిషేధతి ।। ౨౪౧ ।।
కార్యాత్మా కారణాత్మా చ ద్వావాత్మానౌ పరాత్మనః ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యమోహోత్థౌ తన్నాశే నశ్యతస్తతః ।। ౨౪౨ ।।
అపూర్వానపరోక్తేర్హి కార్యకారణతాఽఽత్మనః ।।
కుతః ప్రమాణాత్సంభావ్యా కార్యకారణఘస్మరే ।। ౨౪౩ ।।
నైతస్మాజ్జాయతే కించిన్నాయం జాతః కుతశ్చన ।।
ఆత్మేత్యేవం శ్రుతిర్వక్తి కారణాదినిషేధకృత్ ।। ౨౪౪ ।।
జ్ఞేయం యత్తత్ప్రవక్ష్యామిం యజ్జ్ఞాత్వాఽమృతమశ్నుతే ।।
అనాదిమత్పరం బ్రహ్మ న సత్తన్నాసదుచ్యతే ।। ౨౪౫ ।।
యస్మాత్క్షరమతీతోఽహమక్షరాదపి చోత్తమః ।।
అతోఽస్మి లోకే వేదే చ ప్రథితః పురుషోత్తమః ।। ౨౪౬ ।।
యో మామేవమసంమూఢో జానాతి పురుషోత్తమమ్ ।।
స సర్వవిద్భజతి మాం సర్వభావేన భారత ।। ౨౪౭ ।।
ఇతి వేదాత్మనః సాక్షాద్వచనం శ్రుతిసంమతమ్ ।।
సర్వాన్తర్యామిణః శౌరేర్నోపేక్ష్యం తద్భవాదృశైః ।। ౨౪౮ ।।
తత్రైవం సతి యో మూఢః కార్యకారణదర్శనః ।।
పరాఙ్ముఖం నిదధ్యాత్తమాత్మాకృత్స్నత్వదర్శినమ్ ।। ౨౪౯ ।।
బ్రహ్మేతి జాతినిర్దేశః క్షత్ర్రసంనిధికారణాత్ ।।
బ్రహ్మజాతిః పరాదధ్యాదసమ్యగ్దర్శినం నరమ్ ।। ౨౫౦ ।।
యదస్తి తన్న జానాతి యన్నేహాస్తి తదీక్షతే ।।
ఇత్యేవమపరాధోత్థకోపావిష్టేవ బాలిశమ్ ।। ౨౫౧ ।।
కైవల్యాత్తం పరాకుర్యాద్విప్రజాతిః పరాఙ్ముఖమ్ ।।
అజాతిబ్రహ్మతత్త్వం మాం యోఽయం జాత్యాత్మనేక్షతే ।। ౨౫౨ ।।
కిం తేన న కృతం పాపం చోరేణాఽఽత్మాపహారిణా ।।
యోఽన్యథా సన్తమాత్మానమన్యథా ప్రతిపద్యతే ।। ౨౫౩ ।।
యో న వేదాఽఽత్మయాథాత్మ్యం వేద జాత్యాదిమత్తయా ।।
స యద్యతోఽతో జాతిస్తం పరాదధ్యాజ్జడం నరమ్ ।। ౨౫౪ ।।
సర్వదాఽవ్యభిచార్యేకం వ్యభిచార్యర్థబుద్ధిషు ।।
యత్తత్త్వం గమ్యతే ప్రత్యక్తదేవానాత్మవస్తునః ।। ౨౫౫ ।।
అన్తర్మేయబలాజ్జ్ఞానం ప్రత్యఙ్మోహజసంశ్రయమ్ ।।
బాధతేఽవ్యభిచారిత్వాద్వ్యభిచారి తమోన్వయమ్ ।। ౨౫౬ ।।
ప్రత్యక్తమోజయాథాత్మ్యమాత్రాభిజనహేతుతః ।।
కాలాదౌ తదభావోఽతో న జ్ఞానస్యాపవాదకృత్ ।। ౨౫౭ ।।
న బాధ్యజవ్యపేక్షం హి జ్ఞానం బాధకమిష్యతే ।।
తయోర్మిథో విరోధిత్వాత్సమ్యగ్జ్ఞానం తమోపనుత్ ।। ౨౫౮ ।।
ఆత్మానం యో యథా వేత్తి సమ్యగ్వా యది వాఽన్యథా ।।
యథాదర్శనమేవాసౌ ఫలమాప్నోతి మానవః ।। ౨౫౯ ।।
ఇతి బ్రహ్మ తమిత్యాదేః సంక్షేపార్థః సమీరితః ।।
సంసరత్యన్యథాజ్ఞానాత్సమ్యగ్జ్ఞానాద్విముచ్యతే ।। ౨౬౦ ।।
అపోదితత్వాద్బ్రహ్మాదిదర్శనస్యేతి కిం పునః ।।
ద్రష్టవ్యమిత్యతో వక్తి త్విదం బ్రహ్మేతి నః శ్రుతిః ।। ౨౬౧ ।।
ప్రత్యక్త్వేన య ఆభాతి ప్రత్యగ్బుద్ధిప్రమాణకః ।।
తావన్మాత్రైకయాథాత్మ్యం బ్రహ్మేత్యుక్తం ప్రతీయతామ్ ।। ౨౬౨ ।।
ఎవం శ్రోతవ్య ఆత్మాఽయం సమాప్తః శ్రవణే విధిః ।।
అథ మన్తవ్య ఇత్యస్య ప్రపఞ్చః పర ఉచ్యతే ।। ౨౬౩ ।।
నామరూపాదిసంభిన్నం జగదేతత్కథం పునః ।।
ఆత్మైవ సర్వమిత్యేవం ద్రష్టుం శక్యమిహాఞ్జసా ।। ౨౬౪ ।।
అవ్యావృత్తవిసంవాదిప్రత్యగ్ధీవ్యాప్తికారణాత్ ।।
ఎతద్విరుద్ధబుద్ధీనామేవమేవ హి శక్యతే ।। ౨౬౫ ।।
వ్యభిచారిషు బోధేషు యో బోధోఽవ్యభిచారవాన్ ।।
తత్ప్రమాణార్పితో మేయో గ్రహీతుం శక్యతేఽఞ్జసా ।। ౨౬౬ ।।
యథా దున్దుభిశబ్దత్వసామాన్యాదుత్థితాన్పృథక్ ।।
నాఽఽదాతుం శక్నుయాత్కశ్చిద్విశేషానసికోశవత్ ।। ౨౬౭ ।।
తద్వదాత్మాతిరేకేణ నాఽఽత్మీయార్థో మనాగపి ।।
యతః సమీక్షితుం శక్యస్తేనాసౌ రజ్జుసర్పవత్ ।। ౨౬౮ ।।
విశేషైరన్వయో నాపి సామాన్యాన్వయవత్క్వచిత్ ।।
సామాన్యస్యావిశేషత్వాన్నాతః సామాన్యధీగ్రహః ।। ౨౬౯ ।।
విశేషైరన్వయో నో చేదిభాఖువ్యక్తివన్మిథః ।।
ఖణ్డవత్స్వాద్విశేషాదౌ యత్సామాన్యమితీరితమ్ ।। ౨౭౦ ।।
ద్విష్ఠత్వాదన్వయస్యౌపి వ్యాప్యవ్యాపకయోర్మిథః ।।
వ్యతిరేకమతో ముక్త్వా మిథో వ్యాప్తిర్న సిధ్యతి ।। ౨౭౧ ।।
ప్రత్యగ్బోధానిరస్తోఽర్థః ప్రత్యగ్వన్న హి సిధ్యతి ।।
న చాభావముఖోఽనాత్మా నాన్వయేనాప్యతో దృశి ।। ౨౭౨ ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రైకరూపత్వాదాత్మా నానాత్మతాం స్వతః ।।
సహతే నాపి చానాత్మా స్వార్థాదన్యత్ర సిధ్యతి ।। ౨౭౩ ।।
అనాత్మవస్తునః ప్రత్యక్ప్రత్యక్త్వాన్నాతిరిచ్యతే ।।
పరాఙ్నాన్వేతి చాఽఽత్మానం వ్యతిరేకాత్మకత్వతః ।। ౨౭౪ ।।
దున్దుభ్యన్వితశబ్దస్య సర్వత్రావ్యభిచారతః ।।
పుంస్ప్రయత్నాదిలబ్ధాత్మవ్యభిచారిరవాత్మసు ।। ౨౭౫ ।।
ఉచ్చనీచాదిభేదేషు మిథః స వ్యభిచారిషు ।।
దున్దుభిధ్వనిరేవైకః సర్వత్రావ్యభిచారవాన్ ।। ౨౭౬ ।।
దున్దుభిధ్వనిసామాన్యవ్యతిరేకేణ తేన తే ।।
నిరాత్మకా న శక్యన్తే తద్విశేషాః సమీక్షితుమ్ ।। ౨౭౭ ।।
దున్దుభిధ్వనిరిత్యేతత్కుతో లబ్ధం విశేషణమ్ ।।
దున్దుబేర్గహణేనేతి లబ్ధమేతద్విశేషణమ్ ।। ౨౭౮ ।।
దున్దుభేస్తు రవా ఎత ఇత్యేవం గ్రహణే సతి ।।
గృహీతాస్తద్విశేషాః స్యుస్తేషాం తాదాత్మ్యకారణాత్ ।। ౨౭౯ ।।
భేర్యాఘాతగ్రహాద్వాఽపి తద్విశేషగ్రహో భవేత్ ।।
వీరాదిరససంయుక్తో దున్దుభ్యాఘాత ఉచ్యతే ।। ౨౮౦ ।।
ఉపలబ్ధోఽస్తి సన్కుమ్భో లమ్బోష్ఠో దేశకాలవాన్ ।।
పూర్వపూర్వాతిరేకేణ నోత్తరోఽర్థోఽనుభూయతే ।। ౨౮౧ ।।
ఎవం చిదన్వయాత్సర్వస్తదధ్యస్తః సమీక్ష్యతే ।।
సామాన్యం వా విశేషో వా చిదసంబోధహేతుతః ।। ౨౮౨ ।।
ప్రత్యగ్రూపస్య సంసిద్ధౌ ప్రతీచోఽన్యన్న కారణమ్ ।।
అనాత్మవత్తదప్యాత్మవిశేషణతయా భవేత్ ।। ౨౮౩ ।।
కర్తృత్వకఞ్చుకో యద్వదాత్మాఽనాత్మానమీక్షతే ।।
కూటస్థదృష్టిమాత్రత్వాన్న తథాఽఽత్మానమీక్షతే ।। ౨౮౪ ।।
సంహతో గమ్యతేఽనాత్మా ప్రత్యక్షేణ యథా సదా ।।
గమ్యతేఽసంహతస్తద్వదాత్మా ప్రత్యగ్ధియాఽఽత్మనా ।। ౨౮౫ ।।
దార్ష్టాన్తికార్థాసంభిత్తేరేకేనైవ కృతార్థతః ।।
దృష్టాన్తేన బహూనాం తు కిమర్థోక్తిరితీర్యతే ।। ౨౮౬ ।।
మహాసామాన్య ఎకస్మిన్విశేషాణామశేషతః ।।
విలయః స్యాత్కథం నామ వ్యావృత్తాన్వయరూపిణామ్ ।। ౨౮౭ ।।
మహాసామాన్యదృష్టాన్తో దౌన్దుభో రవ ఉచ్యతే ।।
సామాన్యేతరరూపస్య దున్దుభ్యాఘాత ఇష్యతే ।। ౨౮౮ ।।
బాహ్యానితి తథాచోక్తిర్విశేషాణాం తు కేవలమ్ ।।
ఇత్యుక్తార్థప్రసిద్ధ్యర్థమిత్యుదాహరణత్రయమ్ ।। ౨౮౯ ।।
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యామభావవపుషాఽథవా ।।
సద్ధీగమ్యాద్ధిరుగ్వస్తు న మానేనావసీయతే ।। ౨౯౦ ।।
షష్ఠ్యర్థాసంభవోఽతః స్యాద్వితీయాసంభవాత్సతః ।।
యథా సతి తథా విద్యాత్ప్రతీచ్యనన్యమానకే ।। ౨౯౧ ।।
సామాన్యభేదరూపాణాం విశేషాణామశేషతః ।।
మహాసామాన్య ఎకత్ర భూయసాం స్యాద్యథా తథా ।। ౨౯౨ ।।
మిథోభిన్నపదార్థానాం నామరూపక్రియాత్మభిః ।।
స్థూలాద్యనభిసంబన్ధే కార్యకారణరూపిణామ్ ।। ౨౯౩ ।।
సూక్ష్మతావ్యాపితే జ్ఞేయే భూమ్యాదేరుత్తరోత్తమ్ ।।
ప్రత్యగాత్మావసానేషు పూర్వపూర్వప్రహాణతః ।। ౨౯౪ ।।
నామాదీని చ తత్త్వాని ప్రాణాన్తాని తథాఽఽత్మని ।।
పూర్వపూర్వప్రహాణేన యాన్త్యస్తం కేవలాద్వయే ।। ౨౯౫ ।।
దృష్టాన్తత్రితయం తావత్స్థితికాల ఉదాహృతమ్ ।।
మహాసామాన్యవత్ప్రత్యక్సర్వానాత్మాప్యయః స్వతః ।। ౨౯౬ ।।
స్థితికాలే యథైకాత్మ్యం శక్యతే జ్ఞాతుమఞ్జసా ।।
యథోక్తన్యాయతస్తద్వదుత్పత్తావపి శక్యతే ।। ౨౯౭ ।।
ధూమార్చిర్విస్ఫులిఙ్గాది యథాపూర్వే విభాగతః ।।
అగ్నిరేవ న ధూమాదిభేదః కశ్చన లక్ష్యతే ।। ౨౯౮ ।।
ప్రాణలోకాదిరప్యేవమనాత్మా ప్రాగ్విభాగతః ।।
అపూర్వానపరాన్తప్రత్యగాత్మైవ కేవలః ।। ౨౯౯ ।।
ఎకజాతౌ హి భిన్నానాం శబ్దానాం శబ్ద ఎవ తు ।।
దృష్టమైక్యం న భిన్నానాం భిన్నజాతౌ తథేతి చేత్ ।। ౩౦౦ ।।
ధూమాదిభేదభిన్నానాం యథైకత్వం విభావసౌ ।।
నామరూపాదిభిన్నానామైకాత్మ్యం తద్వదాత్మని ।। ౩౦౧ ।।
బోధావిశేషాదథవా భేద ఎవ న విద్యతే ।।
కార్యకారణయోస్తత్త్వముభయోరవిలక్షణమ్ ।। ౩౦౨ ।।
స్వార్థసాధనయత్నాదీననపేక్ష్యోత్సృజే్ద్యథా ।।
ధూమాదీన్హుతభుక్తద్వత్ప్రాణాదీన్ప్రత్యగీశ్వరః ।। ౩౦౩ ।।
శ్రోతవ్యః శ్రుతివాక్యేభ్య ఇత్యత్రాఽఽశఙ్క్యతే యతః ।।
ప్రయత్నానన్తరః శబ్దోఽనిత్యః కుమ్భాదివద్భవేత్ ।। ౩౦౪ ।।
ఇత్యస్య పరిహారార్థం నిఃశ్వాసోదాహృతిస్త్వియమ్ ।।
అప్రయత్నోత్థితో వేదో నిత్యః స్యాద్వ్యోమవత్స్వతః ।। ౩౦౫ ।।
అబుద్ధిపూర్వకత్వాచ్చ యథావస్త్వనురోధ్యపి ।।
బుద్ధివన్నాప్రమాణత్వం వేదస్యేహోపపద్యతే ।। ౩౦౬ ।।
సర్వథా యదనేనోక్తం తచ్ఛ్రద్ధేయం బుభూషతా ।।
భానుప్రకాశవచ్ఛబ్దో నిత్యోఽయం న తు కృత్రిమః ।। ౩౦౭ ।।
పర ఎవాఽఽత్మనాఽఽత్మానం ప్రతిపాద్య నరం శ్రుతిః ।।
కార్యకారణవత్పీత్వా స్వాత్మనైవావతిష్ఠతే ।। ౩౦౮ ।।
వేదామాత్వప్రసక్తౌ వా సర్వమాత్మేతివాక్యతః ।।
వేదామాత్వాపనుత్త్యర్థం స యథేత్యాగమః పరః ।। ౩౦౯ ।।
తదయుక్తం పుమర్థస్య తదుక్త్యైవ సమాప్తతః ।।
సర్వోపాయోఽనుపాయః స్యాదుపేయావసితౌ యతః ।। ౩౧౦ ।।
స్వోపేయార్థప్రసిద్ధౌ చ నోపాయానాముపాయతా ।।
న చోత్సర్గాపవాదోఽపి సాక్షాద్వేదగ్రహశ్రవాత్ ।। ౩౧౧ ।।
బాలోన్మత్తోక్తివచ్చాహం వక్తుం దూషణమాదరాత్ ।।
జిహ్రేమి బహుశోఽత్రోక్తౌ తస్మాదేవోపరమ్యతే ।। ౩౧౨ ।।
ఋగ్వేదాదిగిరోచ్యన్తే ఋగ్యజుఃసామలక్షణాః ।।
అథర్వాఙ్గిరసస్తద్వన్మన్రాః స్యుర్బ్రాహ్మణోద్ధృతాః ।। ౩౧౩ ।।
ఇతిహాసాదిసంభేదభిన్నం బ్రాహ్మణమేవ తు ।।
గ్రాహ్యమత్ర ప్రసిద్ధస్తు నేతిహాసాదిరిష్యతే ।। ౩౧౪ ।।
అభిధేయార్థజన్మాపి హ్యభిధాసంభవోక్తితః ।।
ద్రష్టవ్యం నాభిధానం స్యాదభిధేయమృతే క్వచిత్ ।। ౩౧౫ ।।
మత్రబ్రాహ్మణయోర్వేదనామధేయత్వకారణాత్ ।।
ఋగ్వేదాదిగిరా తస్మాన్మన్త్రబ్రాహ్మణయోర్గ్రహః ।। ౩౧౬ ।।
యథాసిద్ధమితిహాసపురాణాద్యపి గృహ్యతే ।।
లోకప్రసిద్ధిముల్లఙ్ఘ్య యతోఽన్యాయ్యోఽన్యథాగ్రహః ।। ౩౧౭ ।।
ఇతిహాసపురాణాభ్యాం వేదం సముపబృంహయేత్ ।।
ఇత్యాదిమనునాఽప్యుక్తం కథం తత్త్యాగమర్హతి ।। ౩౧౮ ।।
ఇతిహాసపురాణాదేర్వేదమూలత్వకారణాత్ ।।
ప్రామాణ్యం నాన్యథా తస్య ప్రామాణ్యముపపద్యతే ।। ౩౧౯ ।।
ప్రత్యక్షవేదవచనవిరుద్ధం తేషు యద్వచః ।।
బుద్ధవాక్యాదివత్తాదృక్త్యాజ్యం శ్రుతివిరోధతః ।। ౩౨౦ ।।
న చేశ్వరాతిరేకేణ కశ్చిత్స్రష్టాఽభ్యుపేయతే ।।
ఇతిహాసపురాణాదేస్తదన్యస్యేహ కార్యతః ।। ౩౨౧ ।।
కారణత్వం ప్రమాణేన యస్య సాక్షాద్వినిశ్చితమ్ ।।
అపి తత్కార్యకర్తృత్వే తదేవాభ్యుపగమ్యతే ।। ౩౨౨ ।।
బీజమేవాఙ్కురాదీనాం యథా కారణమిష్యతే ।।
అఙ్కురాద్యాత్మనా తద్వద్బీజమేవ తు కారణమ్ ।। ౩౨౩ ।।
ఆద్యన్తయోర్యతో బీజం ప్రత్యక్షేణావసీయతే ।।
తస్మాత్తన్మధ్యకార్యేషు బీజమేవాస్తు కారణమ్ ।। ౩౨౪ ।।
న చ వేదోక్తితో వేదః శ్రద్ధేయార్థ ఇహేష్యతే ।।
కింత్వమానత్వహేతూనాం వేదవాక్యేష్వసంభవాత్ ।। ౩౨౫ ।।
ప్రామాణ్యం వేదవాక్యానాం న చ మానాన్తరాశ్రయాత్ ।।
అక్షాదేరపి మానత్వం యథోక్తాదేవ కారణాత్ ।। ౩౨౬ ।।
ప్రజ్ఞానవ్యతిరేకేణ యథైవ స్థితిసర్గయోః ।।
వస్త్వన్తరం న సంభావ్యం ప్రలయేఽపి తథోచ్యతే ।। ౩౨౭ ।।
విభిన్ననామరూపాణాం సరితాం సాగరో యథా ।।
అభిన్ననామరూపైకః ప్రలయోఽయనమేకతా ।। ౩౨౮ ।।
స్పర్శాదిజ్ఞానభేదానాం త్వగాద్యేకాయనం తథా ।।
స్వాన్తే త్వగాదయస్తద్వద్బుద్ధౌ చ మనసస్తథా ।। ౩౨౯ ।।
కర్మక్షయాత్తథా బుద్ధిః కారణత్వేన తిష్ఠతి ।।
ఎష సాధారణస్తావత్ప్రలయోఽబుద్ధిపూర్వకః ।। ౩౩౦ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానాద్వస్తువృత్తానురోధతః ।।
ప్రలయోఽజ్ఞానవిధ్వంసాద్యస్త్వసౌ బుద్ధిపూర్వకః ।। ౩౩౧ ।।
అబ్ధిరేకాయనం యద్వత్సర్వాసాం సరితాం తథా ।।
త్వగగోచరాణాం స్పర్శానాం త్వగేవైకాయనం పరమ్ ।। ౩౩౨ ।।
స్పర్శశబ్దేన విషయస్త్వగ్గ్రాహ్యోఽత్రాభిధీయతే ।।
తథా గన్ధాదిశబ్దేన ఘ్రాణాదివిషయో మతః ।। ౩౩౩ ।।
గన్ధాదిసంహతిః పృథ్వీ రసాన్తానాం తథా జలమ్ ।।
తేజస్త్రయాణాం వాయుస్తు ద్వయోరేకాత్మకం నభః ।। ౩౩౪ ।।
ఎవం లక్షణతః పఞ్చ భూతాన్యేతాని నిర్దిశేత్ ।।
మూర్తామూర్తావిష్కరణం గుణావిష్కృతిరిష్యతే ।। ౩౩౫ ।।
సంహతోక్తవిశేషాణాం భూతానాం కారణాత్మతా ।।
తత్ర స్పర్శగ్రహేణైవ వాయోరంశోఽత్ర గృహ్యతే ।। ౩౩౬ ।।
తేజసస్తు తృతీయాంశశ్చతుర్థోఽపాం తథా భువః ।।
పఞ్చమస్తద్గుణైర్భేదస్తథా స్పర్శే సమీక్ష్యతామ్ ।। ౩౩౭ ।।
గన్ధాదిషు తథా యోజ్యో భేదోఽయం గుణభేదతః ।।
పృథివ్యంశస్య బాహుల్యాత్కర్కశః స్పర్శ ఉచ్యతే ।। ౩౩౮ ।।
శీతశ్చ పిచ్ఛిలశ్చాపాం బాహుల్యాత్స్పర్శ ఇష్యతే ।।
భూయస్త్వాత్తేజసశ్చోష్ణః సుకుమారస్తథా మరుత్ ।। ౩౩౯ ।।
బాహుల్యాదితి విజ్ఞేయో యథోక్తగుణసంశ్రయాత్ ।।
ధ్వస్తాశేషవికారస్య బ్రహ్మణోఽవిద్యయాఽఽత్మనః ।। ౩౪౦ ।।
స ఎష పరిణామః స్యాత్తేజోబన్నాద్యుపక్రమః ।।
స్వర్శనాద్యాత్మనాఽత్యన్తం పరం కాఠిన్యమాగతః ।। ౩౪౧ ।।
ఉద్భూతస్పర్శవిజ్ఞానస్త్వచా తస్య సమాగమాత్ ।।
స్పర్శభేదపరిజ్ఞానం తతోఽభివ్యజ్యతే దృశేః ।। ౩౪౨ ।।
స్పర్శాదిభేదవిజ్ఞానం స్యాదచేతనమేవ తు ।।
స్పర్శాదివత్పరార్థత్వాత్స్వార్థం తన్న తు సాక్షివత్ ।। ౩౪౩ ।।
అతీవ కఠినం జ్ఞానం త్వచాతోఽస్య సమాగమాత్ ।।
మనసా తస్య సంయోగే తతః స్వచ్ఛైవ ధీర్భవేత్ ।। ౩౪౪ ।।
తతోఽపి సూక్ష్మం విజ్ఞానం బుద్ధిసంయోగజం భవేత్ ।।
యావద్రుధిరసంవ్యాప్తిః శరీరే తావదేవ తు ।। ౩౪౫ ।।
బుద్ధేః సామాన్యవృత్త్యేహ వ్యాప్తిరాదేహసంక్షయాత్ ।।
చైతన్యాభాసవత్ప్రణస్తాం వృత్తిం వ్యాప్య తిష్ఠతి ।। ౩౪౬ ।।
అకార్యకారణస్త్వాత్మా తమపహ్నుత్య తిష్ఠతి ।।
కణ్టకాదిసమాయోగే శరీరే విక్రియా యదా ।। ౩౪౭ ।।
తదాఽధర్మాదితో దుఃఖం విక్రియాతోఽభిజాయతే ।।
దేహైకదేశగం దుఃఖం విశినష్టి స్వదేశగామ్ ।। ౩౪౮ ।।
ధియం తద్దేశదుఃఖిత్వాద్దుఃఖిత్వం జాయతే ధియః ।।
తస్యావచ్ఛిత్తయే వృత్తిర్దుఃఖభూత్యైవ జాయతే ।। ౩౪౯ ।।
భోక్తృభోగ్యాభిసంబన్ధస్తన్నిమిత్తోఽయమాత్మనః ।।
బుద్ధేః సేయమహంవృత్తిర్దుఃఖావచ్ఛేదినీ సతీ ।। ౩౫౦ ।।
పరిచ్ఛినత్తి బోద్ధారం బోద్ధాఽప్యాభాసమాత్మనః ।।
న బహిర్విక్రియాం ముక్త్వా దేహేఽహంవృత్తిసంభవః ।। ౩౫౧ ।।
స్వస్థేన్ద్రియమనోబుద్ధేర్నైవాహమితి వీక్ష్యతే ।।
పుత్రాభిమానజే త్వస్మిన్న దేహాంశవిశిష్టతా ।। ౩౫౨ ।।
తత్తద్వస్తు సముద్దిశ్య దుఃఖిత్వం తత్ర మానినః ।।
అజ్ఞానాదభిమానోఽయం బుద్ధ్యాదౌ విషయావధౌ ।। ౩౫౩ ।।
న తు నిఃసఙ్గకూటస్థప్రతీచః స్యాదహంమతిః ।।
న కార్యప్రలయో దృష్టో యస్మాదన్యత్ర కారణాత్ ।। ౩౫౪ ।।
త్వగారమ్భకసామాన్యం త్వగ్గిరాఽతోఽత్ర గృహ్యతే ।।
కార్యత్వాన్నేన్ద్రియేష్వేవ విషయప్రలయో భవేత్ ।। ౩౫౫ ।।
న మృదోఽన్యత్ర కుమ్భాదేః శరావే ప్రలయో యతః ।।
తస్మాత్త్వగాదయః శబ్దాస్త్వగాద్యారమ్భకాభిధాః ।। ౩౫౬ ।।
సర్వత్ర ప్రతిపత్తవ్యా నాన్యత్ర ప్రలయో యతః ।।
గన్ధశబ్దేన కృత్స్నాఽపి పృథివీ పరిగృహ్యతే ।। ౩౫౭ ।।
యది వా పరభాగోఽస్యా గన్ధస్యానేకభేదతః ।।
గన్ధో గురుః క్షితిప్రాయో హ్లాదీ శీతోఽప్ప్రధానతః ।। ౩౫౮ ।।
తేజోభూయస్తయా తీక్ష్ణో లఘుర్వాయుప్రధానతః ।।
శాన్తోఽథ విశదో వ్యాపీ స్యాద్వ్యోమ్నోఽథ ప్రధానతః ।। ౩౫౯ ।।
పార్థివాప్యాంశయోస్తేజః పరిక్లేదాత్తథాఽధమః ।।
దుర్గన్ధో జాయతే గన్ధః పాపకర్మప్రబోధతః ।। ౩౬౦ ।।
సమాంశపరిణామే తు సురభిర్జాయతే శుభః ।।
పుణ్యకర్మప్రయుక్తః సఞ్జన్తోరాసఙ్గకృత్తథా ।। ౩౬౧ ।।
రసరూపరవేష్వేవం యథోక్తం ప్రతిపాదయేత్ ।।
ప్రధానగుణభావేన గుణానాం భూరిరూపతా ।। ౩౬౨ ।।
అసాధారణగన్ధాదిగ్రాహకత్వానుమానతః ।।
గ్రాహ్యభూతప్రధానత్వం ఘ్రాణాదిష్వపి నిర్దిశేత్ ।। ౩౬౩ ।।
స్వగ్రాహ్యార్థసజాతీయమిన్ద్రియం స్యాత్ప్రదీపవత్ ।।
రూపస్యైవావభాసిత్వాన్న చేత్స్యాచ్ఛ్రోత్రరూపవత్ ।। ౩౬౪ ।।
న చేదర్థసజాతీయం సర్వార్థగ్రహణం భవేత్ ।।
ఎకైకస్యేన్ద్రియస్తేహ, మనోబుద్ధ్యోర్యథా తథా ।। ౩౬౫ ।।
సర్వభూతాత్మకత్వాత్తు సర్వార్థగ్రహణం తయోః ।।
మనోబుద్ధ్యోరితి జ్ఞేయమన్యథా తదసంభవాత్ ।। ౩౬౬ ।।
త్వగాదిజ్ఞానశక్తీనాం బుద్ధిః సామాన్యముచ్యతే ।।
ప్రాణ ఎవ క్రియాశక్తిసామాన్యం తద్వదుచ్యతే ।। ౩౬౭ ।।
శబ్దాదిభోగసిద్ధ్యర్థే శ్రోత్రాద్యా జ్ఞానశక్తయః ।।
తద్వత్కర్మోపభోగార్థం వాగాద్యాః కర్మశక్తయః ।। ౩౬౮ ।।
యథోక్తశక్తివిక్షేపో మనోబుద్ధిపురఃసరః ।।
సంకల్పాధ్యవసాయాభ్యాం తయోర్భేదోఽపి చ ద్విధా ।। ౩౬౯ ।।
యోగ్యోన్ద్రియస్య యా యస్య తతోఽన్యత్రాపి లక్షితా ।।
వృత్తిస్తస్యైవ సా జ్ఞేయా న స్వభావవిపర్యయః ।। ౩౭౦ ।।
ఎవం జ్ఞానక్రియాశక్తివిక్షేపాజ్జగదాత్మనః ।।
కరణాయతనత్వాయ దేహావిర్భూతిరాత్మనః ।। ౩౭౧ ।।
ఎవం చ సతి యద్యస్మాత్కార్యమావిరభూత్పురా ।।
తత్తు తత్రైవ విలయం కార్యమేతి స్వకారణే ।। ౩౭౨ ।।
మూలకారణ ఎవైషాం విలయో భవేత్ ।।
తత్కారణత్వాత్కార్యాణాం న తు కార్యాన్తరే లయః ।। ౩౭౩ ।।
పిణ్డాదిష్వేవ ప్రాత్యక్ష్యాద్దటాదీనాం లయాదియమ్ ।।
భ్రాన్తిః పూర్వేషు కార్యేషు లయోఽయమితి మోహతః ।। ౩౭౪ ।।
ఎవం త్వగాదివాచ్యాసు స్పర్శాదీనాం యథాయథమ్ ।।
స్పర్శాదిమాత్రాసు లయస్తాసామపి లయస్తథా ।। ౩౭౫ ।।
మనోవిషయసామాన్యే తస్యాపి ప్రలయో ధియః ।।
స్వగోచరైకసామాన్యే సరితాం సాగరే యథా ।। ౩౭౬ ।।
బుద్ధేర్విషయవిజ్ఞానసామాన్యమపి చాఽఽత్మని ।।
పరస్మిల్ల़యవిక్షేపరహితేఽపరిణామిని ।। ౩౭౭ ।।
వదనాదిస్వసామాన్యవిషయేషు తథా లయః ।।
కర్మేన్ద్రియాణాం సర్వేషాం తత్సామాన్యేషు పఞ్చసు ।। ౩౭౮ ।।
పరిస్పన్దః ప్రకాశశ్చ జ్ఞానశక్తిషు విద్యతే ।।
కేవలస్తు పరిస్పన్దః కర్మశక్తిషు నిష్ప్రభః ।। ౩౭౯ ।।
సర్వోఽప్యేష పరిస్పన్దో బుద్ధీన్ద్రియసమాశ్రయః ।।
ప్రాణాత్మక ఇతి జ్ఞేయో హన్తాస్యైవేతి చ శ్రుతేః ।। ౩౮౦ ।।
పడ్వీశశఙ్కుదృష్టాన్తాత్ప్రాణస్యైవ తు శక్తయః ।।
కర్మేన్ద్రియాణి సర్వాణి తథా బుద్ధీన్ద్రియాణ్యపి ।। ౩౮౧ ।।
ఆపీతకరణగ్రామే పుంసి స్వాత్మన్యవస్థితే ।।
తథా ప్రాణాగ్నయః శుద్ధా జాగ్రతీతి శ్రుతేర్వచః ।। ౩౮౨ ।।
సహైవ కర్మశక్త్యాఽతో జ్ఞానశక్తిర్విలీయతే ।।
ప్రాణాత్మని శ్రుతిశ్చాఽఽహ కస్మిన్నితి చ సాదరా ।। ౩౮౩ ।।
సాధారణోఽయం విలయః సమానాన్తోఽభిధీయతే ।।
స్వహేతుమాత్రసంసర్గాన్నాయమాత్యన్తికో లయః ।। ౩౮౪ ।।
జ్ఞానశక్తిక్రియాశక్తివిభుత్వాత్పరమక్షరమ్ ।।
వ్యుహ్యాఽఽత్మానం జగత్త్వేన స్వాత్మన్యేవ సమూహతి ।। ౩౮౫ ।।
నిరుహ్యేతి తథా శ్రుత్యా కారణాత్మాఽభిధీయతే ।।
అత్యక్రామదితి త్వస్య నిర్బీజావస్థతోచ్యతే ।। ౩౮౬ ।।
యత ఎవమతోఽశేషజ్ఞానశక్తిలయాత్పరమ్ ।।
సర్వకార్యోపసంహారీ ప్రాణ ఎకోఽవతిష్ఠతే ।। ౩౮౭ ।।
ప్రాణోఽపానే తథాఽపానో వ్యానాత్మని విలీయతే ।।
వ్యానోఽప్యుదానమప్యేతి హ్యుదానోఽపి సమానగః ।। ౩౮౮ ।।
కారణాత్మైవ జగతః సమానోక్త్యాఽభిధీయతే ।।
సర్వసాధారణః సోఽయం ప్రాకృతః ప్రలయో మతః ।। ౩౮౯ ।।
ప్రజ్ఞానఘనతాఽప్యస్య న బుద్ధిప్రజ్ఞయోచ్యతే ।।
ప్రత్యక్ప్రజ్ఞోత్థితాభాససంబన్ధాత్ప్రాజ్ఞ ఉచ్యతే ।। ౩౯౦ ।।
యన్నిమిత్తం ప్రమాణాని ప్రామాణ్యమిహ బిభ్రతి ।।
తదవిజ్ఞాతయాథాత్మ్యమేతత్కారణముచ్యతే ।। ౩౯౧ ।।
యస్మిఞ్జ్ఞాతే భవేజ్జ్ఞాతం జగదేతచ్చరాచరమ్ ।।
అజ్ఞాతే చ తథాఽజ్ఞాతమేతదేవ తదుచ్యతే ।। ౩౯౨ ।।
నన్విహ ప్రలయః శ్రుత్యా విషయస్యైవ భణ్యతే ।।
కరణస్య తు నైవోక్తస్తత్కస్మాదితి భణ్యతే ।। ౩౯౩ ।।
స్వగోచరసజాతీయం కరణం మన్యతే శ్రుతిః ।।
విషయస్య లయోక్త్యాఽన్తఃకరణప్రలయోక్తతా ।। ౩౯౪ ।।
ఎవం మన్తవ్య ఆత్మాఽయం తర్కతః ప్రాగ్యథోదితః ।।
దున్దుభ్యాద్యుక్తదృష్టాన్తన్యాయమర్గేణ యత్నతః ।। ౩౯౫ ।।
ఆత్మసామాన్యసంభూతిలయహేతుసమాశ్రయాత్ ।।
ఆత్మైవ సర్వమిత్యేష ప్రతిజ్ఞార్థః సమర్థితః ।। ౩౯౬ ।।
స్వాభావికోఽయం ప్రలయ ఇతి పౌరాణికా జగుః ।।
బుద్ధిపూర్వస్తు విలయః సమ్యగ్జ్ఞానైకపూర్వకః ।। ౩౯౭ ।।
శక్తిమాత్రాత్మనా స్థానం కార్యాణాం యత్స్వకారణే ।।
ఇత్యనాత్యన్తికలయో భూయోజన్మకృతక్షణః ।। ౩౯౮ ।।
అతీతానాగతేహత్యజన్మనాశాదిహేతునుత్ ।।
యస్తు ధీపూర్వకో ధ్వంసస్తదర్థేయం పరా శ్రుతిః ।। ౩౯౯ ।।
యథోక్తవస్తుసిద్ధ్యర్థం దృష్టాన్తోఽయమిహోచ్యతే ।।
యథా సైన్ధవఖిల్యోఽస్తః స్వయోనావుదధావిహ ।। ౪౦౦ ।।
కఠినోదకవిలయమను ఖిల్యో విలీయతే ।।
విలీనస్యాద్భ్య ఉద్ధత్య గ్రహణాయ న కశ్చన ।। ౪౦౧ ।।
నిపుణోఽపి నరః శక్తః ఖిల్యరూపేణ పూర్వవత్ ।।
సామద్రరూపాన్నాన్యేన గ్రహీతుం కశ్చన క్షమః ।। ౪౦౨ ।।
ఆదదీత సముద్రామ్భస్తం జిఘృక్షుర్యతో యతః ।।
తతస్తతస్తల్లవణం వేత్తి ఖిల్యం న కుత్రచిత్ ।। ౪౦౩ ।।
సాముద్రమమ్భః ఖిల్యత్వం యాతి భానువిపాకతః ।।
సిన్ధోరాయాతః స యతస్తస్మాత్సైన్ధవ ఉచ్యతే ।। ౪౦౪ ।।
అసంభిన్నస్వావయవః ఖిల్యః సోఽథ నిగద్యతే ।।
సోఽయం సైన్ధవఖిల్యోఽస్తో యథైవేహ మహోదధౌ ।। ౪౦౫ ।।
తేజో విరోధినీం ప్రాప్య ప్రకృతిం విజహాత్యథ ।।
తేజోవియోగాత్కాఠిన్యం ధ్వస్తీ భవతి తద్ధనమ్ ।। ౪౦౬ ।।
కాఠిన్యకారణధ్వస్తౌ ఖిల్యస్యేహ మహోదధౌ ।।
కఠినోదకవిధ్వంసమను ఖిల్యో విలీయతే ।। ౪౦౭ ।।
యదేవాకృత్రిమం రూపం తదేవాస్యావశిష్యతే ।।
తేజోవయవసంబన్ధసముత్థం వినివర్తతే ।। ౪౦౮ ।।
తేజఆద్యభిసంబన్ధః కారణం ఖిల్యరూపిణః ।।
తద్భావభావతస్తస్య తద్ధ్వస్తౌ ధ్వంసతస్తథా ।। ౪౦౯ ।।
ఎవం వా అర ఇత్యస్య కార్యకారణరూపతః ।।
ప్రతీచో వాస్తవం వృత్తం విరుద్ధమభిధీయతే ।। ౪౧౦ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతబ్రహ్మత్వప్రతిపత్తయే ।।
మహదిత్యభిధానం స్యాత్కౌటస్థ్యార్థం చ భూతగీః ।। ౪౧౧ ।।
వాస్తవం వృత్తమాశ్రిత్య ప్రతీచః ప్రాక్ప్రబోధతః ।।
స్వతఃసిద్ధస్య విజ్ఞప్త్యై మహదిత్యాది భణ్యతే ।। ౪౧౨ ।।
కారణస్య నిషేధోక్తిరనన్తమితి యద్వచః ।।
అపారమితి కార్యస్య, పారః కార్యస్య కారణమ్ ।। ౪౧౩ ।।
కారణస్య తథా కార్యమన్తోఽనాదేః ప్రసిద్ధితః ।।
జాత్యన్తరనిషేధాయ విజ్ఞానఘనగీరపి ।। ౪౧౪ ।।
క్షేత్రజ్ఞాకాశయోరేవం కార్యకారణసంగతిః ।।
అబ్ధిస్థానీయమైకాత్మ్యం ప్రాప్యోక్తేర్వినివర్తతే ।। ౪౧౫ ।।
కార్యకారణవిధ్వస్తౌ బ్రహ్మైకాత్మ్యప్రబోధతః ।।
న విశేషాత్మలాభోఽస్తి ఖిల్యస్యేవ మహోదధౌ ।। ౪౧౬ ।।
తేజఃసంబన్ధమాసాద్య యథాఽమ్భః ఖిల్యతామగాత్ ।।
తథైవాజ్ఞానభూతేభ్యః పరః క్షేత్రజ్ఞతాం యయౌ ।। ౪౧౭ ।।
కార్యాత్మాఽపచయం గచ్ఛన్యత్ర నిష్ఠాం నిగచ్ఛతి ।।
తాని భూతాన్యవిద్యేతే ప్రాహుస్త్రయ్యన్తనిష్ఠితాః ।। ౪౧౮ ।।
పరః కారణకార్యేభ్య ఆత్మా పూర్ణత్వకారణాత్ ।।
ఎతేభ్యోఽవిద్యాభూతేభ్యః కార్యకారణతామగాత్ ।। ౪౧౯ ।।
యతోఽవిద్యైవ తద్ధేతుస్తదుచ్ఛిత్తావతో న సన్ ।।
కార్యకారణభేదోఽయం బ్రహ్మాస్మీతిప్రబోధతః ।। ౪౨౦ ।।
తస్మిన్ధ్వస్తేఽథ సంబోధాత్కేవలైకాత్మ్యశేషతః ।।
విేశేషసంజ్ఞా నాస్త్యస్య పూర్ణప్రజ్ఞప్తిమాత్రతః ।। ౪౨౧ ।।
అవిచారితసిద్ధీని యాన్యవిద్యేత్యవాదిషమ్ ।।
ఎతేభ్యో హేతుభూతేభ్యో భూతేభ్యోఽకార్యకారణః ।। ౪౨౨ ।।
కార్యకారణవద్రూపం సముత్థాయేతి శబ్ద్యతే ।।
అవిద్యాసంగతేరస్య జాయతేఽనేకరూపవాన్ ।। ౪౨౩ ।।
చేతనాచేతనాభాస ఆత్మానాత్మత్వలక్షణః ।।
కార్యకారణరూపేణ మిథోపేక్షాశ్రయం తమః ।। ౪౨౪ ।।
కార్యకారణతాం యాత ఆత్మాఽప్యేవం తమోవశాత్ ।।
స్వాభాసైర్బహుతామేతి మనోబుద్ధ్యాద్యుపాధిభిః ।। ౪౨౫ ।।
తమోహేతు సముత్థానం న వేద్మీత్యగ్రహాత్మకమ్ ।।
మిథ్యాజ్ఞానం తమః కుర్వదీదృగేవ కరోతి తత్ ।। ౪౨౬ ।।
అవిద్యాకార్యబుద్ధిస్థప్రత్యగాభాసరూపవత్ ।।
బోద్ధేత్యాదిసముత్థానం భణ్యతే పరమాత్మనః ।। ౪౨౭ ।।
శ్రోతా స్ప్రష్టేతిరూపః స్యాత్తథైవేన్ద్రియవృత్తిభిః ।।
దుఃఖీ గౌరో ద్విజశ్చేతి శరీరోత్థానతః పరః ।। ౪౨౮ ।।
ధనీ గోమాన్దరిద్రో వా ధనాద్యర్థాత్మసంగతేః ।।
అతద్వానపి సంమోహాద్యథోక్తాత్మకతామగాత్ ।। ౪౨౯ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యమోహోత్థా విరిఞ్చోపక్రమా మృషా ।।
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞభేదేన హ్యా స్థాణోరుత్థితిర్దృశేః ।। ౪౩౦ ।।
యథావస్తు యదా బోధో వేదాన్తోక్తిశ్రుతేర్భవేత్ ।।
తదా నశ్యన్తి భూతాని యేభ్యః క్షేత్రజ్ఞతాం గతః ।। ౪౩౧ ।।
స్వరూపలాభమాత్రేణ సమ్యగ్బోధోఽఖిలం తమః ।।
యతో హన్తి తతో నాసావభ్యాసం ప్రతి వీక్షతే ।। ౪౩౨ ।।
వ్యఙ్గ్యేష్వర్థేషు నాఽఽవృత్త్యా వ్యఞ్జకో హన్తి తత్తమః ।।
వ్యఞ్జకస్య స్వభావోఽయం న ప్రయోగమపేక్షతే ।। ౪౩౩ ।।
మోహతత్కార్యనీడో యస్తస్యాజ్ఞానసమన్వయాత్ ।।
ప్రత్యగాత్మాఽపి తద్బ్రహ్మ పరోక్షమభవన్మృపా ।। ౪౩౪ ।।
తద్వదద్వయతత్త్వోఽపి తదసంబోధహేతుతః ।।
ఆత్మా సంసారితాం యాతో యథా కార్ప్ణ్యం వియత్తథా ।। ౪౩౫ ।।
ఆత్మనో బ్రహ్మతా యస్మాద్బ్రహ్మణోఽప్యాత్మతా స్వతః ।।
తమోమాత్రాన్తరాయత్వాత్తద్ధ్వస్త్రావేవ సాఽఽప్యతే ।। ౪౩౬ ।।
సర్వమాత్మేతిసమ్యగ్ధీజన్మనైవాఖిలం తమః ।।
ధ్వంసమేతి తతః సంజ్ఞా నావిద్యోత్థాఽవశిష్యతే ।। ౪౩౭ ।।
సదోత్పన్నాఽఽత్మని మితిరుత్పాద్యాఽకారణాదిధీః ।।
కారణాదిధియః పూర్వం ప్రతీచి బ్రహ్మధీస్తతః ।। ౪౩౮ ।।
అపాస్తాశేషభేదస్య యద్రూపం భేదవద్గతమ్ ।।
తజ్జ్ఞానేనైవ తజ్జ్ఞాతం తదన్యానవశేషతః ।। ౪౩౯ ।।
అహేతుఫలరూపేణ ప్రతీచా తద్విలక్షణమ్ ।।
కార్యకారణవజ్జగ్ధ్వా ద్రష్టైవైకోఽవశిష్యతే ।। ౪౪౦ ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రేక్షణాదాత్మమోహతజ్జనిరాకృతేః ।।
అసంభవాద్ద్వితీయస్య స్యామపూర్వాదిమానహమ్ ।। ౪౪౧ ।।
వ్యపేతతమసస్తత్త్వమాగమాపాయసాక్షిణః ।।
జ్ఞానేన గమ్యతే సాక్షాత్తావన్మాత్రానురోధినా ।। ౪౪౨ ।।
దృష్టిమాత్రాత్మయాథాత్మ్యాత్కార్యకారణవస్తునః ।।
నాజ్ఞాతం కించిదప్యస్తి నానపాస్త్రం తమోఽప్యతః ।। ౪౪౩ ।।
క్షేత్రజ్ఞేశ్వరభేదేన సంజ్ఞా నైవేహ విద్యతే ।।
తద్ధేతౌ తమసి ధ్వస్తే కుతః సంజ్ఞాఽనిమిత్తతః ।। ౪౪౪ ।।
సంజ్ఞా ప్రేత్యాఽఽత్మనో నాస్తీత్యేతచ్ఛ్రుత్వా త్వచూచుదత్ ।।
శఙ్కమానాఽఽత్మనో నాశం మైత్రేయీ పతిమాదరాత్ ।। ౪౪౫ ।।
విజ్ఞానైకఘనోక్త్యా చ నిఃసంజ్ఞవచసా తథా ।।
ఉక్త్యోర్మిథోవిరుద్ధత్వాదాత్మా మోముహ్యతే మమ ।। ౪౪౬ ।।
అవిరుద్ధం సువిస్పష్టం మయా తుభ్యం ప్రభాషితమ్ ।।
స్వాపరాధాత్తు మద్వాక్యం విరుద్ధార్థం త్వమీక్షసే ।। ౪౪౭ ।।
విజ్ఞానైకఘనోక్త్యాఽహం కృత్స్నైకాత్మ్యం తవాబ్రువమ్ ।।
సంజ్ఞానాశేన చావిద్యాహేతూత్థాపహ్నుతిం తథా ।। ౪౪౮
విశేషసంజ్ఞా యాఽస్యాభూద్విజ్ఞానాత్మాదిలక్షణా ।।
సమ్యగ్ధీధ్వస్తమోహస్య సా కృత్స్నా వినివర్తతే ।। ౪౪౯ ।।
యత్త్వపారమనన్తం చ వాస్తవం జ్ఞానమాత్మనః ।।
కూటస్థం తత్స్వతః సిద్ధేస్తత్కస్మాద్వినివర్తతే ।। ౪౫౦ ।।
ఇతీమమర్థం భార్యాయై యాజ్ఞవల్క్యోఽభ్యభాషత ।। ౪౫౧ ।।
కార్యకారణనాశేఽపి స్వతఃసిద్ధమనన్యమమ్ ।।
యద్వస్తు తదలం స్వాత్మసంవిత్త్యై నిరపేక్షతః ।। ౪౫౨ ।।
యత్రాజ్ఞాతాత్మతత్త్వాత్మాఽవిద్యాసంవీతశేముషిః ।।
తత్ర మిథ్యాగ్రహగ్రస్తో ద్రష్టృదృశ్యాదిభేదధీః ।। ౪౫౩ ।।
యత్రాజ్ఞాతాత్మయాథాత్మ్యస్తత్తమోపిహితేక్షణః ।।
తత్రావిద్యోత్థబుద్ధ్యాదిగుణభూతాత్మవిన్నరః ।। ౪౫౪ ।।
అవిద్యామాత్రశేషత్వం జగతః ప్రాగవాదిపమ్ ।।
నర్తేఽవిద్యాం కార్యమిదం హీతి హేతావతః పదమ్ ।। ౪౫౫ ।।
సతోఽభివ్యఞ్జకం మానం స్వభావోఽయం మితేర్భవేత్ ।।
అవిద్యాయాః స్వాభావోఽయం యదసత్కరణం మృషా ।। ౪౫౬ ।।
ఉక్తహేత్వర్థదీప్యేతద్ధీతి తస్య నిపాతతః ।।
ద్వీతం ద్విధేతమేకం సత్తద్భావో ద్వైతముచ్యతే ।। ౪౫౭ ।।
ఉపమార్థ ఇవేత్యేతద్భవతీతి క్రియాపదమ్ ।।
తత్రైవావిద్యావస్థాయాం సంజ్ఞేయం యుజ్యతే మృషా ।। ౪౫౮ ।।
నను ద్వైతమివేత్యేతదుపమానం కథం భవేత్ ।।
ద్వైతం వస్తు న చేదస్తి సర్వస్యైకాత్మ్యమాత్రతః ।। ౪౫౯ ।।
నైష దోషో యతో దృష్ట ఎకస్మిన్నపి వస్తుని ।।
ఉపమేయోపమాభావో దిగ్ధీరివ విహాయసి ।। ౪౬౦ ।।
రామరావణయోర్యుద్ధం రామరావణయోరివ ।।
యథా ప్రసిద్ధో జగతి తథైవేహాపి గమ్యతామ్ ।। ౪౬౧ ।।
అద్వైతాత్పరమార్థాద్వా మాయాద్వైతమపీష్యతే ।।
తేనోపమార్థసంసిద్ధేర్యథా స్వప్నేన్ద్రజాలయోః ।। ౪౬౨ ।।
మిథ్యేవ భాతి సత్యోఽపీత్యపి లోకేఽభిధీయతే ।।
మిథ్యాభావో న నాస్తీతి వక్తుం కశ్చిదపి క్షమః ।। ౪౬౩ ।।
సమస్తవ్యస్తతారూపం యో వక్తీహాఽఽత్మనః శ్రుతేః ।।
తత్పక్షస్య నిషేధోఽయం యత్ర హీత్యాదినోచ్యతే ।। ౪౬౪ ।।
తస్యామవిద్యావస్థాయాం స్వప్నావస్థాం గతో యథా ।।
ఘ్రాతేతరః సన్నితరం గన్ధం ఘ్రాణేన జిఘ్రతి ।। ౪౬౫ ।।
ఘ్రాతృఘ్రేయాభిసంబన్ధాద్ధ్రాణాద్యాహృతిరిష్యతే ।।
జిఘ్రతీత్యపి నిర్దేశః క్రియాతత్ఫలయోర్భవేత్ ।। ౪౬౬ ।।
ఉత్తరేష్వపి వాక్యేషు యోజనేయం యథోదితా ।।
ప్రత్యగజ్ఞానమాత్రోత్యం గ్రాహకాద్యత్ర భణ్యతే ।। ౪౬౭ ।।
క్రియాకారకసంజ్ఞాయా విషయోఽయం సమీరితః ।।
అతోఽవిద్యాసముచ్ఛిత్తావియం సంజ్ఞా నివర్తతే ।। ౪౬౮ ।।
విజ్ఞానఘన ఇత్యుక్తేర్విషయోఽయమథోచ్యతే ।।
యత్ర వా ఇతి వాక్యేన ధ్వస్తావిద్యే విపశ్చితి ।। ౪౬౯ ।।
యత్ర త్వస్యాఽఽత్మనోఽజ్ఞస్య శాస్త్రాచార్యప్రసాదతః ।। ౪౭౦ ।।
ప్రత్యగ్యాయాత్మ్యవిజ్ఞానభాస్వద్భాస్కరదీఘితి -
సంప్లుష్టనిఖిలావిద్యే తత్ర కః కేన కిం వద ।।
జిఘ్రేదైకాత్మ్యమాత్రేణ సర్వస్యాస్యాఽఽత్మమాత్రతః ।। ౪౭౧ ।।
షష్ఠగోచరవత్సర్వం కార్యకారణవజ్జగత్ ।।
ధ్వస్తాత్మాన్ధ్యస్య విదుషః సమ్యగ్జ్ఞానోదయే భవేత్ ।। ౪౭౨ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతమతిహేతు సదైకలమ్ ।।
విజ్ఞానఘనమానన్దమైకాత్మ్యం వ్యవతిష్ఠతే ।। ౪౭౩ ।।
గ్రాహకాదివిభాగోఽత్ర నాస్తి తద్ధేత్వసంభవాత్ ।।
చిన్మాత్రస్య స్వతః సిద్ధేర్విజ్ఞానఘనగీరతః ।। ౪౭౪ ।।
ఆత్మావిద్యామనాశ్రిత్య కారకత్వం న లభ్యతే ।।
కారకం చానపాశ్రిత్య న క్రియేహ ప్రసిధ్యతి ।। ౪౭౫ ।।
అన్తరేణ క్రియాం తద్వత్పలం నైవ ప్రసిధ్యతి ।।
కారకాద్యాత్మనా సేయమవిధైవ ప్రకాశతే ।। ౪౭౬ ।।
యత ఎవమతోఽవిద్యాసముచ్ఛిత్తావిదం జగత్ ।।
వ్యాకృతావ్యాకృతం కృత్స్నమాత్మతామేతి బోధతః ।। ౪౭౭ ।।
భూయోఽపి లభతే సంజ్ఞాం లీనం సత్కారణాత్మని ।।
జగదేతద్యథా తద్వన్నావిద్యావిలయే భవేత్ ।। ౪౭౮ ।।
జ్ఞానోత్పత్తౌ న సంజ్ఞాఽస్తీత్యాస్తాం తావదిహాఽఽత్మనః ।।
అపి సత్యామవిద్యాయాం న సంజ్ఞాఽస్త్యాత్మనీదృశీ ।। ౪౭౯ ।।
గ్రాహకాది జగత్సర్వం యేన కూటస్థసాక్షిణా ।।
లోకః సర్వో విజానాతి జానీయాత్కేన తం వద ।। ౪౮౦ ।।
అచేతనే జగత్యస్మిన్సాక్ష్యేవైకోఽత్ర చేతనః ।।
గ్రాహకాదిర్న తత్రాపి సాక్షిసిద్ధావపేక్ష్యతే ।। ౪౮౧ ।।
సంజ్ఞేయం కిము విధ్వస్తసంసారానర్థకారణే ।।
ఉదితైకాత్మ్యయాథాత్మ్యసమ్యగ్జ్ఞానదివాకరే ।। ౪౮౨ ।।
బోద్ధారమపి చాపేక్ష్య న సంజ్ఞా ప్రత్యగాత్మని ।।
బోద్ధృతజ్జ్ఞానవిపయైర్న బోద్ధా గృహ్యతే యతః ।। ౪౮౩ ।।
అవిచారితసంసిద్ధిః ప్రమాత్రాదిస్వలక్షణా ।।
సంజ్ఞేయం ప్రథతే మోహాన్నత్వసౌ వస్తునిశ్చితౌ ।। ౪౮౪ ।।
యత ఎవమతః సిద్ధం దర్శనం ప్రత్యగాత్మనః ।।
శ్రుత్యాదిసాధనం సాక్షాత్సర్వమాత్మేత్యుదీరితమ్ ।। ౪౮౫ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే ద్వితీయాధ్యాయస్య చతుర్థం బ్రాహ్మణమ్

॥ ద్వితీయాధ్యాయస్య పఞ్చమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

నమోఽసాధారణజ్ఞాతృజ్ఞానజ్ఞేయాత్మబోధినే ।।
జగ్ధాశేషమహావిద్యాతజ్జానార్థాయ విష్ణవే ।। ౧ ।।
ప్రత్యగ్ధ్వాన్తసముచ్ఛేది జ్ఞానమైకాత్మ్యనిష్ఠితమ్ ।।
సంన్యాససాధనం ప్రోక్తమమృతత్వైకసాధనమ్ ।। ౨ ।।
హేతవోఽపి చ తత్సిద్ధౌ శ్రవణాదిపురఃసరాః ।।
ఉక్తా యథావత్తత్రైవ శ్రోతవ్యః శ్రుతివాక్యతః ।। ౩ ।।
మన్తవ్యో హేతుభిః సూక్ష్మైరుక్తదృష్టాన్తబోధితైః ।।
చిత్సామాన్యచిదుత్పత్తిచిదేకప్రలయాత్మభిః ।। ౪ ।।
ఆశఙ్క్య హేత్వసిద్ధత్వం మధుబ్రాహ్మణముచ్యతే ।।
కుతోఽసిద్ధత్వమితి చేచ్ఛుణు తద్గదతో మమ ।। ౫ ।।
నిఃసామాన్యవిశేషత్వాచ్చిత్సామాన్యం కథం భవేత్ ।।
చిదుత్పత్తిలయాసిద్ధిః సాంఖ్యాదీన్ప్రతి వాదినః ।। ౬ ।।
ఐకాత్మ్యవస్తుతాత్పర్యం హేత్వాదిచ్ఛద్మనోచ్యతే ।।
వేదే యతో న హేత్వాది లోకవత్స్యాద్వివక్షితమ్ ।। ౭ ।।
చిత్తత్త్వం సదవిద్యావత్కారణత్వం నిగచ్ఛతి ।।
చిత్సామాన్యాద్యతః సిద్ధం ప్రాగప్యేతత్ప్రసాధితమ్ ।। ౮ ।।
అభ్యుపేత్యాప్యసిద్ధత్వం తత్సిద్ధత్వాభిధిత్సయా ।।
మధుబ్రాహ్మణమారబ్ధమియమిత్యాద్యథోత్తరమ్ ।। ౯ ।।
ప్రతిదేహం లయోత్పత్తిశ్రుతేర్హ్యాత్మని శఙ్క్యతే ।।
భేదోఽతస్తన్నివృత్త్యర్థం మధుత్వేనైకతోచ్యతే ।। ౧౦ ।।
ఉపకార్యోపకారిత్వభిన్నం యజ్జగదీక్ష్యతే ।।
ఉపకార్యోపకారిత్వాత్తత్స్యాదేకాత్మతత్త్వకమ్ ।। ౧౧ ।।
ప్రతిజ్ఞాయాథవైకాత్మ్యం హేతూనుక్త్వోక్తసిద్ధయే ।।
నిగమాయోత్తరో గ్రన్థః ప్రతిజ్ఞాయా వివక్షితః ।। ౧౨ ।।
ప్రతిజ్ఞాతార్థసిద్ధ్యర్థం హేతూనుక్త్వా పృథగ్విధాన్ ।।
హేతోర్నిగమనం పశ్చాత్క్రియతేఽథోత్తరోక్తిభిః ।। ౧౩ ।।
నిదిధ్యాసనసిద్ధ్యర్థం కేచిద్వ్యాచక్షతే పరమ్ ।।
మధుబ్రాహ్మణమేతత్తు న యుక్తం ప్రతిభాతి నః ।। ౧౪ ।।
శ్రుత ఆగమతో యోఽర్థస్తర్కేణాపి సమర్థితః ।।
స ఎవార్థస్తు నిష్ణాతో నిదిధ్యాసనముచ్యతే ।। ౧౫ ।।
శాస్త్రాచార్యానుభవనైర్హేతుభిశ్చ సమర్థితః ।।
ఈదృగైకాత్మ్యసంబోధో నిదిధ్యాసనముచ్యతే ।। ౧౬ ।।
నిదిధ్యాసనసిద్ధ్యర్థో యత్నోఽతోఽయమనర్థకః ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యసంబోధమాత్రత్వాదేవ హేతుతః ।। ౧౭ ।।
క్రియాఫలోపభోగార్థం సర్వైరేవ స్వకర్మభిః ।।
జన్తుభిః పృథివీ సృష్టా మధు తేషాం తతో మహీ ।। ౧౮ ।।
పృథివ్యాఽప్యాత్మభోగార్థం సృష్టాః సర్వేఽపి జన్తవః ।।
పృథివ్యా అపి కార్యత్వాన్మధు తేఽపి భవన్త్యతః ।। ౧౯ ।।
పార్థివాని శరీరాణి సర్వేషాం దేహినాం యతః ।।
పృథివ్యా తాని సృష్టాని పృథివ్యన్వయదర్శనాత్ ।। ౨౦ ।।
భూతానాం చ పృథివ్యాశ్చ మిథఃకార్యత్వహేతుతః ।।
యోగ్యభోక్తృత్వసంబన్ధస్తస్మాత్సిద్ధః పరస్పరమ్ ।। ౨౧ ।।
భోగ్యతా ప్రథమాన్తేన పృథివ్యాదేరిహోచ్యతే ।।
కర్తృతా భోక్తృతా చైషాం షష్ఠ్యన్తేనాభిధీయతే ।। ౨౨ ।।
అచేతనాంశప్రాధాన్యాత్కార్యకారణతోచ్యతే ।।
భోక్తృభోగ్యాభిసంబన్ధశ్చేతనాచేతనాత్మనోః ।। ౨౩ ।।
సర్వేషామపి భూతానాం కార్యకారణసంగతేః ।।
సర్వభూతాత్మకత్వం స్యాద్యథా సర్వాత్మనస్తథా ।। ౨౪ ।।
సంహృత్య స్థూలమాధారం భూతానాం చ క్షితేస్తథా ।।
తదాధేయోపసంహృత్యై యశ్చాయమితి శబ్ద్యతే ।। ౨౫ ।।
అస్యాం పృథివ్యాం యశ్చాసౌ భాస్వద్విజ్ఞానవిగ్రహః ।।
అమృతో నిత్య ఎవాతో న నాశీ స్థూలదేహవత్ ।। ౨౬ ।।
స చాపి మధు సర్వేషాం భూతానాం తాని తస్య చ ।।
మధు సర్వాణి భూతాని యథా పూర్వమవాదిషమ్ ।। ౨౭ ।।
సహాధ్యాత్మాధిదైవం హి సాధిభూతమిదం జగత్ ।।
ఎకైకస్యాఽఽత్మనః కృత్స్నం భోగ్యత్వేనావతిష్ఠతే ।। ౨౮ ।।
సర్వః సర్వస్య కార్యం స్యాత్సర్వః సర్వస్య భోజకః ।।
ఎవం సతి భవేత్సిద్ధం యథా పూర్వం ప్రపఞ్చితమ్ ।। ౨౯ ।।
అధ్యాత్మం యశ్చ శారీరః పార్థివాంశసమాశ్రయః ।।
స చాపి మధు సర్వేషాం సర్వభూతాని తస్య చ ।। ౩౦ ।।
కార్యకారణరూపేణ భోజ్యభోక్తృతయోదితమ్ ।।
చతుష్టయం పృథివ్యాది తస్య తత్త్వమథోచ్యతే ।। ౩౧ ।।
చతుష్టయవిభాగేన స్వార్థోఽప్యాత్మా విభజ్యతే ।।
అవిభాగోఽపి తాదర్థ్యాద్భోక్తాఽతః సోఽత్ర గృహ్యతే ।। ౩౨ ।।
ప్రత్యక్తయా యః ప్రథతే చతుష్టయవిలక్షణః ।।
ప్రాత్యక్ష్యాత్సోఽయమిత్యేవం ప్రత్యక్సాక్ష్యభిధీయతే ।। ౩౩ ।।
అయమేవ స ఇత్యుక్త్వా సామానాధికరణ్యతః ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రైకయాథాత్మ్యం చతుర్ధోక్తస్య బోధ్యతే ।। ౩౪ ।।
పృథివ్యాదిషు యః పూర్వం వ్యాఖ్యాతోఽన్తరబాహ్యతః ।।
ఆత్మైవ స ఇతి జ్ఞేయస్తదబోధప్రసూతితః ।। ౩౫ ।।
అయమిత్యస్య శేషః స్యాద్యోఽయమిత్యాదికః పరః ।।
ఎవేత్యవధృతోవేతత్సంసర్గప్రతిషేధకృత్ ।। ౩౬ ।।
తత్త్వం చతుష్టయస్యాస్య ప్రత్యగాత్మైవ కేవలః ।।
అవ్యావృత్తాననుగతధ్వస్తావిద్యాతదుద్భవః ।। ౩౭ ।।
ప్రకృతాత్మాభిధానం వా స ఇత్యేతత్పదం భవేత్ ।।
అయమిత్యుచ్యతే సాక్షాత్సంనికర్షాచ్చతుష్టయమ్ ।। ౩౮ ।।
స ఎవాయమితి జ్ఞేయో యో ద్రష్టవ్యతయోదితః ।।
యచ్చామృతం స్వభార్యాయై యాజ్ఞవల్క్యేన భాషితమ్ ।। ౩౯ ।।
బ్రహ్మేతి ధ్వస్తసంభేదం యన్నేతీతి పురోదితమ్ ।।
సర్వం సమభవత్కృస్నం యద్యాథాత్మ్యావబోధతః ।। ౪౦ ।।
పృథివీం పార్థివం చాంశం శరీరం సాధిదైవతమ్ ।।
జానీయాత్సర్వమాత్మేతి నేతి నేత్యుపలక్షణమ్ ।। ౪౧ ।।
ఉత్తరేష్వపి వాక్యేషు యథోక్తేనైవ వర్త్మనా ।।
ఇమమేవ తు వాక్యార్థం వ్యాచక్షీతావిచారయన్ ।। ౪౨ ।।
పృథివ్యాదీని భూతాని తదంశాశ్చ సమీరితాః ।।
హిరణ్యగర్భలిఙ్గాంశాస్తథా పూర్వోక్తమూర్తయః ।। ౪౩ ।।
యథోక్తా యేన సర్వేఽపి ప్రయుక్తాః స్వాత్మకర్మభిః ।।
ఉపకుర్వన్తి నః సర్వాన్స ధర్మ ఇతి సంజ్ఞితః ।। ౪౪ ।।
తస్య కార్యం ద్విధేహోక్తం సామాన్యాత్మవిశేషతః ।।
పృథివ్యాదీహ సామాన్యం విశేషః పిణ్డమాత్రకమ్ ।। ౪౫ ।।
తత్కార్యస్యేహ ప్రాత్యక్ష్యాత్తదభేదోపచారతః ।।
ప్రత్యక్షవదయం ధర్మస్తస్మాదేవాభిధీయతే ।। ౪౬ ।।
సాధారణః పృథివ్యాదికారీ ధర్మోఽభిధీయతే ।।
యశ్చాయమితి వాక్యేన తథాఽసాధారణాభిధా ।। ౪౭ ।।
యశ్చాయమధ్యాత్మమితి యోఽయం సద్దేహకృన్మతః ।।
సాధారణవిశేషాత్మా యదపూర్వం తదుచ్యతే ।। ౪౮ ।।
ప్రాజాపత్యమపూర్వం యత్సర్వభూతప్రయోజకమ్ ।।
అధ్యాత్మం పిణ్డకృద్యచ్చ సోఽయం ధర్మాభిధోదితః ।। ౪౯ ।।
తథైవాఽఽచారరూపేణ ప్రత్యక్షేణ యదీక్ష్యతే ।।
స ఎవ ధర్మః సత్యం స్యాద్యద్వ్యవస్థాప్రయోజకమ్ ।। ౫౦ ।।
సాధారణవిశేషాభ్యాం ధర్మవత్తదపి ద్విధా ।।
సాధారణవిశేషార్థవ్యవస్థాకారణత్వతః ।। ౫౧ ।।
ధర్మసత్యప్రయుక్తోఽయం లిఙ్గపిణ్డస్వలక్షణః ।।
విరాడ్ఢిరణ్యగర్భశ్చ సర్వజాతిసమన్వితః ।। ౫౨ ।।
మనుష్యజాతేర్గ్రహణం సర్వజాత్యుపలక్షణమ్ ।।
ఇదం మానుషమిత్యేవం వ్యాఖ్యా తస్యాస్తు పూర్వవత్ ।। ౫౩ ।।
పృథివీ శారీర ఇత్యేవం ఖణ్డశో యః పురోదితః ।।
విరాడ్ఢిరణ్యగర్భశ్చేత్యయమాత్మేతి తద్వచః ।। ౫౪ ।।
హిరణ్యగర్భభేదానాం భూతానాం చ పృథక్పృథక్ ।।
ఉక్తం మధుత్వం యేనాతస్తత్సామస్త్యమథోచ్యతే ।। ౫౫ ।।
అయమాత్మేతి నిర్దేశో విరాజః ప్రథమో మతః ।।
సప్తమ్యన్తేన తత్ప్రత్యఙ్లిఙ్గాత్మాఽతోఽభిధీయతే ।। ౫౬ ।।
కార్యాత్మా కారణాత్మా చ యదర్థౌ భవతః సదా ।।
యశ్చాయమాత్మేత్యత్రోక్తో విజ్ఞానాత్మేతి యం విదుః ।। ౫౭ ।।
యస్మిన్నాత్మని విధ్వస్తవ్యాకృతావ్యాకృతాత్మకే ।।
ఖిల్యదృష్టాన్తవచసా విజ్ఞానాత్మా ప్రవేశితః ।। ౫౮ ।।
బ్రహ్మవిద్యాహతధ్వాన్తే తస్మిన్బ్రహ్మణి నిష్ఠితే ।।
తమస్తదుత్థకార్యాణామత్యన్తాసంభవాదతః ।। ౫౯ ।।
యోఽసావవిద్యయా దేహీ సంసారీవాప్యభూత్పురా ।।
సోఽయం సాక్షాత్పరం బ్రహ్మ విద్యయా వర్తతేఽధునా ।। ౬౦ ।।
ధ్వస్తాజ్ఞానతదుత్థోత్యం సంవిన్మాత్రసతత్త్వకః ।।
అనన్తాపార ఆత్మైవ స్వమహిమ్ని వ్యవస్థితః ।। ౬౧ ।।
అపూర్వానపరామధ్యప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిత్తయే ।।
స వా ఇత్యాదికో గ్రన్థః సదృష్టాన్తోఽభిధీయతే ।। ౬౨ ।।
బ్రహ్మాస్మీతిపరిజ్ఞానధ్వస్తధ్వాన్తత్వకారణాత్ ।।
రాజేతి రాజనాద్భాస్వదవిలుప్తాత్మదర్శనాత్ ।। ౬౩ ।।
తథాఽధిపతిశబ్దేన స్వాతన్త్ర్యమభిధీయతే ।।
స్వార్థః ప్రత్యక్తదర్థత్వాత్సహేతోర్జగదాత్మనః ।। ౬౪ ।।
ప్రత్యగ్విజ్ఞప్తిమాత్రేణ సమాప్తిం జగదాత్మనః ।।
ఆవిశ్చికీర్షుః సాక్షాన్నస్తద్యథేతి పరా శ్రుతిః ।। ౬౫ ।।
చక్రనాభౌ యథా ప్రోతాశ్చక్రనేమౌ చ బాహ్యతః ।।
అరాః ప్రాణాదయస్తద్వదోతాః ప్రోతాః పరాత్మని ।। ౬౬ ।।
వ్యాచక్షతేఽన్యథైవేమం దృష్టాన్తం కేచిదాత్మనః ।।
సమస్తాదిప్రతిజ్ఞార్థసిద్ధయే బ్రహ్మవాదినః ।। ౬౭ ।।
ఎకీకృత్య స్వమాత్మానమక్షరే పరమాత్మని ।।
చక్రనాభివదాత్మానం కల్పయిత్వా విచక్షణః ।। ౬౮ ।।
శరీరం నేమివచ్చైతద్దేవతాద్యరవజ్జగత్ ।।
కల్పయిత్వా నిదిధ్యాసేత్తద్భావావిష్టధీః సదా ।। ౬౯ ।।
అనేన ధ్యానమార్గేణ ధ్యాయమానస్య సర్వదా ।।
తప్తలోహవదేకత్వం భవత్యావృత్తిదుర్లభమ్ ।। ౭౦ ।।
ఎతామవస్థామాపన్నో ధ్యాతృత్వాద్వినివర్తతే ।।
అవిద్యాతిమిరాన్ధానాం ధ్యేయత్వమధిగచ్ఛతి ।। ౭౧ ।।
నిశ్చిత్యాచిన్త్యమేతద్యో యోగినాం నిలయం పరమ్ ।।
యం ప్రాప్య న నివర్తన్తే నిర్వాణం పరమం గతాః ।। ౭౨ ।।
ప్రత్యేకం ప్రాణినాం హ్యేతద్బ్రహ్మచక్రమవస్థితమ్ ।।
అసంవోధాత్తు తైః సర్వైః ప్రాణిభిర్నానుభూయతే ।। ౭౩ ।।
వైశ్వానరవరాత్కేచిదేవం వ్యాచక్షతే స్ఫుటమ్ ।।
అక్షరానన్వయాత్త్యాజ్యా వ్యాఖ్యేయం సాధ్వపీదృశీ ।। ౭౪ ।।
సామర్థ్యాదపి సంప్రాప్తో న చేదక్షరపూర్వకః ।।
తాదృఙ్నోపాస్య ఎవేతి ప్రాహురాగమవేదినః ।। ౭౫ ।।
ప్రమాణవన్త్యదృష్టాని కల్ప్యాని సుబహూన్యపి ।।
అదృష్టశతభాగోఽపి న కల్ప్యో నిప్ప్రమాణకః ।। ౭౬ ।।
యథోక్తచక్రవిన్యాసో న శ్రుతోఽక్షరపూర్వకః ।।
న చాప్యుపాసనపదం కృత్స్నేఽపి బ్రాహ్మణే శ్రుతమ్ ।। ౭౭ ।।
నాభినేమిద్వయస్థానే దృష్టాన్తత్వేన సంమతే ।।
దార్ష్టాన్తికోక్తావాత్మైవ యతః సాక్షాదిహ శ్రుతః ।। ౭౮ ।।
సమర్పితత్వం ప్రాణాదేః శ్రూయతే ప్రత్యగాత్మని ।।
భూతేషు దేవతాదేస్తదశ్రుతం గృహ్యతే కథమ్ ।। ౭౯ ।।
బహిరన్తర్విభాగోఽస్య కార్యకారణతా తథా ।।
తదేతదితి వాక్యేన ప్రతీచోఽత్రైవ వార్యతే ।। ౮౦ ।।
అథ యోఽన్యామితి తథా భేదదృష్టినిరాకృతేః ।।
ఉపాస్యోపాసనవిధిర్న సమ్యగితి మే మతిః ।। ౮౧ ।।
అజ్ఞానమాత్రవ్యవధేర్బ్రహ్మైకాత్మ్యఫలస్య చ ।।
బ్రహ్మవిద్యాతిరేకేణ తత్ప్రాప్తౌ నాపరా క్రియా ।। ౮౨ ।।
యద్వాచాఽనభ్యుదితం మనుతే మనసా న యత్ ।।
తదేవ బ్రహ్మ విద్ధి త్వం న త్విదం యదుపాసతే ।। ౮౩ ।।
ఉపాసిక్రియయా వ్యాప్తిరబ్రహ్మత్వస్య లక్షణమ్ ।।
శ్రుత్యాఽకారి యతస్తాదృక్కథం బ్రహ్మేత్యుపాస్యతే ।। ౮౪ ।।
దృశ్యతే త్వగ్యయా బుద్ధ్యా మనసైవేతి యద్వచః ।।
తదాత్మవిద్యావిధ్యర్థం నోపాసనవిధాయకమ్ ।। ౮౫ ।।
రజస్తమోనువిద్ధేన యతో న బ్రహ్మ రామ్యతే ।।
శుద్ధచేతస్తయా తస్మాద్విద్యాద్బ్రహ్మాన్తరాత్మని ।। ౮౬ ।।
యద్వాఽనాత్మాభిసంబన్ధాత్పూర్వమైకాత్మ్యనిష్ఠితా ।।
సర్వప్రాణభృతాం బుద్ధిరిత్యర్థో వచసో భవేత్ ।। ౮౭ ।।
ఎషోఽర్థో వచసస్తస్య న తూపాసావిధిర్భవేత్ ।।
ప్రధ్వస్తభేద ఐకాత్మ్యే నోపాసనవిధిర్యతః ।। ౮౮ ।।
చక్రక్లృప్తిరతోఽసాధ్వీ శ్రుత్యాదిమితిబాహ్యతః ।।
తదేతదితివాక్యార్థో గ్రాహ్యోఽతః సంభవాన్మితేః ।। ౮౯ ।।
తదాహురితి వాక్యేన బ్రహ్మవిద్యాప్రయోజనమ్ ।।
సాక్షేపం ప్రాగుపన్యస్తం తస్యాయం నిర్ణయః కృతః ।। ౯౦ ।।
ఆత్మేత్యేవేతి సూత్రస్య వ్యాఖ్యేయం సమ్యగాత్మనః ।।
పఞ్చభిర్బ్రహ్మణైః శ్రుత్యాఽకారి కృత్స్నాత్మబుద్ధయే ।। ౯౧ ।।
సమాప్తా బ్రహ్మవిద్యేయం కైవల్యావాప్తయేఽఖిలా ।।
యామవోచత్స్వభార్యాయై యాజ్ఞవల్క్యోఽతివిస్తరాత్ ।। ౯౨ ।।
యథోక్తబ్రహ్మవిద్యాయా ఇత ఆరభ్య భణ్యతే ।।
ఆఖ్యాయికేయం స్తుత్యర్థా ప్రవృత్త్యఙ్గతయా పరా ।। ౯౩ ।।
ఆఖ్యాయికార్థం మన్త్రాభ్యాం వ్యాచష్టే శ్రుతిరాదరాత్ ।।
శ్రుతిమన్త్రస్తుతో హ్యర్థ ఆదేయత్వం నిగచ్ఛతి ।। ౯౪ ।।
అవాప్తపురుషార్థోఽపి యామరక్షచ్ఛచీపతిః ।।
ప్రత్యగ్విద్యైవ తేన స్యాదుదారఫలసాధనమ్ ।। ౯౫ ।।
మహతా చ యతోఽశ్విభ్యామాయాసేనార్జితా పురా ।।
బ్రహ్మవిద్యా తతో నాస్య ముక్తౌ స్యాత్సాధనం పరమ్ ।। ౯౬ ।।
నిఃశేషపురుషార్థానాం కైవల్యోత్తమతా యథా ।।
సాధనానామపి తథా తద్విద్యోత్తమసాధనమ్ ।। ౯౭ ।।
అశ్వ్యాథర్వణయోర్వృత్తం బ్రహ్మవిద్యాప్తికారణాత్ ।।
యత్ప్రాగావిష్కృతిస్తస్య మన్త్రాభ్యాం క్రియతేఽఞ్జసా ।। ౯౮ ।।
అశ్విమ్యాం ప్రార్థితోఽథర్వా మధువిద్యామిమాం కిల ।।
తావథర్వాఽబ్రవీదిన్ద్రశ్ఛిన్ద్యాన్మే బ్రువతః శిరః ।। ౯౯ ।।
అతో భయాదిమాం విద్యాం యువాభ్యాం న బ్రవీమ్యహమ్ ।।
తమూచతుః పురైవాఽఽవామిన్ద్రచ్ఛేదనతః శిరః ।। ౧౦౦ ।।
ఛిత్త్వా తవాశ్వ్యం సంధాయ శిరః శ్రోష్యావహే తతః ।।
బ్రూహ్యతోఽశ్వ్యేన శిరసా మధువిద్యాం విముక్తయే ।। ౧౦౧ ।।
ఎవమస్త్విత్యనుజ్ఞాతే ఛిత్వా తస్యాథ తచ్ఛిరః ।।
సమధత్తాం శిరోఽశ్వస్య తేన విద్యామువాచ సః ।। ౧౦౨ ।।
పునశ్ఛిన్నేఽథ శిరసి తేనేన్ద్రేణాశ్వినావపి ।।
సమధత్తాం శిరస్తస్య విద్యాం స్వశిరసాఽథ సః ।। ౧౦౩ ।।
శేషామవోచదశ్విభ్యామృతాయన్నాత్మనో వచః ।।
యత ఎవమతస్తస్మాత్సత్యం రక్ష్యం ప్రయత్నతః ।। ౧౦౪ ।।
ఇదం వై తన్మధు ప్రోక్తం యత్తత్ప్రకరణాన్తరే ।।
దధ్యఙ్ హ వా ఆభ్యామితి శ్రూయతే బ్రాహ్మణోక్తితః ।। ౧౦౫ ।।
మధుబ్రాహ్మణమేతత్తద్యత్ప్రాగుక్తమభూత్స్ఫుటమ్ ।।
దధ్యఙ్ఙాథర్వణోఽశ్విభ్యాం యదువాచాఽఽత్మబోధనమ్ ।। ౧౦౬ ।।
అశ్వ్యాథర్వణయోరేతత్కర్మ పశ్యన్నృచాఽబ్రవీత్ ।।
ఋపిరార్షేయదృష్ట్యైవ తదేతదభిధీయతే ।। ౧౦౭ ।।
ఆవిప్కరోమి తత్కర్మ యువయోరద్య హే నరౌ ।।
లాభాయ సనయే క్రూరే చక్రథుర్యద్రహస్యగౌ ।। ౧౦౮ ।।
వృష్టేరాగమనం యద్వత్స్తనయిత్నుః ప్రబోధయేత్ ।।
రహస్యం యువయోః కర్మ తద్వదావిప్కరోమ్యహమ్ ।। ౧౦౯ ।।
అశ్వస్య శిరసా వాం యదవోచన్మధ్వసావృషిః ।।
దధీచోఽశవ్యం శిరశ్ఛిత్వా నికృత్యాస్య శిరోఽశ్వినౌ ।। ౧౧౦ ।।
సంధత్తాం సోఽశ్వశిరసా యువాభ్యాం మధ్వథాబ్రవీత్ ।।
ఋతాయన్సత్యమాత్మానం కర్తుమిచ్ఛన్నసావృషిః ।। ౧౧౧ ।।
ప్రాణసంశయమాపన్నస్తస్మాచ్చైవావసీయతే ।।
ఆత్మనో మరణేనాపి సత్యం రక్ష్యం ప్రయత్నతః ।। ౧౧౨ ।।
ఆదిత్యవిషయం త్వాష్ట్రం మధ్వవోచదథర్వణః ।।
హే దస్రావపి కక్ష్యం యత్ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యదర్శనమ్ ।। ౧౧౩ ।।
ఉపక్షయకరౌ వ్యాధేర్దస్రౌ స్యాతామతోఽశ్వినౌ ।।
న కేవలం త్వాష్ట్రమేవ కక్ష్యమప్యబ్రవీన్మధు ।। ౧౧౪ ।।
ప్రవర్గ్యాధ్యాయోరేవం త్వాష్ట్రజ్ఞానోపసంహృతిమ్ ।।
మన్త్రద్వయేన కృత్వాఽథ కక్ష్యజ్ఞానోపసంహృతిః ।। ౧౧౫ ।।
క్రియతేఽధ్యాయయోరేవం మధుకాణ్డం సమాప్యతే ।।
శ్రుతిమత్రోపదిష్టోఽర్థో యస్మాదాద్రియతే తతః ।। ౧౧౬ ।।
పురశ్చక్రే శరీరాణి ద్విపదః పక్షిమానుషాన్ ।।
చతుష్పదోఽథ పశయః పురశ్చక్రే స్వమాయయా ।। ౧౧౭ ।।
పురో భుక్తశరీరాత్స పక్షీ లిఙ్గమిహోచ్యతే ।।
పురో నవశరీరాణి ప్రావిశజ్జలచన్ద్రవత్ ।। ౧౧౮ ।।
కస్మాత్పురుష ఇతి చేత్పురుషార్థం శ్రుతిః స్వయమ్ ।।
స వా ఇత్యాదినాఽఽచష్టే సర్వైకాత్మ్యావబుద్ధయే ।। ౧౧౯ ।।
పురుషోఽయం భవేదాత్మా యతః శేతే స పూరుషు ।।
సర్వాసు తేన లోకేఽస్మిన్పురుషోఽయమితీర్యతే ।। ౧౨౦ ।।
పరిచ్ఛేదప్రసఙ్గశ్చేన్మైవం యస్మాదిదం జగత్ ।।
నైనేనానావృతం కించిన్నావ్యాప్తం హ్యోతతన్తువత్ ।। ౧౨౧ ।।
నాసంవృతం తథా కించిత్ప్రోతతన్తువదాత్మనా ।।
పూర్ణత్వాత్పురుపః సోఽయం బ్రహ్మైకం పురుషస్తతః ।। ౧౨౨ ।।
యస్మాత్పరం నాపరమస్తి కించిద్యస్మాన్నాణీయో న జ్యాయోఽస్తి కశ్చిత్ ।।
వృక్ష ఇవ స్తబ్ధో దివి తిష్ఠత్యేక-స్తేనేదం పూర్ణం పురుషేణ సర్వమ్ ।। ౧౨౩ ।।
ఆవృతం జ్ఞప్తిమాత్రేణ సర్వమాత్మీకృతం జగత్ ।।
సంవృతం ప్రతిషిద్ధం తద్యదనాత్మేవ లక్ష్యతే ।। ౧౨౪ ।।
తన్నాస్తి కారణం కార్యం యన్నానేనాఽఽత్మసాత్కృతమ్ ।।
తన్నాస్తి కారణం కార్యం యన్నానేనాఽఽత్మనా హ్నుతమ్ ।। ౧౨౫ ।।
రూపం రూపం ప్రతి హ్యేష ప్రతిరూపో బభూవ హ ।।
దేహం దేహం ప్రవిష్టః సంస్తద్దేహాకారతామగాత్ ।। ౧౨౬ ।।
మాయాభిః ప్రత్యగజ్ఞానైర్యది వాఽనృతబుద్ధిభిః ।।
గమ్యతే పురురూపోఽజ్ఞైరేకోఽపి జలసూర్యవత్ ।। ౧౨౭ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యబోధార్థం రూపం మాయామయం విభోః ।।
శాస్త్రాచార్యాదినా నర్తే జ్ఞాతుం వస్త్విహ శక్యతే ।। ౧౨౮ ।।
కుతోఽస్య బహురూపత్వమితి హేతురిహోచ్యతే ।।
యుక్తా హ్యస్యేతి వచసా మిథ్యాజ్ఞానైకహేతుతః ।। ౧౨౯ ।।
స్రజస్తత్త్వాపరిజ్ఞానాద్యుక్తా దణ్డాదయో యథా ।।
ప్రత్యక్తత్త్వాపరిజ్ఞానాదాత్మనో హరయస్తథా ।। ౧౩౦ ।।
ఇన్ద్రియాణ్యేవ హరయో హరణాద్విషయాన్ప్రతి ।।
దశ తాని సహస్రాణి శతాని ప్రాణిభేదతః ।। ౧౩౧ ।।
నాన్యో హేతురవిజ్ఞానాదిన్ద్రియాదేరిహాఽఽత్మని ।।
యతోఽయమేవ హరయో యావత్సంఖ్యా తదాశ్రయా ।। ౧౩౨ ।।
అయమేవేన్ద్రియత్వేన దేహత్వేన చ కల్పితః ।।
తథా శతసహస్రాదిసంఖ్యాభేదేన చాప్యయమ్ ।। ౧౩౩ ।।
నామరూపక్రియాభేదైర్యథా పూర్వమవాదిషమ్ ।।
అయమేవ తథాఽరూపః కల్పితోఽవిద్యయాఽద్వయః ।। ౧౩౪ ।।
తదేతత్కల్పితం సర్వం సహేతు ఫలవజ్జగత్ ।।
ప్రత్యగాత్మాత్మకం భాస్వత్ప్రజ్ఞానఘనతత్త్వకమ్ ।। ౧౩౫ ।।
నిఃశేషోపనిషత్సారస్తదేతదితి సాంప్రతమ్ ।।
ఉక్త్యాఽఽవిష్క్రియతే సాక్షాత్కరవిన్యస్తబిల్వవత్ ।। ౧౩౬ ।।
అజ్ఞాతం సంశయజ్ఞాతం మిథ్యాజ్ఞాతమిదం జగత్ ।।
తదేతదిత్యనూద్యైతత్తత్తత్త్వమవబోధ్యతే ।। ౧౩౭ ।।
బ్రహ్మేతి వాస్తవం వృత్తం తావదస్యావబోధ్యతే ।।
జ్ఞానాత్పురాఽపి బ్రహ్మైవ నాతో జ్ఞానఫలం భవేత్ ।। ౧౩౮ ।।
అపూర్వమితి కార్యత్వనిషేధాయాభిధీయతే ।।
కారణత్వనిషేధాయ తథాఽనపరగీరియమ్ ।। ౧౩౯ ।।
అనన్తరమితి తయోరన్ధ్రస్య ప్రతిషేధనమ్ ।।
కార్యకారణయోర్బాహ్యమబాహ్యమితి వార్యతే ।। ౧౪౦ ।।
సత్తా వాఽనన్తరగిరా బ్రహ్మణః ప్రతిషిధ్యతే ।।
విశేషోఽబాహ్యశబ్దేన తతో వాక్యార్థరూపకమ్ ।। ౧౪౧ ।।
నాఽఽత్మనోఽన్యత్ర సంభావ్యమపూర్వాది యదీరితమ్ ।।
బ్రహ్మాఽఽత్మైవేత్యతో వక్తి శ్రుతిరైకాత్మ్యసిద్ధయే ।। ౧౪౨ ।।
పారోక్ష్యప్రతిషేధార్థ బ్రహ్మాఽఽత్మైవేతి భణ్యతే ।।
బ్రహ్మైవాఽఽత్మేతి చ తథా సంసారిత్వనివృత్తయే ।। ౧౪౩ ।।
భిన్నం బ్రహ్మాపరిజ్ఞానాత్సంసారిత్వం తథాఽఽత్మనః ।।
తత్త్వజ్ఞానాత్తమోధ్వస్తౌ నేతీత్యాత్మాఽవశిష్యతే ।। ౧౪౪ ।।
సర్వోఽనుభవ ఎవాయమతః సర్వానుభూః పరః ।।
కార్త్స్న్యాత్సర్వో భవేదేష చిన్మాత్రత్వాత్తథాఽనుభూః ।। ౧౪౫ ।।
ఇతీత్యుక్తపరామర్శో వేదాజ్ఞా చానుశాసనమ్ ।।
కర్తవ్యమేతద్విజ్ఞానమితి వేదానుశాసనమ్ ।। ౧౪౬ ।।
అస్యాతిలఙ్ఘనే దోషః సంసారానర్థసంగతిః ।।
కుర్వతశ్చ మహాల్లా़భ ఆత్మనః కృతకృత్యతా ।। ౧౪౭ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే ద్వితీయాధ్యాయస్య పఞ్చమం బ్రాహ్మణమ్

॥ ద్వితీయాధ్యాయస్య షష్ఠం బ్రాహ్మణమ్ ॥

స్తుత్యర్థం బ్రహ్మవిద్యాయా బ్రహ్మవిద్వంశ ఉచ్యతే ।।
జపోఽయం బ్రహ్మవిజ్ఞానజన్మనే చోద్యతే శ్రుతౌ ।। ౧ ।।
పుంమత్యూహోత్థితాశఙ్కానివృత్త్యర్థం యథోదితమ్ ।।
బ్రహ్మజ్ఞానస్య వా వంశో యత్నాచ్ఛ్రుత్యాఽయముచ్యతే ।। ౨ ।।
యస్యానుశాసనం తస్య స్వయంభోః ప్రతిపత్తయే ।।
పౌతిమాష్యాదికో గ్రన్థః శ్రుత్యాఽథ ప్రతిపాద్యతే ।। ౩ ।।
అగ్రాత్ప్రభృతి వంశోఽయమావేదబ్రహ్మమూలతః ।।
భిన్నహేతునిషేధార్థం స్వయంభు బ్రహ్మ శబ్ద్యతే ।। ౪ ।।
యస్మాదపరతన్త్రోఽయం వేదాత్మా బ్రహ్మ భణ్యతే ।।
మనోవాక్కర్మభిస్తస్మాద్భక్త్యా తస్మై నమః సదా ।। ౫ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే ద్వితీయాధ్యాయస్య షష్ఠం బ్రాహ్మణమ్
శతాని దశ పఞ్చైవ శ్లోకాః సప్తదశాపరే ।।
శ్లోకసంఖ్యాఽత్ర విజ్ఞేయా చతుర్థాధ్యాయవార్తికే ।।
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్య శ్రీసురేశ్వరాచార్యవిరచితే బృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే ద్వితీయోఽధ్యాయః

॥ తృతీయాధ్యాయస్య ప్రథమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

ప్తమాప్తో మధుకాణ్డార్థో యాజ్ఞవల్కీయకాణ్డగః ।।
అతః పరం ప్రయత్నేన శ్రుత్యా వ్యాఖ్యాయతే స్ఫుటమ్ ।। ౧ ।।
యాజ్ఞవల్కీయమేతస్మాన్మధుకాణ్డాదనన్తరమ్ ।।
కాణ్డం విచారభూయిష్ఠమధునాఽఽరభ్యతే పరమ్ ।। ౨ ।।
నను పూర్వం య ఉక్తోఽర్థః స ఎవేహాపి భణ్యతే ।।
అనురుక్తం న చ న్యాయ్యమేకప్రవచనస్థయోః ।। ౩ ।।
ఎకార్థత్వేఽపి చ సతి నైవాస్య పునరుక్తతా ।।
యాజ్ఞవల్కీయకాణ్డస్య హ్యుపపత్తిప్రధానతః ।। ౪ ।।
ఆగమోక్తిప్ర నిత్వం మధుకాణ్డస్య వర్ణితమ్ ।।
ఆగమార్థవిశుద్ధ్యర్థం యుక్తీరత్ర ప్రవక్ష్యతి ।। ౫ ।।
న చాఽఽగమస్య స్వాతన్త్రయం యుక్త్యుక్తేరపనుద్యతే ।।
అర్థాన్తరత్వాద్యుక్తీనాం ప్రమాణేభ్యో యతస్తతః ।। ౬ ।।
సర్వప్రమాణశేషత్వం యుక్తీనాముపవర్ణితమ్ ।।
శాస్రాన్తరేష్వపి తథా నాతః స్వాతన్త్ర్యఖణ్డనమ్ ।। ౭ ।।
పదార్థవిపయా చేయం యుక్తిస్తర్కోఽభిధీయతే ।।
వాక్యార్థస్త్వాగమాదేవ నిరపేక్షమతో వచః ।। ౮ ।।
పౌరుషేయవచఃస్వేవ యుక్తేః ప్రాధాన్యమిష్యతే ।।
అనరోక్తౌ తు తాత్పర్యం యుక్తేరర్థో న యుక్తితః ।। ౯ ।।
ప్రత్యక్షాద్యతివర్తిత్వాద్యుక్త్యపేక్షా న విద్యతే ।।
ఆగమార్థే, యథైవం స్యాద్యుక్త్యర్థే నాఽఽగమేక్షణమ్ ।। ౧౦ ।।
పుంస్వభావానురోధేన యుక్తిర్వేదేఽభిధీయతే ।।
ఆగమస్య ప్రవృత్తిస్తు మేయవృత్తవ్యపేక్షయా ।। ౧౧ ।।
ననూక్తా మధుకాణ్డేఽపి దున్దుభ్యాద్యుపపత్తయః ।।
ఆగమైకప్రధానత్వం కథం తస్యేతి భణ్యతే ।। ౧౨ ।।
నైష దోషో యతస్తత్ర యుక్తీనామప్రధానతా ।।
ప్రాధాన్యం యాజ్ఞవల్కీయే యుక్తీనామభిధీయతే ।। ౧౩ ।।
యుక్త్యాగమౌ హి సంభూయ కరస్థామలకాదివత్ ।।
సుసూక్ష్మమపి సద్వస్తు శక్తౌ జ్ఞాపయితుం యతః ।। ౧౪ ।।
యుక్తయోఽతోఽభిధీయన్తే పూర్వపక్షాదిసంశ్రయాః ।।
యాజ్ఞవల్కీయ ఎతస్మిన్కాణ్డే జల్పోక్తివర్త్మనా ।। ౧౫ ।।
ఉద్గీథప్రముఖా యేఽర్థా మధుకాణ్డే పురోదితాః ।।
తేషామేవ విశుద్ధ్యర్థం విచారః క్రియతేఽధునా ।। ౧౬ ।।
దర్శనస్యాస్య తేనాత ఎకావాక్యత్వమిష్యతే ।।
తథైవాన్యపదార్థేషు తద్ద్వయోరపి కాణ్డయోః ।। ౧౭ ।।
యదిదం కర్మణోఽశేపసాధనం మృత్యునాఽఽప్లుతమ్ ।।
స్వామిమన్రర్త్విగగ్న్యాది త్వభిపన్నం వశీకృతమ్ ।। ౧౮ ।।
పరిచ్ఛేదకృదజ్ఞానం సాసఙ్గం మృత్యుసంజ్ఞితమ్ ।।
కేనాయం యజమానోఽతో మృత్యోరాప్తేర్విముచ్యతే ।। ౧౯ ।।
యన్మర్త్యసాధనం సాధ్యం మర్త్యం తదపి జాయతే ।।
సాధనానుమితం సాధ్యం ముక్తిః కేనాత ఉచ్యతే ।। ౨౦ ।।
హోత్రర్త్విజాఽగ్నినా వాచా మృత్యోరాప్తేర్విముచ్యతే ।।
ఇతి ప్రశ్నప్రతివచో యాజ్ఞవల్క్యోఽప్యువాచ తమ్ ।। ౨౧ ।।
ప్రవక్త యాజ్ఞవల్క్యోఽత్ర తం పృచ్ఛన్త్యశ్వలాదయః ।।
సరాజకే సమాజేఽయం విచారః క్రియతే మహాన్ ।। ౨౨ ।।
యజమానస్య యేయం వాగ్ఘోతా చైతద్దూయం యదా ।।
అధిదైవాత్మనా వేత్తి స హోతైవంవిధో భవేత్ ।। ౩౩ ।।
అనన్తవిగ్రహః సోఽగ్నిర్హోతా మృత్యోర్యథోదితాత్ ।।
యజమానస్య ముక్తిః స్యాదతిముక్తిస్తథైవ చ ।। ౨౪ ।।
ఆసురాత్సాధనాద్దైవప్రాప్తిర్ముక్తిరిహోచ్యతే ।।
సాధ్యాదప్యాసురాద్దైవసాధ్యాప్తిరతిముక్తితా ।। ౨౫ ।।
యథోక్తోపాసనాదేవ కైవల్యం చేద్వివక్ష్యతే ।।
బ్రహ్మవిద్యా కిమర్థేయం నాన్యన్ముక్తేః ఫలం తతః ।। ౨౬ ।।
ఆసురాత్కర్మణో మృత్యోరతిముక్తిరిహోదితా ।।
కాలాత్కర్మాతిరేకేణ మృత్యోముక్తిరిహోచ్యతే ।। ౨౭ ।।
ప్రయోగసమవాయ్యేవ ద్రవ్యకర్త్రాదిసాధనమ్ ।।
తత్ప్రయోగావసానే చ సర్వం తదపవృజ్యతే ।। ౨౮ ।।
ప్రయోగావసితేస్తూర్ధ్వం కాలః ప్రాక్చ ప్రయోగతః ।।
క్షపయన్వర్తతేజస్రం సర్వం తత్కర్మసాధనమ్ ।। ౨౯ ।।
తస్మాత్కర్మాతిరేకేణ కాలో మృత్యుః ప్రతీయతామ్ ।।
తతోఽపి ముక్తిర్వక్తవ్యేత్యత ఆరభ్యతే పరః ।। ౩౦ ।।
కాలశ్చ ద్వివిధః ప్రోక్త ఎకోఽహోరాత్రలక్షణః ।।
తిథ్యాదిలక్షణశ్చాన్యస్తాభ్యాం ముక్తిరిహోచ్యతే ।। ౩౧ ।।
ఉపస్థాపయతః కర్మ తథా క్షపయతో యతః ।।
అహోరాత్రే తతో మృత్యుస్తాభ్యాం ముక్తిః కుతో భవేత్ ।। ౩౨ ।।
అవ్యాత్మం చక్షురధ్వర్యురధియజ్ఞం ద్వయం రవిః ।।
సాక్షాదనన్తదేహోఽయమితి ధ్యాయన్విముచ్యతే ।। ౩౩ ।।
ఆత్మావయవ ఎవాయం సూర్యశ్చక్షుర్మమాంశుమాన్ ।।
అధ్వర్యురహమేవేతి సాక్షాత్కృత్వా విముచ్యతే ।। ౩౪ ।।
కలావృద్ధిక్షయాభ్యాం తు పక్షయోరుభయోస్తథా ।।
చన్ద్రః కర్తేహ తత్ప్రాప్త్యా పక్షాభ్యాం విప్రముచ్యతే ।। ౩౫ ।।
హ్రాసవృద్ధ్యోర్యతః కర్తా వాయుశ్చన్ద్రమసస్తతః ।।
వాయునైవోపసంహారః ప్రాణోద్గాత్రోరయం కృతః ।। ౩౬ ।।
మనోఽధ్యాత్మం యదస్యాభూద్బ్రహ్మా చైవాధియజ్ఞగః ।।
తస్యాధిదేవతా చన్ద్ర ఇతి మాధ్యందినశ్రుతిః ।। ౩౭ ।।
కర్మతః కాలతో మృత్యోర్ముక్తోఽయం స్వర్గమేష్యతి ।।
తం ప్రయాస్యతి కేనాయమాక్రమేణేతి పృచ్ఛ్యతే ।। ౩౮ ।।
స్వర్గలోకగతావత్ర సాధనం పృచ్ఛ్యతే యతః ।।
అన్తరిక్షమనాధారం గతౌ హేతునిషేధనమ్ ।। ౩౯ ।।
న తు దేహగ్రహే ప్రశ్నః సతి గన్తరి పృచ్ఛ్యతే ।।
అగ్న్యాదిదృష్టిభిశ్చాస్య దేహః ప్రాక్ప్రతిపాదితః ।। ౪౦।।
మనోఽధియజ్ఞం బ్రహ్మైవ బ్రహ్మా చన్ద్రోఽధిదైవతమ్ ।।
చన్ద్రేణ మనసా లోకమవష్టమ్భేన యాస్యతి ।। ౪౧ ।।
అధ్యాత్మం ప్రాణ ఎవ స్యాదుద్గాతా యోఽధియజ్ఞగః ।।
స వాయురితి పాఠే స్యాద్వ్యాఖ్యా మాధ్యందినే త్వియమ్ ।। ౪౨ ।।
యజమానశ్రుతేరత్ర పూర్వోద్గీథైకవాక్యతః ।।
యజమానో జపస్తత్ర జ్ఞానం నేత్యవసీయతామ్ ।। ౪౩ ।।
సంభావ్యతే న యత్తత్ర యజమానస్య మానతః ।।
అస్తు కామం తదుద్గాతుర్నతు తద్యజమానగమ్ ।। ౪౪ ।।
ఇతీత్యుక్తపరామర్శో హ్యతిదేశార్థ ఉచ్యతే ।।
ఇతోఽన్యత్రాతిమోక్షా యే తేఽప్యేవమితి వీక్ష్యతామ్ ।। ౪౫ ।।
అధిదైవాత్మనా తేషాం దృష్టయః సాధనాత్మనామ్ ।।
అతిమోక్షాః స్యుః సర్వత్ర యథోక్తాదేవ లక్షణాత్ ।। ౪౬ ।।
ఫలవత్కర్మణాం క్వాపి కించిత్సామాన్యసంశ్రయాత్ ।।
సంపత్తిమర్హతాం సంపదల్పీయఃకర్మసూచ్యతే ।। ౪౭ ।।
యది వా తత్ఫలస్యైవ కించిత్సామాన్యవర్త్మనా ।।
సంపాదనం భవేత్సంపదగ్నిహోత్రాదికర్మణి ।। ౪౮ ।।
సంపదా చేత్ఫలప్రాప్తిరశ్వమేధాదికర్మణామ్ ।।
త్రయాణామపి వర్ణానాం తత్పాఠః ఫలవాన్భవేత్ ।। ౪౯ ।।
నాతిభారోఽస్తి నో బుద్ధేః శాస్రం చేత్తత్పరం భవేత్ ।।
విదుషాం శ్రేయసేఽతోఽధ్వా న క్వచిత్ప్రతిహన్యతే ।। ౫౦ ।।
తిసృభిరితి సంఖ్యార్థప్రశ్ననిర్ణయమబ్రవీత్ ।।
పురోనువాక్యాద్యుక్త్యా తు సంఖ్యేయార్థవినిర్ణయమ్ ।। ౫౧ ।।
త్రైలోక్యసంఖ్యాసామాన్యాత్స్యాత్సర్వప్రాణభృజ్జభః ।।
సర్వప్రాణభృతాం యస్మాత్ర్రిష్వేవైతేషు సంభవః ।। ౫౨ ।।
ఉజ్జ్వలత్వాదిసామాన్యాద్దేవలోకాదిసంపదః ।।
ఫలసంపద ఎవైతా నాత్ర కర్మ వివక్ష్యతే ।। ౫౩ ।।
దీప్తిర్నాదోఽధఃశయనమాజ్యమాంసపయోమ్భసామ్ ।।
దేవలోకాదిసంపత్స్యాద్దీప్తిమత్త్వాదిసంభవాత్ ।। ౫౪ ।।
వృత్త్యానన్త్యాన్మనోఽనన్తం శబ్దాదీనామనన్తతః ।।
విశ్వేదేవాన్మనోవృత్తీః సంపాద్యాఽఽనన్త్యసామ్యతః ।। ౫౫ ।।
అనన్తమేవ తేనాసౌ సమ్యగ్జ్ఞానేన విన్దతి ।।
లోకం యథోక్తదృష్టిః సన్యజమానః ఫలం స్వయమ్ ।। ౫౩ ।।
తిస్రః పురోనువాక్యాద్యా ఋచః పూర్వముదీరితాః ।।
యాస్తా ఎవాత్ర విజ్ఞేయాః స్తోత్రియా అపి నాపరాః ।। ౫౭ ।।
గీతయస్త్వధియజ్ఞం తా అధ్యాత్మం కాస్తు తా ఇతి ।।
ప్రాణాపానవ్యానరూపా అధ్యాత్మం తాః ప్రచక్షతే ।। ౫౮ ।।
జయో భూరాదిలోకానాం సంఖ్యాదిత్వాదిసామ్యతః ।।
అశ్వలోఽప్యుపరేమేఽథ స్వోక్తప్రశ్నవినిర్ణయాత్ ।। ౫౯ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే తృతీయాధ్యాయస్య ప్రథమమశ్వలబ్రాహ్మణమ్

॥ తృతీయాధ్యాయస్య ద్వితీయం బ్రహ్మాణమ్ ॥

మృత్యోర్ముక్త్యతిముక్తీ ద్వే పూర్వస్మిన్బ్రాహ్మణే గతే ।।
మృత్యురూపావధృతయే పరం బ్రాహ్మణముచ్యతే ।। ౧ ।।
కింలక్షణేన గ్రస్తోఽయం మృత్యునేతి ప్రచోదితే ।।
గ్రహాతిగ్రహరూపేణ గ్రస్తోఽయమితి కథ్యతే ।। ౨ ।।
అధిభూతాధియజ్ఞాదిపరిచ్ఛేదఫలాత్మకః ।।
మోహాసఙ్గాస్పదో మృత్యుర్గ్రహాతిగ్రహలక్షణః ।। ౩ ।।
ఇతో ముక్తస్య రూపాణి త్వగ్న్యాదీని పురాఽబ్రవమ్ ।।
ఉద్గీథబ్రాహ్మణే పూర్వమశ్వలబ్రాహ్మణే తథా ।। ౪ ।।
ఫలం చ జ్ఞానయుక్తానాం కర్మణామేతదిష్యతే ।।
ఉత్పత్త్యాద్యన్వయాత్తస్మాదనిత్యం స్యాద్ఘటాదివత్ ।। ౫ ।।
అతో యథోక్తాదేతస్మాత్సాధ్యసాధనలక్షణాత్ ।।
సంసారద్బన్ధనాన్మోక్షః కర్తవ్యో జ్ఞానహేతుతః ।। ౬ ।।
జ్ఞానకర్మఫలం దివ్యం యది నామ పురోదితమ్ ।।
గ్రహాతిగ్రహబన్ధేన తథాఽపి సితమేవ తత్ ।। ౭ ।।
వాఙ్భనఃప్రాణరూపాణాం త్ర్యన్నాత్మన్యపి సంభవాత్ ।।
గ్రహాతిగ్రహరూపాణాం నాతో ముక్తః ప్రజాపతిః ।। ౮ ।।
వాగాదయో గ్రహా జ్ఞాతాశ్చతుష్ట్వం చావివక్షితమ్ ।।
అతిమోక్షాతిదేశోక్తేస్తద్విశేషోఽథ భణ్యతే ।। ౯ ।।
గ్రహా ఘ్రాణాదయో జ్ఞేయా గన్ధాద్యాస్తదతిగ్రహాః ।।
గ్రహైర్గన్ధాదయో గ్రస్తా గ్రహాశ్చాఽఽత్మా చ గోచరైః ।। ౧౦ ।।
అపానేనాఽఽహృతో గన్ధో ఘ్రాణస్యైతి వశం యథా ।।
చక్షురాదిగ్రహాస్తద్వత్ప్రాణాదిసచివైరిహ ।। ౧౧ ।।
గన్ధాదివిషయా ధీస్థాః కర్మసంబోధితా యతః ।।
ప్రయుఞ్జతే హి ఘ్రాణాదీంస్తతస్తే స్యురతిగ్రహాః ।। ౧౨ ।।
యోఽయం మృత్యురిహ ప్రోక్తో మృత్యుస్తస్యాపి చాపరః ।।
అస్తి నాస్తీతి వా బ్రూహి యాజ్ఞవల్క్య యథాతథమ్ ।। ౧౩ ।।
అస్తి చేదనవస్థా స్యాదనిర్మోక్షో న చేద్భవేత్ ।।
ఇతి ప్రతివచః కష్టం మత్వైనం పర్యపృచ్ఛత ।। ౧౪ ।।
న కశ్చిన్నియతో భావో మృత్యురిత్యుపదిశ్యతే ।।
వినాశకో యతో మృత్యుర్వినాశ్యాన్ప్రతి భణ్యతే ।। ౧౫ ।।
మృత్యోరపి సతో మృత్యురస్త్యేవేతి మయోచ్యతే ।।
న చానవస్థేహాఽఽప్నోతి సర్వమృత్యుత్వకారణాత్ ।। ౧౬ ।।
సర్వాన్నభక్షణాదగ్నిర్మృత్యుస్తావదసావపి ।।
అపామన్నం భవన్దృష్టో బహ్వీనాం తనువిగ్రహః ।। ౧౭ ।।
అగ్నిర్హిరణ్యగర్భో వా హ్యాపస్తత్కారణం మతాః ।।
కార్యాణాం మారణాన్మృత్యుః కారణం ప్రథితం భువి ।। ౧౮ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానం మృత్యురజ్ఞానరూపిణః ।।
సంసారహేతోర్మృత్యోః స్యాన్నాపీహాస్త్యనవస్థితిః ।। ౧౯ ।।
నిరుణద్ధి యథా జన్మ తన్నాశమపి తత్తథా ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానం నానవస్థాఽప్యతో భవేత్ ।। ౨౦ ।।
అన్యేఽతో మృత్యవో గౌణాస్తైర్మృతౌ స్యాత్పునర్జనిః ।।
ప్రాక్తనాన్యపి జన్మాని సమ్యగ్జ్ఞానం తు హన్తి నః ।। ౨౧ ।।
యథోక్త ఎవ వ్యాఖ్యానే యుక్తేయం స్యాత్ఫలశ్రుతిః ।।
న తు నిఃశేషసంసారవిధ్వంసిన్యాత్మబోధనే ।। ౨౨ ।।
సమస్తమృత్యోస్తమసః సమ్యగాత్మావబోధనమ్ ।।
మృత్యుస్తత్ఫలవిజ్ఞప్త్యై పరో గ్రన్థోఽవతార్యతే ।। ౨౩ ।।
సమ్యగ్జ్ఞాతాత్మయాథాత్మ్యో యదాఽయం మ్రియతే పుమాన్ ।।
కిముత్క్రామన్త్యతః ప్రాణా ఉతాహో నేతి భణ్యతామ్ ।। ౨౪ ।।
ఉత్క్రాన్తౌ స్యాదనిర్మోక్షో జన్మార్థం మరణం యతః ।।
అమృతిశ్చాప్యనుత్క్రాన్తౌ సత్సు ప్రాణేషు కా మృతిః ।। ౨౫ ।।
దుఃశకోత్తరమిత్యేవం ప్రశ్నం మత్వాఽన్వపృచ్ఛత ।।
ఆర్తభాగో మునిర్విద్వాన్స చ నేతి తమబ్రవీత్ ।। ౨౬ ।।
అకర్త్రాత్మపరిజ్ఞానాద్ధ్వస్తావిద్యస్య సర్వతః ।।
దేహాన్తరగ్రహాభావాత్ప్రాణోత్క్రాన్తేరసంభవః ।। ౨౭ ।।
యదైవ సమ్యగ్విజ్ఞానం జాతమస్యాఽఽగమోక్తితః ।।
ప్రాణాః సహేతవః సర్వే తదైవాస్తా నిరన్వయాః ।। ౨౮ ।।
నాన్వయం సహతే ప్రత్యఙ్న చాపి వ్యతిరేకతామ్ ।।
కౌటస్థ్యైకత్వహేతుభ్యాం ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవస్తునః ।। ౨౯ ।।
ధ్వస్తధ్వాన్తస్య విజ్ఞానాదతో హేతుఫలాత్మనామ్ ।।
దృశౌ స్యాత్సమవనయః సర్పాదీనాం యథా స్రజి ।। ౩౦ ।।
న స్వకారణసంసర్గస్తస్య జ్ఞానాదపహ్నుతేః ।।
నిష్ఫలం చ భవేజ్జ్ఞానం యది కారణసంగతిః ।। ౩౧ ।।
ఉత్క్రామన్తి న చేత్ప్రాణా నాయం తర్హి మృతో భవేత్ ।।
దేహస్యైవ మృతేర్నైవం జీవో న మ్రియతే సదా ।। ౩౨ ।।
జీవాపేతమితి హ్యుక్తేర్జన్మాదేశ్చ నిషేధతః ।।
యత్సంబన్ధాదచిత్కోఽపి జీవతీత్యభిధీయతే ।। ౩౩ ।।
దేహస్తస్య కథం మృత్యుర్జీవస్యేహోపపద్యతే ।।
యతోఽతో దేహమరణం ప్రాత్యక్ష్యాదుపపద్యతే ।। ౩౪ ।।
ప్రాణా ఎవ విలీయన్తే కింవాఽన్యదపి కృత్స్నతః ।।
ప్రయోజకాది నిఃశేషం మ్రియమాణాద్విపశ్చితః ।। ౩౫ ।।
ప్రాణమాత్రవినాశే స్యాద్భూయో జన్మ ప్రయోజకాత్ ।।
సప్రయోజకతన్నాశే ముక్తిరస్యోపపద్యతే ।। ౩౬ ।।
కిమేనం న జహాతీతి పృష్టో నామేత్యథాబ్రవీత్ ।।
న కించిన్న జహాతీతి ప్రసిద్ధేరిదముచ్యతే ।। ౩౭ ।।
నామమాత్రావశేషం తదిత్యుక్తౌ గమ్యతే యతః ।।
న కించిదవశిష్టం స్యాదితి యద్వత్తథేహ తత్ ।। ౩౮ ।।
శబ్దార్థశ్చాఽఽకృతిర్యస్మాన్నాతో నామ వినశ్యతి ।।
ఆనన్త్యం నిత్యతైవాస్య నామ్నో న వ్యక్తిభూరితా ।। ౩౯ ।।
మృత్యోః ప్రయోజకం యత్స్యాద్గ్రహాతిగ్రహరూపిణః ।।
తత్స్వరూపావధృతయే ప్రారబ్ధైషోత్తరా శ్రుతిః ।। ౪౦ ।।
వైశ్వానరవరాదత్ర కేచిదాహుర్మహాధియః ।।
దేహద్వయవిమోకేఽపి నైవ ముక్తః పుమానితి ।। ౪౧ ।।
నామమాత్రావశేషోఽసావన్తరాలేఽవతిష్ఠతే ।।
పరాత్మనః పరిచ్ఛిన్నోఽవిద్యయోషరరూపయా ।। ౪౨ ।।
ఉచ్ఛిన్నకామకర్మాఽసౌ కృత్స్నతత్ఫలభోగతః ।।
ఉచ్ఛిన్నాశేషబుద్ధ్యాదిస్తత్కారణపరిక్షయాత్ ।। ౪౩ ।।
అద్వైతదర్శనేనాస్య ద్వైతదృష్ట్యపనుత్తయే ।।
పర ఆరభ్యతే గ్రన్థో బ్రహ్మవిద్యావబుద్ధయే ।। ౪౪ ।।
అత్ర యత్ప్రతివక్తవ్యం తదుక్తమసకృత్పురా ।।
జిహ్రేమ్యత్ర పునర్వక్తుం పునరుక్తగిరా భృశమ్ ।। ౪౫ ।।
భాష్యోపాత్తమతో బ్రూమో నానుపాత్తం కథంచన ।।
పిష్టపేషణవత్సర్వం పూర్వపక్షోక్తిదూషణమ్ ।। ౪౬ ।।
ద్వైతదృష్ట్యైవ నిఃశేషద్వైతకార్యపరిక్షయాత్ ।।
న భూతమాత్రోపాదానే బీజమస్తి మనాగపి ।। ౪౭ ।।
పుమర్థావసితేః శాస్రం కృతార్థం వినివర్తతే ।।
అద్వైతదర్శనేనాతో నాస్తి కించిత్ప్రయోజనమ్ ।। ౪౮ ।।
అద్వైతదర్శనార్థాయ శాస్రారమ్భోఽత ఎవ చ ।।
నైవోపపద్యతే కృత్స్నపురుషార్థావసానతః ।। ౪౯ ।।
ఉపపన్నస్తదారమ్భో మిథఃకార్యపృథక్త్వతః ।।
ద్వైతాద్వైతాత్మసందృష్ట్యోర్దన్తోలూఖలయోరివ ।। ౫౦ ।।
ఆసఙ్గకార్యముచ్ఛిన్నం ద్వైతదృష్ట్యాఽఽత్మనో యతః ।।
ఆసఙ్గ ఎవ భూతానాముపాదానమిహేష్యతే ।। ౫౧ ।।
స ఎష ద్వైతదృష్ట్యాఽత్ర కర్మపక్షో నిరాకృతః ।।
కామశ్చ వాసనాః సర్వా మాహారజనపూర్వికాః ।। ౫౨ ।।
సర్వం చేద్వినివృత్తం స్యాత్కిమన్యదవశిష్యతే ।।
తత్పరిచ్ఛేది విజ్ఞానమవిద్యైవావశిష్యతే ।। ౫౩ ।।
కర్మాఽఽరమ్భే వికర్త్రేవ స్వాశ్రయస్య సదేష్యతే ।।
ఇయత్తా కారకావస్థా పరిచ్ఛిజ్జ్ఞానమేవ తు ।। ౫౪ ।।
సైషాఽవిద్యా పరిచ్ఛేత్రీ యయాఽయం పరమాత్మనః ।।
సంసారిత్వం పరిచ్ఛిన్నో విజ్ఞానాత్మత్వమశ్నుతే ।। ౫౫ ।।
నివృత్తో ద్వైతవిషయాద్యద్యప్యేష తథాఽపి తు ।।
సంసారావస్థ ఎవాథం ద్వైతత్వాద్బ్రహ్మభేదతః ।। ౫౬ ।।
యతోఽనవసితం వాక్యం పుమర్థానవసానతః ।।
ప్రవర్తతే పురేవాతో బ్రహ్మణ్యప్యయసిద్ధయే ।। ౫౭ ।।
ఎకవాక్యత్వమేతస్మాద్దూైతాద్వైతార్థవాక్యయోః ।।
మోహాధ్వస్తేర్న చాశేషః పురుషార్థః సమాప్యతే ।। ౫౮ ।।
పరిచ్ఛేదం హి యత్కార్యం తదేవ వినివర్తతే ।।
ధ్వాన్తోచ్ఛిత్తౌ వికర్తుత్వం కర్మణస్త్వనువర్తతే ।। ౫౯ ।।
ఆసఙ్గశ్చ తథైవాఽఽస్తే తే ఎతే సఙ్గకర్మణీ ।।
అనివృత్తే సతీ భూయోఽవిద్యాం జనయితుం క్షమే ।। ౬౦ ।।
అవినిర్భాగవృత్తిత్వాత్సర్వదైవ పరస్పరమ్ ।।
న చావిశుద్ధే ద్వైతార్థే శక్యమద్వైతమీక్షితుమ్ ।। ౬౧ ।।
ఇత్యాదిపూర్వపక్షోక్తిదూషణేష్వాభిధాస్యతే ।।
గ్రన్థభూయస్త్వసంత్రాసాన్నేహ కృత్స్నోఽభిధీయతే ।। ౬౨ ।।
భూరి దూషణమత్రోక్తం శ్రుత్యా చ స్వయమేవ చ ।।
పురుషో వా ఇతి హ్యుక్త్యా తథాఽస్మాదితి వాక్యతః ।। ౬౩ ।।
కారణాదక్షరాదన్నం పురుషేణేహ కర్మణా ।।
అవ్యాకృతాదిభావేన వ్రీహ్యాదిత్వాయ జన్యతే ।। ౬౪ ।।
తత్రైవం సతి యద్యేతద్యేతైవ హి కేవలమ్ ।।
న జన్యతేఽతః క్షీయేత న త్వేతన్నేహ జన్యతే ।। ౬౫ ।।
నిత్యం భుఙ్క్తే యథైవాన్నమాత్మా వాగ్దేహబుద్ధిభిః ।।
అక్షీణైః కర్మసంతానైస్తథైవ జనయత్యపి ।। ౬౬ ।।
భూతాని క్షీయమాణాని కర్మణా పరమాత్మనః ।।
పురుషేణేహ జన్యన్తే తస్మాత్స పురుషోఽక్షితిః ।। ౬౭ ।।
పూర్వకర్మోపభోగో యః పురుషాణాం శుభాశుభః ।।
తస్మాదాసఙ్గవైశేష్యాదన్యస్య ప్రక్రియా పునః ।। ౬౮ ।।
తత్రైవం సతి సాసఙ్గాః ప్రాయేణ ప్రాణినో యతః ।।
అతః కామాశయవశాత్సృజ్యతేఽన్నం ముహుర్ముహుః ।। ౬౯ ।।
క్షీయన్తేఽన్యాశ్చ భోగేన చీయన్తేఽన్యాశ్చ కర్మణా ।।
భూతమాత్రాః ప్రదీపస్య సంతానేనార్చిషో యథా ।। ౭౦ ।।
పరస్పరాత్తృభోజ్యత్వసంస్కారోపనిబన్ధనమ్ ।।
విజ్ఞానాత్మభిరారబ్ధం బంభ్రమీత్యఖిలం జగత్ ।। ౭౧ ।।
విజ్ఞానాత్మా హి యః కశ్చిత్కర్మణా యేన కేనచిత్ ।।
సాధియూతాధిదైవస్య జగతః సర్గకారణమ్ ।। ౭౨ ।।
శ్రుత్యైతత్స్వయమేవోక్తం కర్మ న క్షీయతే యథా ।।
దైవవాగాదిసంపత్తిస్తథా త్ర్యన్నాత్మదర్శినః ।। ౭౩ ।।
ఇదం తత్తదిదం చేతి త్రిషు కాలేషు నిత్యతామ్ ।।
ప్రాహాస్య విద్యమానస్య విక్రియామాత్రమేవ తు ।। ౭౪ ।।
యద్యత్కామయతే చాస్మాదవిద్యాకామకర్మణామ్ ।।
బ్రహ్మణ్యవస్థితస్యాపి త్వక్షయత్వం శ్రుతిర్జగౌ ।। ౭౫ ।।
కృత్స్నప్రాప్త్యా క్షయో నాతో విద్యతే కామకర్మణోః ।।
ప్రమాణాసంభవాత్తస్మాదసమీచీనముచ్యతే ।। ౭౬ ।।
వ్యక్తతాయాః క్షయో యస్తు కారణాత్మతయా శ్రుతః ।।
తాదృక్క్షయః సుషుప్తేఽపి నైవాస్మాభిర్నివార్యతే ।। ౭౭ ।।
ప్రత్యక్తత్త్వపరిజ్ఞానజన్మైవ ధ్వంసహేతుతామ్ ।।
ద్వైతస్యైతి పుమర్థశ్చ నాతోఽన్యత్కించిదిష్యతే ।। ౭౮ ।।
తమేతమితి చ తథా సర్వేషామపి కర్మణామ్ ।।
ప్రత్యగ్జ్ఞానసముత్పత్తౌ వినియోగః ప్రదర్శితః ।। ౭౯ ।।
భిద్యతే హృదయగ్రన్థిశ్ఛిద్యన్తే సర్వసంశయాః ।।
క్షీయన్తే చాస్య కర్మాణి తస్మిన్దృష్టే పరావరే ।। ౮౦ ।।
భోగక్షయేణ కామ్యానాం నిషిద్ధానాం చ కర్మణామ్ ।।
క్షయ ఆరబ్ధకార్యాణాం జ్ఞానినోఽపి, న బోధతః ।। ౮౧ ।।
ఆభవాదర్జితానాం తు సర్వేషామపి కర్మణామ్ ।।
క్షయోఽనారబ్ధకార్యాణాం సమ్యగ్జ్ఞానప్రసూతితః ।। ౮౨ ।।
జ్ఞానోత్పత్తౌ క్షయే మానం కర్మణాం విద్యతే యథా ।।
కృత్స్రప్రాప్త్యా క్షయే మానం న తథా కించిదిష్యతే ।। ౮౩ ।।
పరిచ్ఛేత్రీ న చావిద్యా తమోరూపా హి సా యతః ।।
ఆచ్ఛాదికాఽతః సా యుక్తా సమస్తవ్యస్తరూపిణః ।। ౮౪ ।।
న చాపి మిథ్యావిజ్ఞానం పరిచ్ఛేదకమిష్యతే ।।
పరిచ్ఛినత్తి కిం వ్యోమ నీలజ్ఞానం మనాగపి ।। ౮౫ ।।
సతో హి వ్యఞ్జకం మానం, న తు తత్కుమ్భకారవత్ ।।
మేయవస్త్వనురోధిత్వాత్పరిచ్ఛేదకతా ధియః ।। ౮౬ ।।
యథావస్త్వనురోధిత్వమజ్ఞనస్యాపి చేన్మతమ్ ।।
ముక్తే మేయే సదా ముక్తిర్బన్ధో వా స్యాద్విపర్యయే ।। ౮౭ ।।
నాఽఽత్మాఽనాన్మీయకార్యస్య స్యాదుపాదానకారణమ్ ।।
అతాదాత్మ్యాన్న హి ఘటం జనయన్తీహ తన్తవః ।। ౮౮ ।।
పరాత్మనః స్వతోఽవిద్యా బహిష్ఠే కామకర్మణీ ।।
ఆగతే నత్వవిద్యాయా భవతైవైతదుచ్యతే ।। ౮౯ ।।
న చాప్యవిద్యామసతీం శక్నుతః కామకర్మణీ ।।
తదకారణతః కర్తుం మృత్స్నేభాశ్వాదికం యథా ।। ౯౦ ।।
న చాత్యన్తాసతో జన్మ కుర్యాల్లోకేఽపు కారణమ్ ।।
నర్తే ధరాం సువృష్ట్యాఽపి పద్మినీసంభవోఽమ్బరాత్ ।। ౯౧ ।।
బ్రహ్మైవ చేదవిద్యాయా జన్మనః కారణం మతమ్ ।।
తస్మిన్సతి సముచ్ఛిత్తిరవిద్యాయాః కథం భవేత్ ।। ౯౨ ।।
ఆత్యన్తికీ సముచ్ఛిత్తిః స్యాచ్చేన్మోహస్య కారణే ।।
సత్యేవ నశ్వరస్యాస్య స్వతః కిం సాధనైర్వద ।। ౯౩ ।।
న చేత్తే శక్నుతోఽవిద్యాం రక్షితుం కామకర్మణీ ।।
విద్యమానాం వినష్టాం తు కర్తుం తే శక్నుతః కథమ్ ।। ౯౪ ।।
కామకర్మాదిహానేఽపి యద్యవిద్యాఽవశిష్యతే ।।
నేతీతి వచసో వ్యాఖ్యా తథా సతి విరుధ్యతే ।। ౯౫ ।।
నేతీతి ప్రథమః శబ్దో మూర్తామూర్తనిషేధకృత్ ।।
ద్వితీయో నేతి యః సోఽథ భావనాప్రతిషేధకృత్ ।। ౯౬ ।।
భావనాదివిశేషేషు యచ్ఛాన్తేష్వవశిష్యతే ।।
నిష్కలం తత్పరం బ్రహ్మ నేతి నేత్యుపదిశ్యతే ।। ౯౭ ।।
జ్ఞాతం బ్రహ్మ యథావచ్చ న చాపాగాత్తతస్తమః ।।
ఇత్యేతదవిరుద్ధం స్యాత్ప్రసాదాజ్జాతవేదసః ।। ౯౮ ।।
ద్వైతార్థస్య విశుద్ధిశ్చ కీదృశ్యత్ర వివక్షితా ।।
అద్వైతానభిసంబన్ధో నాశో వా మలశుద్ధివత్ ।। ౯౯ ।।
సమస్తవ్యస్తసందృష్టౌ నాద్వైతాద్వైూతతా పృథక్ ।। ౧౦౦ ।।
తయోరైకాత్మ్యతో యుక్తా నాపి తన్నాశ ఇష్యతే ।।
నష్టే ద్వైతేఽఖిలే న స్యాత్సమస్తవ్యస్తదర్శనమ్ ।। ౧౦౧ ।।
శీతోష్ణయోరివ కథం పరస్పరవిరోధినోః ।।
ఎకత్ర సమవాయః స్యాత్సమస్తవ్యస్తధర్మయోః ।। ౧౦౨ ।।
అపూర్వాదిషు జీవత్సు శ్రుతివాక్యేషు శక్యతే ।।
నేశ్వరేణాపి నిర్వక్తుం సమాస్తవ్యస్తతాఽఽత్మనః ।। ౧౦౩ ।।
న చ కుమ్భాదివదృష్టిరాత్మనోఽవ్యతిరేకతః ।।
అనాత్మత్వప్రసక్తిః స్యాద్రష్టృదృశ్యప్రభేదతః ।। ౧౦౪ ।।
నో చేత్సమస్తదృష్ట్యౌవ వ్యస్తదృష్టిః సమాప్యతే ।।
ఆత్మనీతి శ్రుతేర్వాక్యప్రమాణం ప్రసజ్యతే ।। ౧౦౫ ।।
యేనాశ్రుతం శ్రుతమితి కస్మిన్న్వితి తథా వచః ।।
ఇత్యాది సువిరుద్ధం స్యాన్న చాపీహాపరా మితిః ।। ౧౦౬ ।।
సమస్తవ్యస్తసందృష్టౌ న కించిదపి దృశ్యతే ।।
పూర్ణాజ్ఞానైకహేతుత్వాద్రజ్జుసర్పాదిదృష్టివత్ ।। ౧౦౭ ।।
అణూన్ప్రత్యేకశః సర్వాన్స గృహ్ణీయాదయత్నతః ।।
ద్వైతభేదానిమాన్సర్వానేకైకస్య న వేత్తి యః ।। ౧౦౮ ।।
సర్వేష్వపి చ దృష్టేషు ద్వేతభేదేషు కేనచిత్ ।।
ఆనన్త్యం బ్రహ్మతా చాస్య దుర్ఘటా స్యాత్తథా సతి ।। ౧౦౯ ।।
ద్రవ్యదృష్ట్యా సమీక్ష్యన్తే ధర్మా నీలాదయో యథా ।।
ఆత్మదృష్ట్యా తథేక్ష్యన్తే నానాత్మానో విరోధతః ।। ౧౧౦ ।।
తథాచేహాఽఽగమవచః పరాఞ్చీతి విరుద్ధతామ్ ।।
ఆత్మానాత్మార్థసందృష్ట్యోః స్ఫుటం నః ప్రత్యపీపదత్ ।। ౧౧౧ ।।
ఆత్మా వా అర ఇత్యుక్తౌ నైవానాత్మేక్షణే విధిః ।।
అనూద్యైవ యథాప్రాప్తమాత్మదృష్టిర్విధీయతే ।। ౧౧౨ ।।
యత్ర యత్ర విధిర్దృష్టస్తత్ర తత్రాఽఽత్మకర్మకః ।।
కృత్స్నానాత్మానువాదేన ప్రత్యగ్దృష్టిర్విధీయతే ।। ౧౧౩ ।।
సాధ్యసాధనసంబన్ధవిజ్ఞానం నాన్యతః శ్రుతేః ।।
తదన్యేషు పదార్థేషు ప్రత్యక్షాదిప్రమాణతః ।। ౧౧౪ ।।
సర్వమానాతివర్త్యాత్మప్రతిపత్తౌ తతః శ్రుతిః ।।
నిమిత్తత్వేన సన్మానం సుషుప్తోత్థాపకోక్తివత్ ।। ౧౧౫ ।।
మన్త్రామ్నాయోఽప్యుపన్యస్తో యథేహ న విరుధ్యతే ।।
తథోదర్కే ప్రవక్ష్యామః సర్వం భద్రం తతోఽస్త్విదమ్ ।। ౧౧౬ ।।
పరాపరత్వభేదేన ద్వే విద్యే సముదీరితే ।।
విద్యావిద్యే ఇహోచ్యేతే తమోవస్త్వవసానతః ।। ౧౧౭ ।।
తపో విద్యా చ విప్రస్య నిఃశ్రేయసకరం పరమ్ ।।
తపసా కల్మషం హన్తి విద్యయాఽమృతమశ్నుతే ।। ౧౧౮ ।।
ధ్వస్తాధ్యాత్మాదిసంభేదః ప్రత్యఙ్భోహైకమాత్రభాక్ ।।
ద్రష్టవ్య ఇత్యాదివిధౌ ప్రవర్తేత జడః కథమ్ ।। ౧౧౯ ।।
ఇత్యాది పూర్వమేవోక్తం దూషణం దూషితాత్మనామ్ ।।
ఆత్మానమేవేత్యత్రైవ న భూయోఽత్రాభిధీయతే ।। ౧౨౦ ।।
సువిస్పష్టార్థతో భాష్యం టీకాం నైవ వ్యపేక్షతే ।।
తస్మాద్భాష్యాక్షరైరేవ శేషోఽర్థోఽత్ర ప్రతీయతామ్ ।। ౧౨౧ ।।
గ్రహాతిగ్రహరూపం తత్ప్రయుక్తం కేన బన్ధనమ్ ।।
ప్రయోజకావధృతయే యాజ్ఞవల్క్యేత్యువాచ హ ।। ౧౨౨ ।।
కర్మాశ్రయత్వతో లిఙ్గాదవిద్వానిహ గృహ్యతే ।।
ప్రకృతాయా విభక్తేశ్చ విభక్త్యన్తరసంశ్రయాత్ ।। ౧౨౩ ।।
యత్రాస్యావిదుషః పుంసో మృతస్యాఽఽయుష్పరిక్షయాత్ ।।
స్వయోనిం వాక్సమప్యేతి వాతం ప్రాణోఽనుగచ్ఛతి ।। ౧౨౪ ।।
అగ్న్యాదిదేవతాంశా యే భోగార్థం కర్మణాఽర్జితాః ।।
వాగాదిశబ్దైరుచ్యన్తే త ఎవాత్ర న పౌరుషాః ।। ౧౨౫ ।।
పుంసః కర్మక్షయే స్వాంశాన్సంహరన్తి యథాయథమ్ ।।
అగ్న్యాదిదేవతాః సోఽయముపసంహార ఉచ్యతే ।। ౧౨౬ ।।
పుంసో దేహగ్రహే భూయో దేహస్థానేషు దేవతాః ।।
అంశం నిదధతి స్వం స్వం కర్మభోగప్రసిద్ధయే ।। ౧౨౭ ।।
హృద్యాకాశ ఇహాఽఽమేతి స్యాదాకాశాప్యయత్వతః ।।
ప్రశ్నస్య విషయత్వేన విజ్ఞానాత్మోపయోగతః ।। ౧౨౮ ।।
అధిష్ఠాతృవియుక్తాని న్యస్తదాత్రోపమాని హి ।।
వాగాదికరణానీతి నాలం పుంభోగసిద్ధయే ।। ౧౨౯ ।।
విదేహదేవతః కాయం భవత్యేష పుమానితి ।।
ఆశ్రయం కేతి పుంసోఽసావప్రాక్షీన్మునిసత్తమమ్ ।। ౧౩౦ ।।
కిం కారణాత్మతామేతి కింవా కేనచిదాత్మనా ।।
అవతిష్ఠత ఎవాయం కివా కర్మైవ సంశ్రితః ।। ౧౩౧ ।।
గుణాన్వా యది వేశానం కాలం వా దైవమేవ వా ।।
యదృచ్ఛాం సంతతిం శూన్యం వినాశం వేతి భణ్యతామ్ ।। ౧౩౨ ।।
ప్రశ్నేన భావితస్తుష్టః పాణిమస్యాగ్రహీదృషిః ।।
అన్యాసాధారణం ప్రశ్నమప్రాక్షీదితి విస్మితః ।। ౧౩౩ ।।
అసాధారణ్యసిద్ధ్యర్థమావామేవేత్యతోఽవదత్ ।।
విద్యాగుప్తిశ్చ బహుశః శ్రుతావపి సమీక్ష్యతే ।। ౧౩౪ ।।
ఆవయోరేవ విజ్ఞానం యథేదం ప్రాగభూదితః ।।
ఆవామేవ తథైవోర్ధ్వం వేదిష్యావో యథోదితమ్ ।। ౧౩౫ ।।
సజనే ప్రశ్న ఎతస్మిన్ఖ్యాప్యమానే త్వయోదితే ।।
న సిధ్యేదావయోరుక్తం ప్రయోజనమిదం ధ్రువమ్ ।। ౧౩౬ ।।
న త్వన్యోక్తిపరిత్రాసాద్యాజ్ఞవల్క్యోఽబ్రవీదిదమ్ ।।
జల్పే వాద్యతిరేకేణ నాన్యో వక్తి యతస్తతః ।। ౧౩౭ ।।
పరిశిష్టానపి ప్రశ్నానుత్క్రమ్య వ్యాకరోదసౌ ।।
సజనాదితి నాతః స్యాదన్యోక్తిభయకారణమ్ ।। ౧౩౮ ।।
సాధ్వేతదితి సంభావ్య సజనాదుత్ససర్పతుః ।।
యాజ్ఞవల్క్యార్తభాగౌ తావుత్క్రమ్య చ జజల్పతుః ।। ౧౩౯ ।।
సజనాత్తావథోత్క్రమ్య మిథస్తత్ర యదూచతుః ।।
తత్సర్వం శ్రుతిరాచఖ్యావస్మత్ప్రియచికీర్షయా ।। ౧౪౦ ।।
కర్మాదిపరతన్త్రత్వాత్స్వాశ్రయో నాయమిష్యతే ।।
సంసారభూమివర్తిత్వాన్న చాఽఽత్మా కారణాశ్రయః ।। ౧౪౧ ।।
అచిత్కత్వాత్ప్రధానాది పుంసో న స్థానమిష్యతే ।।
న కర్మ తత్ఫలం వేత్తి న చ కస్యైతి సంగతిమ్ ।। ౧౪౨ ।।
న చేశ్వరే స్థితిస్తస్య శాస్రానారమ్భసక్తితః ।।
కృతనాశాకృతప్రాప్తీ ప్రాప్నుతో నుస్తథా సతి ।। ౧౪౩ ।।
దైవాధిష్ఠిత ఎవాయం కర్మకాలవశానుగః ।।
ప్రవర్తతాం చేత్పురుషో నైవమప్యుపపద్యతే ।।
జడత్వాదితి పూర్వోక్తో దోషోఽత్రాపి చ విద్యతే ।। ౧౪౪ ।।
సదేవతాకం పూర్వోక్తం సమర్థమితి చేన్మతమ్ ।। ౧౪౫ ।।
ప్రవృత్తిరప్రవృత్తిర్వా దేవతైశ్వర్యతః సదా ।।
నియమే హేత్వసద్భావాన్న స్యాన్నైయమికీ స్థితిః ।। ౧౪౬ ।।
న చాపి కేవలం కర్మ పుంసః స్యాదాశ్రయో యతః ।।
అచేతనత్వానిత్యత్వదోషదుష్టం పురోదితమ్ ।। ౧౪౭ ।।
మయాఽయమనుయాతవ్యః కర్తా చాయం మమాభవత్ ।।
కాలాదివిషయం జ్ఞానం ధ్వంసినః కర్మణః కుతః ।। ౧౪౮ ।।
యత ఎవమతః సర్వే కాలదైవేశ్వరాదయః ।।
కర్మప్రధానాః పుంసః స్యాదాశ్రయోఽయమనుత్తమః ।। ౧౪౯ ।।
ఇఠో యదృచ్ఛా నియతిః కారణత్వేన నాఽఽశ్రితాః ।।
సంతతౌ చానవస్థానాన్నాఽఽశ్రయత్వం ప్రమాణతః ।। ౧౫౦ ।।
న కర్మ పూర్వస్కన్ధేషు నష్టన్వాదుపపద్యతే ।।
న చేహ పరిణామః స్యాదుత్తరస్కన్ధసంగతౌ ।। ౧౫౧ ।।
అనిష్ఠితం న కర్మాపి ఫలాయాలం భవేత్కచిత్ ।।
న చైకత్రైకదా స్థానం విరోధాజ్జన్మనాశయోః ।। ౧౫౨ ।।
న చ స్కన్ధాతిరేకేణ స్థిరః కశ్చిదపీష్యతే ।।
భోగమోక్షాభిసంబన్ధీ యం ప్రత్యేతత్ప్రవర్తతే ।। ౧౫౩ ।।
అనారమ్భశ్చ శూన్యేఽపి యథాఽయముపలభ్యతే ।।
మితేశ్చాసంభవాచ్ఛూన్యం సర్వథా నోపపద్యతే ।। ౧౫౪ ।।
యత ఎవమతో న్యాయ్యం కర్మైవాస్య సమాశ్రయః ।।
సంసారభూమౌ పుంసః స్యాత్కాలాదేస్తత్ప్రధానతః ।। ౧౫౫ ।।
కర్మప్రాధాన్యమేవాతః స్వయమేవాబ్రవీచ్ఛ్రుతిః ।।
కాలదైవేశ్వరాదిభ్యః కాలాదేస్తత్ప్రయుక్తితః ।। ౧౫౬ ।।
సతి కర్మణి వైచిత్ర్యం భూతానాముపపద్యతే ।।
కర్మశబ్దేన విద్యా చ భావనా కర్మ చోచ్యతే ।। ౧౫౭ ।।
దేహారమ్భే న శుద్ధస్య కర్మణః శక్తిరిష్యతే ।।
తస్మాత్ర్రితయమప్యేతత్కర్మశబ్దేన భణ్యతే ।। ౧౫౮ ।।
కారణానాం యథోక్తానాం యచ్చ తౌ ప్రశశంసతుః ।।
కర్మైవోక్తేషు సర్వేషు ప్రశశంసతురాదరాత్ ।। ౧౬౦ ।।
కారణత్వావిశేషేఽపి కిం ప్రధానమితీక్షణే ।।
కర్మణః స్యాత్ప్రశంసైవం తత్ప్రాధాన్యోపపత్తితః ।। ౧౬౧ ।।
వశీకృత్యేశ్వరాదీని కారణాని స్వతన్త్రవత్ ।।
కర్మ సిధ్యద్యతో దృష్టం ప్రధానం కర్మ తేన తత్ ।। ౧౬౨ ।।
క్రియాం ప్రత్యగుణీభూతం నేశ్వరాద్యపి సిధ్యతి ।।
కర్మాతస్తేషు సర్వేషు ప్రధానమితి భణ్యతే ।। ౧౬౩ ।।
యస్మాదేవతః ప్రేతో దేవతావిరహేఽపి నా ।।
దేహాదస్మాత్పరిభ్రష్టః కర్మప్రాధాన్యసంశ్రయాత్ ।। ౧౬౪ ।।
పుణ్యః పుణ్యేన భవతి పాపః పాపేన కర్మణా ।।
ఇతి శ్రౌతం వచో జ్ఞేయమాగమైకప్రమాణతః ।। ౧౬౫ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే తృతీయాధ్యాయస్య ద్వితీయమార్తభాగబ్రాహ్మణమ్

॥ తృతీయాధ్యాయస్య తృతీయం బ్రాహ్మణమ్ ॥

సంసారాన్ముచ్యమానానాం తథా సంసరతామిహ ।।
దేహాదినాశే తుల్యేఽపి తత్రైకేషాం పునర్భవః ।। ౧ ।।
దేహాద్యాత్యన్తికీ హానిరన్యేషాం యత్ర కారణే ।।
సతి చాసతి చైవం స్యాత్తత్ప్రయోజకమీరితమ్ ।। ౨ ।।
గ్రహాతిగ్రహరూపస్య మృత్యోః కర్మేతి నిశ్చితమ్ ।।
కీయతీ కర్మణస్తస్య వ్యాప్తిః స్యాదితి భణ్యతే ।। ౩ ।।
సాధారణ్యవిశేషాభ్యాం కర్మణశ్చ వ్యవస్థితిః ।।
విశేషావస్థా ప్రాగుక్తా సామాన్యం త్వధునోచ్యతే ।। ౪ ।।
సంసారే కియతీ వ్యాప్తిరభివ్యక్తస్య కర్మణః ।।
సామాన్యాత్మవిశేషాభ్యామిత్యేతద్భుజ్యునోచ్యతే ।। ౫ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యమోహస్య కాయేయత్తేహ భణ్యతే ।।
ఎతస్యాం సమ్యగుక్తాయాం నానుక్తమవశిష్యతే ।। ౬ ।।
భ్రూణహత్యాశ్వమేధాభ్యాం న పరం పాపపుణ్యయోః ।।
ఇత్యేవం ధర్మకారాణామపి వాక్యాని కోటిశః ।। ౭ ।।
పాపస్య కర్మణః కార్యమన్యత్రాపి మితం యతః ।।
నేహాతో భణ్యతే భూయోఽనర్థత్వాచ్చాప్యనాదరః ।। ౮ ।।
స్వతశ్చ తజ్జిహాసాయాః సిద్ధత్వాన్నేహ కీర్త్యతే ।।
పరమోదారఫలతా త్వశ్వమేధాఖ్యకర్మణః ।। ౯ ।।
నిఃశేషపురుషార్థానాం పుణ్యం కర్మ హి సాధనమ్ ।।
ఇత్యాహుః శ్రుతయః సర్వాః స్మృతయశ్చాప్యనేకశః ।। ౧౦ ।।
పురుషార్థత్వసామాన్యాత్స్వర్గాదిపురుషార్థవత్ ।।
ముణ్యసాధనతాశఙ్కా ముక్తేరపి యతస్తతః ।।
తదాశఙ్కానివృత్త్యర్థం ప్రారబ్ధైషోత్తరా శ్రుతిః ।। ౧౧ ।।
జ్ఞానోపబృంహితస్యాపి క్రతురాజస్య కర్మణః ।।
సంసారవిషయైవాఽఽప్తిర్మక్తౌ సా న మనాగపి ।। ౧౨ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యసంమోహః క్రియాకారకరూపవాన్ ।।
ప్రథతేఽపాస్తనిఃశేషక్రియాకారకవస్తుని ।। ౧౩ ।।
అనిర్జ్ఞాతాత్మయాథాత్మ్యైర్యత్తు కైశ్చిదిహోచ్యతే ।।
ఫలాభిసంధిరహితం విద్యేతం కర్మ ముక్తయే ।। ౧౪ ।।
బన్ధహేత్వపి మోక్షాయ విరుద్ధఫలకృద్యథా ।।
విషదధ్యాదివదితి తథోదాహృతిరుచ్యతే ।। ౧౫ ।।
ఇత్యుక్తపరిహారార్థం నైతత్సమ్యగితీర్యతే ।।
అనారభ్యత్వవచనం తద్ధేతుప్రతిపత్తయే ।। ౧౬ ।।
ఆరభ్యత్వాభ్యుపగమే ముక్తేస్తత్స్యాద్యథోదితమ్ ।।
అనారభ్యా త్వియం ముక్తిస్తత్సిద్ధేర్జ్ఞానహేతుతః ।। ౧౭ ।।
బ్రహ్మ వా ఇదమిత్యుక్తేః ప్రాగపి జ్ఞానజన్మతః ।।
జగద్బ్రహ్మాత్మసంసిద్ధేర్నాతో ముక్తిః క్రియోద్భవా ।। ౧౮ ।।
యది వస్తు స్వతో ముక్తం పరతో బద్ధమిష్యతే ।।
మోక్షాయ యత్నః ఫలవాంస్తదా స్యాన్న విపర్యయే ।। ౧౯ ।।
విద్యాఽభివ్యఞ్జికైవేయం స్వతః సిద్ధస్య వస్తునః ।।
ఆరమ్భకత్వం జగతి తస్యా నైవోపపద్యతే ।। ౨౦ ।।
అజ్ఞానమాత్రవ్యవధౌ వస్తుని వ్యాపృతిర్మితేః ।।
ఆరభ్యేఽర్థేఽఫలం జ్ఞానం వ్యఞ్జకత్వాత్ప్రదీపవత్ ।। ౨౧ ।।
న చావిద్యాతిరేకేణ ముక్తేర్బన్ధోఽన్య ఇష్యతే ।।
నివృత్తిః క్రియతే యస్య విద్యేతేనేహ కర్మణా ।। ౨౨ ।।
అవిద్యానాశమాత్రశ్వ మోక్ష ఆత్మన ఇష్యతే ।।
యతస్తతోఽతిరేకేణ మోక్షోఽనిత్యో భవేద్ధ్రువమ్ ।। ౨౩ ।।
సమ్యగ్జ్ఞానాతిరేకేణ న చాన్యేనాస్తి నిహ్నుతిః ।।
ప్రయఙ్భోహస్య నాతః స్యాజ్జ్ఞానకర్మసముచ్చయః ।। ౨౪ ।।
నిర్జ్ఞాతవిషయత్వాచ్చ కర్మశక్తేర్జగత్యపి ।।
దృష్టం హి కర్మణః కార్యముత్పత్త్యాదిచతుష్టయమ్ ।। ౨౫ ।।
ఉత్పత్త్యాప్తివికారా హి సంస్కారశ్చ క్రియాఫలమ్ ।।
నాతోఽన్యత్కర్మణః కాంర్య నాతో ముక్తౌ తదిష్యతే ।। ౨౬ ।।
న చాన్యతమ ఎతేషాం మోక్షో యుక్త్యోపపద్యతే ।।
ఉత్పత్త్యాదిప్రకారాణామనిత్యత్వసమన్వయాత్ ।। ౨౭ ।।
అవిద్యామాత్రవ్యవధిర్యతో మోక్షోఽభ్యుపేయతే ।।
తదన్యవ్యవధానే హి ప్రమాణం నోపపద్యతే ।। ౨౮ ।।
వినాశిఫలవత్త్వం చేత్కేవలస్యైవ కర్మణః ।।
విద్యేతస్య తు తస్యైవ ఫలం ధ్రౌవ్యం భవేదితి ।। ౨౯ ।।
పూర్వశక్తినిరాసేన శక్త్యన్తరసముద్భవః ।। ౩౦ ।।
వస్త్వన్తరసమాయోగాద్విషాదేర్దృశ్యతే యతః ।।
ప్రమాణాసంభవాన్మైవం వోచో లోకికవస్తువత్ ।। ౩౧ ।।
నాఽఽగమాదపరం మానం ముక్తావభ్యుపగమ్యతే ।।
విషదధ్యాదివత్తస్మాన్నైతత్సూక్తం భవేద్వచః ।। ౩౨ ।।
ఉక్తకార్యాతిరేకేణ విషదధ్యాదివన్మితిః ।।
కార్యాన్తరసముత్పత్తౌ కర్మణోఽపి న విద్యతే ।। ౩౩ ।।
సాధ్యావృత్త్యాత్మకం జ్ఞానం కర్మైవావస్తుతన్త్రతః ।।
జ్ఞానం హి వస్తుతన్త్రం స్యాన్న తు తత్కారకాశ్రితమ్ ।। ౩౪ ।।
కర్మేతం కర్మ తేనేదృగ్విద్యేతం న కథంచన ।।
క్రియాసముచ్చయోఽతోఽయం న తు విద్యాసముచ్చయః ।। ౩౫ ।।
సాధ్యసాధనసంబన్ధ ఆగమైకప్రమాణకః ।।
ముక్తేశ్చ సాధనత్వేన కర్మ నైవ శ్రుతం శ్రుతౌ ।। ౩౬ ।।
అజ్ఞానహానం నో ముక్తిస్తస్యాః కర్మ న సాధనమ్ ।।
న హి కర్మ తమో హన్తి తమసీవోత్థితం తమః ।। ౩౭ ।।
అవిద్యైకోద్భవత్వం స్యాద్యద్యపి జ్ఞానకర్ణణోః ।।
మేయైకాత్మ్యానురోధిత్వం తథాఽప్యతిశయో ధియః ।। ౩౮ ।।
నాఽఽత్మావిద్యామతిక్రమ్య కర్మైకాత్మ్యానురోధి హి ।।
తమోమాత్రాభిజనతో నాతోఽవిద్యాం నిహన్తి తత్ ।। ౩౯ ।।
స్వతఃసిద్ధాత్మవస్త్వేకమాత్రోత్థానత్వకారణాత్ ।।
జ్ఞానం హన్తి తమోఽశేషం న తు కర్మ తమోన్వయాత్ ।। ౪౦ ।।
అజ్ఞానాదిత్రయం ప్రత్యగాభాసం యద్యపీష్యతే ।।
జ్ఞానవజ్జ్ఞానసంభూతేర్నైవ ప్రాగభ్యుపేయతే ।। ౪౧ ।।
కర్మాతః కారణం ముక్తేర్న కథంచన యుజ్యతే ।।
సాక్షాదవిద్యాప్రధ్వస్తౌ పారంపర్యాత్తు యుజ్యతే ।। ౪౨ ।।
ముక్తౌ చ కర్మసాధ్యాయాం కిమేకైకం విముక్తిదమ్ ।।
కింవా సంభూయ సర్వాణి కర్మాణి ఘ్నన్తి సంసృతిమ్ ।। ౪౩ ।।
సకృద్భూయఃప్రయోగాద్వా యావజ్జీవప్రయోగతః ।।
ఎకాదిదక్షిణాస్వేవం విక్లపస్తుల్య ఇష్యతే ।। ౪౪ ।।
కామ్యైర్వా యది వా నిత్యైః సర్వైర్వా ముక్తిరిష్యతే ।।
శ్రౌతైర్వా యది వా స్మార్తైర్యది వోభయకర్మభిః ।। ౪౫ ।।
తేషాం చ జ్ఞానసంయోగే ప్రధానగుణభేదతః ।।
త్రిధా వికల్పో విజ్ఞేయో విముక్తిఫలసిద్ధయే ।। ౪౬ ।।
ఎకైకం ముక్తికృచ్చేత్స్యాద్యవవ్రీహ్యాదిహోమవత్ ।।
ఎకేనైవ కృతార్థత్వాన్నానుతిష్ఠేత్తతోఽపరమ్ ।। ౪౭ ।।
ప్రయోగే దక్షిణాయాం చ సమానోఽయం పరిక్రమః ।।
అథ సంభూయ సర్వణి ముక్తిం కర్మాణి కుర్వతే ।। ౪౮ ।।
ఐకకర్మ్యం ధ్రువం ప్రాపత్సర్వేషామపి కర్మణామ్ ।।
దర్శాదివత్ఫలైకత్వాత్తచ్చానిష్టం ప్రసజ్యతే ।। ౪౯ ।।
అన్యద్ధి ముక్తిఫలతః కామ్యానాం శ్రూయతే ఫలమ్ ।।
తేషాం ముక్తిఫలత్వం తు న శ్రుతేర్నాపి చాన్యతః ।। ౫౦ ।।
న చ గోదోహనన్యాయః కామ్యకర్మసు యుజ్యతే ।।
తేషాం ముక్తిఫలత్వే హి న మానం విద్యతే యతః ।। ౫౧ ।।
సర్వం చాప్యప్రమాణం స్యాద్యదుక్తం భేదలక్షణమ్ ।।
ముక్తిం సర్వాణి కర్మాణి యది సంభూయ కుర్వతే ।। ౫౨ ।।
సాధ్యసాధనబుద్ధిర్నో వచనాత్పారలౌకికీ ।।
న చాశ్రౌషం శ్రుతేర్వాక్యాత్కర్మ మోక్షఫలం క్వచిత్ ।। ౫౩ ।।
న తత్ర దక్షిణా యన్తి విద్యయైవ తదాప్యతే ।।
వేదాహమితి మన్త్రశ్చ జ్ఞానాన్మార్గాన్తరాపనుత్ ।। ౫౪ ।।
న కర్మణా కనీయస్తా వృద్ధిర్వా నాన్తరాత్మనః ।।
నిత్యోఽస్య మహిమేత్యేవముదర్కేఽపి ప్రవక్ష్యతే ।। ౫౫ ।।
క్షయీ కర్మార్జితో లోకో నిత్యో జ్ఞానజితస్తు యః ।।
ఇతి స్పష్టం శ్రుతేర్వాక్యం కస్మాన్నాఽఽద్రియతే త్వయా ।। ౫౬ ।।
సముచ్చయశ్చాప్యసకృత్పురైవ సునిరాకృతః ।।
భూయోఽపీహ ప్రవక్ష్యామః ప్రసఙ్గాన్నాతివిస్తరాత్ ।। ౫౭ ।।
సంనిపత్య న చ జ్ఞానం కర్మాజ్ఞానం నిరస్యతి ।।
సాధ్యసాధనభావత్వోదేకకాలానవస్థితేః ।। ౫౮ ।।
బాధ్యబాధకభావాచ్చ పఞ్చాస్యోరణయోరివ ।।
ఎకదేశానవస్థానాన్న సముచ్చయతా తయోః ।। ౫౯ ।।
బాధ్యబాధకభావేన కామమస్తు సముచ్చితిః ।।
స్వశక్త్యనపహారేణ దాహ్యదాహకయోరివ ।। ౬౦ ।।
అయథావస్త్వవిద్యా స్యాద్విద్యైతస్యా విరోధినీ ।।
సముచ్చయస్తయోరేవం రవిశార్వరయోరివః ।। ౬౧ ।।
వస్త్వధీనా భవేద్విద్యా కర్త్రధీనా క్రియా తథా ।।
కర్త్రాది చాఽఽత్మమోహోత్థం స్వతోఽకారకతాఽఽత్మనః ।। ౬౨ ।।
బృహస్పతిసవే యద్వత్క్షత్ర్రియో న ప్రవర్తతే ।।
బ్రాహ్మణత్వానహంమానీ విప్రో వా క్షత్ర్రకర్మణి ।। ౬౩ ।।
విదేహో వీతసందేహో నేతి నేత్యేవ బోధితః ।।
దేహాద్యనాత్మదృక్తద్వత్తక్రియాం వీక్షతేఽపి న ।। ౬౪ ।।
మృత్స్నేభకే యథేభత్వం శిశురధ్యస్య వల్గతి ।।
అధ్యస్యాఽఽత్మని దేహాదీన్మూఢస్తద్వద్విచేష్టతే ।। ౬౫ ।।
స్థాణుం చోరధియాఽఽలాయ భీతో యద్వత్పలాయతే ।।
బుద్ధ్యాదిభిస్తథాఽఽత్మానం భ్రాన్తోఽధ్యారోప్య చేష్టతే ।। ౬౬ ।।
స్థాణోః సతత్త్వవిజ్ఞానం యథా నాఙ్గం పలాయనే ।।
ఆత్మనస్తత్త్వవిజ్ఞానం తద్వన్నాఙ్గం క్రియావిధౌ ।। ౬౭ ।।
యద్ధి యస్యావిరోధేన స్వభావమనువర్తతే ।।
తత్తస్య గుణభూతం స్యాన్న ప్రధానాద్గుణో యతః ।। ౬౮ ।।
అజ్ఞానమనిరాకుర్వజ్జ్ఞానమేవ న సిధ్యతి ।।
విపన్నకారకగ్రామం జ్ఞానం కర్మ న ఢౌకతే ।। ౬౯ ।।
హేతుస్వరూపకార్యాణాం ప్రకాశతమసోరివ ।।
మిథో విరోధతో నాతః సంగతిర్జ్ఞానకర్మణోః ।। ౭౦ ।।
సకృత్ప్రవృత్త్యా మృద్రాతి క్రియాకారకరూపభృత్ ।।
అజ్ఞానమాగమజ్ఞానం సాంగత్యం నాస్త్యతోఽనయోః ।। ౭౧ ।।
సర్వథా నైవ ఘటతే జ్ఞానకర్మసముచ్చయః ।।
విద్యయైవ తమోహానాదకార్యే కర్మ కింఫలమ్ ।। ౭౨ ।।
న మానం కించిదప్యస్తి జ్ఞానకర్మసముచ్చితేః ।।
ప్రత్యక్కైవల్యసంసిద్ధౌ జ్ఞానాదేవ తమోహతేః ।। ౭౩ ।।
ఉత్పత్త్యాద్యతిరేకేణ సంసారవినివృత్తయే ।।
కర్మణోఽపి తథా మానం న కించిదుపపద్యతే ।। ౭౪ ।।
అస్తి మానం యతో నిత్యం కర్మ సర్వత్ర చోద్యతే ।।
న చోత్పత్త్యాదిమత్కించిత్తత్ర సాక్షాత్ఫలం శ్రుతమ్ ।। ౭౫ ।।
విశ్వజిద్వన్న సామర్థ్యం తత్ర సంభావ్యతేఽణ్వపి ।।
ఉత్పత్త్యాదిఫలోద్భూతౌ ముక్తిరస్తు తతః ఫలమ్ ।। ౭౬ ।।
పురుషార్థేఽసతి ఫలే విధానం నోపపద్యతే ।।
నిత్యానాం కర్మణాం తస్మిన్సత్యేవ ఘటతే యతః ।। ౭౭ ।।
దుఃఖాత్మకేషు నిత్యేషు సమీక్షాపూర్వకారిణః ।।
పురుషా న ప్రవర్తేరన్న చేత్తేభ్యః ఫలం భవేత్ ।। ౭౮ ।।
నైవం వాక్యాత్ఫలం యస్మాన్న కించిదపి లభ్యతే ।।
తత్సామర్థ్యశ్రవాభావాత్ఫలే నాతో మితిశ్చ నః ।। ౭౯ ।।
ప్రమాణబలతః ప్రాప్తమపి భూరి న వార్యతే ।।
అణుమాత్రం న తద్గ్రాహ్యం వస్తు యన్నిష్ప్రమాణకమ్ ।। ౮౦ ।।
పుమాశయవశాచ్చేయం ఫలక్లృప్తిస్త్వయోచ్యతే ।।
అన్యానపేక్షం సన్మానం ప్రమేయార్థసమర్పకమ్ ।। ౮౧ ।।
ప్రత్యవాయాద్యభావశ్చ ఫలం నిత్యస్య కర్మణః ।।
క్లృప్తం సత్కల్ప్యతే కస్మాద్విముక్తిర్నిత్యకర్మణః ।। ౮౨ ।।
తావతైవ కృతార్థత్వాద్విధేర్నిత్యస్య కర్మణః ।।
విముక్తిఫలసంబన్ధే న మానం విద్యతే తతః ।। ౮౩ ।।
అన్యథాఽనుపపత్త్యా చేద్విశ్వజిద్వత్ప్రకల్ప్యతే ।।
ఫలం కథం ను న భవేద్విశ్వజిన్న్యాయ ఈర్యతామ్ ।। ౮౪ ।।
కామ్యాగ్నిహోత్రవన్నిత్యం కామ్యం చాపి ప్రసజ్యతే ।।
ఫలేనాస్యాభిసంబన్ధాన్నిష్కామం నిత్యముచ్యతే ।। ౮౫ ।।
మతం చేన్న ఫలత్వేన మోక్షో నిత్యోఽభ్యుపేయతే ।।
ప్రతిజ్ఞాతార్థహానాప్తేర్నైవమప్యుపపద్యతే ।। ౮౬ ।।
ఆరభ్యమాణతా ముక్తేః ప్రత్యజ్ఞాయి త్వయైవ సా ।।
విరుధ్యతేఽఫలోక్త్యైవమారభ్యం స్యాద్యతః ఫలమ్ ।। ౮౭ ।।
ముక్తేశ్చ కర్మకార్యత్వే విశేషో భవతోచ్యతామ్ ।।
స్వర్గాదిభ్యో వినాశాదౌ మోక్షే తేఽనిర్వృతిర్యతః ।। ౮౮ ।।
అథోపచారతో మోక్షః కార్యం స్యాన్నిత్యకర్మణః ।।
జ్ఞానకార్యవదిత్యేవం మతం చేన్నైవమిష్యతే ।। ౮౯ ।।
అజ్ఞానధ్వంసకారిత్వాన్మోక్షో జ్ఞానస్య భణ్యతే ।।
ఉపచారాత్కార్యమితి తదసత్త్వాన్న కర్మణః ।। ౯౦ ।।
వ్యవధానాపనుజ్జ్ఞానం న కర్మాజ్ఞానహానికృత్ ।।
యతోఽతో నోపచారేణ కర్మణో ముక్తికార్యతా ।। ౯౧ ।।
న చాజ్ఞానాతిరేకేణ వ్యవధానాన్తరం మతమ్ ।।
వివర్త్యత్వేన మోక్షస్య కర్మణా యన్నివర్త్యతే ।। ౯౨ ।।
విరోధ్యన్తరవిధ్వంసో దృష్టో లోకే విరోధినా ।।
తమఃప్రకాశవత్కర్మ నాజ్ఞానేన విరుధ్యతే ।। ౯౩ ।।
మతమజ్ఞానమేవైతత్కర్మ నాశయతీతి చేత్ ।।
నావిరోధాత్తమో హన్తి కర్మ కించిత్కదాచన ।। ౯౪ ।।
అజ్ఞానమనభివ్యక్తిర్బోధోఽభివ్యక్తిరాత్మనః ।।
బాధ్యబాధకభావోఽయం విరోధాద్ధటతే తయోః ।। ౯౫ ।।
విరుద్ధధర్మకత్వం తు మిథో నాజ్ఞానకర్మణోః ।।
బాధ్యబాధకభావోఽయం న తయోర్యుజ్యతే తతః ।। ౯౬ ।।
కర్మణోఽదృష్టసామర్థ్యం యద్యజ్ఞానాపనున్మతమ్ ।।
జ్ఞానేనాజ్ఞానవిధ్వస్తేః ప్రాత్యక్ష్యాత్తదసద్వచః ।। ౯౭ ।।
తుషతణ్డులనిర్మోకే ప్రత్యక్షే హ్యవఘాతజే ।। ౯౮ ।।
సామర్థ్యాత్తద్వినిష్పత్తిర్నాగ్నిహోత్రాదికర్మణః ।।
కల్ప్యతే తద్వదేవేహ ప్రత్యక్షేణావబోధతః ।। ౯౯ ।।
ప్రత్యగజ్ఞానవిధ్వంసే సామర్థ్యాన్నిత్యకర్ణణః ।।
న యుక్తోఽజ్ఞానవిధ్వంసో బలాత్కల్పయితుం త్వయా ।। ౧౦౦ ।।
కర్మభిశ్చావిరుద్ధం యద్దేవతాద్రవ్యతత్త్వగమ్ ।।
సముచ్చీయేత తజ్జ్ఞానం న తు కర్మవిరోధి యత్ ।। ౧౦౧ ।।
కల్ప్యే చాదృష్టసామర్థ్యే నిత్యానాం కర్మణాం త్వయా ।।
విరుద్ధం కర్మభిః కింవా యదుత్పత్త్యాదివర్జితమ్ ।। ౧౦౨ ।।
న జన్యం జనకం వస్తు న ద్రవ్యగుణకర్మభిః ।।
అన్యతే యత్ఫలం తాదృక్కల్ప్యతాం నిత్యకర్మణః ।। ౧౦౩ ।।
కింవోత్పత్త్యాదిమత్కించిత్సామర్థ్యం యత్ర కర్మణః ।।
తాదృక్ఫలం ప్రకల్ప్యం స్యాద్యథా న్యాయ్యం తథాఽస్త్విహ ।। ౧౦౪ ।।
అవశ్యం చేత్ప్రకల్ప్యం స్యాత్పుస్ప్రవృత్తిప్రయోజకమ్ ।।
తదుత్పత్త్యాదిమత్స్వేవ యుక్తం కల్పయితుం ఫలమ్ ।। ౧౦౫ ।।
అర్థాపత్తేశ్చ తత్రైవ క్షీణత్వాన్మోక్షకల్పనే ।।
న సామర్థ్యం యతస్తస్మాన్న యుక్తా ముక్తికల్పనా ।। ౧౦౬ ।।
నిత్యస్య కర్మణః కార్యం పారిశేష్యసమాశ్రయాత్ ।।
యుక్తా కల్పయితుం ముక్తిరన్యస్యాసంభవో యతః ।। ౧౦౭ ।।
మోక్షాత్ఫలాన్తరైర్యోగః కామ్యానాం స్యాచ్ఛ్రుతత్వతః ।।
నిత్యకర్మాభిసంబన్ధో ముక్తేః స్యాత్పారిశేష్యతః ।। ౧౦౮ ।।
మైవం కర్మఫలవ్యక్తేరానన్త్యాదుపపద్యతే ।।
పారిశేష్యనయద్వారా ముక్తేః కర్మఫలాత్మతా ।। ౧౦౯ ।।
పుంస్కామవిషయాణాం తు నేయత్తేహోపపద్యతే ।।
కామ్యకర్మఫలానాం హి తథా తత్సాధనస్య చ ।। ౧౧౦ ।।
దేశకాలాద్యనియమాత్పుమిచ్ఛానామనన్తతా ।।
తథా తత్సాధనానాం చ కామ్యేష్టర్థప్రయుక్తితః ।। ౧౧౧ ।।
ప్రతిప్రాణి చ వైచిత్ర్యాద్దేశకాలాదిహేతుతః ।।
ఇచ్ఛాతత్సాధనానాం చ స్యాదానన్త్యం తథా సతి ।। ౧౧౨ ।।
పారిశేష్యనయో న స్యాత్సర్వజ్ఞస్యాప్యనన్తతః ।।
న చ కర్మఫలత్వేన పారిశేష్యం ప్రసిధ్యతి ।। ౧౧౩ ।।
నిత్యకర్మఫలత్వేన ముక్తేరపి పరిగ్రహాత్ ।।
న పారిశేష్యసంసిద్ధిస్తథాఽపీహోపపద్యతే ।। ౧౧౪ ।।
నిత్యకర్మఫలత్వం చేన్ముక్తేరప్యభ్యుపేయతే ।।
కర్మకార్యసజాతిత్వాత్పారిశేష్యనయః కుతః ।। ౧౧౫ ।।
అర్థాపత్తిక్షయోఽతః స్యాదన్యథాఽప్యుపపత్తితః ।।
ఉత్పత్త్యాదేరన్యతమో న చ మోక్ష ఇహేష్యతే ।। ౧౧౬ ।।
ఉత్పత్త్యాదివిరుద్ధాత్వాన్మోక్షరూపస్య నిత్యతః ।।
నోత్పద్యో వా వికార్యో వా వికారప్రతిషేధతః ।। ౧౧౭ ।।
వ్రీహిపాత్రాదివన్నాపి మోక్షః సంస్కార్య ఇష్యతే ।।
అసాధనత్వాన్నాప్యాప్యః ప్రత్యఙ్భాత్రస్వభావతః ।। ౧౧౮ ।।
నిత్యస్య సర్వకర్మభ్యో వైలక్షణ్యాచ్చ కారణాత్ ।।
కారణానువిధాయిత్వాత్ఫమప్యస్తు చేతథా ।। ౧౧౯ ।।
నైవం కర్మత్వసారూప్యాత్సాలక్షణ్యం భవేన్న కిమ్ ।।
కామ్యకర్మఫలైర్నిత్యఫలస్యేత్యభిధీయతామ్ ।। ౧౨౦ ।।
వైలక్షణ్యం నిమిత్తాచ్చేన్న నైమిత్తికతుల్యతః ।।
క్షామవత్యాదివన్నిత్యం కస్మాన్న స్యాత్సలక్షణమ్ ।। ౧౨౧ ।।
న హి లౌకికచక్షుర్భిర్వైలక్షణ్యాత్సమర్థ్యతే ।।
ఉలూకచక్షుషోఽరూపాద్రసాదిగ్రహణం కచిత్ ।। ౧౨౨ ।।
రసాదిగ్రహణే శక్తిర్లోకే దృష్టా న చక్షుషః ।।
సామర్థ్యస్యాగ్రహాత్తస్మాన్న విరుద్దా ప్రకల్ప్యతే ।। ౧౨౩ ।।
సామర్థ్యం యస్య యత్రైవ దృష్టం తత్రైవ తస్య తత్ ।।
సుదూరమపి గత్వేహ హ్యతిశీతిరపీష్యతే ।। ౧౨౪ ।।
కర్మకార్యాన్తరం నిత్యం విషదధ్యాదివద్ధ్రువమ్ ।।
యదారభత ఇత్యుక్తం తచ్చాప్యస్తు స్వగోచరే ।। ౧౨౫ ।।
యదేవ విద్యయేత్యాది శ్రుతేరపి వచస్తథా ।। ౧౨౬ ।।
దేవయాజిసకాశాచ్చ విశేషశ్చాఽఽత్మయాజినః ।।
తదాహురితి విస్పష్టం శ్రూయతే శ్రుతివాక్యతః ।। ౧౨౭ ।।
మనునాఽప్యాత్మయాజీతి యదుక్తం పరదర్శనే ।।
తత్రాపి చ సమం పశ్యన్నాత్మయాజీ భవత్యమ్ ।।
సమదృష్టిప్రశంసైషా యది వా భూతపూర్వతః ।। ౧౨౮ ।।
ఆత్మసంస్కృతయే కర్మ యః కరోతి యథావిధి।।
ఆత్మయాజీతి మనునా స ఎవేహాభిధీయతే ।। ౧౨౯ ।।
సుసంస్కృతధియః పుంసో యథోక్తైః కర్మభిః సమమ్ ।।
ఇహ వాఽముత్ర వా జ్ఞానం జాయతే మోక్షకృద్ధ్రువమ్ ।। ౧౩౦ ।।
బ్రహ్మా విశ్వసృజోవాక్యాద్దేవసార్ష్ట్యతిరేకతః ।।
భూతాపీతిం మనుః సాక్షాద్దర్శయత్యవినశ్వరీమ్ ।। ౧౩౧ ।।
అత్యేతీతి తు యే పాఠం కుర్వతే తేఽవిపశ్చితః ।।
యథోక్తదోషదుష్టత్వాన్నాత్యయో బోధతోఽన్యతః ।। ౧౩౨ ।।
స్పష్టార్థముత్తరం భాష్యం న వ్యాఖ్యానమపేక్షతే ।।
యతోఽత ఉత్తరో గ్రన్థః సమ్యగవ్యాఖ్యాయతేఽధునా ।। ౧౩౩ ।।
ప్రయోజ్యస్య హి బన్ధస్య ప్రయోజకమిహోదితమ్ ।।
ప్రాధాన్యేనేహ కర్మైవ తదన్యత్తూపసర్జనమ్ ।। ౧౩౪ ।।
పరిచ్ఛిన్నాపరిచ్ఛిన్నం తచ్చ కర్మ స్వభావతః ।। ౧౩౫ ।।
పరిచ్ఛిన్నస్య సంవ్యాప్తిర్వ్యాఖ్యాతా పూర్వమేవ తు ।।
అపరిచ్ఛిన్నసంవ్యాప్తిర్భుజ్యుప్రశ్నేన భణ్యతే ।। ౧౩౬ ।।
బ్రహ్మాణ్డాద్బహిరన్తశ్చ సమష్టివ్యష్టిరూపిణః ।।
వ్యాప్తిర్హిరణ్యరార్భస్య బన్ధజ్ఞానాయ భణ్యతే ।। ౧౩౭ ।।
వైషమ్యప్రతిపత్త్యర్థం ప్రశ్నస్య చ్రాసజన్మనే ।।
ప్రతివాదిధియో యత్నాద్భుజ్యునాఽఽఖ్యాయికాచ్యతే ।। ౧౩౮ ।।
లోకానామవసానాని పర్యపృచ్ఛామ తం యదా ।।
గన్ధర్వం తత్ర కాలే తమథాబ్రూమ క్వ తేఽభవన్ ।। ౧౩౯ ।।
అప్రసిద్ధాభిధానోక్త్యా వాదివ్యామోహసిద్ధయే ।।
అశ్వమేధకృతో వక్తి భుజ్యుః పారిక్షితా ఇతి ।। ౧౪౧ ।।
పారిక్షితాః క తేఽభూవన్నిత్యుక్తిస్రిరిహోదితా ।।
త్రిరుక్తేరుపయోగోఽయం విభాగేనోపవర్ణ్యతే ।। ౧౪౧ ।।
ప్రశ్నార్థా ప్రథమోక్తిః స్యాత్ప్రత్యుక్త్యర్థా తథా పరా ।।
తృతీయ యాజ్ఞవల్క్యార్థం తిస్రోఽప్యుక్తీరితీరయేత్ ।। ౧౪౨ ।।
భానుస్యన్దనగత్యాఽధ్వా మితో యావానహర్నిశమ్ ।।
ద్వాత్రింశద్గుణితస్తావాన్వ్యాప్తో భానుగభస్తిభిః ।। ౧౪౩ ।।
ద్వాత్రింశద్భిరహోరాత్రైర్యావన్తం దేశముద్వ్రజన్ ।।
మణ్డలీ కురుతే భానుస్తావాఀల్లోకరవేరితః ।।
శరీరమేతద్వైరాజం దేవతాకరణం మహత్ ।। ౧౪౪ ।।
ఇయానేవ తు దేశోఽయం ప్రాణినాం భోగసిద్ధికృత్ ।।
అగ్న్యాదిదేవతానాం చ వ్యాప్తిరేతావతీ మతా ।। ౧౪౫ ।।
లోకాత్పరం నిరాలోకః సర్వప్రాణివివర్జితః ।।
పర్యేతి లోకం ద్విస్తావత్పృథివీ పూర్వమానతః ।। ౧౪౬ ।।
లోకాలోకగిరేర్భాగః సర్వప్రాణివివర్జితః ।।
సముద్రో ద్విగుణో భూమేః పరస్తాదవతిష్ఠతే ।। ౧౪౭ ।।
యం ఘనోదమితి ప్రాహుః పురాణజ్ఞా విపశ్చితః ।।
బ్రహ్మాణ్డసంపుటస్తస్మాత్పరేణాభ్యేతి సర్వతః ।। ౧౪౮ ।।
పృథివ్యనన్తరం సాక్షాత్సముద్రః శ్రూయతే శ్రుతౌ ।।
అణ్డాద్వహిః పురాణే తు విరోధే స్మృతిబాధనమ్ ।। ౧౪౯ ।।
వ్యాఖ్యేహ సంప్రవృత్తేయమశ్వమేధకృకతాం పథః ।।
స చైవం శక్యతే వక్తుం లోకాలోకాదిమానతః ।। ౧౫౦ ।।
యథోక్తపరిమాణేన ధ్యానకర్మవివక్షయా ।।
లోకాలోకాదికార్యాణాం పరిమాణవచస్తతః ।। ౧౫౧ ।।
అస్తి తావదయం లోకో యథోక్తపరిమాణవాన్ ।।
భానుప్రకాశసంవ్యాప్తో విరాజో విస్తృతిస్త్వియమ్ ।। ౧౫౨ ।।
తతో లోకాద్వినిష్క్రమ్య ద్విగుణా పృథివీ స్థితా ।।
సమన్తాద్దూిగుణోఽబ్ధిశ్చ సంవేష్ట్య పృథివీం స్థితః ।। ౧౫౩ ।।
తం సముద్రం సముత్తీర్య యదన్యత్పరతస్తతః ।।
గన్తవ్యముపమానోక్తిః క్రియతే తస్య సాంప్రతమ్ ।। ౧౫౪ ।।
కపాలసంధిగం వ్యోమ సామర్థ్యాత్పరిమాణతః ।।
యావతీత్యుపమోక్తేహ శ్రుత్యాఽఽవిష్క్రియతేఽనయా ।। ౧౫౫ ।।
తేన పారిక్షితాన్ఖేన చిత్యాత్మత్వముపాగతాన్ ।।
అన్తః సంస్థాప్య నయతి సమష్టివ్యష్టితామసుః ।। ౧౫౬ ।।
చిత్యాత్మాఽత్ర సుపర్ణః స్యాదాదిత్యాత్మాఽథవోచ్యతే ।।
ఇమం దేశం యతః ప్రాప్తానాదిత్యాద్యుక్తవర్త్మనా ।। ౧౫౭ ।।
ఎవం పారిక్షితాన్సర్వానగ్నిరిన్ద్రో వియత్పథా ।।
నిర్గమయ్యాణ్డతః ప్రాదాద్వాయవే సూక్ష్మరూపిణే ।। ౧౫౮ ।।
అశ్వమేధమఖాపూర్వం దేవతాఽగ్నిరిహోచ్యతే ।।
వాయువేష్టనమేతచ్చ యదపూర్వమిహోదితమ్ ।। ౧౫౯ ।।
వాయురేవ తతోఽపూర్వమభివ్యక్తతనుర్మతః ।।
అనన్తరమపూర్వస్య కార్యం నిర్దిశ్యతేఽధునా ।। ౧౬౦ ।।
పారిక్షితానథాఽఽదాయ వాయుః స్వాత్మసమాశ్రయాన్ ।।
ఆపాద్య గమయామాస తత్ర ప్రాణైకరూపిణః ।। ౧౬౧ ।।
అశ్వమేధకృతో యత్ర పూర్వే తస్థురితో గతాః ।।
వాయ్వాత్మా గమయామాస సమష్టివ్యష్టితాప్తయే ।। ౧౬౨ ।।
అశ్వమేధమఖాపూర్వఫలప్రకథనేన యా ।।
ప్రవృత్తాఽఽఖ్యాయికా సేయం సమాప్తాఽనవశేషతః ।। ౧౬౩ ।।
ప్రశ్నశేషమథేదానీం స్వయమేవ శ్రుతిర్జగౌ ।।
యది వా యాజ్ఞవల్క్యోక్తిరేవమేవేతి యద్వచః ।। ౧౬౪ ।।
తస్మాదిత్యాదికం వాక్యం శ్రుతేరితి చ నిర్దిశేత్ ।।
వాయుమేవ స గన్ధర్వః ప్రశశంసాతివిస్మితః ।। ౧౬౫ ।।
వాయుం ముకత్వా బహిర్యస్మాన్నాన్యస్యా విద్యతేఽబహిః ।।
దేవతాయా గతిస్తస్మాద్వాయుర్జ్యాయానిహైకలః ।। ౧౬౬ ।।
యత ఎవమతో జ్ఞేయో వాయురేవ న చాపరః ।।
వ్యష్టిః సమష్టిరిత్యేవమణ్డాదన్తర్బహిశ్చ సః ।। ౧౬౭ ।।
వ్యాప్తిర్విశేషరూపేణ వ్యష్టిరిత్యభిధీయతే ।।
సామాన్యేన సమష్టిశ్చ వాయురేవ ద్విధా స్థితః ।। ౧౬౮ ।।
వస్తు యల్లక్ష్యతే కించిజ్జగత్యస్మింశ్చరాచరే ।।
సామాన్యేన విశేషేణ వాయురేవ తదీక్ష్యతే ।। ౧౬౯ ।।
న సామాన్యవిశేషాభ్యాం వాయోరన్యస్య వస్తునః ।।
సంబన్ధో వాయురేవేతి సావధారణవాక్యతః ।। ౧౭౦ ।।
అన్యయోగవ్యవచ్ఛేదే ప్రశంసేయమసోర్భవేత్ ।।
న త్వయోగవ్యవచ్ఛేద ఉత్కర్షస్తాదృగిష్యతే ।। ౧౭౧ ।।
అశ్వమేధక్రతోరేష సమష్టివ్యష్టిలక్షణః ।।
మహిమాఽఽవిష్కృతః శ్రుత్యా విద్యాయుక్తస్య సంభ్రమాత్ ।। ౧౭౨ ।।
సమష్టివ్యష్టిరూపం యో వాయుమాత్మేతి సంశ్రితః ।।
సోఽపహన్తి పునర్మృత్యుం మృత్యుమాత్మానమేత్యసౌ ।। ౧౭౩ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే తృతీయాధ్యాయస్య తృతీయం భుజ్యుబ్రాహ్మణమ్

॥ తృతీయాధ్యాయస్య చతుర్థం బ్రాహ్మణమ్ ॥

ఐకాత్మ్యానవబోధస్య కార్యముక్తమశేషతః ।।
తన్మూలధ్వస్తయేఽథోర్ధ్వం పరో గ్రన్థోఽవతార్యతే ।। ౧ ।।
పుణ్యాపుణ్యప్రయుక్తః సన్గ్రహాతిగ్రహబన్ధనః ।।
ఆబ్రహ్మాఽఽస్థాణు చాజస్రం యః సంసరతి మూఢధీః ।। ౨ ।।
సోఽయముక్తస్తథోత్కర్షః పరః పుణ్యస్య చోదితః ।।
ముముక్షురస్తి నాస్తీతి పరో గ్రన్థోఽవతార్యతే ।। ౩ ।।
దేహేన్ద్రియమనోబుద్ధివేదనావ్యతిరేకతః ।।
అస్తిత్వే తస్య సంసిద్ధే తన్ముక్త్యై యత్యతే యతః ।। ౪ ।।
భవిష్యల్లోకసంబన్ధీ యేషామాగమతో మతః ।।
న తాన్ప్రతి సమారమ్భః సిద్ధ ఎవ హి తాన్ప్రతి ।। ౫ ।।
కర్త్రాత్మనః పురా సిద్ధేర్బుద్ధ్యాద్యవ్యతిరేకతః ।।
కర్త్రాదేరిహ సాక్ష్యాత్మా దృష్టేర్ద్రష్టోచ్యతేఽధునా ।। ౬ ।।
విషయో బ్రహ్మవిద్యాయా యోగ్యః క ఇతి చిన్త్యతే ।।
విషయేఽవధృతే యస్మాదుపదేశోఽర్థవాన్భవేత్ ।। ౭ ।।
బ్రహ్మణో వోపదేశః స్యాదథవాఽబ్రహ్మణో భవేత్ ।।
బ్రహ్మత్వస్య స్వతః సిద్ధేర్బ్రహ్మణి స్యాదనర్థకః ।। ౮ ।।
ఉపదేశశతేనాపి బ్రహ్మత్వం న కథంచన ।।
స్వతోఽబ్రహ్మత్వతస్తస్య నాతోఽబ్రహ్మణ ఇష్యతే ।। ౯ ।।
సర్వస్యైకాత్మ్యయాథాత్మ్యాన్న చాబ్రహ్మేహ లభ్యతే ।।
క్షేత్రజ్ఞేశ్వరసంభేదశఙ్కానుత్త్యర్థముచ్యతే ।। ౧౦ ।।
యదిత్యనేన నిర్దేశో విశేష్యస్య వివక్షితః ।।
సామాన్యమాత్రవిజ్ఞానాద్విశేషస్యాప్రతీతితః ।। ౧౧ ।।
సాక్షాదిత్యాదికం సర్వం తద్విశేషణముచ్యతే ।।
విశిష్టార్థావబోధిత్వాన్నీలరక్తోత్పలాదివత్ ।। ౧౨ ।।
యదిత్యాదిపదానాం చ సామానాధికరణ్యతః ।।
విశేషణవిశేష్యత్వం శ్రుత్యైవేహావసీయతే ।। ౧౩ ।।
సాక్షాదిత్యభిధానేన ప్రత్యక్షోఽర్థోఽభిధీయతే ।।
మనసోఽగ్రహణం తస్య న దృష్టేరితి వారణాత్ ।। ౧౪ ।।
యది వా ద్రష్టరి ప్రాప్తే సాక్షాదితి విశేషణాత్ ।।
తత్ప్రసఙ్గనివృత్త్యర్థమపరోక్షాదితీర్యతే ।। ౧౫ ।।
ద్రష్టృదర్శనదృశ్యార్థప్రాప్తావాద్యవిశేషణాత్ ।।
లోకవత్తన్నిషేధార్థమపరోక్షాదితీర్యతే ।। ౧౬ ।।
ద్రష్టృదర్శనదృశ్యార్థసంభేదవిషయస్య హి ।।
నిషేధాయాపరోక్షాద్గీరభిన్నార్థగ్రహాయ తు ।। ౧౭ ।।
ద్రష్టృదర్శనదృశ్యార్థసంభేదస్య నిషేధతః ।।
దృష్టిమాత్రం స్వప్తః సిద్ధం విశేషణఫలం భవేత్ ।। ౧౮ ।।
ఎऴం సదేకరూపం చ యది నామోక్తలక్షణమ్ ।।
నిర్ద్వయం సద్వయం వేతి నోక్తహేతోస్తదీక్ష్యతే ।। ౧౯ ।।
యతోఽతోఽద్వయసిద్ధ్యర్థం బ్రహ్మేత్యేతద్విశేష్యతే ।।
అవ్యావృత్తాననుగతం వస్తు బ్రహ్మేతి భణ్యతే ।। ౨౦ ।।
అపుమర్థమిదం ప్రాప్తం న చేదాత్మైవ తద్భవేత్ ।।
యతోఽత ఆత్మరూపార్థమాత్మేత్యేవం విశేష్యతే ।। ౨౧ ।।
సజాతీయాసజాతీయద్వితీయార్థానభిప్లుతమ్ ।।
సాంఖ్యరాద్ధాన్తపుంవత్తత్ప్రాప్తం నానాత్వదర్శనాత్ ।। ౨౨ ।।
యతోఽతస్తన్నిషేధార్థం సర్వాన్తర ఇతిరణమ్ ।।
సర్వేషామాన్తరో యోఽర్థో నానా స కథముచ్యతే ।। ౨౩ ।।
స్రగ్వత్సర్పాదిక్లృప్తానాం ప్రత్యఙ్భాత్రైకరూపతః ।।
ప్రత్యగ్వస్తూపరోధేన నానార్థో నావశిష్యతే ।। ౨౪ ।।
ప్రత్యగ్రూపావబోధస్య భావాభావాత్మవస్తుషు ।।
సర్వత్రావ్యభిచారిత్వాదాత్మా సర్వాన్తరో భవేత్ ।। ౨౫ ।।
యత్సాక్షాదపరోక్షాద్భ్యాం బ్రహ్మ వేహ విశిష్యతే ।।
సర్వాన్తరగృహీత్యా చ ప్రత్యగర్థస్య సంగతిః ।। ౨౬ ।।
సాక్షాదిత్యవ్యవహితమగౌణమపరోక్షతః ।।
ఇతి ద్వయం ప్రతీచ్యేవ సంభావ్యం బ్రహ్మణీరితమ్ ।। ౨౭ ।।
తథా సర్వాన్తరత్వస్య సభేదవృత్తివిరోధతః ।।
సంభావనాఽద్వితీయత్వాద్బ్రహ్మణ్యేవాఽఽత్మసంస్థితేః ।। ౨౮ ।।
యతోఽత ఎకవాక్యత్వే బ్రహ్మాత్మాఖ్యాపదార్థయోః ।।
ద్వైతసంసర్గబాధేన పూర్ణం వస్తు ప్రతీయతే ।। ౨౯ ।।
యది వైకవిశేష్యేణ విశేషణతయా యుతిః ।।
సాక్షాదిత్యాదికానాం స్యాన్మిథోఽన్యోన్యానపేక్షతః ।। ౩౦ ।।
ఎకవస్త్వవసాయిత్వాదన్యోన్యార్థానురోధతః ।।
విశేషణాని సర్వాణి విశింషన్త్యుత్పలాదివత్ ।। ౩౧ ।।
ఉపాత్తస్వవిశేష్యాణి సాక్షాదిత్యాదికాని హి ।।
పరస్పరోపరోధేన స్వవిరుద్ధార్థహానతః ।। ౩౨ ।।
స్వార్థాసంత్యాగమర్గేణ నానాసంసర్గబాధనాత్ ।।
భేదహేతుతమోఘాతిప్రత్యగ్యాథాత్మ్యశేముషీ -
జన్మనైవాఽఽప్తమాంప్నోతి స్వతోఽమేయం వచఃశ్రవాత్ ।। ౩౩ ।।
సామానాధికరణ్యోక్తేర్విశేషణవిశేష్యతః ।।
లక్ష్యలక్షణగత్యాఽతో యథోక్తార్థం ప్రపద్యతే ।। ౩౪ ।।
సర్వార్థం యది వాఽఽద్యం స్యాత్సాక్షాదితి విశేషణమ్ ।।
అపరోక్షాన్తమథవా బ్రహ్మాన్తం వోత్తరస్య తు ।। ౩౫ ।।
యత్సాక్షాచ్చాపరోక్షాచ్చ బ్రహ్మాణః స్తో విశేషణే ।।
వాక్యాద్బ్రహ్యాభిసంబన్ధాత్తదన్యస్య తథాఽశ్రవాత్ ।। ౩౬ ।।
యదవ్యవహితం ద్రష్టుర్వ్యవధానేన కేనచిత్ ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రస్వభావత్వాద్బ్రహ్మణోఽవ్యవధానతా ।। ౩౭ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతం బ్రహ్మాగౌణం ప్రచక్షతే ।।
అపరోక్షాద్భవేత్తాదృఙ్నాతోఽన్యాదృక్కథంచన ।। ౩౮ ।।
సర్వానాత్మనిషేధేన బోధ ఆత్మన్యథైకలే ।।
పరమార్థం త్వసంప్రాప్య నిషేధో నేష్యతే యతః ।। ౩౯ ।।
వ్యతిరేకాన్వయాభావైః కార్యం వస్త్వభిలప్యతే ।।
కారణత్వనిషేధేన బ్రహ్మాఽఽత్మానం ప్రపద్యతే ।। ౪౦ ।।
ఎతావన్మాత్రయాథాత్మ్యాత్కార్యకారణవస్తునః ।।
అవ్యావృత్తాననుగతం బ్రహ్మాఽఽత్మైవ తతో భవేత్ ।। ౪౧ ।।
యశ్చాఽఽత్మైవ భవేత్ప్రత్యక్సర్వాన్తరతమస్తథా ।।
తమేవంలక్షణం మహ్యం యథావద్వక్తుమర్హసి ।। ౪౨ ।।
సామానాధికరణ్యోక్తేర్బ్రహ్మాత్మార్థాభిధాయినోః ।।
ఐకార్థ్యమేతయోర్న్యాయ్యం మిథోర్థావసితేస్తథా ।। ౪౩ ।।
బ్రహ్మాఽఽత్మైకస్వభావేన సాక్షాదితి విశేష్యతే ।।
అసంభవాత్తదన్యత్ర బ్రహ్మత్వస్య యతస్తతః ।। ౪౪ ।।
ఆత్మాఽపి బ్రహ్మణోఽన్యత్ర నైవ సంభావ్యతే యతః ।।
సామానాధికరణ్యోక్తిస్తస్మాద్బ్రహ్మాత్మశబ్దయోః ।। ౪౫ ।।
విశేషణవిశేష్యత్వే మిథో బ్రహ్మాత్మనోరతః ।।
అబ్రహ్మానాత్మాపహ్నుత్యాఽసంసర్గైకాత్మ్యధీర్భవేత్ ।। ౪౬ ।।
బ్రహ్మణోఽప్యాత్మనో మోహాదబ్రహ్మత్వం న వస్తుతః ।।
ఆత్మనోఽపి పరోక్షత్వం బ్రహ్మణోఽపి తమోన్వయాత్ ।। ౪౭ ।।
తమసో జ్ఞానవిధ్వస్తావబ్రహ్మానాత్మతాహతేః ।।
అపూర్వాద్యాత్మకం బ్రహ్మ నిఃసంసర్గం ప్రపద్యతే ।। ౪౮ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానాత్తత్తమోనాత్మబాధతః ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రావశేషత్వాత్స్యామపూర్వాదిమానహమ్ ।। ౪౯ ।।
ప్రణిధాయాఽఽత్మని దృష్టిం ప్రత్యగ్బోధైకరఞ్జితామ్ ।।
ప్రతివక్త్యేష ఇతి తం యాజ్ఞవల్క్యోఽప్యుదారధీః ।। ౫౦ ।।
ఆత్మప్రమాతృమానాదేరనేకస్యేహ సంభవాత్ ।।
ప్రత్యక్షార్థస్యైష ఇతి న విద్మః కో వివక్షితః ।। ౫౧ ।।
ప్రత్యక్షార్థవిజ్ఞప్త్యై త ఆత్మేతి తతోఽవదత్ ।।
సర్వాన్తరగృహీతిస్తు తత్పూర్వోక్తోపలక్షణమ్ ।। ౫౨ ।।
క్షోణ్యుపక్రమమాకాశాత్షష్ఠ్యన్తేనాభిధీయతే ।।
ఆత్మేతి చ ప్రమాత్రాదేరాగమాపాయసాక్ష్యపి ।। ౫౩ ।।
మాతృమానప్రభేదేఽపి ప్రతిదేహం న భిద్యతే ।।
సాక్షీ వాహ్యార్థవద్యస్మాత ఞ ఆత్మేత్యుచ్యతే తతః ।। ౫౪ ।।
వ్యభిచారో మిథో యద్వత్ప్రమాత్రాదేః స్వసాక్షికః ।।
సర్వమాత్రాద్యభావార్థసాక్షిత్వాన్న తథాఽఽత్మనః ।। ౫౫ ।।
సాక్షాదిత్యాదిభిః ప్రత్యక్ప్రత్యగ్దృష్ట్యా యదేక్ష్యతే ।।
ప్రత్యగ్వస్త్వతిరేకేణ నాన్యదాత్మా తదేక్ష్యతే ।। ౫౬ ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రైకయాథాత్మ్యాదాత్మావిద్యాతదుత్థయోః ।।
తావన్మాత్రావసాయిత్వం సమ్యగ్బోధాదతస్తయోః ।। ౫౭ ।।
ఆత్మనోఽనవశేషేణ తదన్యార్థస్య సంగతేః ।।
సాక్షాదిత్యాదికం సర్వం సంభావ్యం స్యాద్విశేషణమ్ ।। ౫౮ ।।
ప్రత్యక్తయైవావసితేః ప్రతీచోఽన్యస్య వస్తునః ।।
వ్యతిరేకైకరుపస్య వ్యతిరేకో న లభ్యతే ।। ౫౯ ।।
విరోధాదన్వయో నాస్య ఖణ్డాదౌ గోత్వవత్తథా ।।
వ్యతిరేకోఽపి నైకాత్మ్యయాథాత్మ్యాదుపపద్యతే ।। ౬౦ ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రతయైవాతోఽనాత్మాఽఽత్మని విలీయతే ।।
తవాఽఽత్మేత్యపి నిర్ణీతౌ నైవ స్యాత్ప్రశ్ననిర్ణయః ।। ౬౧ ।।
మమాఽఽత్మనామనేకేషాం సంభవాదప్రబోధతః ।। ౬౨ ।।
పిణ్డాన్తస్తావదాత్మైకో లిఙ్గాన్తస్తు తథా పరః ।।
బు్ధిసాక్షీ తృతీయః స్యాద్యోఽయం సందిహ్యతే తథా ।। ౬౩ ।।
యత ఎవమతో బ్రూహి కతమోఽత్ర వివక్షితః ।।
సాక్షాదిత్యాదిమానాత్మా నిర్ధార్యేదంతయాఽన్యతః ।। ౬౪ ।।
యాజ్ఞవల్క్యోఽపి తం ప్రాహ యః ప్రాణేనేతి లిఙ్గతః ।।
ప్రాణాదేః ప్రత్యగాత్మానం బుబోధయిషురఞ్జసా ।। ౬౫ ।।
ప్రాణనాద్యనుమానేన గ్రాహయిత్వా ధియః పరమ్ ।।
తతోఽవబోధయిష్యామి యథోపాత్తవిశేషణమ్ ।। ౬౬ ।।
ఇత్యేతద్ధృదయే కృత్వా యాజ్ఞవల్క్యో నిరాహ తమ్ ।।
యః ప్రాణేనేతి వచసా న లిఙ్గదుక్తబోధనమ్ ।। ౬౭ ।।
ముఖసంచారిణాఽప్రాణో యః ప్రాణోనానితీక్షితా ।।
సర్వప్రత్యక్తమః సోఽయమాత్మా సర్వాన్తరావధిః ।। ౬౮ ।।
సుప్తేఽస్మిన్కరణగ్రామే యోఽసుప్తోఽలుప్తదృష్టితః ।।
వాసనారూపకాన్పశ్యన్ప్రాణాన్ప్రాణితి వాయునా ।। ౬౯ ।।
అనాత్మత్వమతః సిద్ధం ప్రాణాదేః కరణోక్తితః ।।
ప్రాణాత్మత్వాచ్చ బుద్ధ్యాదేః పిణ్డాన్తస్యాప్యనాత్మతా ।। ౭౦ ।।
దృశ్యత్వాద్ధటవద్దేహః ప్రాణాదేః కరణత్వతః ।।
అనాత్మత్వప్రసిద్ధిః స్యాల్లిఙ్గపిణ్డాత్మనోరతః ।। ౭౧ ।।
ప్రాణాదికార్యకరణైః స్వతోఽసంహత ఎకలః ।।
తచ్చేష్టాం కురుతేఽకుర్వన్నయస్కాన్తో మణిర్యథా ।। ౭౨ ।।
లోకేఽనధిష్ఠితస్యేహ కేనచిచ్చేతనావతా ।।
న దృష్టా నియతా చేష్టా రథాదేర్జడరూపిణః ।। ౭౩ ।।
దేహేన్ద్రియమనోబుద్ధిప్రాణాదేర్నియతేక్ష్యతే ।।
ప్రవృత్తిర్యేన తేనైభ్యో జ్ఞాత్మాఽన్యోఽభ్యుపగమ్యతామ్ ।। ౭౪ ।।
ప్రతిజ్ఞాయ పురా సాక్షాద్గామహం దర్శయామి తే ।।
అశక్నువంస్తథా కర్తుం లిఙ్గేన ప్రతిబోధయేత్ ।। ౭౫ ।।
యథా కశ్చిత్తథైవ త్వం ప్రతిజ్ఞాయ పరాత్మనః ।।
సాక్షాత్త్వం తదసంపాద్య లిఙ్గేనాఽఽవేదయస్యముమ్ ।। ౭౬ ।।
యథాప్రతిజ్ఞమేవాతో యథా పృష్టం తథైవ తత్ ।।
మహ్యం ప్రతివచో వాచ్యం దోషస్తు స్యాత్తతోఽన్యథా ।। ౭౭ ।।
యథాప్రతిజ్ఞం ప్రత్యుక్తిమవోచామాసకృత్తవ ।।
తతోఽప్యపరితుష్టస్త్వమన్యథైవ బుభుత్ససే ।। ౭౮ ।।
ఉక్తవర్త్మాతిరేకేణ నాఽఽత్మవస్తు ఘటాదివత్ ।।
శక్యతే ప్రతినిర్దేష్టుం ప్రమాణాగోచరత్వతః ।। ౭౯ ।।
విద్మీతి యద్వలాదాత్థ న వేద్మీత్యపి యద్వలాత్ ।।
తద్దృష్ట్యైవేహ తం దృష్ట్వా బ్రూహ్యవద్యం యదీక్షతే ।। ౮౦ ।।
అప్రమేయం హి యద్వస్తు న తచ్ఛక్యం ప్రమాణతః ।।
కుమ్భవత్ప్రతినిర్దేష్టుం యథా తదభిధీయతే ।। ౮౧ ।।
ద్రష్టృదర్శనదృశ్యానాం సంహతానాం పరస్పరమ్ ।।
సాక్షిత్వమాత్మనో నిత్యం వస్తుస్వాభావ్యముచ్యతే ।। ౮౨ ।।
ప్రమాత్రాదిప్రవృత్తేః ప్రాక్సదానస్తమితోదితా ।।
అకారకాత్మనా తస్థౌ ప్రత్యగ్దృష్టిరసంగతః ।। ౮౩ ।।
అకార్యకారణాత్మైతద్వాస్తవం రూపమాత్మనః ।।
సకృద్విభాతమైకాత్మ్యం వితమస్కమభేదకమ్ ।। ౮౪ ।।
ఎతత్తమోభిసంబన్ధాత్సాక్షిత్వం ప్రతిపద్యతే ।।
తమోమాత్రైకహేతుశ్చ మోహసంగతిరాత్మనః ।। ౮౫ ।।
కూటస్థదృష్టితన్మోహౌ దృష్ట్యాభాసశ్చ తత్ర్రయమ్ ।।
కారణం జగతః సాక్షీ నియన్తేతి చ భణ్యతే ।। ౮౬ ।।
కారణత్వం న కౌటస్థ్యాత్తన్మోహవిరహాద్భవేత్ ।।
జాడ్యాన్వయాచ్చ బుద్ధ్యాదేర్యుక్తా తత్కారణానుమా ।। ౮౭ ।।
ప్రమాత్రాద్యతిరేకోఽపి వస్తునో బోధరూపిణః ।।
అజ్ఞాతస్య ప్రమేయస్య యుక్తః స్వధ్వాన్తసాక్షిణః ।। ౮౮ ।।
కూటస్థదృష్టేః సాక్షిత్వం జడస్యేవ న యుజ్యతే ।।
సాక్ష్యార్థానభిసంబన్ధాత్తస్మిన్సత్యపి నాచితేః ।। ౮౯ ।।
తస్మాత్పరస్య సాక్షిత్వం స్వమోహాభాసవర్త్మనా ।।
కార్యకారణసంబన్ధే చిదాభాసస్య సంగతేః ।। ౯౦ ।।
ప్రమాత్రాద్యభిసంబన్ధో యథాఽనుభవసిద్ధికః ।।
తథైవ తదభావోఽపి సిద్ధోఽనుభవమాత్రతః ।। ౯౧ ।।
అనన్యహేతుకం తావత్ర్రయమేతద్యథోదితమ్ ।।
ప్రమాత్రాదిపదార్థస్తు ధర్మాధర్మాదిహేతుకః ।। ౯౨ ।।
బుద్ధ్యాదేరభిసంబన్ధో జన్మనైవ చిదాత్మనా ।।
ఘటాద్యర్థాభిసంబన్ధో ధర్మాధర్మాదికారణః ।। ౯౩ ।।
ప్రమాతృదృష్టిరేకాఽత్ర శబ్దాద్యర్థావలేహినీ ।।
భూరిసాధనసాపేక్షా సుఖదుఃఖఫలప్రదా ।। ౯౪ ।।
క్షణప్రధ్వంసినీ చేయం తద్ధేతోర్భఙ్గురత్వతః ।।
ప్రతిదేహం విభిన్న చ త్వసాధారణకారణాత్ ।। ౯౫ ।।
క్రియాకారకరూపేయమక్రియాఽకారకాత్మనా ।।
తావన్మాత్రైకయాథాత్మ్యాత్తయా వ్యాప్తైవ జయాతే ।। ౯౬ ।।
కార్త్స్న్యేన యత్ర వృత్తిః స్యాద్వ్యాప్యవ్యాపకవస్తునోః ।।
వ్యాప్తిస్తత్రైవ ముఖ్యా స్యాద్రజ్జుసర్పాదివస్తువత్ ।। ౯౭ ।।
దేశకాలాదిసంభేదాదసాధారణతత్త్వయోః ।।
వ్యాప్తిర్న ఘటతే సాక్షాద్ధిమవద్విన్ధ్యయోరివ ।। ౯౮ ।।
ప్రమాత్రాదివ్యపేక్షేయం లౌకికీ దృష్టిరాత్మనః ।।
తత్ప్రత్యగాత్మదృష్టిస్తు విజ్ఞేయా పారమార్థికీ ।। ౯౯ ।।
పరమార్థాత్మదృష్ట్యేయం లౌకికీ దృష్టిరాత్మనః ।।
షడ్భావవిక్రియామేతి వ్యాప్తైవాఽఽకాశకుమ్భవత్ ।। ౧౦౦ ।।
ధర్మాధర్మానపేక్షత్వాచ్చైతన్యాభాసతాం ప్రతి ।।
ఘటాద్యాభాసవత్తస్మాన్నాఽఽత్మాభాసో వినశ్వరః ।। ౧౦౧ ।।
నిష్క్రియశ్చేతనః సాక్షీ సక్రియోఽచేతనః పరాఙ్ ।।
వ్యావృత్తశ్చ ప్రమాత్రాదేః సిద్ధః సాక్షీ సుషుప్తగః ।। ౧౦౨ ।।
న చేదనుభవవ్యాప్తిః సుషఉప్తస్యాభ్యుపేయతే ।।
నావేదిషం సుషుప్తేఽహమితి ధీః కింబలాద్భవేత్ ।। ౧౦౩ ।।
బుద్ధ్యాదేః ప్రవిలీనత్వాద్దేహాదేశ్చ జడత్వతః ।।
లోష్టాదేరివ, నైవ స్యాన్నాజ్ఞాసిషమితీక్షణమ్ ।। ౧౦౪ ।।
చిదాభాసైకమాత్రేణ తమఃసిద్ధిర్న మాతృతః ।।
సంవిత్తన్మోహచిద్విమ్బైః ప్రాత్యక్ష్యం కర్తృరూపిణః ।। ౧౦౫ ।।
స్మృతినిశ్చితిసంశీతిరాగాదిహిరుగాత్మసు ।।
అహరూపేణ యోఽన్వేతి స ప్రమాతా పరో మతః ।। ౧౦౬ ।।
స్మరణాదివిభాగేన జ్ఞాతర్యేకత్ర యత్పృథక్ ।।
ప్రథతేఽనేకరూపాభం తజ్జ్ఞానం జ్ఞాతృకర్తృకమ్ ।। ౧౦౭ ।।
విభిన్నో బహిరాభాతి జాతిరూపక్రియాదిమాన్ ।।
విభిన్నోఽనుభవాదేవ జ్ఞాతుర్జ్ఞానాత్స గోచరః ।। ౧౦౮ ।।
సంవిత్తన్మోహధీవృత్తిశరీరాదివిశేషణమ్ ।।
భోక్తరీహ యదాభాతి తత్ప్రమాణఫలం స్మృతమ్ ।। ౧౦౯ ।।
కర్తృత్వం కరణత్వం చ కర్మత్వం చాఽఽత్మసాక్షితః ।।
వ్యతిరేకేణ కర్త్రాదేః సిద్ధేర్నాఽఽత్మత్వమస్త్యతః ।। ౧౧౦ ।।
సాక్షిత్వేనాఽఽత్మనః సిద్ధిర్మాత్రాదివ్యతిరేకతః ।।
న కర్తృతా ప్రమాత్రాదేః సాక్ష్యత్వేనైవ తత్క్షయాత్ ।। ౧౧౧ ।।
ప్రత్యఙ్భోహజబుద్ధ్యాదిజడరూపప్రధానతః ।।
కర్తృత్వమాత్మనో యుక్తం చిత్ప్రాధాన్యాచ్చ భోక్తృతా ।। ౧౧౨ ।।
అవ్యాకృతవ్యాకరణే యదుక్తం సర్వమేవ తత్ ।।
అనుసంధేయమత్రాపి వస్తుతత్త్వవిశుద్ధయే ।। ౧౧౩ ।।
స్వమహిమ్నా న సంసిధ్యేత్స్వతోఽనవగమాత్మకమ్ ।।
భావాభావౌ న వస్త్వేతి ప్రత్యాఖ్యాతం యదాత్మనా ।। ౧౧౪ ।।
తస్మాదజాయమానైవ జాయమానేవ లక్ష్యతే ।।
సంవిత్తిస్తదశంబోధహేతూత్థానాత్మజన్మనా ।। ౧౧౫ ।।
తద్వినాశేఽపి తత్సాక్ష్యాద్వినశ్యన్తీవ లక్ష్యతే ।।
యతోఽతః కార్యతాం తస్యా నేశ్వరోఽపి ప్రసాధయేత్ ।। ౧౧౬ ।।
అజ్ఞానభూమిగం వస్తు మానసంగతిమాప్నువత్ ।।
మేయత్వం లభతే నాన్యద్యచ్చ త్యక్తక్షితిద్వయమ్ ।। ౧౧౭ ।।
హేతోః కర్యాసముత్పత్తేః సిద్ధేః ప్రాగాపి సంవిదః ।।
కార్యకారణతాహీనా తస్మాత్సంవిత్ప్రతీయతామ్ ।। ౧౧౮ ।।
శూన్యస్యాపి హి శూన్యత్వం తత్సాక్షిణి సతీక్ష్యతే ।।
అసాక్షికం చేచ్ఛూన్యత్వం సాక్షివత్స్యాదసాక్షికమ్ ।। ౧౧౯ ।।
సాక్ష్యసాక్ష్యపి సంసిధ్యేత్స్వాయత్వాన్న తు శూన్యతా ।।
పారార్థ్యాత్స్వార్థవిరహే షష్ఠగోచరవద్భవేత్ ।। ౧౨౦ ।।
దేహాన్తః ప్రత్యగాత్మాఽయం పఞ్చధా గమ్యతే మితేః ।।
ఎకకారణసాక్షిత్వకర్తృదుఃఖిత్వరూపతః ।। ౧౨౧ ।।
శ్రుతితో లిఙ్గతః సాక్షాత్కార్యకారణసంగతిః ।।
యతోఽనుభూय़తే తస్మాత్కారణత్వం పరాత్మనః ।। ౧౨౨ ।।
ప్రత్యక్సాక్ష్యతిరేకేణ నాభావోఽపి ప్రసిధ్యతి ।।
కిము భావో జగత్యస్మిన్సాక్షీ చానన్యసిద్ధికః ।। ౧౨౩ ।।
యథోక్తానుభవారూఢో బుద్ధ్యన్తోఽపి ప్రసిధ్యతి ।।
మాతా మాతరి మానం చ మానాన్మేయం ప్రసిధ్యతి ।। ౧౨౪ ।।
సుఖీ గౌరో ధనీ గోమాన్వాహ్యమేయసామాశ్రయాత్ ।।
ప్రమాణభూమౌ స్థిత్వైతదుక్తం సర్వం ప్రసిధ్యతి ।। ౧౨౫ ।।
ప్రాక్ప్రమాత్రాదిసంభూతేర్యత్ప్రమాత్రాదికారణమ్ ।।
అనన్యానుభవాత్మాభం తత్ప్రమాణం సదాదృశేః ।। ౧౨౬ ।।
మేయమానప్రమాత్రాదివిభాగస్తత్ర నేక్ష్యతే ।।
ప్రత్యగ్బోధైకయాథాత్మ్యవస్తుమాత్రోపరోధతః ।। ౧౨౭ ।।
ఈదృగేవ ఫలం చాత్ర మానమేయాదికం తథా ।।
కుతా భేదావకాశః స్యాదద్వయైకప్రమాత్మని ।। ౧౨౮ ।।
ప్రమాణవర్త్మనాఽఽయాతమిదం మోహాపనుత్తయే ।।
వస్తువృత్తేన నైవాలం శాస్రానారమ్భసక్తితః ।। ౧౨౯ ।।
ఉక్తార్థాపరిహారేణ తదజ్ఞానజభూమిషు ।।
వ్యవహారః ప్రమాత్రాదేః స్వప్నమాయేన్ద్రజాలవత్ ।। ౧౩౦ ।।
అవిచారితసంసిద్ధితమోవత్స్యాత్తదుద్భవమ్ ।।
కృత్స్నం జగదతో మోహధ్వస్తౌ ధ్వస్తం భవేచ్చితిః ।। ౧౩౧ ।।
భిన్నమానప్రమాత్రాదౌ కార్యకారణవస్తుని ।।
అభిన్నమాతృమానాదిరాత్మైవైకోఽద్వయః స్వతః ।। ౧౩౨ ।।
న దేశకాలావస్థాదావపేక్షాఽస్త్యాత్మనః స్వతః ।।
అనన్యాపేక్షసంసిద్ధేర్దేశాదేస్తదపేక్షతః ।। ౧౩౩ ।।
దేశకాలనిమిత్తాదివ్యపేక్షం వస్తు యద్భవేత్ ।।
తదేవ తదపేక్షం స్యాన్న తు దేశాదిసిద్ధిదమ్ ।। ౧౩౪ ।।
కారకాదివశాద్యావత్కించిద్వస్తూపలభ్యతే ।।
క్రియాఫలం తద్విజ్ఞేయమనపేక్షితతత్త్వకమ్ ।। ౧౩౫ ।।
వస్త్వధీనా యతో విద్యా కర్త్రధీనా క్రియాఽఖిలా ।।
కర్త్రాది చాఽఽత్మమోహోత్థం వస్తు సిద్ధం స్వతోఽద్వయమ్ ।। ౧౩౬ ।।
కారకాణ్యుపమృద్గాతి విద్యా బీజమివోషరమ్ ।।
తత్కారణోపమర్దిత్వాజ్జన్మనైవ న కారకమ్ ।। ౧౩౭ ।।
ప్రమాతృపరిణామత్వాత్ప్రమాసిద్ధిః ప్రమాతరి ।।
ప్రమాత్రవ్యవధానేన సంవిదైవ న వృత్తిభిః ।। ౧౩౮ ।।
మాత్రన్తరే వ్యపేక్షాయాం మాతుర్మానాన్తరే మితేః ।।
దుర్వారత్వాత్ప్రసఙ్గస్య హ్యనవస్థా ప్రసజ్యతే ।। ౧౩౯ ।।
ప్రమాత్రతిశయేనైవ కారణం స్యాత్ప్రమాత్రపి ।।
విజ్ఞానాతిశయం సిధ్యేన్మానం నిశ్చయవత్తథా ।। ౧౪౦ ।।
మేయాసాధారణాత్మోత్థరూపవాన్నిశ్చయో యథా ।।
బాహ్యమేయప్రధానత్వే సత్యసాధారణార్థధీః ।। ౧౪౧ ।।
మానవ్యాపారకాలే స్యాద్వాహ్యమేయోపసర్జనమ్ ।।
ఆభాసాదిప్రమాణాన్తం తద్విశిష్టఫలోత్థితేః ।। ౧౪౨ ।।
ప్రమాణవ్యాపృతేస్తూర్ధ్వం వాసనాధానకారణాత్ ।।
మేయోపసర్జనా బుద్ధిః స్మృత్యా సాక్షాత్ప్రతీయతే ।। ౧౪౩ ।।
సాక్షాత్కుర్వత్స్వమాత్మానం యదాలమ్బనతాం వ్రజేత్ ।।
కార్యకారణరూపస్య తదేవాఽఽలమ్బనం మతమ్ ।। ౧౪౪ ।।
పూర్వోపలమ్భసంస్కారసముత్థస్మృతివిభ్రమాత్ ।।
వస్తువృత్తాతివర్త్యేష వ్యాపారః సార్వలౌకికః ।। ౧౪౫ ।।
మోయాభిసంగతేః పూర్వం జ్ఞానం జ్ఞాతృసమాశ్రయమ్ ।।
జ్ఞాతృత్వసిద్ధయే జ్ఞానం జ్ఞాతృత్వం తత్కృతం యతః ।। ౧౪౬ ।।
వాసనాబలతః స్పష్టం బహిర్వద్యన్మతౌ స్థితమ్ ।।
భావనాగోచరం జ్ఞానం బాహ్యవస్త్వవలమ్బనమ్ ।। ౧౪౭ ।।
అపేక్షావృత్తవద్వస్తు యావత్కించిదిేహేక్ష్యతే ।।
మాతృమాత్రాశ్రయం తత్స్యాన్న స్వతఃసిద్ధినిష్ఠితమ్ ।। ౧౪౮ ।।
అన్తఃకరణవృత్తిర్యా చక్షురాదిసమాశ్రయా ।।
రూపాదివిషయాభాసా లౌకికీ దృష్టిరూచ్యతే ।। ౧౪౯ ।।
తస్యాశ్చ క్రియమాణత్వాజ్జన్మనాశాభిసంగతిః ।।
ఆత్మదృష్టిస్త్వియం నిత్య జన్మనాశాదివర్జితా ।। ౧౫౦ ।।
కార్యకారణయోస్తత్త్వం ప్రత్యగాత్మా చితిర్యతః ।।
తస్మాన్నిత్యశ్చిదాభాసో బుద్ధౌ తత్ప్రత్యయేషు చ ।। ౧౫౧ ।।
ప్రత్యక్చిదుపరక్తాయాం బుద్ధౌ ధర్మాదిహేతుకః ।।
ఆకారో జాయతేఽనిత్యో దుఃఖశబ్దాదిలక్షణః ।। ౧౫౨ ।।
స్యాస్నౌ ప్రత్యక్చిదాకారే బాహ్యహేతునిబన్ధనః ।।
ఆకారో జాయతే బుద్ధేరాగమాపాయధర్మవాన్ ।। ౧౫౩ ।।
ఉపాధిభూతయా దృష్ట్యా హానోపాదానరూపయా ।।
ఎకాశ్రయత్వతః స్థాస్న్వీ సంసృష్టేవోపజాయతే ।। ౧౫౪ ।।
బుద్ధితద్వృత్తిసాక్షిత్వాద్బుద్ధితత్ప్రత్యయైరజః ।।
గృహ్యతేఽవిద్యయాఽభిన్నో మణిర్యద్వదుపాశ్రయైః ।। ౧౫౫ ।।
కర్తృకార్యావభాసిత్వాత్కర్తృకార్యాభిధాయిభిః ।।
లక్ష్యతే నామభిః సాక్షీ సాక్షాన్న త్వభిధీయతే ।। ౧౫౬ ।।
తజ్జన్మనాశసాక్షిత్వాదజోఽనాశీ స్వయంప్రభః ।।
జాయతే నశ్యతీత్యేవం తత్సాక్ష్యప్యభిధీయతే ।। ౧౫౭ ।।
దృష్టేర్జడస్వభావాయాః పరార్థాయాః స్వతశ్చితిమ్ ।।
న పశ్యేః ప్రత్యగాత్మానం ద్రష్టారం దృశ్యయాఽనయా ।। ౧౫౮ ।।
దిదృక్షితపరిచ్ఛిన్నపరాగ్రపాద్యపేక్షయా ।।
తద్విరుద్ధం కథం పశ్యేర్దృష్ట్యా తత్కర్మభూతయా ।। ౧౫౯ ।।
ద్రష్టుర్హి వ్యాపృతిర్దృష్టౌ దృష్టే రూపాదికర్మాణి ।।
తాభ్యాం తత్ప్రత్యగాత్మానం కథం పశ్యేశ్చితిం స్వతః ।। ౧౬౦ ।।
నాకారకం సమీక్షేత ద్రష్టుదర్శనగోచరాన్ ।।
కారకత్వమృతేఽవిద్యాం కూటస్థస్యాఽఽత్మనః కుతః ।। ౧౬౧ ।।
కారకం సత్తథైకాత్మ్యం న కథంచన వీక్షతే ।।
అవిద్యానన్వయాద్భాస్వత్ప్రత్యగ్జ్యోతిః సతత్త్వతః ।। ౧౬౨ ।।
యేన చక్షురిదం దృష్టం చక్షుషా యన్న పశ్యతి ।।
బ్రహ్మ విద్ధి తదేవ త్వం న తు తద్యదుపాసతే ।। ౧౬౩ ।।
మనసా మనుతే యన్న యేన చాఽఽహుర్మనో మతమ్ ।।
బ్రహ్మ విద్ధి తదేవ త్వం న త్విదం యదుపాసతే ।। ౧౬౪ ।।
ఇత్యేవమాదివాక్యాని యథోక్తార్థసమర్థనే ।।
శ్రౌతాని శతశః సన్తి దృగమేయత్వసిద్ధయే ।। ౧౬౫ ।।
ఎతన్మోహసముత్థత్వాల్ప్రమాత్రాదేర్మనాగపి ।।
నైకాత్మ్యం శక్యతే వక్తుం క్లృప్తహేతోరబాధయా ।। ౧౬౬ ।।
దృష్టిభేదమకృత్వైవ దృష్టేరిత్యాదికాం శ్రుతిమ్ ।।
కేచిద్వ్యాచక్షతే ధీరాః ప్రసాదాజ్జాతవేదసః ।। ౧౬౭ ।।
దృష్టేః కర్తారమాత్మానం న పశ్యేః క్రియమాణయా ।।
దృష్ట్యా రూపానుపాతిన్యా న క్రియా కర్తృకర్మికా ।। ౧౬౮ ।।
దృష్టేరితి చ షష్ఠీయం క్రియమాణత్వహేతుతః ।।
కర్మణ్యేవ తు విజ్ఞేయా నాసావర్థాన్తరే యతః ।। ౧౬౯ ।।
దృష్టికర్తృత్వమాచష్టే తృజన్తేన తథాఽఽత్మనః ।।
యతోఽతః కర్మదృష్ట్యా తం ద్రష్ఠారం నానుపశ్యతి ।। ౧౭౦ ।।
కర్మేప్సితతమం రూపం దృష్టేః కార్యత్వహేతుతః ।।
చక్షుర్మనో వా బుద్ధిర్వా కర్తుః కరణమిష్యతే ।। ౧౭౧ ।।
విజ్ఞానాత్మా తు కర్తాఽత్ర స్వాతన్త్ర్యాత్సర్వకర్మసు ।।
ఫలం రూపోపలబ్ధిశ్చ కర్తుర్దృష్ట్యవసానజమ్ ।। ౧౭౨ ।।
సాధనత్వేన కర్తాఽత్ర దృష్టావవసితిం గతః ।।
క్రియాసిద్ధ్యుత్తరే కాలే ఫలం కస్యాపి చేష్యతే ।। ౧౭౩ ।।
స్వామినో యది వాఽన్యస్య కర్మ ప్రత్యేవ చ క్రియా ।।
కర్మ దర్శయితవ్యం స్యాద్దృష్ట్యా ద్రష్టా న దృశ్యతే ।। ౧౭౪ ।।
తత్రైవం సతి తం దృష్టేర్ద్రష్టారం కర్మభూతయా ।।
దృష్ట్యా పశ్యేః స్వమాత్మానం న కథంచన కర్తృతః ।। ౧౭౫ ।।
వ్य़ాఖ్యానమేతన్మహతాం న సాధు ప్రతిభాతి నః ।।
న్యాయాక్షరానుపాత్తత్వాద్యథా తదభిధీయతే ।। ౧౭౬ ।।
యథాప్రశ్నమియం తావత్ప్రత్యుక్తిర్నోపపద్యతే ।।
యతో ద్ర్ష్టర్యసంభావ్యం కృత్స్నం ప్రశ్నవిశేషణమ్ ।। ౧౭౭ ।।
సాక్షాదిత్యాదికం యస్మాన్న మనాగపి యుజ్యతే ।।
విశేషణం యథోక్తం తత్కారకే దృష్టికారిణి ।। ౧౭౮ ।।
క్షేత్రజ్ఞపరమాత్మానౌ నాపి ప్రశ్నే వివక్షితౌ ।।
ఎకార్థయోగాద్వాక్యస్య నైకోక్తౌ స్యాద్దూయార్థతా ।। ౧౭౯ ।।
న చేప్సితతమత్వం స్యాద్ద్రష్టుర్దృష్టేరసంభవాత్ ।।
దృష్ట్యన్తరస్య దృష్టుశ్చ న చ ద్రష్ట్రన్తరం తథా ।। ౧౮౦ ।।
తదభ్యుపగమే వః స్యాగదనవస్థాఽనివారణా ।।
దృష్ట్యన్తరేణ సంవ్యాప్తిర్నాతో దృష్టేః కథంచన ।। ౧౮౧ ।।
తథా ద్రష్టృగృహీత్యైవ కామితార్థసమాప్తితః ।।
నిరర్థకమిదం చ స్యాద్దృష్టేరితి యదుచ్యతే ।। ౧౮౨ ।।
సదైవావ్యభిచారిత్వాదృష్టిద్రష్ట్రోః పరస్పరమ్ ।।
విశేషణవిశేష్యత్వం వ్యభిచారే సతీష్యతే ।। ౧౮౩ ।।
న చ ప్రమాదపాఠోఽయం సర్వేషామవిగానతః ।।
విధ్యశేషత్వతో నాపి చార్థవాదత్వమిష్యతే ।। ౧౮౪ ।।
అహందృష్ట్యధిగమ్యత్వమపి ద్రష్టురిహేష్యతే ।।
ప్రత్యక్షమావిరూద్ధత్వం తథాచోక్తేః ప్రసజ్యతే ।। ౧౮౫ ।।
మేయమానప్రమాతృణాం ప్రాత్యక్ష్యం ప్రాగపీరితమ్ ।।
వ్యాఖ్యా వ్యరోధి తేనేయం దృష్టేరిత్యత్ర యా కృతా ।। ౧౮౬ ।।
యథోక్తాదాత్మనోఽన్యద్యత్కార్యకారణరూపకమ్ ।।
ఆర్తం వినాశి తత్తుచ్ఛం శుక్తికారజతాదివత్ ।। ౧౮౭ ।।
ఎతదేవమనార్తం స్యాత్స్వతఃసిద్ధత్వకారణాత్ ।।
సదైకానుదితాలుప్తప్రత్యగదృష్టిసతత్త్వకమ్ ।। ౧౮౮ ।।
హేతూక్తిరథవాఽతః స్యావుక్తవస్తుస్వభావతః ।।
తదన్యభావాసంసిద్ధేరార్తత్వం హేతుమద్భవేత్ ।। ౧౮౯ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే తృతీయాధ్యాస్య చతుర్థముషస్తబ్రాహ్మణమ్

॥ తృతీయాధ్యాయస్య పఞ్చమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

ఆదావభిహితం సర్వం బన్ధనం సప్రయోజకమ్ ।।
అస్తిత్వవ్యతిరిక్తత్వే బద్ధస్య చ వినిశ్చితే ।। ౧ ।।
సంసారానర్థసంప్రాప్తిహేతోర్విధ్వస్తథేఽధునా ।।
సంన్యాసైకసాహాయాత్మయాథాత్మ్యజ్ఞానముచ్యతే ।। ౨ ।।
ఉత్పన్నసమ్యగ్జ్ఞానస్య సంన్యాసో లక్షణం యతః ।।
సాధనం చ తదుత్పత్తౌ సంన్యాసోఽతోఽత్ర భణ్యతే ।। ౩ ।।
ప్రవృత్తిలక్షణో యోగో జ్ఞానం సంన్యాసలక్షణమ్ ।।
తస్మాజ్జ్ఞానం పురుస్కృత్య సంన్యసేదిహ బుద్ధిమాన్ ।। ౪ ।।
ఉషస్తప్రశ్న ఎవాయం కహోలేనాపి పృచ్ఛయతే ।।
తత్కిమర్థం పునః ప్రశ్నః స ఎవ కృతనిర్ణయః ।। ౫ ।।
ప్రష్టృభేదాదదోషశ్చేన్మైవం ప్రత్యుక్తిభేదతః ।।
ఎకార్థప్రశ్నవాక్యస్య హ్యేకా ప్రత్యుక్తిరిష్యతే ।। ౬ ।।
పునరూక్తం న చ న్యాయ్యమేకప్రవచనే క్వచిత్ ।।
న చేహ లౌకికో జల్పః ప్రష్ట్వభేదో యతో భవేత్ ।। ౭ ।।
సమానశబ్దౌ తేనేమౌ స్యాతాం భిన్నార్థవాచకౌ ।।
కహోలోషస్తవక్త్రోక్తౌ ప్రశ్నావితి వినిర్ణయః ।। ౮ ।।
క్షేత్రజ్ఞాత్మానమప్రాక్షీదుషస్తో న పరం పదమ్ ।।
అప్రాక్షీత్పరమాత్మానం కహోలోఽపి న దుఃఖినమ్ ।। ౯ ।।
ఎకదేశ ఉపన్యాసాదైకార్థ్యసవసీయతే ।।
మిథఃసంకీర్ణధర్మోక్తౌ యథాయోగం వ్యవస్థితిః ।। ౧౦ ।।
యద్వన్తరతమత్వం ప్రాగుక్తం తత్పరమాత్మని ।।
తదేకదేశాభిహితేర్విజ్ఞానాత్మానమేష్యతి ।। ౧౧ ।।
శోకమోహాద్యతీతత్వం ప్రాకాశాత్మకతా తథా ।।
విజ్ఞానాత్మని చోకాఽపి పరమాత్మానమేష్యతి ।। ౧౨ ।।
పఞ్చమాధ్యాయశేషేణ పరమాత్మవినిర్ణయః ।।
షష్ఠే తు వక్ష్యతేఽధ్యాయే విజ్ఞానాత్మవినిర్ణయః ।। ౧౩ ।।
ఉపన్యాసో ద్వయోరత్ర విజ్ఞానాత్మపరాత్మనోః ।।
వ్యజ్ఞాయ్యపునరుక్తత్వం న్యాయమార్గసమాశ్రయాత్ ।। ౧౪ ।।
ఇతి వ్యాచక్షతే కేచిత్ప్రశ్నావేతౌ యథోదితౌ ।।
న సమ్యగేతద్వ్యాఖ్యానం యథా తదభిధీయతే ।। ౧౫ ।।
ప్రత్యుక్తేరేష త ఇతి ప్రశ్నయోరుభయోరపి ।।
క్షేత్రజ్ఞపరమాత్మానౌ నాత్రాఽఽత్మానౌ వివక్షితౌ ।। ౧౬ ।।
ప్రశ్నోక్తిరేకరూపా చ ప్రత్యభిజ్ఞాయతేఽఞ్జసా ।।
ప్రత్యుక్తిశ్చ తవాఽఽత్మేతి భిన్నార్థే వచసీ కథమ్ ।। ౧౭ ।।
ఎకత్ర చ న సంభావ్యావాత్మానౌ ద్వౌ శరీరకే .।
ఆత్మప్రత్యయ ఎకార్థస్తథా శ్రుతివచాంస్యపి ।। ౧౮ ।।
ఎకాత్మకాః సర్వదేహా వివాదో యేషు వర్తతే ।।
శరీరత్వావిశేషత్వాత్ప్రతివాదిశరీరవత్ ।। ౧౯ ।।
సర్వాన్తరావసానస్య సాక్షాదిత్యాదికస్య చ ।।
ఐకార్థ్యాత్ప్రశ్నవాక్యస్య నాఽఽత్మానౌ ద్వౌ వివక్షితౌ ।। ౨౦ ।।
అగౌణావ్యవధానాదివిశేషణవిశేష్యతా ।।
నానేకస్యాఽఽత్మనో న్యాయ్యా తదసంభవహేతుతః ।। ౨౧ ।।
వ్యర్థోపనిషదారబ్ధిర్యది భేదో భవేత్తయోః ।।
అనిర్మోక్షప్రసక్తిశ్చ క్షేత్రజ్ఞపరమాత్మనోః ।। ౨౨ ।।
అకృత్స్నదృష్టివిషయో నిషేధోఽపి న యుజ్యతే ।।
ప్రవిష్టస్య న చేత్కార్త్స్న్యం విజ్ఞానాత్మన ఇష్యతే ।। ౨౩ ।।
వస్తువృత్తానురోధేన నాతో భేదోఽస్తి కుత్రచిత్ ।।
వస్తువృత్తానభిజ్ఞానాద్భేదః స్వప్నేన్ద్రజాలవత్ ।। ౨౪ ।।
ఎక ఎవ తతః ప్రశ్నో న ప్రశ్నద్వయమిష్యతే ।।
కంచిద్విశేషమాపేక్ష్య పృష్టో భూయోఽపి పృచ్ఛ్యతే ।। ౨౫ ।।
ఉపదేశస్య విషయః ప్రశ్నప్రత్యుక్తివాక్యయోః ।।
నిరధారి పురా తస్య యాథాత్మ్యం త్వత్ర పృచ్ఛయతే ।। ౨౬ ।।
బుద్ధ్యన్తాద్వ్యతిరిక్తోఽస్తి సాక్షీ ప్రశ్నస్య గోచరః ।।
యోగ్యః ప్రత్యఙ్ఙితి జ్ఞేయః పూర్వప్రశ్నార్థసంగ్రహః ।। ౨౭ ।।
అశనాయాద్యతీతత్వం పూర్వోక్తస్యైవ వస్తునః ।।
ద్వితీయేనోచ్యతే తత్త్వం ప్రత్యఙ్భోహనివృత్తయే ।। ౨౮ ।।
యథాప్రశ్నం ప్రతివచో న సమ్యగుదితం పురా ।।
ఇతి మత్వాఽథవాఽప్రాక్షీత్పృష్టమర్థం పునర్ఋషిమ్ ।। ౨౯ ।।
సాక్షాదిత్యాదినా పృష్టం సాక్షాదిత్యాదిలక్షణమ్ ।।
యథా సంభావ్యతే నేదృక్ప్రత్యుక్తౌ కించిదీక్ష్యతే ।। ౩౦ ।।
అసంతోషాత్కహోలోఽత ఉషస్తప్రశ్నమేవ తు ।।
భూయోఽప్రాక్షీన్మునిం విద్వాన్యాథాత్మ్యర్థావబుద్ధయే ।। ౩౧ ।।
ఎష ఆత్మేతి ప్రత్యుక్తిర్యః ప్రాణేనేతి చాపరా ।।
తావన్భాత్రోక్తితో నాసౌ ప్రశ్నార్థోఽవధృతో భవేత్ ।। ౩౨ ।।
ననూర్మిషట్కాతీతత్వం దుఃఖిత్వం చాద్వయాత్మని ।।
ఎకదైకత్ర న స్యాతాం ప్రకాశతమసీ యథా ।। ౩౩ ।।
నైష దోషస్తదజ్ఞానమిథ్యాధీభ్రమహేతుతః ।।
సంసారితాఽఽత్మనః క్లృప్తా కృష్ణిమేవ నభస్తలే ।। ౩౪ ।।
బృహద్విచారే సమ్యక్చ ప్రాగప్యేతద్విచారితమ్ ।।
విరుద్ధాగమవిషయప్రవివేకప్రసఙ్గతః ।। ౩౫ ।।
రజ్జుత్వాహిత్వయోర్యద్వదేకస్మిన్నపి వస్తుని ।।
స్వతస్తన్మోహతశ్చైవ సంభవస్తద్వదాత్మని ।। ౩౬ ।।
ముక్తత్వం చ సితత్వం చ పరస్పరవిరుద్ధయోః ।।
ధర్మయోః సమవాయః స్యాన్న తు నీలోత్పలాదివత్ ।। ౩౭ ।।
ఎవం విరుద్ధధర్మత్వే న చ దోషోఽస్తి కశ్చన ।।
నామరూపాదిసద్భావో దోషశ్చేదిహ చోద్యతే ।। ౩౮ ।।
నేహ నానేతి వచనాదేకమేవేతి చోక్తితః ।।
నైవం పరిహృతేస్తస్య మృద్దృష్టాన్తాదియుక్తిభిః ।। ౩౯ ।।
అగృహ్యమాణం సత్తత్త్వం విపరీతమివేక్ష్యతే ।
యథావస్త్వీక్ష్యమాణం తు యథావస్త్వేవ వీక్ష్యతే ।। ౪౦ ।।
యదత్ర చోద్యే వక్తవ్యం తత్పురైవాసకృద్బహు ।।
సమ్యగుక్తం తదఖిలమిహ స్మర్తవ్యమాదృతైః ।। ౪౧ ।।
అవిచారితసంసిద్ధిమోహోపహతచేతసామ్ ।।
అప్యద్వయం పరం బ్రహ్మ ద్వయవత్ప్రథతే మృషా ।। ౪౨ ।।
యథా విశుద్ధమాకాశం తిమిరోపప్లుతో జనః ।।
సంకీర్ణమివ మాత్రాభిశ్చిత్రాభిరూపలక్షయేత్ ।। ౪౩ ।।
తథేదమమలం బ్రహ్మ నిర్వికారమవిద్యయా ।।
కలుషత్వమివాఽఽపన్నం భేదరూపం ప్రకాశతే ।। ౪౪ ।।
తస్యైకమపి చైతన్యం బహుధా ప్రవిభజ్యతే ।।
అఙ్గారాఙ్కితముత్పాతే వారిరాశేరివోదకమ్ ।। ౪౫ ।।
బాధ్య ఎవాఽఽత్మసంమోహో న త్వసౌ బాధకో యతః ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానం న బాధ్యం బాధకం యతః ।। ౪౬ ।।
స్వభావానపహారేణ సంగతిః స్యాత్తతస్తయోః ।।
ఇతి చేతసి సంధాయ సర్వయోగేశ్వరేశ్వరః ।। ౪౭ ।।
మోహాపనుత్తయే ప్రాహ ప్రపన్నాయ కిరీటినే ।।
బాధ్యబాధకరూపం చ న వ్యేతీతి ప్రకాశయన్ ।। ౪౮ ।।
యా నిశా సర్వభూతానాం తస్యాం జాగర్తి సంయమీ ।।
యస్యాం జాగ్రతి భూతాని సా నిశా పశ్యతో మునేః ।। ౪౯ ।।
జ్ఞానాజ్ఞానే తతోఽపేక్ష్య వ్యవహారోఽయమాత్మని ।।
శాస్రీయో లౌకికశ్చాతో విరోధోఽత్ర న శఙ్క్యతే ।। ౫౦ ।।
ఉత్పన్నాత్మప్రబోధానామాత్మావిద్యాతదుద్భవమ్ ।।
సమ్యగ్జ్ఞానాగ్నినా నిత్యం దహ్యమానం ప్రజాయతే ।। ౫౧ ।।
ఐకాత్మ్యవస్తుయాథాత్మ్యమభిప్రేత్యాత ఉత్తరః ।।
సాక్షాదిత్యాదికః ప్రశ్నో యదేవేతిపురః సరః ।। ౫౨ ।।
ప్రత్యాహైష త ఆత్మేతి యాజ్ఞవల్క్యోఽపి పూర్వవత్ ।।
సంభావ్యతే యతోఽత్రైవ సాక్షాదిత్యాదిలక్షణమ్ ।। ౫౩ ।।
నిఃశేషనిర్ణయోక్తీచ్ఛుః కహోలోఽప్యాహ పూర్వవత్ ।।
కతమో యాజ్ఞవల్క్యేతి స తం ప్రత్యాహ శుద్ధధీః ।। ౫౪ ।।
యోఽశనాయాపిపాసాదీన్ధర్మాన్సర్వాన్విరోధతః ।।
అతీత్య వస్తువృత్తేన స్వమహిమ్ని వ్యవస్థితః ।। ౫౫ ।।
అశనాయాపిపాసే యస్తద్ధేతోరత్యయాత్సదా ।।
అత్యేతి వస్తువృత్తేన స సాక్షాదితి గృహ్యతామ్ ।। ౫౬ ।।
శోకాదాసఙ్గబీజాద్ధి జజ్ఞాతే తే యథోదితే ।।
ఇచ్ఛావిశేషాస్తాభ్యాం చ జజ్ఞిరేఽన్యే సహస్రశః ।। ౫౭ ।।
ఆత్మాఽత్యేతీతి సంబన్ధో యోఽశనాయాదిలక్షణాన్ ।।
క్రియార్థోఽత్యేతిశబ్దశ్చేన్న క్రియార్థో వివక్షితః ।। ౫౮ ।।
ఔష్ణ్యం శైత్యం యథాఽత్యేతి వస్తువృత్తేన సర్వదా ।।
గార్తాద్యత్యయవత్త్వత్ర న మానాదుపపద్యతే ।। ౫౯ ।।
అశనాయాపిపాసే ద్వే ఎవ నాత్యేతి కేవలే ।।
శోకశ్చ యస్తయోర్బీజం తమప్యేషోఽతివర్తతే ।। ౬౦ ।।
శోకోఽత్రారతిమాత్రం స్యాచ్చేతసో యాఽనవస్థితిః ।।
మోహం చాత్యేతి వైచిత్యం విషయాపహృతిం ధియః ।। ౬౧ ।।
స్వతోఽనానాత్మకేఽజ్ఞానాద్యన్నానాత్మసమీక్షణమ్ ।।
మిథ్యాజ్ఞానమనాత్మాభం మోహ ఇత్యుపదిశ్యతే ।। ౬౨ ।।
సర్వగ్రఃప్రాణధర్మత్వాదశనాయాపిపాసయోః ।।
సమాసేనాభిధానం స్యాద్యది వా శోకకార్యతః ।। ౬౩ ।।
అసమాసేన నిర్దేశో భిన్నకార్యత్వకారణాత్ ।।
ప్రవృత్తిరరతేః కార్యం మోహస్యానర్థసంప్లుతిః ।। ౬౪ ।।
జరేతి పరిణామః స్యాద్వలీపలితలక్షణః ।।
దేహస్య మృత్యుర్విచ్ఛేదో వియోగో దేహలిఙ్గయోః ।। ౬౫ ।।
ప్రాణాధికరణే పూర్వే శోకమోహౌ మనోగతీ ।
జరామృత్యూ తు దేహస్య ధర్మావితి వినిశ్చయః ।। ౬౬ ।।
అశనాయాదిసంబన్ధో నాఽఽత్మనో వాస్తవో మతః ।।
అనిర్మోక్షప్రసక్తిః స్యాత్తస్య చాసఙ్గరూపతః ।। ౬౭ ।।
యత ఎవమతః ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యానవబోధతః ।।
అశనాయాదిసంబన్ధః సమ్యగ్బోధాదతో హనుతిః ।। ౬౮ ।।
యః స్వకారణసంసర్గః కార్యాణామత్యయో భవేత్ ।।
అనాత్యన్తికరూపత్వాదత్యయోఽసౌ న గృహ్యతే ।। ౬౯ ।।
తత్కారణనిషేధో యః స్వమహిమ్నైవ వస్తునః ।।
తమత్యయం మోక్షవిధౌ తద్విద్వాంసః ప్రచక్షతే ।। ౭౦ ।।
అశనాయాపిపాసాభ్యాం తస్మాత్తత్కారణగ్రహః ।।
సంవర్గాత్మాతివర్తిత్వాత్తత్కార్యాతిగతిస్తతః ।। ౭౧ ।।
మృత్యునైవేత్యుపక్రమ్య తథాచ శ్రుతిరబ్రవీత్ ।।
లక్షణం హ్యశనాయేతి ప్రాణమృత్యుప్రబుద్ధయే ।। ౭౨ ।।
అవిచారితసంసిద్ధప్రత్యగజ్ఞానలక్షణమ్ ।।
అశనాయాపిపాసాదిధర్మిణం ప్రాహురీశ్వరమ్ ।। ౭౩ ।।
తత్ప్రత్యగాత్మయాథాత్మ్యభాస్వజ్జ్ఞానోదయాత్తమః ।।
ప్రధ్వస్యాఽఽత్మాఽయమత్యేతి తదుత్థం వస్తువృత్తతః ।। ౭౪ ।।
ఆత్మాఽసామాన్యచైతన్యరూపోత్థేనాఽఽత్మగం తమః ।।
జగ్ధ్వా మానేన నిఃశేషం ప్రత్యఙ్ పూర్ణోఽవశిష్యతే ।। ౭౫ ।।
యస్మాదేష స్వతో బుద్ధో నిరవిద్యః స్వతస్తతః ।।
శుద్ధశ్చాతోఽద్వితీయత్వాత్ప్రత్యఙ్భుక్తః స్వతస్తతః ।। ౭౬ ।।
ఎవం ధ్వస్తాత్మమోహస్య కుతోఽవిద్యోత్థవస్తుభిః ।।
ప్రతీచోఽస్త్యభిసంబన్ధో హ్యశనాయాదిలక్షణైః ।। ౭౭ ।।
యథా విశుద్ధమాకాశం సతి వాఽసతి వా మలే ।।
నీహారాదౌ తథైవాఽఽత్మా కార్యకారణవస్తుని ।। ౭౮ ।।
ప్రత్యాగ్యాథాత్మ్యదృష్ట్యాఽఽత్మా కారణం స్వతమోవధి ।।
బాధిత్వాఽజ్ఞానసంసారౌ యాత్యపూర్వాదిరూపతామ్ ।। ౭౯ ।।
శోకమోహావతః స్యాతాం సూత్రకార్యోపలక్షణమ్ ।।
జరామృత్యూ విరాజశ్చ సర్వకార్యోపసంహృతిః ।। ౮౦ ।।
అధ్యాత్మాద్యధియజ్ఞాదేరాధిదైవతరూపతా ।।
పురుక్తోఽర్థవతీ చైవం సతి సర్వా భవేద్ధ్రువమ్ ।। ౮౧ ।।
సర్వాణ్యుపాసనాన్యేవం బ్రహ్మవిద్యాభిసంగతేః ।।
విద్యాధికార ఉక్తత్వాదర్థవన్తీతి నిశ్చితిః ।। ౮౨ ।।
ప్రతీచోఽసఙ్గయాథాత్మ్యాన్మోహాదేశ్చాప్యవస్తుతః ।।
ప్రత్యఙ్భాత్రావశేషత్వాత్కుతః షష్ఠ్యర్థసంభవః ।। ౮౩ ।।
హేతుహేతుమదుక్త్యైతద్వ్యాఖ్యేయం త్రయమాత్మని ।।
ఆనన్దవద్వా శఙ్క్యోక్తిర్యోఽశనాయేతిపూర్వికా ।। ౮౪ ।।
స్వాభావికత్వం మా ప్రాపచ్ఛోకాదేరాత్మసౌఖ్యవత్ ।।
యస్మిన్సత్యేవ యత్సత్స్యాత్తస్మింస్త్వసతి తన్న సత్ ।। ౮౫ ।।
అశనాయాదికాస్తస్మాత్కార్యకారణలక్షణాన్ ।।
తద్విరుద్ధాత్మవిజ్ఞానాద్ ధ్వంసిత్వాఽఽత్మైకలో భవేత్ ।। ౮౬ ।।
పరమాత్మస్వభావోఽయం స్వయం శ్రుత్యా ప్రపఞ్చితః ।।
ఎతమేవ తమాత్మానం విదిత్వోక్తేేన వర్త్మనా ।।
వ్యుత్థాయ బ్రాహ్మణా యత్నాద్భిక్షాచర్యం చరన్తి హి ।। ౮౭ ।।
అధికారివిశేషస్య జ్ఞానాయ బ్రాహ్మణగ్రహః ।।
న సంన్యాసవిధిర్యస్మాచ్ఛ్రుతౌ క్షత్ర్రియవైశ్యయోః ।। ౮౮ ।।
త్రయాణామవిశేషేణ సంన్యాసః శ్రూయతే శ్రూతౌ ।।
యదోపలక్షణార్థం స్యాద్బ్రాహ్మణగ్రహణం తదా ।। ౮౯ ।।
కర్మాధికారవిచ్ఛేది జ్ఞానం చేదభ్యుపేయతే ।।
కుతోఽధికారనియమో వ్యుత్థానే క్రియతే బలాత్ ।। ౯౦ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానస్వభావశ్చేత్సమర్థ్యతే ।।
వ్యుత్థానం యస్య యస్య స్యాత్స స వ్యుత్థాతుమర్హతి ।। ౯౧ ।।
ఎవం చేద్బ్రాహ్మణోక్తిః స్యాద్ధ్వస్తావిద్యగృహీతయే ।।
స బ్రాహ్మణ ఇతి స్పష్టం శ్రుతిరన్తే చ వక్ష్యతి ।। ౯౨ ।।
ప్రాణస్వాన్తతనూధర్మా అశనాయాదిలక్షణాః ।।
య ఎతే సర్వభూతేషు వర్తన్తేఽమ్భఃప్రవాహవత్ ।। ౯౩ ।।
సంసారోఽనర్థ ఇత్యేష ప్రత్యఙ్భోహైకహేతుకః ।।
యతో బిభ్యతి భూతాని పరోత్కర్షగతాన్యపి ।। ౯౪ ।।
కారణం ప్రత్యగజ్ఞానం కార్యం సంసార ఉచ్యతే ।।
తద్విరుద్ధాత్మకః ప్రత్యఙ్బ్రహ్యాపూర్వాదివాక్యతః ।। ౯౫ ।।
ఎతం తమితి వాక్యేన దృష్ట్యాదేః సాక్షిణం శ్రుతిః ।।
అనూద్యాపేతదుఃఖేన సాక్షాత్సంగతిమబ్రవీత్ ।। ౯౬ ।।
తం దృష్ట్యాదిదృశం సాక్షాదాత్మానం కల్పితాత్మనామ్ ।।
తమేతమితి విజ్ఞాయ యథావ్యాఖ్యాతలక్షణమ్ ।। ౯౭ ।।
ఉషస్తోక్తో విశేష్యోఽత్ర కహోలోక్తో విశేషణమ్ ।।
ఎవం సంసారవిధ్వస్తిస్తద్ధేతోర్జ్ఞానహానితః ।। ౯౮ ।।
ఘటాకాశో మహాకాశ ఇత్యుక్తేః కేవలం వియత్ ।।
యథాఽధిగమ్యతే తద్వత్సాక్షాదిత్యాదిలక్షణః ।। ౯౯ ।।
భేదసంసర్గహీనోఽర్థస్తద్ధేతుధ్వంసవర్త్మనా ।।
ఎతస్మాదేవ విజ్ఞేయో వాక్యాన్నాన్యప్రమాణతః ।। ౧౦౦ ।।
సాక్షాదిత్యాదికం సర్వముషస్తప్రశ్నగోచరః ।।
యోఽశనాయేతి చాత్రోక్తౌ సంభావ్యం తదశేషతః ।। ౧౦౧ ।।
సామాన్యమాత్రపత్యుక్తేర్న యథాపృష్టవస్తుధీః ।।
పూర్వత్రాభూద్యథా సాక్షాదితి ప్రత్యుక్తితో మతిః ।। ౧౦౨ ।।
పౌైర్వాపర్యం యథాయోగం కత్వాన్తయోః పదయోర్ద్వయోః ।।
పూర్వం యది విదిత్వేతి తదా ద్వేధా ప్రకల్పనమ్ ।। ౧౦౩ ।।
జ్ఞానస్వభావాద్వ్యుత్థానం జ్ఞేయవస్తూపరోధతః ।।
వ్యుత్థానే చోదనాపేక్షా నాధికారోపమర్దతః ।। ౧౦౪ ।।
శాబ్దీ వా ప్రతిపత్తిః స్యాద్ వ్యుత్థానాదేః ప్రయోజికా ।।
విధ్యర్థో హ్యపి బాల్యాదిస్తథోర్ధ్వమపి దృశ్యతే ।। ౧౦౫ ।।
వ్యుత్థాయాథ విదిత్వేతి పౌర్వాపర్యం యదేష్యతే ।।
వ్యుత్థానసాధనా విద్యేత్యయమర్థో భవేత్తదా ।। ౧౦౬ ।।
విదిత్వా కథమిత్యస్య ప్రత్యుక్త్యర్థా పరా శ్రుతిః ।।
తస్మాదిత్యాదికా యోజ్యా న్యాసహేతుత్వసిద్ధయే ।। ౧౦౭ ।।
తస్మాదేవంవిదిత్యేవం తథాచోర్ధ్వం ప్రవక్ష్యతి ।।
నిఃశేషకర్మసంన్యాసం విద్యాయాః సాధనం శ్రుతిః ।। ౧౦౮ ।।
సంన్యాససాధనం జ్ఞానం నిర్వక్త్యత్రాపి చ శ్రుతిః ।।
యథా తథా పరాశ్చాత్ర శ్రుతయః సన్తి కోటిశః ।। ౧౦౯ ।।
జ్ఞానానురోధినీ యద్వత్ప్రవృత్తిః ప్రాణినామిహ ।।
తథేహాపి శ్రుతిర్వక్తి ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవేదినామ్ ।। ౧౧౦ ।।
పుత్రోత్పత్తిం సముద్ధిశ్య దారాన్పరిజిఘృక్షతి ।।
యతో దారార్థ ఉద్యోగస్తతః పుత్రైషణోచ్యతే ।। ౧౧౧ ।।
పురుషార్థాయ యన్నాలం లబ్ధాత్మాఽపి కుఠారవత్ ।।
అప్రవిశ్య ప్రయోగం తద్విత్తమిత్యుపదిశ్యతే ।। ౧౧౨ ।।
యత్త్వాత్మలాభమాత్రేణ పురుషార్థసమాప్తికృత్ ।।
వ్యుత్థానం తద్బలాదేవ న తు యత్స్యాద్గవాదివత్ ।। ౧౧౩ ।।
ప్రత్యగజ్ఞానసంభూతకామోత్థం సాధనాత్మకమ్ ।।
దేవతాదిపరిజ్ఞానం మన్త్రవద్విత్తముచ్యతే ।। ౧౧౪ ।।
నాఽఽత్మానం లభతే కర్మ యతో విత్తమృతే తతః ।।
విత్తైషణేయం కర్మార్థా న లోకార్థేతి నిశ్చితిః ।। ౧౧౫ ।।
నిత్యకర్మప్రసిద్ధ్యర్థమతో విత్తమిహేష్యతే ।।
న చేజ్జామి భవేద్వాక్యం పృథగ్లోకైషణాగ్రహాత్ ।। ౧౧౬ ।।
లోకానుద్దిశ్య యః కామస్తత్సాధనసమాశ్రయః ।।
లోకైషణేతి తామాహుః కామ్యకర్మార్థుముద్యమమ్ ।। ౧౧౭ ।।
యతోఽసాధనసాధ్యం తం ప్రత్యగాత్మానమాత్మనా ।।
సాక్షాదిత్యాదినాఽజ్ఞాసీద్విరుద్ధం సాధ్యసాధనైః ।। ౧౧౮ ।।
సాధ్యసాధనరూపాభ్యస్తస్మాదుక్తార్థవేదినః ।।
వ్యుత్తిష్ఠన్త్యేషణాభ్యస్తే తద్విరుద్ధాత్మకత్వతః ।। ౧౧౯ ।।
అజ్ఞానకామజన్యత్వం వాఙ్భనఃకాయకర్మణామ్ ।।
సోఽకామయత ఇత్యేవం పురాఽప్యుక్తం తమస్వినః ।। ౧౨౦ ।।
యదజ్ఞానాత్ప్రవృత్తిర్యా తజ్జ్ఞానాత్సా కుతో భవేత్ ।।
ప్రత్యగ్జ్ఞానోదయేఽతః స్యాన్నివృత్తిః సర్వకర్మణామ్ ।। ౧౨౧ ।।
జిజ్ఞాసురపి చైతస్య యథోక్తస్యాఽఽత్మవస్తునః ।।
సర్వైషణానివృత్త్యైవ తజ్జ్ఞానం సమవాప్నుయాత్ ।। ౧౨౨ ।।
యస్తు త్యక్తుం న శక్నోతి రాగాదిప్రబలత్వతః ।।
రాగాదిహేతునాశార్థం కార్యం కర్మైవ తేన తు ।। ౧౨౩ ।।
ఆరురుక్షోర్మునేర్యోగం కర్మ కారణముచ్యతే ।।
యోగారూఢస్య తస్యైవ శమః కారణముచ్యతే ।। ౧౨౪ ।।
న్యాయ్యాం వృత్తిం సముల్లఙ్ఘ్య తద్విరుద్ధతయా స్థితిః ।।
వ్యుత్థానమితి తామాహుర్వ్యుత్థానజ్ఞా మహాధియః ।। ౧౨౫ ।।
సామన్తో వ్యుత్థితో రాజ్ఞా విరోధేన వ్యవస్థితౌ ।।
వ్యుత్థానశబ్దో లోకేఽపి ప్రసిద్ధోఽత్ర తథైవ సః ।। ౧౨౬ ।।
భిక్షయా లక్ష్యతే చర్యా హ్యాకించన్యైకసంశ్రయా ।।
అమమాపరిగ్రహోక్తేర్నిష్కర్మా మునిరూచ్యతే ।। ౧౨౭ ।।
ఎషణా కామపర్యాయః కామశ్చాప్రాప్తగోచరః ।।
అవాప్తాశేషకామేఽసౌ భవంస్తన్మోహతో భవేత్ ।। ౧౨౮ ।।
ఆనన్దైకస్వభావత్వాన్నాఽఽత్మనః సుఖకామితా ।।
విరోధాత్సుఖరూపస్య న దుఃఖేన సమాగమః ।। ౧౨౯ ।।
బుభుక్షాదినిషేధోఽయం తథాఽప్యాత్మన ఉచ్యతే ।।
సర్వానర్థైకమూలస్య ప్రత్యఙ్భోహస్య హానయే ।। ౧౩౦ ।।
నిరేషణైకయాథాత్మ్యే న యథావస్తుకామధీః ।।
నిరేషణాత్మసంబోధాద్బాధ్యైవేయమతో భవేత్ ।। ౧౩౧ ।।
ఫలార్థైషణయైకత్వప్రసిద్ధ్యర్థమతః శ్రుతిః ।।
ప్రవక్తుముపచక్రామ పుత్రవిత్తైషణైకతామ్ ।। ౧౩౨ ।।
యతో ధనాభిలాషోఽయం కృతదారస్య సార్థకః ।।
పుత్రైషణాఽతోఽభిన్నైవ జ్ఞేయా విత్తైషణాత్మనః ।। ౧౩౩ ।।
సాధనత్వావిశేషత్వాత్పుత్రవిత్తైషణాత్మనోః ।।
ఎవం చైకత్వమనయోరిహ వ్యాఖ్యేయమాదృతైః ।। ౧౩౪ ।।
సాధ్యైషణాప్రయుక్తత్వాత్పుత్రవిత్తైషణాత్మనః ।।
ఎకా లోకైషణైవేయం త్రిధాఽతో వ్యపదిశ్యతే ।। ౧౩౫ ।।
స్వమహిమ్నైవ నిష్పత్తిర్న వినా సాధనం యతః ।।
సాధ్యస్య సాధనాదానమతః సాధ్యానురోధతః ।। ౧౩౬ ।।
అపాస్తాశేషానర్థాప్తపురుషార్థత్వతః స్వతః ।।
తన్మోహమాత్రజే తస్మాదేషణే ప్రత్యగాత్మని ।। ౧౩౭ ।।
బ్రహ్మాజ్ఞానం యతో హేతురేషణానాం న వస్తుతః ।।
పరమార్థవిదాం న స్యురేషణా యా యథోదితాః ।। ౧౩౮ ।।
ఆప్తాశేషపుమర్థత్వాన్నాపేక్ష సాధనం ప్రతి ।।
సాధ్యత్వేఽపి హి సిద్ధస్య కింత్వసాధ్యస్య వస్తునః ।। ౧౩౯ ।।
సర్వోపాయా నివర్తన్త ఉపేయావసితౌ యతః ।।
చరితార్థత్వతోఽమీషాం నాపేక్షా సిద్ధవస్తునః ।। ౧౪౦ ।।
అప్యజ్ఞాతాత్మయాథాత్మ్యో జిజ్ఞాసుర్యోఽత్ర వస్తుని ।।
సర్వకర్మపరిత్యాగో జ్ఞానాప్త్యై తస్య సాధనమ్ ।। ౧౪౧ ।।
తస్మాదేవంవిదిత్యత్ర శ్రుతిః స్పష్టం యథోదితమ్ ।।
నిఃశేషకర్మసంన్యాసం స్వయమేవ ప్రవక్ష్యతి ।। ౧౪౨ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానసాధనత్వప్రసిద్ధయే ।।
శ్రుత్యన్తరేషు తద్వచ్చ సన్తి వాక్యాన్యనేకశః ।। ౧౪౩ ।।
ముక్తేశ్చ బిభ్యతో దేవా మోహేనాపిదధుర్నరాన్ ।।
ప్రావర్తన్త తతో భీతాః కర్మస్వజ్ఞాతతత్త్వకాః ।। ౧౪౪ ।।
సర్వకర్మాణ్యతస్త్యక్త్వా ప్రత్యక్ప్రవణబుద్ధయః ।।
మోహం భిత్త్వాఽఽత్మసంబోధాద్యయుః కైవల్యముత్తమమ్ ।। ౧౪౫ ।।
ఇతి భాల్లవిశ్రుతివచః సమ్యగ్జ్ఞానస్య జన్మనే ।।
సంన్యాసం సాధనం వక్తి వాఙ్భనఃకాయకర్మణామ్ ।। ౧౪౬ ।।
పరాఞ్చి ఖానీతి తథా పరాక్ప్రవణసాధనమ్ ।।
నిషేధత్యాత్మవిజ్ఞానే మన్త్రవర్ణోఽపి కాఠకే ।। ౧౪౭ ।।
వేదాన్తవిజ్ఞానసునిశ్చితార్థాః సంన్యాసయోగాద్యతయః శుద్ధసత్త్వాః ।।
మన్త్రోఽపి చైకాత్మ్యవినిశ్చయాయ నిఃశేషకర్మోజ్ఝితిమాహ సాక్షాత్ ।। ౧౪౮ ।।
బ్రహ్మచర్యం సమాపయ్య గృహీ తస్మాద్భవేద్ద్విజః ।।
గృహాశ్రమం సమాప్యాథ వానప్రస్థం సమాపయేత్ ।। ౧౪౯ ।।
యథోక్తాశ్రమవాసార్థం సామర్థ్యాన్నియమో భవేత్ ।।
ఎవం సతి సమర్థః స్యాత్సర్వాశ్రమసముచ్చయః ।। ౧౫౦ ।।
వానప్రస్థాశ్రమాదూర్ధ్వం ప్రవ్రజేదవిచారయన్ ।।
ప్రత్యక్షశ్రుతిమూలోఽయం సర్వాశ్రమసముచ్చయః ।। ౧౫౧ ।।
కషాయం పాచయిత్వా చ శ్రేణీస్థానేషు చ త్రిషు ।।
ప్రవ్రజేచ్చ పరం స్థానం పారివ్రాజ్యమనుత్తమమ్ ।। ౧౫౨ ।।
ఇతి వ్యాసస్మృతౌ వాక్యం ప్రత్యక్షశ్రుతిబన్ధనమ్ ।।
తథాఽన్యాన్యపి విద్యన్తే వాక్యాన్యత్ర సహస్రశః ।। ౧౫౩ ।।
బ్రహ్మచర్యాశ్రమాదేవ యది వా ప్రవ్రజేద్దూిజః ।।
గృహాచ్చ ప్రవ్రజేత్తద్వత్ప్రవ్రజేచ్చ వనాత్తథా ।। ౧౫౪ ।।
వికల్పేనైవ వ్యాఖ్యాత ఎకద్విత్రిసముచ్చయః ।।
కషాయపక్తిమాపేక్ష్య వికల్పోఽయం త్రిధోదితః ।। ౧౫౫ ।।
పరీక్ష్య లోకానిత్యాది తథాచాఽఽథర్వణే వచః ।।
విరక్తః కర్మభూమిభ్యో జ్ఞానం ప్రతి నియుజ్యతే ।। ౧౫౬ ।।
సర్వకర్మపరిత్యాగాత్సంత్యక్తాశేషసాధనః ।।
శ్రుత్యుక్తోఽత్ర పరివ్రాట్ స్యాదైకాత్మ్యజ్ఞానజన్మనే ।। ౧౫౭ ।।
ముణ్డోఽపరిగ్రహశ్చేతి ప్రత్యక్షశ్రుతివాక్యతః ।।
తద్విరుద్ధం స్మృతేర్వాక్యం నాపేక్ష్యం దుర్బలత్వతః ।। ౧౫౮ ।।
విగీతా చ విరుద్ధా చ దృష్టార్థా దృష్టకారణా ।।
ఇతి వేదవిదాఽప్యుక్తం తదప్రామాణ్యకారణమ్ ।। ౧౫౯ ।।
క్రియమాణాని కర్మాణి యథా స్యుః ఫలసిద్ధయే ।।
తదక్రియోక్తా శ్రుత్యేహ తథాఽఽత్మజ్ఞానజన్మనే ।। ౧౬౦ ।।
సత్యానృతే సుఖదుఃఖే వేదాల్లోఀకదూయం తథా ।।
సంన్యస్యాఽఽత్మనమన్విచ్ఛేదిత్యదుష్టం స్మృతేర్వచః ।। ౧౬౧ ।।
త్యజ ధర్మమధర్మం చ తథా సత్యానృతే త్యజ ।।
ఉభే సత్యానృతే త్యక్త్వా యేన త్యజసి తం త్యజ ।। ౧౬౨ ।।
నైష్కర్మ్యసాధనేష్వేవం శ్రుతయః స్మృతిభిః సహ ।।
ముముక్షుం వినియుఞ్జన్తి సదాఽఽత్మజ్ఞానజన్మనే ।। ౧౬౩ ।।
తథాఽనధికృతానాం చ సంన్యాసస్య విధానతః ।।
కాణకుబ్జాదివిషయా న్యాసక్లృప్తిరతోఽశుభా ।। ౧౬౪ ।।
సత్సు ప్రత్యక్షవిధిషు యథోక్తేష్వఫలః శ్రమః ।।
భిక్షాచర్యం చరన్తీతివిధ్యర్థః క్రియతే మహాన్ ।। ౧౬౫ ।।
తిష్ఠాసేదితి చాత్రాపి ప్రత్యక్షః శ్రూయతే విధిః ।।
తస్మిన్సతి వృథా కస్మాజ్జనోఽయం పరిఖిద్యతే ।। ౧౬౬ ।।
సాధ్యసాధనరూపాభ్యాం విరుద్ధం ప్రత్యగీక్షణమ్ ।।
యతో యథోక్తం తత్సిద్ధౌ తస్మాదేతద్విధీయతే ।। ౧౬౭ ।।
వ్యుత్థాయాతో యథోక్తాభ్య ఎషణాభ్యో నిరేషణః ।।
పాణ్డిత్యమథ నిర్విద్య బాల్యం పరిసమాపేయత్ ।। ౧౬౮ ।।
పదార్యాధిగతిః పూర్వం తతస్తదభిసంగతిః ।।
విరుద్ధార్థహ్నుతిః పశ్చాత్తతో వాక్యార్థబోధనమ్ ।। ౧౬౯ ।।
ఎకైకశ్యేన నీత్వాఽథ నిష్ఠాం పాణ్డిత్యలక్షణామ్ ।।
బాల్యం చైవ యథాయోగమన్వయవ్యతిరేకతః ।। ౧౭౦ ।।
అద్వితీయార్థనిష్ఠత్వమాత్మప్రత్యయశబ్దయోః ।।
తథాచాఽఽత్మైకనిష్ఠత్వమద్వితీయస్య మానసః ।। ౧౭౧ ।।
ఐకార్థ్యాన్నేహ సంసర్గస్తద్విరుద్ధార్థయోరివ ।।
అశనాయాద్యతిక్రాన్తదృష్టిద్రష్టృపదార్థయోః ।। ౧౭౨ ।।
పణ్డేతి బుద్ధినామైతత్సా జాతా యస్య మానతః ।।
తం పణ్డితమితి ప్రాహుః సోఽత్ర శ్రుత్యా నియుజ్యతే ।। ౧౭౩ ।।
యత్పణ్డితస్య కర్మ స్యాత్తత్పాణ్డిత్యం ప్రచక్షతే ।।
అప్రాప్తతత్త్వనిష్ఠోఽతః పాణ్డిత్యే వినియుజ్యతే ।। ౧౭౪ ।।
శాస్రాచార్యాత్మతో నిష్ఠాం నీత్వాఽఽత్మప్రత్యయం యతిః ।।
తిష్ఠాసేదథం బాల్యేన, కృత్స్నానాత్మధియో హ్నుతిః ।। ౧౭౫ ।।
బాల్యశబ్దాభిధేయా స్యాత్తాం సమాపయ్య శుద్ధధీః ।।
మునిభావం తతో త్గవా బ్రహ్మవ బ్రాహ్మణో భవేత్ ।। ౧౭౬ ।।
నిఃశేషమాత్మసంబోధం కుర్యాదితి విధీయతే ।।
తిష్ఠాసేదితి సంబన్ధః సర్వత్ర విధినా భవేత్ ।। ౧౭౭ ।।
ప్రాణేన ప్రాణితీత్యుక్తో దృష్టేర్ద్రష్టేతి చోదితః ।।
స ఆత్మాఽనుభవాత్సిద్ధ ఆ దేహాదా పరాత్మనః ।। ౧౭౮ ।।
అస్య ప్రత్యక్పదార్థస్య హ్యా సమాప్తేర్విధీయతే ।।
ధీః పాణ్డిత్యగిరా సాక్షాదన్వయవ్యతిరేకతః ।। ౧౭౯ ।।
తథైవ యోఽశనాయేతి పరమాత్మాఽపి శబ్దితః ।।
తస్య నిష్ఠావిధానార్థం బాల్యేనేతి పరం వచః ।। ౧౮౦ ।।
నాన్యత్రేహాద్వితీయార్థాత్సాక్షాదాత్మార్థసంభవః ।।
ఇత్యర్థోఽత్ర విధేయః స్యాదన్వయవ్యతిరేకతః ।। ౧౮౧ ।।
అద్వితీయపదార్థస్య తథా నైవాఽఽత్మనోఽన్యతః ।।
సంభవోఽస్తీతివిధ్యర్థస్తిష్టాసేదితి భణ్యతే ।। ౧౮౨ ।।
విశేషణవిశేష్యత్వసంబన్ధోఽథ పదార్థయోః ।।
విరుద్ధార్థనివృత్త్యాఽత్ర మునిరిత్యభిధీయతే ।। ౧౮౩ ।।
బ్రహ్మాత్మనోరసంసర్గస్తద్విరుద్ధార్థయోరివ ।।
పదార్థైకత్వతో భేదో ధ్వాన్తధ్వస్తౌ నివర్తతే ।। ౧౮౪ ।।
సామానాధికరణ్యం చ విశేషణవిశేష్యతా ।।
లక్ష్యలక్షణసంబన్ధః పదార్థప్రత్యగాత్మనామ్ ।। ౧౮౫ ।।
సామానాధికరణ్యాదేర్ఘటేతరఖయోరివ ।।
వ్యావృత్తేః స్యాదవాక్యార్థః సాక్షాన్నస్తత్త్వమర్థయోః ।। ౧౮౬ ।।
చిదజ్ఞానైకహేతుత్వాద్ధాతవ్యానాం చిదాత్మని ।।
మోహధ్వస్తౌ ప్రతీచోఽన్యో నాతోఽర్థోఽత్రావశిష్యతే ।। ౧౮౭ ।।
ఆత్మధీవిషయం నైతి తదజ్ఞానైకకారణః ।।
అనాత్మమానమేయోఽర్థో యతోఽతః కేవలాత్మతా ।। ౧౮౮ ।।
సమాప్యామౌనమఖిలం బాల్యపాణ్డిత్యలక్షణమ్ ।।
నిర్విద్య చ తథా మౌనం పదార్థద్వయసంగతిమ్ ।। ౧౮౯ ।।
అథ బ్రాహ్మణ ఇత్యుక్త్యా ఫలావస్థాఽస్య భణ్యతే ।।
భేదసంసర్గహీనోఽర్థః స్వమహిమ్ని వ్యవస్థితః ।।
సాక్షాదిత్యాదిరూపోఽథ బ్రహ్మ బ్రాహ్మణ ఉచ్యతే ।। ౧౯౦ ।।
ఇమామవస్థాం సంప్రాప్య సర్వో బ్రాహ్మణ ఉచ్యతే ।।
బ్రాహ్మణ్యం గౌణమన్యత్ర పూర్వభూమిషు నాఞ్జసా ।। ౧౯౧ ।।
కేనాథ బ్రాహ్మణః స స్యాదితి ప్రశ్నమపృచ్ఛత ।।
ఉక్తోపాయాతిరేకేణ పృచ్ఛయతే సాధనాన్తరమ్ ।। ౧౯౨ ।।
యజ్ఞాదిలక్షణం తావత్పారంపర్యేణ సాధనమ్ ।।
నిర్జ్ఞాతమాగమాత్తస్మాత్పృచ్ఛ్యతే సాధనాన్తరమ్ ।। ౧౯౩ ।।
చతుర్ణాం కతమేనేతి న తు ప్రశ్నోఽత్ర యుజ్యతే ।।
కైవల్యాశ్రమమాదాయ బ్రాహ్మణ్యస్య సమాప్తితః ।। ౧౯౪ ।।
న చాఽఽశ్రమాన్తరం యుక్తం ముర్నర్వ్యుత్థాయినః సతః ।।
కృతార్థస్యాకృతార్థస్య తస్య నైవాఽఽశ్రమాన్తరమ్ ।। ౧౯౫ ।।
ప్రశ్నోఽయం సాధనజ్ఞప్త్యై బ్రాహ్మణస్యేహ పృచ్ఛ్యతే ।
కింసాధనో బ్రాహ్మణః స్యాదితి సాధనముచ్యతామ్ ।। ౧౯౬ ।।
ప్రశ్నప్రతివచస్తేన బ్రాహ్మణః స్యాద్యథోదితః ।।
యేనానవాప్తజ్ఞానోఽపి భవేదీదృశ ఎవ నా ।। ౧౯౭ ।।
ఉక్తబ్రాహ్మణసాదృశ్యం సర్వకర్మనిరాసతః ।।
నైష్కర్మ్యసాధనేనైవ బ్రాహ్మణః స్యాద్యథోదితః ।। ౧౯౮ ।।
ఇత్యేషోఽర్థో విధేయోఽత్ర యేనేతి వచసా శ్రుతేః ।।
స్మృతయోఽపీమమేవార్థం తత్ర తత్ర ప్రచక్షతే ।। ౧౯౯ ।।
లోకేఽస్మిన్ద్వివిధా నిష్ఠా పురా ప్రోక్తా మయాఽనఘ ।।
జ్ఞానయోగేన సాంఖ్యానాం కర్మయోగేన యోగినామ్ ।। ౨౦౦ ।।
ఇమౌ ద్వావేవ పాన్థానౌ కర్మతత్త్యాగలక్షణౌ ।।
సజాతీయాద్వినిష్క్రాన్తావనుక్రాన్తతరావిమౌ ।। ౨౦౧ ।।
సంన్యాస ఎవ తాభ్యాం చ విశేషేణాతివర్తతే ।।
తథా కిం ప్రజయేత్యాదిః పన్థాః కర్మత్యజాం శ్రుతః ।। ౨౦౨ ।।
బ్రహ్మచర్యాశ్రమాదేవ ప్రవ్రజేదితి భూరిశః ।।
సంన్యాసమేవ బ్రువతే ముక్తయే సర్వకర్మణామ్ ।। ౨౦౩ ।।
శ్రుతయః స్మృతయశ్చోచ్చైః శుద్ధన్యాయసమాశ్రయాత్ ।।
సర్వకర్మనిరాసేన బ్రాహ్మణ్యం లభతే తతః ।। ౨౦౪ ।।
కేనేతి యది వాఽఽక్షేప ఉత్పత్త్యాదేరసంభవాత్ ।।
సాధనానామిహైకాత్మ్యే తథాచ ప్రాగవాదిషమ్ ।। ౨౦౫ ।।
సాధనేనైతదైకాత్మ్యం యేన యేన చికీర్ష్యతే ।।
తేన తేనేదృగేవాఽఽత్మా నాతిశీతిర్మనాగపి ।। ౨౦౬ ।।
అథవా లక్షణోక్తిః స్యాద్యథోక్తబ్రహ్మవేదినః ।।
యేనేదృగేవ చిహ్నేన బ్రాహ్మణస్తేన లక్ష్యతామ్ ।। ౨౦౭ ।।
దేహేన్ద్రియమనోబుద్ధిధర్మానేషోఽత్యవర్తత ।।
ప్రత్యగైకాత్మ్యసంబోధాత్తద్ధర్మైర్లక్ష్యతే కథమ్ ।। ౨౦౮ ।।
సర్వసంసారభావోఽస్య న యథా లక్షణం తథా ।।
సర్వాభావోఽపి నైవ స్యాల్లక్షణం బ్రహ్మవేదినః ।। ౨౦౯ ।।
వేద్యానురోధతో యస్మాత్తద్విదో న్యాయలక్షణమ్ ।।
భావాభావద్వయధ్వంసి బ్రహ్మ వేద్యం చ తద్విదః ।। ౨౧౦ ।।
యేనేదృగేవ తేనేతి తస్మాదాహ శ్రుతిః స్ఫుటమ్ ।।
ముముక్షోర్లక్షణం తాదృక్శ్రద్దధానా యదబ్రువన్ ।। ౨౧౧ ।।
సుషుప్తేఽప్యతిమూఢస్య సర్వసంసారనిహనుతిః ।।
గమ్యతే లక్షణం తాదృఙ్న చాసౌ బ్రహ్మవిన్మతః ।। ౨౧౨ ।।
ఆత్మనో బ్రహ్మతేహోక్తా న త్వనాత్మన ఈరితా ।।
యథోక్తజ్ఞానతో ధ్వస్తిరార్తశ్రుత్యాఽతం ఉచ్యతే ।। ౨౧౩ ।।
అతో బ్రాహ్మణ్యతోఽన్యద్యత్క్రియాకారకలక్షణమ్ ।।
ఆర్తం వినాశి తజ్జ్ఞేయం బ్రహ్మానార్తం యతస్తతః ।। ౨౧౪ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే తృతీయాధ్యాయస్య పఞ్చమం కహోలబ్రాహ్మణమ్

॥ తృతీయాధ్యాయస్య షష్ఠం బ్రాహ్మణమ్ ॥

యః సర్వాన్తర ఇత్యుక్తస్తన్నిర్ణయవివక్షయా ।।
ఆ శాకల్యాత్పరో గ్రన్థ ఇతో వ్యాఖ్యాయతేఽధునా ।। ౧ ।।
విశేషణస్య సర్వస్య సాక్షాదిత్యాదికస్య చ ।।
సర్వోన్తరవినిర్ణీతౌ నిర్ణయః స్యాత్కథం న్వితి ।। ౨ ।।
అశనాయాద్యతిక్రాన్త్యా ప్రశ్నార్థావిష్కృతిః కృతా ।।
న సమ్యగితి మన్వానా గార్గ్యపృచ్ఛదతః పునః ।। ౩ ।।
క్షిత్యాదేర్వియదన్తస్య యావన్నైకాత్మ్యముచ్యతే ।।
నిర్ణీతార్థో న తావత్స్యాత్ప్రశ్నః సాక్షాదితీరితః ।। ౪ ।।
బుభుక్షాద్యేకదేహస్థనిషేధాదనిషేధతః ।।
క్షిత్యాదేర్వియదన్తస్య నాతః ప్రశ్నార్థనిర్ణయః ।। ౫ ।।
య ఎతే పార్థివా భావా లోష్టకుమ్భాదయో మతాః ।।
తేషామన్తర్బహిర్వ్యాప్తిః పృథివ్యైవేహ లక్ష్యతే ।। ౬ ।।
యథైవ పార్థివా భావాః పృథివ్యైవం ధరిత్ర్యపి ।।
అద్భిరన్తర్బహిశ్చేయం వ్యాప్తైవేహ సమీక్ష్యతే ।। ౭ ।।
ఎవం దృష్టం యతస్తస్మాద్గార్గీ పప్రచ్ఛ లిఙ్గతః ।।
ప్రశ్నం యదిదమిత్యేవం యాజ్ఞవల్క్యం మహాధియమ్ ।। ౮ ।।
ఓతప్రోతాత్మనా కార్యం యేన యేన సమాప్లుతమ్ ।।
తస్య తస్యాన్యసంవ్యాప్తిర్దృష్టా లోకే క్షితేర్యథా ।। ౯ ।।
అద్భిశ్చేయం క్షితిర్వ్యాప్తా తస్మాత్తసామపీష్యతే ।।
అన్యేన కేనచిద్వ్యాప్తిర్వ్యాపకత్వాద్యథా భువః ।। ౧౦ ।।
ప్రత్యుక్తిర్గార్గి వాయావిత్యేవమేవోత్తరేష్వపి ।।
వాక్యేషు ప్రతిపత్తవ్యా ప్రత్యుక్తిప్రశ్నయోర్గతిః ।। ౧౧ ।।
పార్థివాప్యౌ సమాశ్రిత్య తేజోఽభివ్యజ్యతే యతః ।।
ధాతూ న తు స్వతన్త్రం సన్నావదత్తేజసీత్యతః ।। ౧౨ ।।
సూక్ష్మతావ్యాపితే జ్ఞేయే భూమ్యాదేరుత్తరోత్తరమ్ ।।
అక్షరాత్మావసానానాం పూర్వపూర్వప్రహాణతః ।। ౧౩ ।।
ఆరమ్భకబహుత్వాచ్చ బహూక్తిరిహ గృహ్యతే ।।
ఆత్మనోఽన్యద్యతః సర్వం పఞ్చభూతాత్మకం విదుః ।। ౧౪ ।।
ద్వాత్రింశద్గుణితో మార్గో రథగత్యా వివస్వతః ।।
య ఉక్తస్తస్య సంస్థిత్యా తస్థురిన్ద్రాన్తదేవతాః ।। ౧౫ ।।
స్థూలసూక్ష్మాత్మనా సర్వాస్తారతమ్యేన సంస్థితాః ।।
వ్యాప్యవ్యాపితయాఽన్యోన్యం సర్వతఃపరిమణ్డలాః ।। ౧౬ ।।
ప్రజాపతిర్విరాడత్ర యోఽణ్డస్యాన్తర్వ్యవస్థితః ।।
ఓతప్రోతాని తత్త్వాని తేన పూర్వాణి సర్వశః ।। ౧౭ ।।
తస్యోతప్రోతభావోఽయం బ్రహ్మలోకేషు భణ్యతే ।।
అణ్డారమ్భకభూతానాం బ్రహ్మలోకాభిధేష్యతే ।। ౧౮ ।।
తదేతల్లోకనిర్మాణమోతప్రోతాత్మనోదితమ్ ।।
అణ్డాన్తమేవ వ్యాఖ్యాతం కిమన్యదవశిష్యతే ।। ౧౯ ।।
సమష్టివ్యష్టిభావేన వాయుః సర్వాశ్రయః పురా ।।
వ్యాఖ్యాతో యః స వక్తవ్యస్తదర్థః ప్రశ్న ఉత్తరః ।। ౨౦ ।।
ఓతోః ప్రోతాశ్చ కస్మిన్ను బ్రహ్మలోకా ఇతీర్యతామ్ ।।
ఇతి పృష్టోఽబ్రవీద్రార్గి మాఽతిప్రాక్షీః కథంచన ।। ౨౧ ।।
మాఽతీత్య ప్రశ్నవిషయం గార్గి ప్రాక్షీః కథంచన ।।
మా తే మూర్ధా వ్యపప్తేతి త్వామహం వారయామ్యతః ।। ౨౨ ।।
ఉచితోఽస్యా భవేత్ప్రశ్నో దేవతా యేన పృచ్ఛ్యతే ।।
వర్తతే యస్తముల్లఙ్ఘ్య సోఽతిప్రశ్నోఽనుమోచ్యతే ।। ౨౩ ।।
యా తమర్హతి పూర్వోక్తా సాఽతిప్రశ్న్యేహ దేవతా ।।
తదన్యత్వాదిమాం త్వాహురనతిప్రశ్న్యనామికామ్ ।। ౨౪ ।।
తామేతామనతిప్రాశన్యామతిప్రశ్నేన సాహసాత్ ।।
పృచ్ఛన్త్యా మూర్ధపాతస్తే స్యాదేవ స్వాపరాధతః ।। ౨౫ ।।
స్థూలాన్యనుమయా యుక్తం ప్రష్టుం తత్త్వాని కామతః ।।
ఇయం తు న తథా స్థూలా యాం త్వం పృచ్ఛసి దేవతామ్ ।। ౨౬ ।।
అచిన్త్యా చాప్రతర్క్యా చ ప్రాణభావేన చ స్థితా ।।
నాతోఽన్యేన ప్రమాణేన ప్రష్టవ్యా దేవతాఽఽగమాత్ ।। ౨౭ ।।
ఎతస్మాదేవ హేతోస్తాం తర్కశాస్త్రేషు తార్కికా ।।
నైవానుమిన్వతే త్రాసాత్పృథివ్యాదీన్యథా తథా ।। ౨౮ ।।
ప్రాణోఽయమనిరుక్తో హి కస్తం నిర్వక్తుమర్హతి ।।
మానాన్తరేణాఽఽగమతో మా ప్రాక్షీరిత్యతో వచః ।। ౨౯ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తిక తృతీయాధ్యాయస్య షష్ఠం గార్గిబ్రాహ్మణమ్

॥ తృతీయాధ్యాయస్య సప్తమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

యత్పిపృచ్ఛిషితం గార్గ్యా సమష్టివ్యష్టిలక్షణమ్ ।।
లిఙ్గేనోద్దాలకః సూత్రం తదపృచ్ఛదథాఽఽగమాత్ ।। ౧ ।।
తథా చ తన్నియన్తారం జగజ్జన్మాదికారణమ్ ।।
ఆగమాద్గౌతమోఽప్రాక్షీద్యాజ్ఞవల్క్యముదారధీః ।। ౨ ।।
సూత్రాద్యాగమసంప్రాప్తిం సోఽథాఽఽఖ్యానైకవర్త్మనా ।।
వ్యాచఖ్యౌ గౌతమః సాక్షాద్గన్ధర్వాల్లబ్ధవానితి ।। ౩ ।।
బ్రహ్మేహ పరమాత్మోక్తో లోకా భూరాదయస్తథా ।।
దేవాస్త్వగ్న్యాదయో జ్ఞేయా వేదాశ్చైవ ప్రసిద్ధితః ।। ౪ ।।
బ్రహ్మాదీని చ భూతాని గ్రథితాన్యక్షసూత్రవత్ ।।
సూత్రేణ ధియమాణాని సదైవేశయతాని చ ।। ౫ ।।
సూత్రేణ విధృతం చాన్తర్యామిణా సంయతం తథా ।।
ఆత్మానం వేద భోక్తారం, వేద సర్వం జగత్తథా ।। ౬ ।।
సూత్రాన్తర్యామిరూపేణ యో వేదైతాన్పురోదితాన్ ।।
స ఎవ బ్రహ్మలోకాన్తాన్వేదేత్యేషోఽస్య సంగ్రహః ।। ౭ ।।
అభ్యన్తరతమం సూత్రం బ్రహ్మలోకావధేరపి ।।
సూక్ష్మం హి తదతీవోక్తం సర్వసత్త్వసమాశ్రయమ్ ।। ౮ ।।
సర్వసాధారణం కర్మ యదభివ్य़క్తమిష్యతే ।।
వాయ్వాత్మనా పరిచ్ఛిన్నం తదాస్తే కారణాత్మని ।। ౯ ।।
నాఽఽత్మానం లభతే కర్మ యతోఽసంశ్రిత్య సాధనమ్ ।।
వాయ్వాశ్రితమతః కర్మ స్వరూపం ప్రతిపద్యతే ।। ౧౦ ।।
సాధారణస్య యో వాయుర్విశిష్టస్య చ ధారకః ।।
సమష్టివ్యష్టిభావేన కర్మణః సర్వదేష్యతే ।। ౧౧ ।।
తం వాయుం తచ్చ కర్మేహ య ఉపేత్య వ్యవస్థితః ।।
వాయుకర్మాభిమానీ సన్పుమాన్వాయుః స ఉచ్యతే ।। ౧౨ ।।
స ఎష వాయుః సూత్రాత్మా దేవాః సర్వాశ్రయః ప్రభుః ।।
దేవతాలిఙ్గకర్మాది సర్వమత్రైవ సంశ్రితమ్ ।। ౧౩ ।।
అనేన విధృతం జన్మ వాయునేదం శరీరకమ్ ।।
యచ్చోత్పిత్సు పరం జన్మ ధృతం తదపి వాయునా ।। ౧౪ ।।
విష్టమ్భకం పృథివ్యాదేః సూక్ష్మమాకాశవత్స్థితమ్ ।।
యదాత్మకమిదం లిఙ్గం యత్సప్తదశముచ్యతే ।। ౧౫ ।।
యస్యాఽఽవహాదయో భేదాః సాగరస్యోర్మయో యథా ।।
వాసనానాం చ సర్వాసామాశ్రయో యస్తు కథ్యతే ।। ౧౬ ।।
యత ఎవమయం లోకః పరశ్చాయం చ సర్వతః ।।
భూతాని చైవ సర్వాణి వాయునా గ్రథితాన్యతః ।। ౧౭ ।।
తస్యాపసర్పణేఽఙ్గాని నాలం స్యుః కర్మణే మృతౌ ।।
ఇత్యర్థే లోకసంసిద్ధా ప్రసిద్ధిం శ్రుతిరబ్రవీత్ ।। ౧౮ ।।
వాయునైవ ధృతాఙ్గానీత్యత్ర లోకేఽపి విద్యతే ।।
ప్రసిద్ధిరితి తామాహ తస్మాదిత్యేవమాదినా ।। ౧౯ ।।
వాయునైవ ధృతం యస్మాల్లిఙ్గదేహాదికం తతః ।।
జ్ఞాతయః పురుషం ప్రేతమాహుః కార్యం మృతేరిదమ్ ।। ౨౦ ।।
యథాఽస్యాఙ్గాని లక్ష్యన్తే విస్రస్తాని న పూర్వవత్ ।।
మృతమేనం తథా మన్యే నేదృక్చిహ్నం మృతిం వినా ।। ౨౧ ।।
వాయునైవ యథాఽఙ్గాని సందృబ్ధాని యదా తదా ।।
కర్మణ్యాని భవన్త్యస్య న తు తాని తథా యతః ।। ౨౨ ।।
తస్మాత్ప్రవసితప్రాణో మృతోఽయం నాత్ర సంశయః ।।
యథోక్తసూత్రసద్భావే ప్రసిద్ధిర్గౌతమేదృశీ ।। ౨౩ ।।
సమ్యగుక్తమిదం సూత్రం యాజ్ఞవల్క్య యథా తథా ।।
తదన్తర్గతమాత్మానం బ్రూహ్యన్తర్యామిణం మమ ।। ౨౪ ।।
సూత్రాదప్యన్తరతమస్త్వన్తర్యామ్యధునోచ్యతే ।।
కార్యకారణభావోఽయం యస్మిన్నుక్తే సమాప్యతే ।। ౨౫ ।।
తిష్ఠన్పృథివ్యాం యోఽత్ర స్యాత్సోఽన్తర్యామీతి గృహ్యతామ్ ।।
ఇత్యుక్తావతిసంవ్యాప్తిప్రసక్తావుత్తరం వచః ।। ౨౬ ।।
అన్తరో యః పృథివ్యాః స్యాత్క్షితేరభ్యన్తరో హి యః ।। ౨౭ ।।
పృథివీ దేవతా తర్హి త్వదుక్తార్థసమన్వయాత్ ।।
ఇతిదోషాపనుత్త్యర్థం యం న వేదేతి భణ్యతే ।। ౨౮ ।।
సూత్రేణ ధ్రియమాణేయం మహాభూతశరీరిణీ ।।
అహమస్మి పృథివ్యేకా బిభర్మి జగదవ్యయమ్ ।।
ఇత్యేవమభిమానా యా నాన్తర్యామీతి సోచ్యతే ।। ౨౯ ।।
పృథివ్యపి చ యం దేవం న వేద స్వాత్మని స్తితమ్ ।।
సోఽన్తర్యామీతి మన్తవ్యో న త్వియం దేవతా క్షితిః ।। ౩౦ ।।
క్షితౌ కరణవత్యాం కిమన్యోఽపి కరణాదిమాన్ ।।
నైవం యతః పృథివ్యేవ శరీరం యస్య నాపరమ్ ।। ౩౧ ।।
క్ష్మాకార్యకరణేనైవ కార్యవాన్కరణీ చ యః ।।
న కార్యం కరణం చాస్య కించిదాత్మీయమిష్యతే ।। ౩౨ ।।
అన్తర్యామీ పరః సాక్షాదశరీరోఽగుణోఽద్వయః ।।
విలక్షణోఽతో విజ్ఞేయః పృథివీదేవతాత్మనః ।। ౩౩ ।।
స్వకార్యభూతాం తామేవ పృథివీం మోహవర్త్మనా ।।
తత్ర లబ్ధవిశేషః సంస్తామేవాయం నియచ్ఛతి ।। ౩౪ ।।
అదాహకోఽపి వహ్నిః సన్దాహ్యద్రవ్యసమాశ్రయాత్ ।।
తత్ర లబ్ధాత్మకస్తస్య దగ్ధా దాహ్యస్య న స్వతః ।। ౩౫ ।।
యథా జ్ఞాతైవమేవాఽఽత్మా దేవతాద్యాత్మకార్యగః ।।
దేవతాదిశరీరాద్యైర్దేవతాదీన్నియచ్ఛతి ।। ౩౬ ।।
స్వతస్త్వకరణోఽదేహో నిర్గుణోఽభేద ఎవ చ ।।
చిదాభాసస్వమోహోత్థకార్యైస్తద్వానివేక్ష్యతే ।। ౩౭ ।।
చతుర్ధా ప్రవిభజ్యైనం సాత్వతాః పర్యుపాసతే ।।
తథా హైరణ్యగర్భీయాస్తథా పాశుపతాదయః ।। ౩౮ ।।
కృష్ణద్వైయపనో వ్యాసో వేదాత్మా ధ్వాన్తహానికృత్ ।।
ప్రాహేమమేవ బహుశః ప్రాణినాం హితకామ్యయా ।। ౩౯ ।।
నారీయణః పరోఽవ్యక్తాదణ్డమవ్యక్తసంభవమ్ ।।
అణ్డస్యాన్తస్త్విమే లోకాః సప్తద్వీపా చ మేదినీ ।। ౪౦ ।।
తస్మై నమోఽస్తు దేవాయ నిర్గుణాయ గుణాత్మనే ।।
నారాయణాయ విశ్వాయ దేవానాం పరమాత్మనే ।। ౪౧ ।।
ఎతమేవ సముద్దిశ్య మన్త్రో నారాయణస్తథా ।।
వేదవిద్భిర్మహాప్రాజ్ఞైః పురుషైర్వినియుజ్యతే ।। ౪౨ ।।
ప్రత్యగ్ధ్వాన్తం చిదాభాసం స్వకార్యనియమాత్మకమ్ ।।
తదుపాధిర్నియన్తైష పరః ప్రోక్తో న తు స్వతః ।। ౪౩ ।।
సర్వజ్ఞః సర్వశక్తిశ్చ సర్వాత్మా సర్వగో ధ్రువః ।।
జగజ్జనిస్థితిధ్వంసహేతురేష సదేశ్వరః ।। ౪౪ ।।
స ఎషోఽభ్యన్తరో దేవః సర్వకారణకారణః ।।
నియచ్ఛతి క్షితిం దేవీం సర్వావస్థాసు సర్వదా ।। ౪౫ ।।
తేజః సామాన్యమాత్రం స్యాత్తదాధిష్ఠాతృదేవతా ।।
ఎవం తమస్యపి జ్ఞేయం క్షేత్రజ్ఞశ్చాఽఽత్మసంజ్ఞితః ।। ౪౬ ।।
దేవతాస్థానకరణత్రయం ప్రాణగిరోచ్యతే ।।
నియచ్ఛతి యతో గన్ధే త్రయమప్యేతదీశ్వరః ।। ౪౭ ।।
పృథివీ యం న వేదేతి యదుక్తం తస్య నిర్ణయః ।।
అదృష్టోఽశ్రుత ఇత్యుక్త్యా క్రియతే జ్ఞానశుద్ధయే ।। ౪౮ ।।
ద్రష్టృదర్శనదృశ్యానాం ప్రత్యగ్దృష్టిసమీక్షణే ।।
జాడ్యపారార్థ్యహేతుభ్యాం శక్తిర్నాస్తి మనాగపి ।। ౪౯ ।।
న ద్ర్ష్ట్రోర్దృశ్యయోర్నాపి తథా దర్శనయోర్మిథః ।।
గ్రాహ్యగ్రాహకసంబన్ధస్తత్సాక్షీ న చ వీక్ష్యతే ।। ౫౦ ।।
రూపాదిదర్శనాన్తస్థ ఆగమాపాయసాక్ష్యసౌ ।।
నిత్యాత్మదృష్టిశ్చిన్మాత్రః పశ్యేత్తం పృథివీ కథమ్ ।। ౫౧ ।।
మాగోచరాతివర్తిత్వాదసాధారణదృష్టితః ।।
ద్రష్టురన్యస్య చాభావాన్న తం పశ్యన్తి దేవతాః ।। ౫౨ ।।
దృష్టేర్ద్రష్టారమిత్యత్ర యః సాక్షీ ప్రాగుదాహృతః ।।
అన్తర్యామీతి సోఽత్రాపి నాతోఽన్యోఽస్తీతి భణ్యతే ।। ౫౩ ।।
బుద్ధ్యన్తః పర ఎవాఽఽత్మా విజ్ఞానాత్మేతి భణ్యతే ।।
బుద్ధ్యాగమాపాయసాక్షీ నియన్తైవోచ్యతే పరః ।। ౫౪ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతః పూర్ణః స్వాత్మన్యవస్థితః ।।
సంసారహేత్వసంబన్ధః సర్వో బ్రహ్మేతి భణ్యతే ।। ౫౫ ।।
కార్యకారణరూపస్య సంసారస్య మృషాత్మనః ।।
అపూర్వానపరానన్తతత్త్వం బ్రహ్మైవ వాక్యతః ।। ౫౬ ।।
పృథివ్యాదేశ్చ ద్రష్టృత్వం తథాఽన్తర్యామిణః శ్రుతమ్ ।।
దృష్ట్వభేదః ప్రసక్తోఽతో నాన్యోఽతోఽస్తీతి భణ్యతే ।। ౫౭ ।।
ఎష ఎవైకలో ద్రష్టా కారకాదివివర్జితః ।।
సంభావ్యతే తదజ్ఞానకార్యమాత్రస్తమస్విభిః ।। ౫౮ ।।
మాం ప్రత్యేవైతీహ యథాఽసాధారణ్యేన భాస్కరమ్ ।।
సంభావయన్తి ద్రష్టారస్తథాఽజ్ఞాస్తదబోధజైః ।। ౫౯ ।।
దృష్టిరేకైవ సర్వత్ర సర్వానాత్మవిలక్షణా ।।
ఆభాతి బహుధైవేయం తదవిద్యోత్థహేతుభిః ।। ౬౦ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే తృతీయాధ్యాయస్య సప్తమమన్తర్యామిబ్రాహ్మణమ్

॥ తృతీయాధ్యాయస్య అష్టమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

అశనాయాదినిర్ముక్తం సాక్షాదిత్యాదిలక్షణమ్ ।।
అతోఽక్షరం ప్రవక్తవ్యం నిరుషాధ్యాత్మని స్థితమ్ ।। ౧ ।।
యదుద్దిశ్య ప్రవృత్తైపా వ్యాఖ్య సర్వాన్తరం ప్రతి ।।
తదక్షరం ప్రవక్తవ్యమిత్యర్థైషోత్తరా శ్రుతిః ।। ౨ ।।
గౌతమేన పురా పృష్టే సూత్రాన్తర్యామివస్తునీ ।।
ఓతప్రోతాత్మతాం గార్గీ తయోరేవాన్వపృచ్ఛత ।। ౩ ।।
దివో యదూర్ధ్వం వస్తు స్యాత్సద్వాఽసద్వా విశేషితమ్ ।।
అర్వాగ్యచ్చ కపాలాత్స్యాన్మధ్యే యచ్చ కపాలయోః ।। ౪ ।।
ఊర్ధ్వం దివః కపాలాద్యదధో యచ్చాధరాత్పుటాత్ ।।
యస్య మధ్యే కపాలే తే యచ్చ భూతాదిలక్షణమ్ ।। ౫ ।।
పదార్థగతిమేవం వా వ్యాచక్షీతావిరోధతః ।।
భూతం యత్సమతిక్రాన్తం భవద్యదధునాతనమ్ ।। ౬ ।।
భవిష్యచ్చ యదాగామి నాతీతం నాపి వర్తతే ।।
ఇత్యాచక్షత ఇత్యుక్త్యాఽనుమాదోషోఽపనుద్యతే ।। ౭ ।।
ఎతదేవంవిధం సూత్రమాగమజ్ఞాః ప్రచక్షతే ।।
ఓతం ప్రోతం చ తత్కస్మిన్నితి పృష్టో బ్రవీహి మే ।। ౮ ।।
సూత్రే తావదిదం సర్వమోతం చ ప్రోతమేవ చ ।।
వర్తమానే జగత్కాల ఇతి తావత్సునిశ్చితమ్ ।। ౯ ।।
జగచ్చాప్యనభివ్యక్తమావిర్భవతి సాంప్రతమ్ ।।
వ్యక్తిశ్చేయం సతో యుక్తా నాసతో ఘటతే యతః ।। ౧౦ ।।
అభివ్యక్తం చ సదిదం పునరవ్యక్తతామితమ్ ।।
వాయునా విధృతం తస్య రూపం యద్వార్తమానికమ్ ।। ౧౧ ।।
అతీతానాగతయోస్తు కాలయోర్జగదాత్మనః ।।
సత్తా యేనాఽఽత్మనా కస్మిన్నోతా ప్రోతేతి భణ్యతామ్ ।। ౧౨ ।।
ప్రాత్యుచ్చార్యాథ గార్గ్యోక్తమాకాశే ప్రాబ్రవీదృషిః ।।
ఓతప్రోతకతాం వాయోర్జగతోఽసౌ ప్రయత్నతః ।। ౧౩ ।।
క్ష్మాద్యేతత్సూత్రపర్యన్తం నాశాదూర్ధ్వం జనేః పురా ।।
ఆకాశే తదవిజ్ఞాతం సత్తామాత్రేణ విద్యతే ।। ౧౪ ।।
యావద్ధి జనిమత్కించిన్నామాదిప్రవిభాగవత్ ।।
ఆకశస్తస్య సర్వస్య తత్త్వమత్ర వివక్షితమ్ ।। ౧౫ ।।
త్ర్యతిరేకం సతో నేదం లభతేఽనాత్మకత్వతః ।।
నాప్యన్వయం తదవ్యాప్తేర్నాప్యభావః సతీష్యతే ।। ౧౬ ।।
సదతో జనిమత్తత్త్వం సర్పాదే రశనా యథా ।।
సత్తత్త్వవ్యతిరేకేణ నాన్యా జనిమతో గతిః ।। ౧౭ ।।
సదేవేదమతః సర్వముద్భూతిస్థితిహానిషు ।।
సదేవేతి తథా స్పష్టం ఛాన్దోగ్యోపనిషద్వచః ।। ౧౮ ।।
అర్వాగేవాక్షరాజ్జ్ఞేయా సత్తేయం జగతో నిధిః ।।
కార్యకారణనిర్ముక్తమక్షరం వక్ష్యతే యతః ।। ౧౯ ।।
సర్వశక్తిరియం శక్తిర్యా సదిత్యభిధీయతే ।।
న చ సత్తేతి సామాన్యం ప్రత్యయార్థాసమీక్షణాత్ ।। ౨౦ ।।
న సతో వ్యతిరేకేణ సతోఽన్యో భావ ఈక్ష్యతే ।।
అప్యభావో న లభతే కిము భావోఽతిరేకతామ్ ।। ౨౧ ।।
సదన్యబుద్ధిగమ్యస్య శ్రుతిస్తస్మాదనేకశః ।।
అబ్రవీద్వాన్తిమాత్రత్వం మృత్తికాదినిదర్శనైః ।। ౨౨ ।।
ఆకాశవచసాఽఽత్మైవ జ్ఞేయో నాన్యోఽత్ర కశ్చన ।।
సర్వాన్తరత్వం నాన్యస్య యుజ్యతేఽనాత్మనో యతః ।। ౨౩ ।।
ఆకాశో వా ఇతి తథా బ్రహ్మైవ శ్రుతిరబ్రవీత్ ।।
కారణం చాఽఽత్మనో నాన్యత్ర్రయ్యన్తేషూపలభ్యతే ।। ౨౪ ।।
జగజ్జనిస్థితిధ్వస్తినియమాద్యర్థకార్యపి ।।
నాఽఽత్మనః కారణాదన్యః కశ్చిత్సంభావ్యతే శ్రుతేః ।। ౨౫ ।।
ఎషోఽన్తర్యామ్యేష యోనిః సర్వస్య ప్రభవాప్యయౌ ।।
మాణ్డూకేయశ్రుతివచ ఇతి స్పష్టమధీయతే ।। ౨౬ ।।
నాతోఽన్తర్యామిణః కల్ప్యమన్యదవ్యాకృతం బుధైః ।।
అక్షరాన్తేషు తత్త్వేషు నావ్యాకృతవచో యతః ।। ౨౭ ।।
తద్ధేదమితి చాత్రాపి జగదేవాభిధీయతే ।।
అన్యాకృతగిరా తస్య వ్యాకృతావ్యాకృతత్వతః ।। ౨౮ ।।
సర్వస్యైష వశీత్యుక్త్వా యతస్తస్యైవ వేద్యతామ్ ।।
యత్నాత్ప్రాహ శ్రుతిస్తస్మాద్యన్తాఽవ్యాకృతముచ్యతే ।। ౨౯ ।।
విద్యా కర్మ చ సంస్కారాః ప్రత్యగజ్ఞానతత్త్వకాః ।।
దేహగ్రహణహేతుత్వం యేషాం నః శ్రుతిరబ్రవీత్ ।। ౩౦ ।।
అవిచారితసంసిద్ధిప్రత్యగజ్ఞానసంస్థితిః ।।
త్రయమేతత్సదా గ్రాహ్యం న కార్యం కారణం వినా ।। ౩౧ ।।
కర్మైవైతత్ర్రయం తచ్చ నాఽఽత్మానం లభతే యతః ।।
కారకాణి వినోత్పత్తౌ ప్రయోగమనురుధ్యతే ।। ౩౨ ।।
ప్రయోగరూపేణైవాతో వేష్టితం కర్మ తిష్ఠతి ।।
కారణాత్మని సంసృష్టం నాన్యథాఽతోఽస్య సంస్థితిః ।। ౩౩ ।।
సప్రయోగగణః సర్వః సౌక్ష్మ్యేణ పరమేణ తు ।।
ప్రాక్ఫలోద్భవతో నష్ట్వా ప్రతీచి వ్యవతిష్ఠతే ।। ౩౪ ।।
ప్రత్యక్సంవిత్తివస్తుస్థః ప్రమాణవిరహాదయమ్ ।।
న జ్ఞాతః కుమ్భవన్నాపి చిత్స్థత్వాత్ఖరశృఙ్గవత్ ।। ౩౫ ।।
న చాయం నేతి నేతీతి కారణత్వాదిహోచ్యతే ।।
విశేషస్యాగ్రహాత్తద్వద్గృహ్యతే నేదమిత్యపి ।। ౩౬ ।।
క్షిత్యాదిసూత్రపర్యన్తం నియమ్యాపేక్షయోచ్యతే ।।
నియన్తా కారణం చేతి న తు సూత్రాన్తికేఽసతి ।। ౩౭ ।।
స్వాత్మానుభవతన్త్రత్వత్ప్రత్యాఖ్యాతుం న శక్యతే ।।
వ్యావృత్తివిధిరూపాభ్యాం సుషుప్తిరనుభూయతే ।। ౩౮ ।।
వ్యావృత్తః శుక్లపీతాదేరన్ధకారోఽనుభూయతే ।।
తథా విధిముఖేనాపి ద్విరేఫోదరవత్తమః ।। ౩౯ ।।
స్వప్నబోధాత్తదా తద్వదివిక్తోఽర్థోఽనుభూయతే ।।
మూఢోఽస్మీత్యపి సాక్షాచ్చ మోహోఽయమనుభూయతే ।। ౪౦ ।।
మూఢోత్పత్తేః పురా మోహః ప్రత్యగ్వస్త్వనురోధ్యభూత్ ।।
తదుత్పత్తౌ ససంవిత్కో మోహో మూఢప్రధానకః ।। ౪౧ ।।
సోఽయమైకాత్మ్యగర్భః సన్మోహః సర్వస్య కారకః ।।
ధర్మీ చ సర్వధర్మాణాం న పరోక్షస్తతోఽశ్వవత్ ।। ౪౨ ।।
యన్తృత్వహేతువిధ్వస్తావేష సంపద్యతేఽక్షరమ్ ।।
కూటస్థస్య ద్వితీయేన సంబన్ధోఽబోధకారితః ।। ౪౩ ।।
ప్రశ్నోఽయం న తృతీయః స్యాత్ప్రతిజ్ఞాతత్వతో ద్వయోః ।।
పూర్వోక్తస్యైవ దార్ఢ్యార్థం ప్రశ్నోఽయం పృచ్ఛయతే పునః ।। ౪౪ ।।
పృష్టం భూయోఽపి చాపృచ్ఛదుక్తధీదృఢనిశ్చితౌ ।।
పరాయత్తప్రబోధోఽపి శక్తో వక్తుం యతస్తతః ।। ౪౫ ।।
ఎవేత్యవధృతేర్యద్వా పూర్వప్రశ్నార్థశేషతా ।। ౪౬ ।।
కిమనేకత్ర లీనిః స్యాత్సూత్రస్యాపి క్షితేరివ ।।
ఆకాశ ఎవ కింవా స్యాదిత్యేవం పూర్వశేషతా ।। ౪౭ ।।
మోహోచ్ఛిత్తిర్యథావస్తుసమ్యగ్జ్ఞానప్రసూతితః ।।
సమ్యగ్జ్ఞానప్రసిద్ధ్యర్థమతః ప్రశ్నోఽయముత్తరః ।। ౪౮ ।।
సూత్రాదిక్షితిపర్యన్తమర్వాగ్యన్తురచేతనమ్ ।।
నిష్ణమాణం యతస్తస్మాత్పృచ్ఛ్యతే సప్రమాణకమ్ ।। ౪౯ ।।
సూత్రం తావత్సుదుర్జ్ఞానమాకాశస్తు తతోఽప్యతి ।।
తస్మాత్పరతరం తత్త్వం దుర్వచోఽపి బృహస్పతేః ।। ౫౦ ।।
సూత్రాన్తం వస్తు నిర్దేశ్యమనిర్దేశ్యే ప్రవేశితమ్ ।।
యన్తరి వ్యోమ్ని తదపి దుర్వాచ్యమతిసూక్ష్మతః ।। ౫౧ ।।
సర్వమానాతివర్త్యేకముక్తం ప్రత్యక్చిదాత్మకమ్ ।।
అవ్యావృ్త్తాననుగతం తతోఽప్యక్షరసంజ్ఞితమ్ ।। ౫౨ ।।
అజ్ఞాతజ్ఞాతతోఽన్యత్వాన్నిర్దేశ్యం న తదక్షరమ్ ।।
సాక్షాదిత్యాదిరూపత్వాన్నాపి స్యాత్తదపహనుతిః ।। ౫౩ ।।
అపి చేద్వక్త్యనిర్దేశ్యం కథంచిన్మోహవిభ్రమాత్ ।।
తథా విప్రతిపత్తిః స్యాదనుక్తౌ చ పరాజితః ।। ౫౪ ।।
ఇతి చేతసి సంధాయ యాజ్ఞవల్క్యమపృచ్ఛత ।।
గార్గ్యక్షరమనిర్దేశ్యం తాం చాసావబ్రవీదిదమ్ ।। ౫౫ ।।
ఎతద్వై తదితి ప్రాహ ప్రత్యక్సాక్షికమక్షరమ్ ।।
అపాస్తాశేషనిర్దేశం యదనన్యప్రమాణకమ్ ।। ౫౬ ।।
యత్సాక్షాచ్చాపరోక్షాచ్చ బ్రహ్మాత్మేతి విశేషితమ్ ।।
ప్రత్యక్తయా తదైకాత్మ్యం స్వయమేవ ప్రతీయతామ్ ।। ౫౭ ।।
న వ్యావృత్తం విశేషేభ్యో నానువృత్తం చ గోత్వవత్ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతం చైతన్యం సంవిదీక్ష్యతామ్ ।। ౫౮ ।।
యస్మాత్ప్రసిద్ధం నాస్త్యన్యత్ప్రసిద్ధం యన్న కస్యచిత్ ।।
అనన్యమమషష్ఠ్యర్థం వైశబ్దస్తత్ప్రసిద్ధయే ।। ౫౯ ।।
సాక్షాదిత్యాదివాక్యేన యోఽశనాయాదినా తథా ।।
ప్రత్యఙ్ఙభిహితో యత్నాత్తద్గిరా సోఽత్ర యుజ్యతే ।। ౬౦ ।।
ప్రత్యక్షాసన్ననిష్ఠత్వాదేతచ్ఛబ్దస్య కుమ్భవత్ ।।
యదేతదితి తత్సాక్షాద్యథావత్ప్రతిపద్యతామ్ ।। ౬౧ ।।
ప్రత్యక్షైకప్రమాణోఽర్థో లౌకికోఽపి న శక్యతే ।।
ప్రత్యక్షవద్బోధయితుం కిము ప్రత్యఙ్నిరఞ్జనమ్ ।। ౬౨ ।।
క్షరాద్విరుద్ధధర్మత్వాదక్షరం బ్రహ్మ భణ్యతే ।।
కార్యకారణవద్వస్తు క్షరమత్ర నిషిధ్యతే ।। ౬౩ ।।
హానివృద్ధిస్వభావేన కారణాత్మైవ వర్తతే ।।
తత్ప్రత్యగాత్మా తద్ధీనః కూటస్థోఽనన్యమానగః ।। ౬౪ ।।
బ్రాహ్మణాస్తద్వదన్తీతి స్వాపరాధనిషేధగీః ।।
నాఽఽత్మాజ్ఞానాయ సా యుక్తా స హి సాక్షాత్తదీక్షతే ।। ౬౫ ।।
నిర్దేశ్యత్వానుమాదోషప్రసఙ్గవినివృత్తయే ।।
ఆగమైకప్రమాణత్వే వదన్తీత్యభిశబ్దనమ్ ।। ౬౬ ।।
ఎతావదేవ ప్రత్యక్షం సర్వయాథాత్మ్యవేదినామ్ ।।
బ్రాహ్మణానామతో యుక్తం ఫలపర్యవసాయినమ్ ।। ౬౭ ।।
ధ్వస్తాత్మాజ్ఞానతత్కార్యాః ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యబోధతః ।।
వదన్తి బ్రాహ్మణాస్తేఽతస్త్యక్తసర్వైషణాస్పదమ్ ।। ౬౮ ।।
ఎతదేవ తు విజ్ఞాయ వ్యుత్తిష్ఠన్త్యేషణాత్రయాత్ ।।
యతోఽతస్తత్స్వసంవేద్యం గార్గ్యక్షరామేదం ధ్రువమ్ ।। ౬౯ ।।
తేషాం చేత్స్యాత్స్వసంవేద్యం నిర్దేశ్యం తద్ధటాదివత్ ।।
అస్థూలత్వాన్న తచ్ఛక్యం నిర్దేష్టుమితి సోఽబ్రవీత్ ।। ౭౦ ।।
అక్షరం యది న స్థూలమణు తర్హి తదిష్యతామ్ ।।
యతస్తత్ప్రతిషేధార్థమనణ్వితి జగాద తామ్ ।। ౭౧ ।।
పరిమాణమహాభూతప్రాణనామాన్వయాదయః ।।
కారణాద్యా నిషిధ్యన్తే క్రమేऩ ప్రాప్త్యపేక్షయా ।। ౭౨ ।।
ప్రసజ్యపర్యుదాసాభ్యాం నఞర్థః కోఽత్ర గృహ్యతే ।।
స్థూలాపహ్నుతిరేకత్ర పర్యుదాసే తదన్యతా ।। ౭౩ ।।
స్థూలాపహనుతిరత్ర స్యాద్వస్తు యత్పారమార్థికమ్ ।।
నాభావానిష్ఠోఽన్యత్రాపి నిషేధః కిముతాక్షరే ।। ౭౪ ।।
పర్యుదాసేఽపి క్లృప్తానాం న పృథక్త్వేన సంస్థితిః ।।
రజ్జుసర్పాదివత్తస్మాన్నోభయత్రాపి దోషతా ।। ౭౫ ।।
దృష్టోఽపవాదో లోకేఽస్మిన్నుత్సర్గవిషయే సతి ।।
స్థూలాదేరపవాదోఽయం నిర్ద్వయే ఘటతే కథమ్ ।। ౭౬ ।।
ఉత్సర్గస్యాస్తి విషయో యోననిర్జ్ఞాతాత్మతత్త్వకః ।।
అపవాదస్య విషయే జ్ఞాతాత్మైకసతత్త్వకః ।। ౭౭ ।।
అధ్యస్తదిఙ్నిషేధశ్చ వ్యోమ్న్యేకస్మిన్యథా తథా ।।
ఉత్సర్గాపవాదవిధినిషేధా ఎకలాత్మని ।। ౭౮ ।।
యది వాఽక్షరయాథాత్మ్యం స్థూలాదేరిహ భణ్యతే ।।
స్రగ్యాథాత్మ్యమహేర్యద్వత్తథాఽస్యాక్షరమాత్రతః ।। ౭౯ ।।
స్థూలాదిహేతోర్దాహో వా ధ్వాన్తస్య ప్రత్యగాత్మని ।।
అస్థూలోక్తిసముత్థాత్మయాథాత్మ్యజ్ఞానవహ్నినా ।। ౮౦ ।।
క్షిత్యాదౌ వియదన్తేఽస్మిన్స్థూలాదేః సంభవో నేను ।।
తదోతప్రోతవాక్యేన తచ్చ సర్వం నిరాకృతమ్ ।। ౮౧ ।।
తస్యాక్షరే కః ప్రసఙ్గో యతస్తత్ప్రతిషిధ్యతే ।।
అపి ఖే తదసంభావ్యం కిము తత్ప్రత్యగాత్మని ।। ౮౨ ।।
సమస్తవ్యస్తతాం కేచిద్బ్రహ్మణః ప్రతిజానతే ।।
యతోఽతస్తన్నిషేధార్థంం నిషిద్ధం సన్నిషిధ్యతే ।। ౮౩ ।।
వ్యక్తావస్థాఽథవైతేషాం నిషిద్ధా కారణాత్మని ।।
శక్త్యవస్థానిషేధోఽయం క్రియతే త్వక్షరాత్మని ।। ౮౪ ।।
ఎవం చ సతి తత్పూర్ణం బ్రహ్మ కృస్నం చ యుజ్యతే ।।
అన్యథాఽకృస్నమేవ స్యాదనిర్మోక్షశ్చ సజ్యతే ।। ౮౫ ।।
న వా నిషేధః స్థూలాదేస్తస్య ప్రాగేవ సిద్ధితః ।।
తన్నిషేధానువాదేన ప్రతీచి బ్రహ్మ బోధ్యతే ।। ౮౬ ।।
స్థూలాదిమేయమామాతృనిషేధఫలగం స్వభమ్ ।।
విద్ధి సర్వాన్తరం బ్రహ్మ సాక్షాదిత్యాదిలక్షణమ్ ।। ౮౭ ।।
సర్వేషామపి చోద్యానామేవం సతి న సంభవః ।।
నేతి నేతీతివద్వ్యాఖ్యా సర్వాఽపీహ సమీక్ష్యతామ్ ।। ౮౮ ।।
స్థూలాదిపరిమాణం హి ద్రవ్యమాత్రవ్యపాశ్రయమ్ ।।
తస్మాద్ద్రవ్యనిషేధోఽయం పరిమాణనిషేధతః ।। ౮౯ ।।
సర్వథాఽపి తు యత్కించిద్వాచో గోచరతా గతమ్ ।।
ప్రమాణస్య చ తత్సర్వమక్షరే ప్రతిషిధ్యతే ।। ౯౦ ।।
విశేషప్రతిషేధే చ క్రమ ఆశ్రీయతే ధ్రువమ్ ।।
సామర్థ్యాదేవ నాన్యస్మాత్కారణాదితి నిశ్చయః ।। ౯౧ ।।
పూర్వోత్తరనిషేధ్యానాం సామర్థ్యాదేవ చ క్రమః ।।
పూర్వస్మిన్ప్రతిషిద్ధేఽన్యః సామర్థ్యాదేవ ఢౌకతే ।। ౯౨ ।।
అస్థైల్యాదణు తత్ప్రాప్తం తన్నానణు యతోఽక్షరమ్ ।।
హ్రస్వం నైవ యతోఽహ్నస్వం నాపి దీర్ఘం యతోఽక్షరమ్ ।।
అదీర్ఘమిత్యాతో ద్రవ్యం న స్యాదక్షరమవ్యయమ్ ।। ౯౩ ।।
ఆదిత్యవర్ణవచనాదస్తు తద్రోహితాత్మకమ్ ।।
నైవం యతోఽలోహితం తత్సర్వరూపాదివర్జితమ్ ।। ౯౪ ।।
అపాం గుణోఽత్ర స్నేహః స్యాచ్ఛాయాఽదీప్తిరిహేష్యతే ।
తమో ధ్వాన్తమితి జ్ఞేయమతమోఽక్షరముచ్యతే ।। ౯౫ ।।
న భూతం తత్పృథివ్యాది నాపి భూతగుణాస్తథా ।।
సర్వాన్తరాధికారాద్ధి తథోభయనిషేధతః ।। ౯౬ ।।
అస్తు సఙ్గాత్మకం తర్హి వాసనాసఙ్గదర్శనాత్ ।।
నైతద్యతోఽసఙ్గమిదమసఙ్గో హీతి వక్ష్యతి ।। ౯౭ ।।
నాపీన్ద్రియమిదం జ్ఞేయం యతోఽచక్షుష్కమక్షరమ్ ।।
నేన్ద్రియాణ్యస్య విద్యన్తే నాపి తత్స్వయమిన్ద్రియమ్ ।। ౯౮ ।।
విజ్ఞానలక్షణం తేజోఽతేజస్కమితి వార్యతే ।।
కస్మాదేతన్న తత్సర్వం యతోఽప్రాణం తదక్షరణ్ ।। ౯౯ ।।
కారణప్రతిషేధేన కృత్స్నకార్యనిషేధతః ।।
పూర్ణం తదక్షరం జ్ఞేయం సాక్షాదిత్యాదిలక్షాణమ్ ।। ౧౦౦ ।।
అక్షరం యేన రూపేణ స్థూలం వస్తు నిషేధతి ।।
తేనైవాణ్వాది నిఃశేషం తస్య సర్వవిరోధతః ।। ౧౦౧ ।।
అన్యేనాన్యేన రూపేణ విరుద్ధాన్హన్తి పావకః ।।
విరోధినా యథా తద్వన్నేహ స్థూలాద్యపాక్రియా ।। ౧౦౨ ।।
మానిత్వాదినిషేధః స్యాద్యథైకాక్రియరూపతః ।।
ప్రత్యక్కూటస్థరూపేణ తథా సర్వనిషేధకృత్ ।। ౧౦౩ ।।
కూటస్థబోధపూర్ణత్వం ప్రత్యక్త్వం వస్తునః స్వతః ।।
ఎతదస్య విరోధిత్వం కార్యకారణవస్తుభిః ।। ౧౦౪ ।।
ద్వారం ముఖం ప్రతీకం వా యది వా లిఙ్గముచ్యతే ।।
నిషేధోఽముఖమిత్యేవం త్రయస్యాప్యభిధీయతే ।। ౧౦౫ ।।
మాత్రేతి మానమిచ్ఛన్తి మేయాఽర్థస్తేన మీయతే ।।
అక్షరే తదసంభావ్యమమాత్రం తద్యతస్తతః ।। ౧౦౬ ।।
మాత్రాదిలక్షణా యత్ర సామగ్రీ వస్తునీష్యతే ।।
తత్ప్రమేయమితి న్యాయ్యం న తు వస్త్వద్వయం స్వతః ।। ౧౦౭ ।।
వ్యాప్యవ్యాపకసంబన్ధో న చాప్యక్షరవస్తుని ।।
న తదశ్నాతివాక్యేన యతస్తద్వార్యతే ద్వయమ్ ।। ౧౦౮ ।।
నిషిద్ధమఖిలం వస్తు యత్కించిజ్జగతీక్ష్యతే ।।
అవశిష్టం చ యత్తచ్చ న ప్రమాణోపపాదితమ్ ।। ౧౦౯ ।।
ఎవం చేదక్షరం తాదృక్కథమస్తీతి గమ్యతే ।।
న హి ప్రమాణవిరహాదస్తి వస్త్వితి వీక్ష్యతే ।। ౧౧౦ ।।
సిద్ధసాధ్యత్వతో నైవం తథాచోక్తోత్తరత్వతః ।।
భావాభావాతిరేకిత్వాదభ్యుపేతం త్వయోచ్యతే ।। ౧౧౧ ।।
మానాభావే త తన్నేతి వ్యతిరేకః కుతోఽన్వయమ్ ।।
మానాభావం కిమద్రాక్షీర్యేనైవమభిధీయతే ।। ౧౧౨ ।।
సర్వ హి మానం లోకేఽస్మిన్వస్త్వభివ్యక్తిసాధనమ్ ।।
తదభావేఽనభివ్యక్తం వస్తు నాస్తీతి దుర్వచః ।। ౧౧౩ ।।
స్థూలాద్యనేకధర్మాణాం నిషధాయాసకారణాత్ ।।
అస్తిత్వమక్షరస్యేహ సిద్ధం తావదృగాత్మనః ।। ౧౧౪ ।।
స్వమహిమ్నా త్వభావోఽపి సేద్ధుం నైవాఽఽత్మవత్క్షమః ।।
తత్పారార్థ్యజడత్వాభ్యాం, మిత్యభావస్తథా సమః ।। ౧౧౫ ।।
మామేయమాత్రసద్భావాత్తేభ్యోఽత్యన్తనివృత్తితః ।।
స్వమహిమ్నా ప్రసిద్ధేశ్చ కుతోఽభావస్య సంభవః ।। ౧౧౬ ।।
స్వతో మాఫలరూపత్వాన్న మాకార్యం ప్రమాణతః ।।
నాస్తీతి తు వినా మానం న సిధ్యేత్కుమ్భవత్స్వతః ।। ౧౧౭ ।।
కుమ్భ ఆరోప్యతే యద్వత్ప్రకాశో భానుసంగతేః ।।
భానుప్రకాశసంబన్ధే భానోర్నాన్యదపేక్షతే ।। ౧౧౮ ।।
స్వతోఽవగతిసంవన్ధాత్తథాఽభావోఽవగమ్యతే ।।
తథాఽవగతిసంబన్ధే నాపేక్షాఽవగతేః స్వతః ।। ౧౧౯ ।।
అతోఽవగత్యభావోఽపి న స్వతోఽవగతిం వినా ।।
సిధ్యతీహ తతోఽస్తిత్వం స్వత ఎవాక్షరాత్మనః ।। ౧౨౦ ।।
ఉక్తో నిరన్వయోఽభావో న బౌద్ధాదిసమాశ్రయాత్ ।।
తత్త్వమస్యాదివాక్యోత్థవిజ్ఞానవిరహాత్క్వచిత్ ।। ౧౨౧ ।।
నాన్యదజ్ఞానతోఽస్తిత్వం ద్వితీయస్యాఽఽత్మనో యథా ।
నివృత్తిస్తద్వదేవాస్య నావగత్యాత్మనోఽపరా ।। ౧౨౨ ।।
అకార్యకారణం సాక్షాదిత్యాదిగుణలక్షణమ్ ।।
కూటస్థమక్షరం ధ్వాన్తధ్వస్తౌ స్యాన్నౌ నిరన్వయమ్ ।। ౧౨౩ ।।
నాస్యాస్తిత్వే యథా మానమేకత్వాదక్షరాత్మనః ।।
తన్నాస్తిత్వేఽపి చ తథా తయోస్తస్మాత్ప్రసిద్ధితః ।। ౧౨౪ ।।
సత్త్వం వా యది వాఽసత్త్వం కార్యకారణవస్తునః ।।
అతద్వద్బోధ ఎవైతత్సిధ్యతీవ న తు స్వతః ।। ౧౨౫ ।।
యత ఎవమతో నేహ కశ్చిద్విప్రతిపద్యతే ।।
అక్షరాత్మని నాస్తిత్వే తస్మాద్ధేతూక్తిరిష్యతే ।। ౧౨౬ ।।
యతో విప్రతిపద్యన్తే త్వన్తర్యమిణి వాదినః ।।
తత్సిద్ధయేఽనుమాయత్నః క్రియతేఽతః పరోక్తిభిః ।। ౧౨౭ ।।
ఈశితవ్యార్థసంబన్ధాదన్తర్యామ్యేతదక్షరమ్ ।।
చైతన్యాభాసమోహాఖ్యవర్త్మనైవ న తు స్వతః ।। ౧౨౮ ।।
అనుమానశ్రుతిస్తస్మాదాగాత్తస్యైవ సిద్ధయే ।।
కారణాత్మని సంసిద్ధే సర్వం సిద్ధం భవేద్యతః ।। ౧౨౯ ।।
ఎతస్య వా అక్షరస్య ప్రశాసనవిధౌ సతి ।।
సర్వతఃస్థిరమర్యాదం జగదేతద్వివర్తతే ।। ౧౩౦ ।।
ప్రశాసనే యథా రాజ్ఞోఽభిన్నమర్యాదికాః ప్రజాః ।।
పృథివ్యాద్యాస్తథైవేమా అక్షరస్య ప్రశాసనే ।। ౧౩౧ ।।
వివాదగోచరాపన్నా యన్తృపూర్వా జగత్స్థితిః ।।
వ్యవస్థితత్వాల్లోకస్య రాజపూర్వా స్థితిర్యథా ।। ౧౩౨ ।।
సూర్యాచన్ద్రమసౌ తజ్జకార్యాభిజ్ఞపురఃసరౌ ।।
సర్వప్రాణ్యుపకారిత్వాత్ప్రాసాదస్థప్రదీపవత్ ।। ౧౩౩ ।।
సూర్యాచన్ద్రమసావీశౌ మర్యాదాం నాతిగచ్ఛతః ।।
యేనేహ విధృతౌ నిత్యం సోఽన్తర్యామీతి గమ్యతామ్ ।। ౧౩౪ ।।
కుసూలవన్న భిద్యేతే సాంశత్వాత్పతతోఽపి న ।।
గురుత్వాల్లోహవత్పృథ్వీ ద్యౌరపీత్యతివిస్మయః ।। ౧౩౫ ।।
చేతనావత్స్వతన్త్రత్వాద్దేవతాత్మత్వకారణాత్ ।।
నాన్తరేణ నియన్తారం తయోరేషా వ్యవస్థితిః ।। ౧౩౬ ।।
సంయుక్తయోర్వియోగోఽపి న తయోరీక్ష్యతే క్వచిత్ ।।
ప్రశాసనమృతే శాస్తుర్న వ్యవస్థేదృశీ భవేత్ ।। ౧౩౭ ।।
ద్యావాపృథివ్యోర్లోకేఽస్మిన్నాన్యథేయం సమీక్ష్యతే ।।
స్వభావమతిలఙ్ఘ్యైతే తిష్ఠతః శాస్తృశాసనే ।। ౧౩౮ ।।
నిమేషాదివిభక్తానాం కాలాంశానాం వ్యవస్థితిః ।।
యా స్వలిఙ్గాజహద్వృత్త్యా తదీశస్య ప్రశాసనమ్ ।। ౧౩౯ ।।
నియతైవ ప్రవృత్తిశ్చ స్రోతసాం మహతామపి ।।
నాన్తరేణ నియన్తారం సంభావ్యేత్యవసీయతామ్ ।। ౧౪౦ ।।
దుఃఖార్జితధనత్యాగినుతిశ్చ జగతీక్ష్యతే ।।
నేయం యుక్తాఽప్రసిద్ధేశే తత్కర్మఫలదాయిని ।। ౧౪౧ ।।
దాతృప్రతిగ్రహీత్రోశ్చ క్రియాత్యక్తవ్యయోస్తథా ।।
అన్వక్షమేవ విలయో దృశ్యతే సార్వలౌకికైః ।। ౧౪౨ ।।
తథాఽపి తాన్ప్రశంసన్తి దుఃఖార్జితధనత్యజః ।।
అపి సమ్యక్ప్రమాణజ్ఞాస్తచ్చ నర్తే మహేశ్వరమ్ ।। ౧౪౩ ।।
దానాదికర్మణః సాక్షాత్పశ్యన్తః ఫలసంగతిమ్ ।।
ప్రమాణజ్ఞాః ప్రశంసన్తి యచ్చ తచ్చ సతీశ్వరే ।। ౧౪౪ ।।
శాస్తర్యసతి తత్కర్మఫలవైచిత్ర్యవేదిని ।।
సర్వజ్ఞేఽనుపపన్నం స్యాత్కర్మజ్ఞానఫలప్రదే ।। ౧౪౫ ।।
నాప్యనీశమపూర్వం చ ప్రకల్ప్యం ఫలసంగతౌ ।।
యతోఽపూర్వస్య సంసిద్ధౌ ప్రమాణం నాోపపద్యతే ।। ౧౪౬ ।।
నియన్తురపి చేన్మైవం శ్రుతేర్వస్తున్యపి ధ్రువమ్ ।।
ప్రామాణ్యస్య పురోక్తత్వాత్తత్సిద్ధేశ్చానుమానతః ।। ౧౪౭ ।।
అర్థాపత్తేరపూర్వస్య కల్పనాఽపి న యుజ్యతే ।।
అన్యథాఽప్యుపపన్నత్వాదర్థాపత్తేః క్షయో యతః ।। ౧౪౮ ।।
సేవ్యాత్సేవాఫలప్రాప్తిదర్శనాన్న త్వపూర్వతః ।।
సేవాయాశ్చ క్రియాత్మత్వాద్దానయాగాది చ క్రియా ।। ౧౪౯ ।।
దానాదిఫలసంప్రాప్తిః సేవ్యాద్భవితుమర్హతి ।।
క్రియాత్మకత్వాద్దానాదే రాజసేవాఫలాప్తివత్ ।। ౧౫౦ ।।
సర్వకర్మఫలప్రాప్తిరీశ్వరాదేవ నాన్యతః ।।
ఇత్యాహ భగవాన్వ్యాసః సర్వజ్ఞోఽపి మహామతిః ।। ౧౫౧ ।।
యతః ప్రవృత్తిర్భూతానాం యేన సర్వమిదం తతమ్ ।।
స్వకర్మణా తమభ్యర్చ్య సిద్ధిం విన్దతి మానవః ।। ౧౫౨ ।।
అపిం దృష్టక్రియాధర్మసామర్థ్యమనిరస్య తు ।।
ఫలాప్తికల్పనాసిద్ధావపన్యాయోఽన్యథా భవేత్ ।। ౧౫౩ ।।
లోకదృష్టక్రియాధర్మసామర్థ్యత్యాగలక్షణః ।।
అపన్యాయో న యుక్తోఽతో న్యాయవర్త్మాసమన్వయాత్ ।। ౧౫౪ ।।
కల్పనాధిక్యతశ్చైతదపూర్వం నోపపద్యతే ।
కల్ప్య ఈశోఽథవాఽపూర్వం కిం కల్ప్యముపపద్యతే ।। ౧౫౫ ।।
సేవ్యాత్క్రియాఫలప్రాప్తిర్దృష్టేయం న త్వపూర్వతః ।।
నాప్యపూర్వం క్వచిద్దృష్టం తన్మానాసంభవాదిహ ।। ౧౫౬ ।।
అపూర్వం నిష్ప్రమాణం చ దాతుం శక్తిరథాస్య చ ।।
ఫలదాతృత్వసామర్థ్యే దానం చాభ్యధికం తథా ।। ౧౫౭ ।।
ఇహ త్వీశాతిరేకేణ నాన్యత్కించిత్ప్రకల్ప్యతే ।।
పరిశిష్టస్య కల్ప్य़స్య సేవ్యే దృష్టత్వకారణాత్ ।। ౧౫౮ ।।
దేవాశ్చ పితరశ్చైవ మనుష్యాణామధీనతామ్ ।।
నాఽఽప్నుయుర్హవ్యకవ్యార్థం యది నాభూత్ప్రశాసితా ।। ౧౫౯ ।।
యదజ్ఞానాజ్జగత్యస్మింస్తీవ్రానర్థపరంపరా ।।
జ్ఞానాచ్చ ముక్తిః సంసారాత్కథం నాస్తి ప్రశాస్తృ తత్ ।। ౧౬౦ ।।
నను క్రియాత ఎవేయం సంసారోచ్ఛిత్తిరిష్యతే ।।
నైవం యతో న కర్మభ్యో ముక్తిః సంభావ్యతేఽశ్రుతేః ।। ౧౬౧ ।।
యథాచ కర్మణా ముక్తిర్న కథంచన యుజ్యతే ।।
తథోక్తత్వాత్పురా నేహ భూయో వక్తవ్యమిష్యతే ।। ౧౬౨ ।।
అసంభవో యథా ముక్తేః క్రియాసాధనసంశ్రయాత్ ।।
తథేయం శ్రుతిరప్యాహ యో వా ఇత్యాదివాక్యతః ।। ౧౬౩ ।।
ఉదారఫలదాయీని బహుశోఽనుష్ఠితాన్యపి ।।
క్షయిష్ణుఫలవన్త్యేవ కర్మాణి యదబోధతః ।। ౧౬౪ ।।
తథాచ యత్పరిజ్ఞానాత్కృత్స్నకార్పణ్యనిఃసృతిః ।।
కథమేవంవిధం గార్గి నాస్తీత్యక్షరముచ్యతే ।। ౧౬౫ ।।
సర్వే కార్పణ్యయుక్తాః స్యుర్యది న స్యాత్తదక్షరమ్ ।।
ఈక్ష్యన్తే చాప్యకృపణాస్తచ్చ సత్యేవ యన్తరి ।। ౧౬౬ ।।
యో వా ఎతదితి స్పష్టం శ్రుతిరప్యాహ యత్నతః ।।
అక్షరాజ్ఞానతః పుంసాం కార్పణ్యేనావియుక్తతామ్ ।। ౧౬౭ ।।
అక్షరం యో విదిత్వాఽస్మాల్లోకాద్గార్గి ప్రమీయతే ।।
నివర్తతే స కార్పణ్యాత్తజ్జ్ఞానాద్ధ్వాన్తబాధతః ।। ౧౬౮ ।।
యస్త్వక్షరపరిజ్ఞానాన్మృత్యుమృత్యుః ప్రమీయతే ।।
స ఎవ బ్రాహ్మణో నాన్యో జగత్యధ్యవసీయతామ్ ।। ౧౬౯ ।।
సర్వజ్ఞః సర్వకృచ్చాసౌ నిరస్తాశేషసంసృతిః ।।
ప్రాప్తాశేషపుమర్థశ్చ బ్రాహ్మణోఽత్రాభిధీయతే ।। ౧౭౦ ।।
జ్ఞేయత్వసిద్ధయే ప్రాహ యథోక్తేశ్వరవర్త్మనా ।।
అక్షరస్య శ్రుతిః సాక్షాత్తద్వా ఇత్యేవమాదినా ।। ౧౭౧ ।।
ఎతదస్య ప్రశాస్తృత్వం స్వమోహాభాసహేతుకమ్ ।।
నేతి నేత్యాదివాక్యేభ్యో దృష్టిమాత్రాత్మవస్తునః ।। ౧౭౨ ।।
ఇత్యేతత్ప్రతిపత్త్యర్థం తద్వా ఎతదితి శ్రుతిః ।।
మాగోచరాతివర్తిత్వాదదృష్టం స్యాత్తదక్షరమ్ ।। ౧౭౩ ।।
అభావత్వనిషేధార్థం ద్రష్ట్రక్షరమిహోచ్యతే ।।
కూటస్థదృష్టిమాత్రత్వాన్న తు ద్రష్టృత్వముచ్యతే ।। ౧౭౪ ।।
ఓతప్రోతగిరాఽశేషదృశ్యవస్తునిరాకృతేః ।।
అకారకాద్వయత్వాభ్యాం ద్రష్టృత్వం నాక్షరాత్మనః ।। ౧౭౫ ।।
బహుద్రష్టృనిషేధార్థం నాన్యదిత్యాద్యుదీరణమ్ ।।
విజాతీయసజాతీయవస్త్వన్తరనిషేధతః ।।
కూటస్థమేకం చైతన్యం సిద్ధం శ్రుత్యనుసారతః ।। ౧౭౬ ।।
ఎతస్మిన్నక్షరే గార్గి స్రజి క్లృప్తఫణీన్ద్రవత్ ।।
ఓతః ప్రోతశ్చ నిఃశేష ఆకాశోఽకారణాత్మని ।। ౧౭౭ ।।
అక్షరం స్వాత్మసంమోహాత్కారణత్వం నిగచ్ఛతి ।।
తథా కార్యత్వమప్యేతన్నిరవద్యం తదేకలమ్ ।। ౧౭౮ ।।
సర్వస్యాక్షరమాత్రత్వాన్న కించిన్నోపసంహృతమ్ ।।
ప్రత్యగ్విరోధతస్తద్వన్న కించిన్నాపి నిహ్నుతమ్ ।। ౧౭౯ ।।
తథా జ్ఞేయస్య సర్వస్య జ్ఞాతాజ్ఞాతవిభాగినః ।।
ఉక్తాక్షరాత్మావసితేర్న కించిదవశిష్యతే ।। ౧౮౦ ।।
నానుత్పన్నమితో జ్ఞానాత్కించిదప్యవశిష్యతే ।।
నాప్యధ్వస్తం తథాఽజ్ఞానం కృత్స్నజ్ఞేయసమాప్తితః ।। ౧౮౧ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే తృతీయాధ్యాయస్యాష్టమం బ్రాహ్మణమ్

॥ తృతీయాధ్యాయస్య నవమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

సూత్రాదికార్యమార్గేణ యన్తృత్వం కారణాత్మనః ।।
యదభ్యధాయి ప్రాక్శ్రుత్యా తదేవానూద్య పూర్వవత్ ।। ౧ ।।
సాక్షాదిత్యాది యాథాత్మ్యం భూయోఽప్యాత్మన ఉచ్యతే ।।
నియమ్యదేవతాభేదవ్యాససంక్షేపవర్త్మనా ।। ౨ ।।
చిదాభాసం స్వమజ్ఞానం సంనిపత్య తదక్షరణ్ ।।
కారణం సత్స్వకార్యేషు నియన్తృత్వం ప్రపద్యతే ।। ౩ ।।
సుషుప్తప్రలయావస్థప్రాణాత్మాఽక్షరముచ్యతే ।।
స బ్రహ్మ త్యదితి తథా శ్రుతిరప్యాహ తత్స్ఫుటమ్ ।। ౪ ।।
ఇత్యన్తర్యామ్యవస్థాయాం స్థిత్వైకాం ప్రాణదేవతామ్ ।।
సూత్రాద్యవచ్ఛేదవశాత్సర్వమేతన్నియచ్ఛతి ।। ౫ ।।
నానాత్వైకత్వరూపాభ్యాం సా పునః ప్రాణదేవతా ।।
స్థితా జగదితం వ్యాప్య ప్రాణికర్మవశాదియమ్ ।। ౬ ।।
తస్యా విక్షేపసంహారౌ శాకల్యః పర్యపృచ్ఛత ।।
నియన్తవ్యనియన్తృత్వసంబన్ధస్య ప్రసిద్ధయే ।। ౭ ।।
దేవసంఖ్యాం స సంపృష్టో నివిదైవ ప్రపేదివాన్ ।।
దేవా నివిది యావన్తో వైశ్వదేవస్య సంశ్రితాః ।। ౮ ।।
తావన్త ఎవ సోఽసుః స్యాజ్జగత్యస్మింశ్చరాచరే ।।
ఆన్త్యం బహుశబ్దేన దేవానాం ప్రాబ్రవీన్మునిః ।। ౯ ।।
త్రయస్రిశత్ప్రభృత్యేషాం షడాదిషు యథాక్రమమ్ ।।
సంహృతిః ప్రాతిలోమ్యేన వ్యూహస్త్వాగణనాక్షయాత్ ।। ౧౦ ।।
కతమ ఇతి పృష్టోఽథ వస్వాదీన్ప్రత్యపద్యత ।।
వసూనప్యథ సంపృష్టః సోఽగ్న్యాదీన్ప్రాబ్రవీద్వసూన్ ।। ౧౧ ।।
సంహృతాత్మప్రభేదా హి సైవైకా ప్రాణదేవతా ।।
వసుత్వమష్టధా భిన్నా విభార్తి జనిమత్స్థితౌ ।। ౧౨ ।।
వసు కర్మఫలం చాఽఽహుః కర్మణః సాధనం వసు ।।
యస్మాత్తదేషు నిహితం తస్మాత్తే వసవః స్మృతాః ।। ౧౩ ।।
పురుషే యే దశ ప్రాణా ఇన్ద్రియాణి సహాఽఽత్మనా ।।
మనసైకాదశాత్రైతాన్నుద్రానిత్యాచచక్షిరే ।। ౧౪ ।।
రోదయన్తో ద్రవన్త్యేతే రుదన్తి చ యతస్తతః ।।
రుద్రా ఇత్యభిధీయన్తే ప్రాణా ఎకాదశోదితాః ।। ౧౫ ।।
ఆదదానా యతో యన్తి మర్త్యానాం స్థితికారణమ్ ।।
మాసాభిమానినో దేవా ఆదిత్యాస్తేన తే స్మృతాః ।। ౧౬ ।।
ఆయుర్వీర్యం స్మృతిం ప్రజ్ఞాం సౌకుమార్యం వపుఃశ్రియమ్ ।।
ఆదదానా యతో యన్తి తేనాఽఽదిత్యా అమీ స్మృతాః ।। ౧౭ ।।
ఇన్ద్రశ్చ దేవతా జ్ఞేయా మేఘనాదాభిమానినీ ।।
స్తనయిత్నురిహ జ్ఞేయస్తథా యజ్ఞః ప్రజాపతిః ।। ౧౮ ।।
వీర్యం వజ్రోఽశనిరితి స్తనయిత్నురిహోచ్యతే ।।
పశుసాధనకో యస్మాద్యజ్ఞస్తస్మాత్పశుః స్మృతః ।। ౧౯ ।।
అగ్న్యాదిషు యతః షట్సు యథోక్తాః సర్వదేవతాః ।।
షట్సంఖ్యామేవ సంయాన్తి షడగ్న్యాద్యాస్తతః స్మృతాః ।। ౨౦ ।।
ఆధారాధేయయోరైక్యాత్పృథివ్యగ్న్యాదిషు త్రిషు ।।
త్రయో దేవాస్తతోఽగ్న్యాద్యాః కృత్స్నాన్తర్భావకారణాత్ ।। ౨౧ ।।
అన్నం ప్రాణశ్చ దేవౌ ద్వౌ ద్వయోరేష వినిర్ణయః ।।
ఎతావన్మాత్రయాథాత్మ్యం సర్వస్య జగతస్తతః ।। ౨౨ ।।
యోఽయం పవత ఇ్త్యుక్తిరధ్యర్ధస్య వినిర్ణయే ।।
ఎకత్వాత్పవమానస్య తదాహురితి చోదనా ।। ౨౩ ।।
ఎకసంక్యైవ నాన్యాఽస్తి ద్విసంఖ్యాయా యతస్తాతః ।।
పృష్టోఽధ్యర్ధ ఇతి ప్రాహ సోపహాసమృషిః సుధీః ।। ౨౪ ।।
వాయుర్వా దేవతా కృత్స్నా తదన్యస్య తదాత్మనః ।।
అర్ధత్వం స్యాత్కనీయస్త్వాద్వ్యాప్యస్యాగ్న్యాదిరూపిణః ।। ౨౫ ।।
ఋద్ధిం ప్రాపద్యతః సర్వం వాయౌ సతి చరాచరమ్ ।।
తస్మాదధ్యర్ధ ఇత్యేవం వాయుమాచక్షతే బుధాః ।। ౨౬ ।।
సంఖ్యాప్రాధాన్యమధ్యర్ధే విదగ్ధేన వివక్షితమ్ ।।
సర్వమృధ్నోతి యత్ప్రాణో తేనేతి శ్రుతిహృద్గతమ్ ।। ౨౭ ।।
అన్నాశితృత్వసిద్ధ్యర్థం యథా వ్యుత్పత్తిరుచ్యతే ।।
అన్నేనాశ్నుత ఇత్యేవమధ్యర్ధస్యాపి యోజనాా ।। ౨౮ ।।
జనిమత్సర్వభూతానాం ప్రాణోఽన్తర్భావహేతుతః ।।
ప్రాణో దేవోఽత ఎవైకస్తస్యైవ మహిమా పరః ।। ౨౯ ।।
భరణాత్సర్వకార్యాణాం ప్రాణో బ్రహ్మేతి భణ్యతే ।।
త్యదిత్యాచక్షతే తస్మాత్ప్రాణం బ్రహ్మ పరోక్షతః ।। ౩౦ ।।
సాక్షాన్నిర్దేశనుత్త్యర్థం కారణత్వావబుద్ధయే ।।
ప్రాణం బ్రహ్మ త్యదిత్యాద్దుః పారోక్ష్యేణ మహాధియః ।। ౩౧ ।।
కరణేష్వేషు సర్వేషు తథా కార్యాత్మకేషు చ ।।
అధ్యాత్మాదిషు కార్త్స్న్యేన తేషు తేష్వవతిష్ఠతే ।। ౩౨ ।।
అష్టధాఽతః పునస్తస్య భేదోఽయముపవర్ణ్యతే ।।
అధికారవిశేషేణ పృథివీత్యాదినాఽధుऩా ।। ౩౩ ।।
అనన్తభేదభిన్నస్య పునరప్యష్టధోచ్యతే ।।
దేవతాసముదాయస్య భేదః సంక్షేపలక్షణః ।। ౩౪ ।।
పృథివ్యాయతనం యస్య తత్స్థోఽగ్నిర్లోక ఎవ చ ।।
తస్యాఽఽలోకనహేతుః స్యాదగ్నిర్దేవస్య సర్వదా ।। ౩౫ ।।
మనశ్చ జ్యోతిర్విజ్ఞానం సంకల్పాదిస్వలక్షణమ్ ।।
స్వరూపం వా మనోజ్యోతిర్యస్య దేవస్య భణ్యతే ।। ౩౬ ।।
క్షితిదేహోఽగ్నినయనో మనఃసంకల్పసాధనః ।।
యః పృథివ్యభిమాన్యత్ర సర్వస్యైవ పరాయణమ్ ।। ౩౭ ।।
ఆధ్యాత్మికస్య సర్వస్య కార్యస్య కరణస్య చ ।।
పరాయణమవష్టమ్భ ఆత్మనః స్యాత్తథావిధమ్ ।। ౩౮ ।।
యాజ్ఞవల్క్యేహ యో విద్యాద్వేదితిా స్యాత్స ఎవ తు ।।
పణ్డితో న త్వనేవంవిద్యథా త్వం పణ్డితాయసే ।। ౩౯ ।।
ఇయతా యది పాణ్డిత్యం లభ్యతే వేద తర్హి తమ్ ।।
శారీరః పార్థివేంఽశేఽత్ర దేవోఽధ్యాత్మాభిమానవాన్ ।। ౪౦ ।।
పృథివ్యేవాహమిత్యేవం యోఽభిమానీ వ్యవస్థితః ।।
లోమత్వఙ్భాంససంఘాతః కార్యం తస్యాయమేవ తు ।। ౪౧ ।।
స ఎష దేవో యః పృష్టో వద భూయోఽప్యహల్లిక ।।
యతోఽసమాప్తమేవేదం దర్శనం తే వివక్షితమ్ ।। ౪౨ ।।
తస్య కా దేవతేత్యేనమప్రాక్షీత్క్షోభితో రూషా ।।
తం ప్రత్యాహామృతమితి యాజ్ఞవల్క్యోఽపి దేవతామ్ ।। ౪౩ ।।
యతో యో లభతే సిద్ధిం తస్యాసావేవ దేవతా ।।
వివక్షితేహ విజ్ఞేయాఽమృతమిత్యాదిలక్షణా ।। ౪౪ ।।
యోషిజ్జాగ్ధస్య యోన్నస్య రసః స్యాత్పరిణామజః ।।
మాతృజస్యాసృజో హేతురమృతం సోఽత్ర భణ్యతే ।। ౪౫ ।।
రసాచ్ఛోణితనిష్పత్తిః శోణితాద్బీజసంశ్రయాత్ ।।
శరీరం జాయతే సాక్షాద్యేన శారీర ఉచ్యతే ।। ౪౬ ।।
అన్యేఽమృతమిదం ప్రాహుర్దివ్యం చాన్ద్రమసం పయః ।।
తత్పర్జన్యాదినా జాతం దార్ఢ్యకృత్క్షితిదేహయోః ।। ౪౭ ।।
ఉత్తరేష్వపి వాక్యేషు యథోక్తముపపాదయేత్ ।।
న్యాయః సాధారణం సర్వం విశేషస్తు ప్రవక్ష్యతే ।। ౪౮ ।।
యోషిత్సమాగమేచ్ఛేహ కామ ఇత్యభిధీయతే ।।
హృదయం బుద్ధిరాలోకః సర్వం తేన హి పశ్యతి ।। ౪౯ ।।
స చ కామమయో దేవః కామభావనయాఽఞ్జితః ।।
దేవతాఽస్య స్రియో జ్ఞేయాః కామః స్రీతో హి జాయతే ।। ౫౦ ।।
శుక్లాదీన్యత్ర రూపాణి భాస్వరాణ్యుత్తరత్ర తు ।।
సావిత్రః పురుషస్తస్య చక్షుః సత్యం చ దేవతా ।। ౫౧ ।।
రూపభాస్కరసత్యేషు త్రిధైషోఽపి వ్యవస్థితః ।।
పూర్వవచ్చోత్తరత్రాపి సర్వత్రైవ త్రిధా త్రిధా ।। ౫౨ ।।
ప్రతిశ్రవణవేలాయాం శ్రోత్రే యః సంనిధీయతే ।।
స త్వయేహాభినిర్దిష్టో దిశస్తస్యాపి దేవతా ।। ౫౩ ।।
అన్ధకారస్తమో జ్ఞేయం తథా ఛాయామయః పుమాన్ ।।
మృత్యుశ్చ దేవతా తస్య తమసైవ మృతిర్యతః ।। ౫౪ ।।
రూపాయతనదేవస్య ప్రతిబిమ్బోదయాశ్రయః ।।
విశేషకార్యం ప్రాణోఽసుస్తస్యాపీహాధిదేవతా ।। ౫౫ ।।
సామాన్యామ్మయదేహస్య విశిష్టాః కార్యమస్య తాః ।।
వరుణో దేవతా తస్య వరుణాద్వి స జాయతే ।। ౫౬ ।।
శుక్రస్నాయ్వస్థిమజ్జానో భవన్తి పితృతో యతః ।।
ప్రజాపతిత్వం పితరి తస్మాదేతదిహోచ్యతే ।। ౫౭ ।।
యావత్కించిద్విజానాతి శాకల్యః సర్వమేవ తత్ ।।
పర్యపృచ్ఛద్యథాశక్తి ముక్త్వా దిగ్జ్ఞానమాత్రకమ్ ।। ౫౮ ।।
అవశిష్టం యదప్యస్య తన్మాం పృచ్ఛతు కామతః ।।
ఇతి చేతసి సంధాయ యాజ్ఞవల్క్యోఽభ్యభాషత ।। ౫౯ ।।
అతినిర్బన్ధతో వాఽపి నిషేధ్యోఽయం ప్రమాదవాన్ ।।
ఇత్యేతద్ధృదయే కృత్వా కారుణ్యాత్తమథాబ్రవీత్ ।। ౬౦ ।।
మయ్యగ్నౌ శిశువన్మోహాత్ప్రవిశన్తం న కశ్చన ।।
త్వాం వారయతి యత్నేన సాధుబ్రాహ్మణసంసది ।। ౬౧ ।।
సర్వేషామపి నూనం త్వం హన్తవ్యత్వేన సంమతః ।।
అక్రత త్వాం యతో విప్రాః సందంశం మయి పావకే ।। ౬౨ ।।
తస్మాద్బుధ్యస్వ శాక్ల్య మహద్భయముపస్థితమ్ ।।
అతినిర్మథనాదగ్నిశ్చన్దనాదపి జాయతే ।। ౬౩ ।।
విషాయతేఽమృతమపి యథా పథ్యం ముమూర్షతః ।।
తథైవ నాగ్రహీత్సూక్తం శాకల్యః కాలచోదితః ।। ౬౪ ।।
బ్రాహ్మణైర్ఘాతయిష్యామి మాం జిఘాంసన్తమాశ్విమమ్ ।।
ఇత్యుర్థం కోపకృద్వాక్యం శాకల్యో మునిరబ్రవీత్ ।। ౬౫ ।।
అఙ్గారావక్షయణోక్త్యా విద్వాన్కిం బ్రహ్మ శ్రేయసః ।।
అత్యవాదీస్త్వమజ్ఞః సన్కా విద్యా ఫలినీ తవ ।। ౬౬ ।।
దిగ్విభాగాధికారేణ యథోక్తా ఎవ దేవతాః ।।
పఞ్చధేహోపదిశ్యన్తే తదేతదనువర్ణ్యతే ।। ౩౭ ।।
కా విద్యా సఫలా సాక్షాత్తవేతిప్రశ్నవాదినమ్ ।।
సదేవాః సప్రతిష్ఠాశ్చ దిశో వేదేత్యథాబ్రవీత్ ।। ౬౮ ।।
సదేవసప్రతిష్ఠాదిశరీరం ప్రతిజజ్ఞివాన్ ।।
ఆత్మానం స మునిః పృష్టో యతస్తం పర్యపృచ్ఛత ।। ౬౯ ।।
సదేవాః సప్రతిష్ఠైతా దిశోఽహమితివాదినమ్ ।।
ప్రాచ్యాం కిందేవతోఽసీతి విదగ్ధస్తమపృచ్ఛత ।। ౭౦ ।।
పూర్వదిగాత్మభూతం మాం త్వం విద్ధ్యాదిత్యాదేవతమ్ ।।
ఇత్యుక్తే తమృషిం భూయః స ప్రతిష్ఠామపృచ్ఛత ।। ౭౧ ।।
సర్వరూపాత్మకః సూర్యశ్చక్షుష్యేవ ప్రతిష్ఠితః ।।
సర్వరూపేషు చక్షుశ్చ రూపాణి హృదయే తథా ।। ౭౨ ।।
రూపారబ్ధమిదం చక్షూ రూపాణామేవ తద్గహాత్ ।।
అభివ్యఙ్గ్యసజాతీయో వ్యఞ్జకో రూపదీపవత్ ।। ౭౩ ।।
అశేషవిషయాత్మత్వం మనోబుద్ధ్యోర్వినిర్దిశేత్ ।।
సర్వగోచరభాసిత్వాత్తాదాత్మ్యే తచ్చ యుజ్యతే ।। ౭౪ ।।
ఎష ఎవానుసంధేయో న్యాయో యోఽయమిహోదితః ।।
వక్ష్యమాణాసు సర్వాసు దిక్షు ప్రత్యేకశః క్రమాత్ ।। ౭౫ ।।
ప్రాచ్యాం రూపోపసంహారో దిక్త్ర్యే కర్మసంహృతిః ।।
ధ్రువాయాం సంహృతిర్నామ్నో హృద్యేవం సర్వసంహృతిః ।। ౭౬ ।।
కేవలం కర్మ యామ్యాయాం ప్రతీచ్యాం పుత్రజన్మ చ ।।
జ్ఞానయుక్తముదీచ్యాం చ కర్మైవముపసంహృతమ్ ।। ౭౭ ।।
నామ్నశ్చాప్యుపసంహారో ధ్రువాయాం హృది వర్ణితః ।।
ఎవం క్రమేణ నిఃశేషం జగద్ధృద్యుపసంహృతమ్ ।। ౭౮ ।।
సామర్థ్యాచ్చ మనోఽప్యత్ర విజ్ఞేయముపసంహృతమ్ ।।
రూపాదిపఞ్చకం యస్మాత్తద్ద్వారేణాఽఽశ్రితం హృది ।। ౭౯ ।।
నిఃశేషం బ్రహ్మలోకాన్తం సంహృత్య హృదయాత్మనా ।।
యాజ్ఞవల్క్యం స్థితం భూయో విదగ్ధః పర్యపృచ్ఛత ।। ౮౦ ।।
సర్వోపసంహృద్ధృదయం బ్రూహి క్వేైతత్ప్రతిష్ఠితమ్ ।।
ఇత్యుక్తోఽహఀల్లికేత్యేవం సంబోధ్యోత్తరమబ్రవీత్ ।। ౮౧ ।।
అహఀల్లికేతి వచసా నాఽఽధారాన్తరముచ్యతే ।।
ఆద్యుదాత్తత్వలిఙ్గేన హ్యభిధానం విదగ్ధవత్ ।। ౮౨ ।।
ప్రేతీభూతోఽసి నూనం త్వం ప్రేతవద్భాషసే యతః ।।
లీయతేఽహని రాత్రౌ చ వ్యజ్యతేఽహఀల్లికస్తతః ।। ౮౩ ।।
మత్తః శరీరాత్క్వాన్యత్ర మథ్యేఘాతః ప్రతిష్ఠితమ్ ।।
అస్మదన్యత్ర మన్వీథా యత్రేదం హృదయం క్వచిత్ ।। ౮౪ ।।
యద్యేతద్దేహతోఽన్యత్ర హృదయం స్యాదవస్థితమ్ ।।
హృద్వియుక్తం తదా దేహమద్యుః శ్వానో మృతం ధ్రువమ్ ।। ౮౫ ।।
న త్వయం మృత ఇత్యస్మాత్కారణాదవసీయతామ్ ।।
వనసింహవదేవైతద్ద్వయమన్యోన్యసంశ్రయమ్ ।। ౮౬ ।।
నర్తే లిఙ్గం శరీరస్య స్థితిః కాచిదిహేష్యతే ।।
న శరీరం వినా లిఙ్గం కస్మైచిత్కర్మణే క్షమమ్ ।। ౮౭ ।।
న హ్యన్యోన్యాతిరేకేణ సంహతానాం క్వచిత్థితిః ।।
సంహతం చ ప్రతీచోఽన్యజ్జగదేతచ్చరాచరమ్ ।। ౮౮ ।।
కార్యత్వాద్దూయమప్యేతద్యతో న స్వాశ్రయం తతః ।।
తత్ప్రతిష్ఠామథాప్రాక్షీచ్ఛాకల్యో నిర్ణయేచ్ఛయా ।। ౮౯ ।।
ద్వావప్యేతౌ మమాఽఽత్మానౌ ప్రాణ ఎవ ప్రతిష్ఠితౌ ।।
ప్రాణోఽపానే స చ వ్యాన ఉదానే వ్యాన ఆశ్రితః ।। ౯౦ ।।
సమానే చ తథోదానః సూత్రాత్మని సమాశ్రితః ।।
ఎవమేప సమానాన్తః శాకల్యప్రశ్ననిర్ణయః ।। ౯౧ ।।
దేహహృద్వాయవోఽన్యోన్యప్రతిష్ఠాః సంహతత్వతః ।।
ప్రయుక్తాః కర్మణా పుంసాం వర్తన్తే భోగసిద్ధయే ।। ౯౨ ।।
సకారణమిదం సర్వమాకాశాన్తం యథోదితమ్ ।।
ఓతం ప్రోతం చ యత్రేదం తదక్షరమథోచ్యతే ।। ౯౩ ।।
విహాయాఽఽఖ్యాయికారూపం స్వేనైవ వచసా శ్రుతిః ।।
పురుషార్థం సమాపిత్సుః స ఎష ఇతి చావదత్ ।। ౯౪ ।।
ప్రశాసన ఇదం తస్థౌ యస్యాన్తర్యామిరూపిణః ।।
స ఎష నేతి నేతీతి మధుకాణ్డేఽపి వర్ణితః ।। ౯౫ ।।
నను బ్రహ్మాధికారత్వాత్కథమాత్మేత్యునూద్యతే ।।
నైష దోషోఽతిరేకేణ నాఽఽత్మనో బ్రహ్మతా యతః ।। ౯౬ ।।
గ్రాహ్యత్వం శరణం సఙ్గో భయం చాజ్ఞానకారణమ్ ।।
తదత్యయాద్భయాన్తాని న సన్తి ప్రత్యగాత్మని ।। ౯౭ ।।
నిరవిద్యోఽసితో భాస్వదవిలుప్తచిదాత్మకః ।।
యత ఎవమతో నాస్య నాశాన్తా విక్రియాఽఽత్మనః ।। ౯౮ ।।
కార్యధర్మానతీత్యైతాంస్తద్ధేతోరప్యతిక్రమాత్ ।।
అపూర్వానపరాద్యేకః పూర్ణః స్వాత్మన్యవస్థితః ।। ౯౯ ।।
శ్రుతిః స్వేనైవ వచసా సాక్షాదిత్యాదిలక్షణమ్ ।।
సమాపయ్యాఽఽత్మవిజ్ఞానం భూయోఽప్యాఖ్యానరూపకమ్ ।। ౧౦౦ ।।
గృహీత్వా పరిపప్రచ్ఛ శాకల్యమభిమానినమ్ ।।
యాజ్ఞవల్క్యాత్మికా భూత్వా హ్యతినిర్బన్ధకారిణమ్ ।। ౧౦౧ ।।
ధనం నిసృష్టం రాజ్ఞేహ బ్రహ్మిష్ఠోద్దేశతో యతః ।।
ప్రష్టుం నైవాధికారోఽతోఽబ్రహ్మిష్ఠస్యేహ విద్యతే ।। ౧౦౨ ।।
అబ్రహ్మిష్ఠత్వసిద్ధ్యర్థమతోఽప్రాక్షీద్రుషాఽన్వితః ।।
స యాజ్ఞవల్క్యః శాకల్యం సాపరాధత్వసిద్ధయే ।। ౧౦౩ ।।
స ఎష నేతి నేత్యాద్యః ప్రశ్నో వాఽయం సమీక్ష్యతామ్ ।।
మధ్యే వాక్యచ్ఛిదోఽభావాదితిశబ్దస్య పూర్వవత్ ।। ౧౦౪ ।।
సమాసవ్యాసరూపేణ శాకల్యో యదపృచ్ఛత ।।
తతః పరస్తాచ్ఛాకల్యం యాజ్ఞవల్క్యోఽప్యపృచ్ఛత ।। ౧౦౫ ।।
ఐకాత్మ్యే సర్వమేవేదం కార్యకారణలక్షణమ్ ।।
సమాపనీయం నిఃశేషం సమాసవ్యాసవర్జితే ।। ౧౦౬ ।।
అపి శాస్రార్థసంబన్ధ ఉత్తరస్యాః శ్రుతేరయమ్ ।।
తదనుక్తౌ యతః పూర్వం సర్వం స్యాత్తుషకణ్డనమ్ ।। ౧౦౭ ।।
అష్టావాయతనాన్యత్ర పృథివ్యాదీని నిర్దిశేత్ ।।
అగ్న్యోదయస్తథా లోకా అమృతాద్యాశ్చ దేవతాః ।। ౧౦౮ ।।
శారీరప్రముఖాస్తద్వదష్టౌ జ్ఞేయా యథోదితాః ।।
పురుషాః సర్వ ఎవామీ పునర్దిక్షూపసంహృతాః ।। ౧౦౯ ।।
దిశశ్చ హృదయే సర్వాః సమానే హృదయాదికమ్ ।।
ఎవం సమానే సంక్షేపో వికాసోఽనన్తదేవతాః ।। ౧౧౦ ।।
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యమోహస్య మహిమైష త్వయోదితః ।।
యతోఽవిద్యైవ ప్రథతే కార్యకారణరూపిణీ ।। ౧౧౧ ।।
స్వాత్మావిద్యానురోధ్యేవ సమాసవ్యాసతామగాత్ ।।
ఆత్మా స్వతస్తు భాస్వచ్చిన్మాత్రః పూర్ణో నిరఞ్జనః ।। ౧౧౨ ।।
యః స ఎతాంస్త్వయా పృష్టాంశ్చతురోఽప్యష్టకానిహ ।।
నిరుహ్య కార్యతాం నీత్వా ప్రత్యుహ్యాథాఽఽత్మకారణే ।। ౧౧౩ ।।
విభజ్యకారణాదుచ్చైర్నీత్వా కార్యాత్మతాం ముహుః ।।
వస్తువృత్తేన నిఃశేషాన్కార్యకారణలక్షణాన్ ।। ౧౧౪ ।।
యోఽత్యక్రామదనానాత్వో భేదసంసర్గవర్జితః ।।
తం త్వౌపనిషదం దేవ సాక్షాదిత్యాదిలక్షణమ్ ।। ౧౧౫ ।।
ఆస్వేవోపనిషత్స్వేనం యతో వ్యాచక్షతే బుధాః ।।
కర్మకాణ్డే విరోధిత్వాన్నైవైనం వ్యాచచక్షిరే ।। ౧౧౬ ।।
తం త్వౌపనిషదం ధీరా బ్రహ్మాత్మానం ప్రచక్షతే ।।
తం త్వా పృచ్ఛామి శాకల్య తం మహ్యం బ్రూహి తత్త్వతః ।। ౧౧౭ ।।
న చేద్వక్ష్యసి తం మే త్వం మూర్ధా తే విపతిష్యతి ।।
న విజజ్ఞౌ చ శాకల్యస్తమాత్మానం యథోదితమ్ ।। ౧౧౮ ।।
తతః స యాజ్ఞవల్క్యోత్థశాపవాక్యాఖ్యవహ్నినా ।।
దగ్ధః సద్యో మమారైవ బ్రహ్మవిద్విడ్జ్వరాన్వితః ।। ౧౧౯ ।।
కర్మప్రకరణే నాయం శ్రుతః పూర్వం కదాచన ।।
మిత్యం హ్యుపనిషత్స్వేవ శ్రూయతే వైదికీష్వయమ్ ।। ౧౨౦ ।।
కర్మకాణ్డాదపచ్ఛిద్య తేనాత్రైవైష భణ్యతే ।।
అపి ప్రాప్తం కర్మకాణ్డే తద్విరోధాత్తు నాబ్రవీత్ ।। ౧౨౧ ।।
ప్రత్యగ్జ్ఞానస్య నైవాతః కర్మణా స్యాత్సముచ్చయః ।।
ఐకాత్మ్యవస్తువిజ్ఞానం కర్మభిర్హి విరుధ్యతే ।। ౧౨౨ ।।
అపరే పణ్డితంమన్యాః సమ్యగ్జ్ఞాతాత్మతత్త్వకాః ।।
కర్మవ్యధ్వేషు కుర్వన్తి యథావస్త్వాత్మబోధనమ్ ।। ౧౨౩ ।।
వస్తుతన్త్రం, న హి జ్ఞానం కర్తృతన్త్రం క్రియా యథా ।।
కర్మవ్యధ్వోపరోధేన హ్యన్యథాత్వం ప్రపద్యతే ।। ౧౨౪ ।।
యత్కర్తుమన్యథా కర్తుమకర్తుం వాఽపి శక్యతే ।।
స్వాతన్త్ర్యాత్తత్ర భవతా క్రియతాం తద్యథేష్టకమ్ ।। ౧౨౫ ।।
వస్తువృత్తానురోధ్యేవ యత్తు జ్ఞానం భవేదిహ ।।
వ్యభిచారం న తద్యాతి పురుషేచ్ఛావశాత్క్వచిత్ ।। ౧౨౬ ।।
ఉపవాదినేహ విదుషో న భావ్యం కస్యచిత్క్వచిత్ ।।
ఎవంవిదపి సఞ్శత్రురుపవాదాదభూద్యతః ।। ౧౨౭ ।।
దగ్ధక్రోధనిదానః సన్యాజ్ఞవల్క్యోఽపి శత్రుతామ్ ।।
శాకల్యస్యాపి సంయాచ ఉపవాదైకదోషతః ।। ౧౨౮ ।।
తస్మాన్నైవోపవాదీ స్యాద్యాజ్ఞవల్క్యోఽపి శత్రుతామ్ ।।
యస్మాదగాత్కష్టతరం నోపవాదాదతః పరమ్ ।। ౧౨౯ ।।
పరలోకవినాశోఽపి విద్వద్విద్వేషకారణాత్ ।।
అగ్నిహోత్రాగ్నిసంస్కారం యతో నావాప శాపతః ।। ౧౩౦ ।।
పరిమోషిణో యతోఽస్థీని ధనశఙ్కాప్రచోదితాః ।।
తాన్యప్యస్యారపజఙ్రుస్తే బ్రహ్మవిద్వేషహేతుతః ।। ౧౩౧ ।।
అనాత్మార్థనిషేధేన యో నేతీతి పురోదితః ।।
విధిద్వారేణ తస్యైవ నిర్దేశార్థం పరా శ్రుతిః ।। ౧౩౨ ।।
మూలం చ జగతో వాచ్యమత ఆఖ్యానతోఽపి చ ।।
జిత్వా దేయా ద్విజాన్గావ ఇత్యర్థం చోత్తరా శ్రుతిః ।। ౧౩౩ ।।
సాధర్మ్యే సతి వైధర్మ్యం శక్యం ప్రష్టుం యతస్తతః ।।
సాధర్మ్యముచ్యతే శ్రుత్యా తద్వనస్పతిమర్త్యయోః ।। ౧౩౪ ।।
బీజాద్వనస్పతేర్జన్మ మూలాచ్చేహోపలభ్యతే ।।
మర్త్యస్య జన్మమూలం యత్తద్బ్రూత బ్రాహ్మణా మమ ।। ౧౩౫ ।।
రేతో మూలం న వో వాచ్యం జీవతస్తద్ధి జాయతే ।।
న మృతస్యేహ రేతోఽపి విద్యతే కస్యచిత్కచిత్ ।। ౧౩౬ ।।
అపి ధానారుహో వృక్షో బీజాత్తజ్జన్మదర్శనాత్ ।।
మృతస్య బీజస్థానీయం న చ కించిదిహేక్ష్యతే ।। ౧౩౭ ।।
ధానారుహో యథా వృక్షః సాక్షాదవ్యవధానతః ।।
మర్త్యజన్మ తథా సాక్షాద్యతస్తదభిధీయతామ్ ।। ౧౩౮ ।।
యథాఽనుభూతశక్తీహ బీజం వృక్షస్య దృశ్యతే ।।
న చ తాదృఙ్మృతస్యాస్తి యస్మాత్తస్య పునర్భవః ।। ౧౩౯ ।।
దృష్టః కాణ్డరుహోఽపీహ వృక్షస్తద్వచ్చనేష్యతే ।।
హస్తపాదాదితశ్ఛిన్నాన్న మృతస్య పునర్భవః ।। ౧౪౦ ।।
మూలాద్బీజాచ్చ వృక్షస్య సాక్షాద్యదూత్సముద్భవః ।।
తద్వన్మృతస్య వక్తవ్యం న తు పుత్రాప్రపౌత్రవత్ ।। ౧౪౧ ।।
సమూలబీజం చేద్వృక్షమావృహేయుస్తదోభయమ్ ।।
మర్త్యః స్విన్మృత్యునా వృక్ణః కస్మాన్మూలాత్ప్రరోహతి ।। ౧౪౨ ।।
మతం న జాయమానోఽస్తి జాతత్వాదేవ కారణాత్ ।।
పుమాఞ్జనిప్యమాణో వా సంసారస్య ప్రవాహతః ।। ౧౪౩ ।।
ప్రవాహరూపీ సంసారో దీపార్చిర్వదవస్థితః ।।
న జాయతే జనిష్యన్వా తస్మాదస్తీహ కశ్చన ।। ౧౪౪ ।।
జాత ఎవేత్యతోఽసాధు యదుక్తం పూర్వపక్షిణా ।।
జనిత్వా మ్రియతే సర్వో మృత్వా భూయశ్చ జాయతే ।। ౧౪౫ ।।
నిర్బీజస్య చ జన్మేహ నాఽఽగమాన్న చ యుక్తితః ।।
బ్రూతాతో జగతో మూలం యతో భూయోఽభిజాయతే ।। ౧౪౬ ।।
తత్పృష్టం జగతో మూలం న విదుర్బ్రాహ్మణా యతః ।।
అతో జితా హృతా గావో యాతాః సర్వే యథాయథమ్ ।। ౧౪౭ ।।
పృష్టం యద్యాజ్ఞవల్క్యేన న విదుర్బ్రాహ్మణాశ్చ యత్ ।।
శ్రుత్యా స్వతన్త్రయా తన్నో బ్రహ్మాఽఽవిష్క్రియతే పరమ్ ।। ౧౪౮ ।।
సాక్షాదిత్యాదినా ప్రోక్తస్తథా సర్వాన్తరశ్చ యః ।।
అస్థూలోఽనణురిత్యేవమక్షరాత్మాఽవధారితః ।। ౧౪౯ ।।
నేతి నేతీతి యశ్చోక్త ఇహౌపనిషదః పుమాన్ ।।
తస్య సాక్షాదయం శ్రుత్యా నిర్దేశః క్రియతేఽధునా ।। ౧౫౦ ।।
విజ్ఞానమితి చైతన్యం కూటస్థమభిధీయతే ।।
న కారకం న ధాత్వర్థో నాపి యత్స్యాత్క్రియాఫలమ్ ।। ౧౫౧ ।।
న చాపి తదభావశ్చ నేత్యస్థూలాదిశాస్రతః ।।
అభావస్యాపి తత్సాక్ష్యాత్తదభావః కుతో మితేః ।। ౧౫౨ ।।
ఎతావన్మాత్రయాథాత్మ్యాత్కార్యకారణవస్తునః ।।
అతస్తత్త్వమసీత్యుక్త్యా తాదాత్మ్యం ప్రతిపాద్యతే ।। ౧౫౩ ।।
నిర్ధూతాశేషదుఃఖౌఘహేతుత్వాత్సుఖమేవ తత్ ।।
అథైష ఎవ పరమో యో వై భూమేతిశాస్రతః ।। ౧౫౪ ।।
విషయేన్ద్రియసంవన్ధాద్యత్తు దుఃఖం సుఖాయతే ।।
ఆద్యన్తవత్త్వాత్తుద్దుఃఖం దుఃఖసంస్కారజం తథా ।। ౧౫౫ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతభాస్వద్విజ్ఞానమాత్రతః ।।
నిరవిద్యాద్వయత్వాత్తత్సాక్షాద్బ్రహ్మేతి శబ్ద్యతే ।। ౧౫౬ ।।
సావిద్యః ప్రత్యగాత్మా యో వియద్యోనిరుదాహృతః ।।
అన్తర్యామ్యాదిరూపేణ స ఎవ ప్రథతే మృషా ।। ౧౫౭ ।।
అదృష్టఫలసంప్రేప్సోర్దృష్టకర్మఫలత్యజః ।।
రాతేర్ధనస్య దాతుస్తద్బ్రహ్మేదం స్యాత్పరాయణమ్ ।। ౧౫౮ ।।
అస్మిన్ప్రశాస్తరి సతి క్రియాతత్ఫలసంగతేః ।।
నియమో యుక్తిమానేష కర్మిణాముపపద్యతే ।। ౧౫౯ ।।
ఎవం సంసరతస్తావత్పరం బ్రహ్మ పరాయణమ్ ।।
జగతశ్చాప్యుపాదానం స్వాత్మావిద్యాసమన్వయాత్ ।। ౧౬౦ ।।
నివివృత్సోస్తు సంసారాన్మునేస్త్యక్తైషణస్య చ ।।
తద్విదస్తిష్ఠమానస్య సమాప్తిః స్యాత్పరాయణమ్ ।। ౧౬౧ ।।
దగ్ధమోహాన్ధకారస్య ప్రత్యగ్బోధాగ్నినా మునేః ।।
ఐకాత్మ్యే వర్తమానస్య బ్రహ్మాత్మాఽస్య పరాయణమ్ ।। ౧౬౨ ।।
తద్విదో బ్రహ్మణశ్చేహ భేదహేతోరసంభవాత్ ।।
బ్రహ్మైవ బ్రాహ్మణః సాక్షాదుపచారాత్పరాయణమ్ ।। ౧౬౩ ।।
యత్ర వా అన్యదిత్యేవం యత్ర త్వస్యేతివాక్యతః ।।
ఇత్యుక్త్యర్థోపరోధేన వ్యాచక్షీత పరాయణమ్ ।। ౧౬౪ ।।
తస్మాత్తమస్వినో బ్రహ్మ భేదేనైవప పరాయణమ్ ।।
ధ్వస్తావిద్యస్య చైకాత్మ్యాత్కైవల్యేన పరాయణమ్ ।। ౧౬౫ ।।
బ్రహ్మణ్యానన్దశబ్దోఽయం ప్రయుక్తః సుఖవాచకః ।।
సంవేద్యే చ సుఖే లోక ఆనన్దాఖ్యా ప్రయుజ్యతే ।। ౧౬౬ ।।
విశేషణతయాఽఽనన్దశబ్దోఽన్యత్రాపి దృశ్యతే ।।
వేదాన్తేష్వత ఆనన్దో విచార్యోఽయం ప్రయత్నతః ।। ౧౬౭ ।।
ఆనన్దో బ్రహ్మేతి తథా తైత్తిరీయశ్రుతౌ శ్రుతమ్ ।।
అథైష ఎవ ఇతి చ తథోదర్కే ప్రవక్ష్యతే ।। ౧౬౮ ।।
భూమా తత్సుఖమిత్యేవం ఛాన్దోగ్యోపనిషద్వచః ।।
సంవేద్యోఽయం కిమానన్దః కింవా నేతి విచార్యతే ।। ౧౬౯ ।।
బ్రహ్మణ్యానన్దః సంవేద్యో లౌకికానన్దవద్యది ।।
యుక్తాః శబ్దాస్తదైతే స్యుర్బ్రహ్మణ్యానన్దవాచకాః ।। ౧౭౦ ।।
సంవేద్యానన్దరూపం తద్వాక్యాచ్చేత్పరినిశ్చితమ్ ।।
ప్రమాణావగతేస్తత్ర కిం చిన్త్యమితి చేన్మతమ్ ।। ౧౭౧ ।।
నాన్యోన్యాతివిరుద్ధార్థవాక్యానాం తత్ర దర్శనాత్ ।।
అతిప్రమాణవిషయం బ్రహ్మ సర్వత్ర విశ్రుతమ్ ।। ౧౭౨ ।।
యత్ర త్వస్యేతి వచనం న దృష్టేరితి చాపరమ్ ।।
విదితావిదితాభ్యాం తదన్యదేవేతి చ శ్రుతిః ।। ౧౭౩ ।।
నిరానన్దం తథా కేచిత్కైవల్యం ప్రతిజానతే ।।
తేషామపి నిషేధార్థం కర్తవ్యాఽతో విచారణా ।। ౧౭౪ ।।
వికల్పాసంభవశ్చాత్ర వస్తువృత్తత్వకారణాత్ ।।
క్రియాయాం స్యాద్వికల్పోఽయం న తు వస్తున్యసంభవాత్ ।। ౧౭౫ ।।
వాదివిప్రతిపత్తేశ్చ, కేచేదిచ్ఛన్తి వాదినః ।।
అసంవేద్యం సుఖం మోక్షే, కేచిన్నేతి ప్రచక్షతే ।। ౧౭౬ ।।
కర్తవ్యోఽతో విచారోఽత్ర యుక్తిమార్గేణ యత్నతః ।।
సమ్యఙ్నిశ్చయసిద్ధ్యర్థం పక్షయోరుభయోరపి ।। ౧౭౭ ।।
సంవేద్యానన్దకం తావద్బ్రహ్మేతీహావసీయతామ్ ।।
జక్షత్క్రీడన్నమమాణ ఇత్యాదిశ్రుతివాక్యతః ।। ౧౭౮ ।।
నన్వేకత్వే విభాగోఽత్ర నాస్తి కారకసంశ్రయః ।।
భూరికారకసాధ్యా చ క్రియా లోకేఽపి దృశ్యతే ।। ౧౭౯ ।।
విజ్ఞానస్య క్రియాత్వాచ్చ న సిద్ధిః కారకైర్వినా ।।
నాతః సంవేద్య ఆనన్దో బ్రహ్మణీహోపపద్యతే ।। ౧౮౦ ।।
నైష దోషోఽస్తి విజ్ఞానం స్యాదేవాఽఽనన్దగోచరమ్ ।।
విజ్ఞానమానన్దమితిశబ్దప్రామాణ్యకారణాత్ ।। ౧౮౧ ।।
నను సత్స్వపి వాక్యేషు నైతదధ్యవసీయతే ।।
ప్రత్యర్థిని శ్రుతేర్వాక్యే సత్యైకాత్మ్యావబోధిని ।। ౧౮౨ ।।
మానాన్తరవిరోధేన న హి లోకేఽపి కించన ।।
మానం ప్రవర్తతే తస్మాన్నైతదధ్యవసీయతే ।। ౧౮౩ ।।
వ్యఞ్జకత్వాచ్చ మానానాం సిద్ధవస్తుప్రయోజ్యతా ।।
కారకత్వేఽప్యకార్యత్వాద్దుఃసంభావ్యం త్వయోదితమ్ ।। ౧౮౪ ।।
నను సుఖ్యహమస్మీతి విజ్ఞానమనుభూయతే ।।
ప్రతీచ్యానన్దవిషయం న ప్రత్యక్షం విరోధ్యతః ।। ౧౮౫ ।।
నైతేదేవం యతో మోక్షే విజ్ఞానం నోపపద్యతే ।।
దేహాభావో హి మోక్షోఽయం కరణాని న సన్త్యతః ।। ౧౮౬ ।।
కరణాద్యనపేక్షః సన్న చ విజ్ఞానసంభవః ।।
తథా సతి శరీరాదేరుపాదానమనర్థకమ్ ।।
తథైకత్వవిరోధాన్న సంవేద్యానన్దకం పరమ్ ।। ౧౮౭ ।।
యద్యానన్దాత్మకం బ్రహ్మ నిత్యమాత్మానమాత్మనా ।।
తద్విజ్ఞానస్య నిత్యత్వాజ్జానీయాన్నిత్యమేవ తత్ ।। ౧౮౮ ।।
జలే జలం యథా తస్మిన్సంసార్యప్యేకతాం గతః ।।
సర్వ ఎకీ భవన్తీతి న పృథక్త్వేన సంస్థితః ।। ౧౮౯ ।।
తదానన్దాత్మకబ్రహ్మవిజ్ఞానాయ మనాగపి ।।
న తదేకత్వతో వేత్తి బ్రహ్మాఽఽనన్దం స్వకం తథా ।। ౧౯౦ ।।
ముక్తోఽపి న చ సంసారీ, తయోరేకత్వహేతుతః ।।
ముక్తో వేత్తి పరానన్దమితి తస్మాద్వచో మృషా ।। ౧౯౧ ।।
బ్రహ్మానన్దమథాన్యః సన్వేద ముక్తో ఘటాదివత్ ।।
బ్రహ్మత్వమన్యో వేదేతి తదైకత్వం విరుధ్యతే ।। ౧౯౨ ।।
ప్రేత్య సంజ్ఞేహ నాస్తీతి శ్రుతిరేవ నిషేధతి ।।
ముక్తౌ విభాగవిజ్ఞానమేకత్వాదేవ కారణాత్ ।। ౧౯౩ ।।
స్రీపుందృష్టాన్తవచనం యద్వై తదితి చాపరమ్ ।।
జ్ఞాత్రాద్యసంభవం వక్తి కూటస్థైకత్వకారణాత్ ।। ౧౯౪ ।।
నేతి నేత్యాదిభూయాంసి విరుధ్యన్తే వచాంస్యపి ।।
కారకాద్యభ్యుపగతౌ ముక్తౌ బ్రహ్మణి కేవలే ।। ౧౯౫ ।।
విజ్ఞానాన్దయోశ్చైక్యాదసంయోగవిభాగతః ।।
ఆనన్దజ్ఞానవిషయా కల్పనేయం వృథా శ్రమః ।। ౧౯౬ ।।
అజ్ఞానాన్యార్థవిజ్ఞానప్రసక్తావేవ యుజ్యతే ।।
వేత్తి బ్రహ్మ సుఖమితి న తు జ్ఞానఘనాత్మని ।। ౧౯౭ ।।
అజ్ఞానాన్యార్థవిజ్ఞానప్రసఙ్గాఙ్గీకృతావపి ।।
జాడ్యం జన్మాదిబద్ధత్వం బ్రహ్మణః ప్రాప్నుయాద్ధ్రువమ్ ।। ౧౯౮ ।।
తస్మాద్విజ్ఞానమిత్యాది యథావస్థితవస్తునః ।।
వచోఽన్వాఖ్యాయకం గ్రాహ్యం, న జ్ఞానాదివిధాయకమ్ ।। ౧౯౯ ।।
జక్షదిత్యాది యచ్చోక్తం తచ్చాపి న విరుధ్యతే ।।
సర్వాత్మకత్వాద్విదుషః సర్వతఃపాణిపాదవత్ ।। ౨౦౦ ।।
యోగిదేవాదిదేహేషు జక్షణాద్యుపపత్స్యతే ।।
సర్వాత్మకత్వాద్విదుషః స్యాద్విముక్తిస్తుతీరణమ్ ।। ౨౦౧ ।।
మతం జక్షణవన్ముక్తౌ సర్వాత్మత్వాత్పరాత్మనః ।।
దుఃఖిత్వమపి సంప్రాప్తం కుమ్భీపాకాదిదేహిషు ।। ౨౦౨ ।।
నైవం నామాదిసంభూతిపిణ్డప్రాణాదిసంశ్రయ -
సంపర్కజనితభ్రాన్తిదుఃఖిత్వాధ్యస్తిహేతుతః ।। ౨౦౩ ।।
విషయప్రవిభాగశ్చ విరుద్ధవచసాం మిథః ।।
ప్రాగేవాస్మాభిరుక్తోఽసౌ యథావదుపపత్తిభిః ।। ౨౦౪ ।।
ఆనన్దబ్రహ్మవిజ్ఞానపదార్థైకత్వహేతుతః ।।
నీలోత్పలాదివన్నాతః సంసర్గో బ్రహ్మణీష్యతే ।। ౨౦౫ ।।
మర్త్యాచ్ఛతగుణేనాత ఉత్తరోత్తరవృద్ధితః ।।
కార్యకారణరూపస్య నిష్ఠాఽఽనన్దః పరో మతః ।। ౨౦౬ ।।
సాధనాదివ్యపేక్షైవ సుఖసంవిత్తిరిష్యతే ।।
లౌకికీ నశ్వరీ సాఽపి దుఃఖసంస్కారజా తథా ।। ౨౦౭ ।।
కైవల్యే న తు సాపేక్షా సర్వసాధనానిఃస్పృహా ।।
ఆత్మైవాఽఽనన్దయాథాత్మ్యం నాతో జ్ఞానాదిసాధనమ్ ।। ౨౦౮ ।।
న జడం జ్ఞానరూపత్వాదానన్దత్వాన్న నిఃసుఖమ్ ।।
నాన్తవద్బ్రహ్మరూపత్వాదితి వాక్యప్రమాణతః ।। ౨౦౯ ।।
ఆనన్దైకస్వభావోఽస్య సుషుప్తేఽధ్యవసీయతే ।।
వ్యావృత్తాశేషమాత్రాదేరనన్యానుభవాత్మనా ।। ౨౧౦ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే తృతీయాధ్యాయస్య నవమం బ్రాహ్మణమ్
త్రయోదశైవ జ్ఞేయాని పఞ్చమేఽస్మిన్సమాసతః ।।
శతాని వార్తికగ్రన్థే షష్ఠే వక్ష్యామ్యతః పరమ్ ।।
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్య శ్రీసురేశ్వరాచార్యవిరచితే బృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే తృతీయోఽధ్యాయః

॥ చతుర్థాధ్యాయస్య ప్రథమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

ఆనన్దం బ్రహ్మ విజ్ఞానం సాక్షాదిత్యాదిలక్షణమ్ ।।
పఞ్చమాన్తే వినిర్ణీతం జల్పన్యాయేన సాంప్రతమ్ ।। ౧ ।।
వాగాదిదేవతాద్వారా భూయస్తస్యైవ విత్తయే ।।
షష్ఠ ఆరభ్యతేఽధ్యాయో వాదన్యాయేన యత్నతః ।। ౨ ।।
యోగ్యకాలావబోధార్థమాసాంచక్ర ఇతీరణమ్ ।।
కల్పం బుద్ధ్వాఽథ తమృషిరాజగామ మహీపతిమ్ ।। ౩ ।।
పశూనిచ్ఛన్కిమాగాస్త్వం ప్రశ్నాన్వా సూక్ష్మనిర్మయాన్ ।।
వక్తుం కిమాగతోఽసీతి నృపః పప్రచ్ఛ తం మునిమ్ ।। ౪ ।।
ధనార్థం బ్రాహ్మణా యాన్తి రాజానమితి యుజ్యతే ।।
న త్వనాపది విద్యార్థం తం యాన్తీహ ద్విజోత్తమాః ।। ౫ ।।
నాన్యత్ర క్షత్ర్రియాద్విద్యా యత్ర సంభావ్యతే క్వచిత్ ।।
ఉపసీదన్తి తత్రైవ బ్రాహ్మణాః క్షత్ర్రియాన్సదా ।। ౬ ।।
యాజ్ఞవల్క్యస్య శిష్యత్వే గ్రన్థచ్ఛాయాఽపి నేష్యతే ।।
జనకస్యైవ శిష్యత్వే గ్రన్థచ్ఛాయోపలక్ష్యతే ।। ౭ ।।
అణ్వన్తానితి శబ్దోఽయం న స్యాత్పశువిశేషణమ్ ।।
ఉభయం త్విత్యతః శేషాద్దూయం పృష్టమతో భవేత్ ।। ౮ ।।
తద్ధేతుహేతుమత్త్వస్య ప్రసిద్ధ్యర్థమథావదత్ ।।
ఇచ్ఛామ్యుభయమప్యేతదిత్యేవం హ్యన్యథా వదేత్ ।। ౯ ।।
వాగ్దేవతాఽగ్నిరత్ర స్యాత్తథాఽఽయతనమిన్ద్రియమ్ ।।
బ్రహ్మాఽఽకాశః ప్రతిష్ఠా చ నామోపనిషదుచ్యతే ।। ౧౦ ।।
కరణాయతనాన్దేవాన్స్వప్రతిష్ఠాన్వ్రజేత్తు సః ।।
ప్రజ్ఞాద్యుపనిషత్కాన్యో ధ్యానాద్దేవో భవేదిహ ।। ౧౧ ।।
దేవతాయతనే చైవ ప్రతిష్ఠోపనిషత్తథా ।।
షట్స్వప్యేతేషు విజ్ఞేయమేతదేవ చతుష్టయమ్ ।। ౧౨ ।।
మాతృమానితి హేతూక్తిః సమ్యగ్బక్తృత్వసిద్ధయే ।।
సమ్యక్త్వప్రతిపత్త్యర్థం తథైవ స్యాత్పరం వచః ।। ౧౩ ।।
యస్మాదవదతో లోకే పురుషార్థో న కశ్చన ।।
దృష్టో వా యది వాఽదృష్టో వాగ్బ్రహ్మాతః ప్రతీయతామ్ ।। ౧౪ ।।
న చేదాయతనాద్యుక్తమేకపాద్బ్రహ్మ తర్హి తత్ ।।
అసమస్తమిదం బ్రహ్మ న యుక్తం సముపాసితుమ్ ।। ౧౫ ।।
స త్వం జానంశ్చతుష్పాన్మే బ్రహ్మ వ్యాఖ్యాతుమర్హసి ।।
వాగేవాఽఽయతనమితి యాజ్ఞవల్క్యోఽప్యువాచ తమ్ ।। ౧౬ ।।
వాగేవాఽఽయతనం తస్య వాగేవ కరణం భవేత్ ।।
బ్రహ్మాఽఽకాశః ప్రతిష్ఠా స్యాత్ప్రజ్ఞాఽస్యోపనిషత్తథా ।। ౧౭ ।।
ప్రజ్ఞేయం కిం తతో భిన్నా ప్రతిష్ఠాయతనే యథా ।।
కింవాఽభిన్నేతి మే బ్రూహి ప్రజ్ఞోపనిషదం స్ఫుటమ్ ।। ౧౮ ।।
స్వయమేవ తు వాక్ప్రజ్ఞా బ్రహ్మణో న తు భిద్యతే ।।
కుతః ప్రజ్ఞాత్వసంసిద్ధిర్వాచ ఇత్యేతదుచ్యతే ।। ౧౯ ।।
యత ఎవమతో వాచం పరం బ్రహ్మేతి చిన్తయేత్ ।।
విరాఙ్గృహీతిరత్ర స్యాత్సాధారకరణగ్రహాత్ ।। ౨౦ ।।
తథా దేవతయా సూత్రం నియన్తాఽపి వియద్గిరా ।।
కారణాద్యఖిలం విశ్వం దేవతావధి భణ్యతే ।। ౨౧ ।।
యతో వాగాద్యుపాస్త్యత్ర తస్మాత్సర్వం వివక్షితమ్ ।।
ఎనం భూతాని సర్వాణీత్యుపాసనఫలాభిధా ।। ౨౨ ।।
దేవో భూత్వేతి దేవాన్హి ప్రధానఫలకీర్తనమ్ ।।
విద్వాన్య ఎవమిత్యుక్త్యా సాధ్యసాధనసంగతిః ।। ౨౩ ।।
దేవో భూత్వేతి జీవన్సన్భావనోపచయాన్నరః ।।
వైలక్షణ్యముపాస్తీనాం భణ్యతే బ్రహ్మబోధతః ।। ౨౪ ।।
తథైవ వచసోక్తిః స్యాద్దేవో భూత్వేతి సంభవాత్ ।।
ప్రతివాక్యం బహూక్తిశ్చ షణ్ణామేకత్వసిద్ధయే ।। ౨౫ ।।
ప్రాగపి బ్రహ్మవిజ్ఞానాద్బ్రహ్మైవాభూద్యథా తథా ।।
దేవోపాసనతః పూర్వం నాభూద్దేవ ఉపాసకః ।। ౨౬ ।।
భావనోపచయాద్దేవో భూత్వా విద్వానిహైవ తు ।।
దేవానప్యేతి సోఽగ్న్యాదీఞ్శరీరత్యాగతః పరమ్ ।। ౨౭ ।।
ఉత్పత్త్యాద్యాత్మకం కార్యం సాధ్యం సర్వస్య కర్మణః ।।
ఉపాసనం చ కర్మైవ యుక్తముక్తమిదం తతః ।। ౨౮ ।।
బ్రహ్మ వా ఇదమిత్యేవం తథా బ్రహ్మైవ సన్నితి ।।
ప్రాగపి బ్రహ్మవిజ్ఞానాత్సిద్ధం తాదాత్మ్యముచ్యతే ।। ౨౯ ।।
హస్త్యృషభమితి చోక్త్యా భణ్యతే గురుదక్షిణా ।।
స చ తాం నాగ్రహీద్దత్తాం పితా మ ఇతి హేతుగీః ।। ౩౦ ।।
నన్వనుశిష్ట ఎవాయం పూర్వోక్తైరనుశాసనైః ।।
పితృవ్రతోపరోధోఽత్ర నాతః కశ్చన విద్యతే ।। ౩౧ ।।
నాఽఽత్మవిద్యాతిరేకేణ పితుర్వస్త్వన్తరే యతః ।।
అసమాప్తేః పుమర్థస్య మతం నాస్యానుశాసనమ్ ।। ౩౨ ।।
యస్మిఞ్జ్ఞాతేఽఖిలం జ్ఞాతం కృతమాప్తం చ కామితమ్ ।।
తిత్యక్షితం చ సంత్యక్తం పితుస్తదనుశాసనమ్ ।। ౩౩ ।।
యతో వస్త్వన్తరం నాన్యదాత్మనో విద్యతే పరమ్ ।।
సమ్యక్తజ్జ్ఞానమేవాతస్తదన్యత్ర మృషా మతిః ।। ౩౪ ।।
ఆత్మజ్ఞానోదయాయైవ యాజ్ఞవల్క్యోఽప్యతోఽవదత్ ।।
ఉపాసనాన్యశేషాణి తథా కర్మాణ్యశేషతః ।। ౩౫ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే చతుర్థాధ్యాయస్య ప్రథమం షడాచార్యబ్రాహ్మణమ్

॥ చతుర్థాధ్యాయస్య ద్వితీయం బ్రహ్మాణమ్॥

అనుశిష్యాపి స నృపం యదా నైచ్ఛద్ధనం నృపాత్ ।।
అననుశిష్టహేతూక్త్యా మతీ రాజ్ఞస్తదాఽభవత్ ।। ౧ ।।
యథోక్తా నానుశిష్టిశ్చేత్కీదృక్తదనుశాసనమ్ ।।
సంభావితానుశిష్ట్యర్థం తం రాజోపససాద హ ।। ౨ ।।
ఉపాసనానాం సర్వేషామైకాత్మ్యజ్ఞాననిష్ఠతా ।।
బ్రహ్మవిద్యాధికారత్వాదిత్యేతదధునోత్యతే ।। ౩ ।।
కూర్చాదుత్థాయ విధినా తం రాజోపససాద హ ।।
భగవన్ననుశాధీతి యథేహాభిమతం తవ ।। ౪ ।।
యథా జిగమిషుః పాన్థో రథంం వా నావమేవ వా ।।
ఆదదీతాఽఽప్తిసిద్ధ్యర్థం గన్తవ్యస్య తథైవ చ ।। ౫ ।।
యథోక్తోపనిషద్భిస్త్వం సంస్కృతాత్మాఽసి భావితః ।।
ఎవం వృన్దారకః పూజ్య ఆఢ్యో మానుషవిత్తవాన్ ।। ౬ ।।
తథైవాధీతవేదశ్చ యుక్తః సాధనసంపదా ।।
గతిసాధనవత్త్వాచ్చ గన్తవ్యమనుమీయతే ।। ౭ ।।
అధ్యాత్మాదివ్యవచ్ఛేదాన్ముచ్యమాన ఉపాసనైః ।।
ఆవిరిఞ్చాదితో భూప యాస్యసి క్వేతి భణ్యతామ్ ।। ౮ ।।
పప్రచ్ఛ యాజ్ఞవల్క్యోఽత ఇతస్త్వం క గమిష్యసి ।।
సర్వస్యైవాఽఽత్మభూతత్వాద్గన్తవ్యం న స పశ్యతి ।। ౯ ।।
ననూక్తోపనిషద్భిర్హి గన్తవ్యం ప్రాక్ప్రబోధితమ్ ।।
దేవో భూత్వేతి వచసా తత్కస్మాదిహ పృచ్ఛయతే ।। ౧౦ ।।
నాహం వేదేతి చ నృపో జానన్నప్యబ్రవీత్కథమ్ ।।
నైష దోషో యతోఽప్రాక్షీద్యాజ్ఞవల్క్యో నరాధిపమ్ ।। ౧౧ ।।
పూర్వభూమేర్ముచ్యమాన ఉత్తరాం కాం గమిష్యసి ।।
దేవతోపాసనాద్యేతజ్జ్ఞానోత్పత్త్యై వివక్షితమ్ ।। ౧౨ ।।
ఉపాసనాని సర్వాణి పరవిద్యాధికారతః ।।
క్రమముక్తిఫలానీతి క్వ గమిష్యసిగీరతః ।। ౧౩ ।।
రాజ్ఞస్తు తదవిజ్ఞానాన్నాహం వేదేతి యుజ్యతే ।।
అన్యే గతివివక్షార్థం మునేః ప్రశ్నం ప్రచక్షతే ।। ౧౪ ।।
సాక్షాద్బ్రహ్మవిదప్యేష నాఽఽత్మాప్తౌ గతివిన్నృపః ।।
పరమాత్మైవ గన్తవ్యః పరమాత్మవిదా నను ।।
అథ కః సంశయో యేన స తేనైవం నియుజ్యతే ।। ౧౫ ।।
గతిర్న విదితా తస్య తాం స తస్మై వివక్షతి ।।
ఎవమర్థముపోద్ధాతమేవం స కృతవాన్మునిః ।। ౧౬ ।।
శ్రుతౌ యద్యపి నైతస్యాం శ్రూయతే గతిచోదనా ।।
తథాఽపి గతిరేవేయముత్తరత్ర స్ఫుటం హి తత్ ।। ౧౭ ।।
గతివిజ్ఞానవైకల్యాత్పరమాత్మవిదప్యసౌ ।।
న జానే క్వ గమిష్యామి కథం వేత్యబ్రవీన్నృపః ।। ౧౮ ।।
ఇతి వ్యాచక్షతే కేచిన్ద్రన్థమేతం మహాధియః ।।
శ్రుత్యక్షరానుసారేణ నాయమర్థోఽత్ర లభ్యతే ।। ౧౯ ।।
బ్రహ్మవిత్త్వే తు రాజ్ఞోఽస్య మితిం నోపలభామహే ।।
గ్రన్థే నానన్తరే యస్మాదాత్మజ్ఞానం సమీరితమ్ ।। ౨౦ ।।
గత్యర్థో నాపి చ ప్రశ్నః క్వ గమిష్యసిలక్షణః ।।
గన్తవ్యం పృచ్ఛ్యతే యస్మాన్న పిపృచ్ఛిషితా గతిః ।। ౨౧ ।।
యత్సాక్షాదిత్యుపక్రమ్య య ఆత్మేత్యుపసంహృతేః ।।
తదన్యస్య తదాత్మత్వాద్బ్రహ్మణి స్యాత్కథం గతిః ।। ౨౨ ।।
గతిగన్తవ్యగన్త్రాదేరోతప్రోతాత్మవర్త్మనా ।।
బ్రహ్మాత్మని సమాప్తత్వాద్గతిః కా పరమాత్మని ।। ౨౩ ।।
అబ్దేశా పృథివీ కృత్స్నా తేజోదేశం తథా జలమ్ ।।
వాయుదేశం తథా తేజో వియద్దేశోఽనిలోఽఖిలః ।। ౨౪ ।।
స్వార్థదేశః పరార్థోఽర్థః స్వప్నదర్శనవద్యతః ।।
ఆత్మమాత్రైకయాథాత్మ్యాన్న ముక్తౌ స్యాద్గతిస్తతః ।। ౨౫ ।।
బ్రహ్మైవ సన్నవాప్నోతి బ్రహ్మోతి వచనం స్ఫుటమ్ ।।
గన్తృగన్తవ్యయోర్భేదే విరుధ్యేత న సంశయః ।। ౨౬ ।।
క్రియాకారకభేదే హి గతిః సర్వత్ర దృశ్యతే ।।
గన్తవ్య ఆత్మని కుతః క్రియాకారకసంభవః ।। ౨౭ ।।
నైవాత్ర గతిరస్తీతి స్పష్టమాగమశాసనమ్ ।।
సర్వమాత్మైవ బ్రహ్మైవ తథాచ శ్రుతిశాసనమ్ ।। ౨౮ ।।
తమోమాత్రాతిరేకేణ వ్యవధానాన్తరం న చ ।।
యస్మాదస్తి తతో ముక్తౌ నాఽఽత్మనో గతిరిష్యతే ।। ౨౯ ।।
అధ్యాత్మాదిపరిచ్ఛేదాద్యథోక్తోపాసనాశ్రయాత్ ।।
విముచ్य़మానః కేతస్త్వం గమిష్యసి వదాఽఽశు మే ।। ౩౦ ।।
నాహం తద్భగవన్వేద యత్ర యాస్యామ్యతః పరమ్ ।।
దేవతావర్త్మనా నాహం గన్తవ్యం వేద్మి కించన ।। ౩౧ ।।
దేవతావాప్తిమాత్రం హి త్వత్తః ప్రాక్శ్రుతవానహమ్ ।।
ఉక్తోపాసాఫలం నాతో గన్తవ్యం వేద్మి కించన ।। ౩౨ ।।
ఇత్యుక్తవన్తం ప్రత్యాహ తద్వక్ష్యామి తవాధునా ।।
ముచ్యమానోఽథ యత్ర త్వం గమిష్యసి నరాధిప ।। ౩౩ ।।
అవిద్యామాత్రవిధ్వస్తౌ యతోఽనాప్తవదాప్యతే ।।
గమిష్యసీత్యతో వక్తి స్వాస్థ్యం యాతో యథా తథా ।। ౩౪ ।।
అతోఽవగతిరేవాత్ర గతిత్వేన వివక్ష్యతే ।।
ప్రాప్తోఽసీతి యతో జ్ఞానజన్మమాత్రం ప్రవక్ష్యతి ।। ౩౫ ।।
ఇన్ధో నామైష పురుషో దక్షిణేఽక్షణి యః స్థితః ।।
ఆదిత్యాన్తర్గతో దేవో వ్యాఖ్యాతాయతనాదికః ।। ౩౬ ।।
ఇధ్యతేఽహర్నిశం యస్మాదిన్ధనామా తతః పుమాన్ ।।
శ్రుత్యేహ దృష్టోఽతిశయః కశ్చిత్స్యాద్దక్షిణోఽక్షణి ।। ౩౭ ।।
అఙ్గం వా వీర్యవదృష్టం పుంసాం ప్రాయేణ దక్షిణమ్ ।।
దక్షిణాక్షిగ్రహస్తస్మాద్భోక్తృత్వప్రతిపత్తయే ।। ౩౮ ।।
దక్షిణేఽక్ష్ణీన్ధనామాఽయంం పుమాన్భోక్తేతి యం విదుః ।।
ఇన్ధం సన్తం తమాత్మానమిన్ద్రనామ్నా ప్రచక్షతే ।। ౩౯ ।।
ప్రత్యక్షనామగ్రహణం పరిహృత్య పరోక్షతః ।।
పరోక్షనామగ్రహణప్రియా దేవా य़తస్తతః ।। ౪౦ ।।
పరోక్షనామగ్రహణే ప్రీయన్తే దేవతా యతః ।।
తస్మాదాచక్షతే నామ పారోక్ష్యేణైవ మానవాః ।। ౪౧ ।।
మా జ్ఞాసిష్ట కథం నామ నామతత్త్వం బహిర్జనః ।।
పరోక్షనామగ్రహణం తేన దేవస్య రోచతే ।। ౪౨ ।।
ప్రత్యక్షనామగ్రహణం ప్రద్విషన్తి జగత్యపి ।।
శ్రేయాంసోఽముకమిశ్రాస్త ఇత్యుక్తిం కామయన్తి చ ।। ౪౩ ।।
తస్యైవాన్నపతేర్జాయా యేయం సవ్యేఽక్ష్ణి సంస్థితా ।।
భోగ్యత్వాత్సా విరాడుక్తా తద్భోక్తా దక్షిణాక్షిగః ।। ౪౪ ।।
ఎకస్యైవ హి దేవస్య విభాగః స్థానదేవతః ।।
అగ్నీషోమాత్మనా శ్రుత్యా ధ్యానార్థమిహ భణ్యతే ।। ౪౫ ।।
నానయోర్వ్యతిరేకోఽస్తి భోక్తృభోగ్యాత్మనోః క్వచిత్ ।।
ప్రధానగుణభావేన సర్వత్రైతే వ్యవస్థితే ।। ౪౬ ।।
తయోః సమాగమశ్చాస్మిన్హృద్యన్తస్థే సుషౌ మిథః ।।
సంస్తుతోఽత్రేతి సంస్తావో హృద్యాకాశ ఇహోచ్యతే ।। ౪౭ ।।
ఊర్గ్రసో లోహితస్యాత్ర పిణ్డో యః సోఽన్నమేతయోః ।।
అన్నం దామేతి యత్పూర్వం వ్యాఖ్యాతం శిశుబన్ధనమ్ ।। ౪౮ ।।
మిథో నాడీశతానద్ధం తయోః ప్రావరణం తథా ।।
తజ్జాలకమివాఽఽభాతి బహుచ్ఛిద్రత్వసామ్యతః ।। ౪౯ ।।
తయోః సంచరతోర్మార్గో యైషోర్ధ్వా హృదయాద్గతా ।।
జాగ్రద్దేశాప్తయే జ్ఞేయా నాడీ స్వప్నాఖ్యభూమితః ।। ౫౦ ।।
అన్నస్య ప్రవివేకార్థం భోక్తుః సౌక్ష్మ్యార్థమేవ చ ।।
నాడీనాం పరిణాహోఽథ సమ్యక్శ్రుత్యేహ వర్ణ్యతే ।। ౫౧ ।।
నాడ్యోఽతిసూక్ష్మాః పుసోఽస్య వ్యవహారప్రసిద్ధయే ।।
సహస్రభేదసంభిన్నకేశైకాశసమా హితాః ।। ౫౨ ।।
నోపమేహ యతస్తాసాం సౌక్ష్మ్యే జగతి విద్యతే ।।
తస్మాత్కేశవిభాగోఽయం నాడీసౌక్ష్మ్యార్థముచ్యతే ।। ౫౩ ।।
యథా సంచరణీ నాడీ ప్రోక్తేయం దేవతాత్మనోః ।।
దేవతానాం తథాఽన్యాసాం నాడ్యో జ్ఞేయాః సహస్రశః ।। ౫౪ ।।
శబ్దాద్యన్నవహాః సూక్ష్మాః శ్రోత్రాదికరణాశ్రయాః ।।
దేవతా దేవతాత్మానం తర్పయన్తీద్ద తాః సదా ।। ౫౫ ।।
అతిసూక్ష్మాభిరేతాభిర్జగ్ధమన్న సమాస్రవత్ ।।
దేవతా ఆస్రవత్యేతద్వ్యాప్నోత్యేతద్యథోదితమ్ ।। ౫౬ ।।
సర్వాస్వేవ హితాస్వాసు సర్వా అధ్యాత్మదేవతాః ।।
చరన్త్యూర్గ్రసపూర్ణాసు భోగార్థే పురుషస్య తు ।। ౫౭ ।।
స్వచిదాభాససంవ్యాప్తిః పుంభోగః సుఖదుఃఖయోః ।।
సోఽప్యస్య దేవతాతన్త్రో దేవతాశ్చాన్నసంశ్రయాః ।। ౫౮ ।।
అన్నం నాడ్యాశ్రయం సూక్ష్మం తచ్ఛ్రుత్యేహోపవర్ణ్యతే ।।
ఎతాభిరిత్యతో యావచ్ఛారీరాదితి చోదనా ।। ౫౯ ।।
ప్రవివిక్తతరోఽన్నంశస్తర్పయన్ప్రాణదేవతాః ।।
ప్రాప్నోతి లిఙ్గమాహారః స తస్యేత్యభిధీయతే ।। ౬౦ ।।
చీయమానాదితో దేహాద్రసాద్యన్నేన భౌతికాత్ ।।
ప్రవివిక్తతరాహారో లిఙ్గాత్మాఽయం పురోదితాత్ ।। ౬౧ ।।
రసాదిః ప్రవివిక్తః స్యాత్పురీషదివ్యపేక్షయా ।।
రసాదేరపి సూక్ష్మోఽయమాహారో లిఙ్గతృప్తికృత్ ।। ౬౨ ।।
యత ఎవమతః ప్రాహ తల్లిఙ్గం స్థూలదేహతః ।।
ప్రవివిక్తతరాహారం శ్రుతిః సూక్ష్మాన్నసంస్థితేః ।। ౬౩ ।।
యతోఽతిసూక్ష్మో లిఙ్గాత్మా నాతోఽయం స్థూలదేహవత్ ।।
దేహాద్దేహాన్తరం గచ్ఛన్కేనచిత్ప్రతిహన్యతే ।। ౬౪ ।।
ఇవేత్యనర్థకం కేచిదేవార్థేన విరోధతః ।।
ఎవార్థస్యోపమామన్య ఇవార్థే చావధారణమ్ ।। ౬౫ ।।
లిఙ్గాహారాదప్యణీయాన్యతః ప్రాజ్ఞాత్మనస్తతః ।।
ఉపమార్థమివేత్యేతత్పదమత్ర ప్రయుజ్యతే ।। ౬౬ ।।
కదమ్బపుష్పవత్సైషా దేవతా హృదయాశ్రయా ।।
బహిర్గతాసు నాడీషు విషక్తా హృదయాదధి ।। ౬౭ ।।
యథేయం దేవతా సర్వాస్తథాఽన్యా అపి దేవతాః ।।
సాధారణత్వాత్సర్వాసాం కారప్యస్య కరణస్య చ ।। ౬౮ ।।
తత్రైకస్యా యదా కార్యం దృష్ట్యాది స్యాదుపస్థితమ్ ।।
గుణభావం తదా యాన్తి సర్వాస్తాం ప్రతి దేవతాః ।। ౬౯ ।।
నాడ్యన్తరేష్వపి తథా సర్వాసాం సంహతత్వతః ।।
ఎష ఎవ క్రమో జ్ఞేయః ప్రాధాన్యగుణభావయోః ।। ౭౦ ।।
ఎవం చ సతి యావత్యో నాడ్యో హృదయబన్ధనాః ।।
సంవత్సరాశ్చ తావన్తస్తే ప్రజాపతయోఽగ్నయః ।। ౭౧ ।।
ప్రతిభాగం సమాప్తత్వాత్పూర్వోక్తస్యేహ వస్తునః ।।
దేవతాఽతో యథాఽధ్యాత్మమధిభూతం తథైవ సా ।। ౭౨ ।।
అధిదైవం చ విభ్వీయం ద్వైతైకత్వేన విష్ఠితా ।।
యథాఽస్య నాడ్యః పుంసః స్యురధ్యాత్మం సర్వతో గతాః ।। ౭౩ ।।
అధిభూతః తథాఽస్యైవ వాయుమయ్యః సమన్తగాః ।।
ఎతస్మాదేవ నిఃసృత్య శరీరాత్సర్వతో గతాః ।। ౭౪ ।।
అధిభూతాత్మనైవాయం నాడీలక్షణవర్త్మనా ।।
ఆపూర్యేదం జగత్సర్వం స్థిత ఆధ్యాత్మికః పుమాన్ ।। ౭౫ ।।
నాడ్య ఆధ్యాత్మికస్యేవ హ్యధిదైవాత్మనస్తథా ।।
విరాజో రశ్మయో జ్ఞేయాః ప్రత్యంశావసితాస్తథా ।। ౭౬ ।।
ఆధ్యాత్మికస్యేవ పుంసః కృత్స్నాఽధ్యాత్మాధిభూతय़ోః ।।
అనన్తభిన్నకార్యేషు సమాప్తిర్దేవతాత్మనః ।। ౭౭ ।।
ఆధ్యాత్మికం పరిచ్ఛేదముక్తదర్శనవర్త్మనా ।।
దేవతాసూపసంహృత్య విరాజ్యపి చ దేవతాః ।। ౭౮ ।।
విరాజం చోపసంహృత్య ప్రాణవిజ్ఞానవిగ్రహే ।।
హిరణ్యగర్భే తం చాపి సర్వకారణ ఆత్మని ।। ౭౯ ।।
అధ్యాత్మదేవతాః సర్వా హృది నీత్వాఽఽత్మనస్తతః ।।
హృదయాదుక్తనాడీభిః సందధ్యాత్సూర్యరశ్మిభిః ।। ౮౦ ।।
రవిహృన్మధ్యగం యాయాత్తతో రశ్మిభిరావృతః ।।
హిరణ్యగర్భమాత్మానం తతస్తత్కారణం బుధః ।। ౮౧ ।।
వైశ్వానరాత్తదాత్మానం ప్రాప్తస్య హృది తైజసమ్ ।।
హిరణ్యగర్భం తం చాపి ప్రాణాత్మన్యుపసంహరేతు ।। ౮౨ ।।
ప్రాణశబ్దేన చాప్యత్ర కారణాత్మాఽభిధీయతే ।।
బీజం కార్యస్య సర్వస్య ప్రాజ్ఞశ్చేతి నిరుచ్యతే ।। ౮౩ ।।
కార్యాణాం కారణం ముక్త్వా నాన్యత్రాస్త్యప్యయో యతః ।।
తస్మాత్కారణసంప్రాప్త్యా యాయాన్నేతీత్యకారణమ్ ।। ౮౪ ।।
సాశ్రయైః కరణైర్హీనో గ్రస్తాధ్యాత్మాధిదైవతః ।।
ప్రాణాత్మా ఎక ఎవాఽఽస్తే ప్రజ్ఞానఘనవిగ్రహః ।। ౮౫ ।।
నిర్విభాగాత్మనస్తస్య ప్రాఞ్చః ప్రాణాః పురాఽస్య యే ।।
ప్రాచీ దిగేవ సంవృత్తాస్తదవచ్ఛేదహానతః ।। ౮౬ ।।
దక్షిణా దక్షిణే ప్రాణాః ప్రత్యఞ్చశ్చాపి పశ్చిమాః ।।
ఉదీచీ దిగుదఞ్చశ్చ సర్వే సర్వా దిశస్తథా ।। ౮౭ ।।
యత్సాక్షికీ తమఃసిద్ధిస్తత్కార్యస్య చ లక్ష్యతే ।।
తద్భావాభావయోరాత్మా న కార్యం నాపి కారణమ్ ।। ౮౮ ।।
తేనైవ జ్ఞాత్మనాఽశేషం తద్ధ్వాన్తం ధ్వాన్తజం తథా ।।
జగ్ధ్వా నిత్యాత్మనా విద్వాన్పూర్ణదృష్ట్యాఽవశిష్యతే ।। ౮౯ ।।
ఎష మార్గ ఉపన్యస్త ఐకాత్మ్యజ్ఞానజన్మనే ।।
న త్వర్చిరాదివత్తస్య ప్రాప్తయే గతికల్పనా ।। ౯౦ ।।
ఆత్మత్వాదాప్తతత్త్వోఽయం న దేశాద్యన్తరాయవాన్ ।।
జ్ఞానం ముక్త్వా తతః ప్రాప్తౌ నాన్యత్కించిదపేక్షతే ।। ౯౧ ।।
ప్రత్యాయ్యైవం పరాత్మానం మునిరాహ నరాధిపమ్ ।।
ప్రాప్తోఽస్యభయమిత్యేవం భయహేతువినాశతః ।। ౯౨ ।।
భయహేతురవిద్యైవ సా చ దుఃస్థితసిద్ధికా ।।
ప్రాగప్యైకాత్మ్యవిజ్ఞానాదవిచారితసిద్ధికా ।। ౯౩ ।।
యతోఽతః ప్రత్యాగ్యాథాత్మ్యభాస్వద్విజ్ఞానభాస్కర -
ప్రసతిమాత్రాదేవాస్యా ధ్వస్తిరాత్యన్తికీ భవేత్ ।। ౯౪ ।।
ప్రాప్తోఽసీతి చ నిర్దేశాజ్జ్ఞానమేవాఽఽత్మనో గతిః ।।
జ్ఞానాదన్యా గతిశ్చేత్స్యాత్ప్రాప్స్యసీత్యేవ తం వదేత్ ।। ౯౫ ।।
జ్ఞానతుల్యామమన్వానో దక్షిణాం గురవే నృపః ।।
అభయం త్వామితి ప్రాహ యాజ్ఞవల్క్యం స పార్థివః ।। ౯౬ ।।
ఉచితా దక్షిణైషైవ యోక్తేహాభయలక్షణా ।।
సమ్యగ్జ్ఞానాఖ్యదానస్య తదన్యా సంసృతిర్యతః ।। ౯౭ ।।
యచ్చాభయం వేదయస ఇతి ప్రత్యూచివాన్నృపః ।।
తత్తమోధ్వస్తితః కార్యం నాన్యదస్తీతి లిఙ్గ్యతే ।। ౯౮ ।।
అభయస్య ప్రదాతృత్వాన్నన్వవాప్తాభయో గురుః ।।
అభయం త్వామితి కథం రాజ్ఞాఽఽశీస్తం ప్రతీర్యతే ।। ౯౯ ।।
ఇత్యస్య పరిహారోక్తిం కేచిదాచక్షతే బుధాః ।।
శబ్దాదవాప్తమభయం న తు సాక్షాచ్చకార తత్ ।। ౧౦౦ ।।
సాక్షాత్కరణసిద్ధ్యర్థమతో రాజాఽబ్రవీన్మునిమ్ ।।
అభయం త్వామితి వచస్తద్ధ్యస్యాప్రాప్తముచ్యతే ।। ౧౦౧ ।।
యది వా ద్వివిధో మోక్షో జీవత్యేవ శరీరకే ।।
ఎకః సాక్షాత్కృతబ్రహ్మా మృతేరూర్ధ్వం చ తల్లయః ।। ౧౦౨ ।।
ఎవం పరిజిహీర్షన్తి న తు న్యాయోక్తిరీదృశీ ।।
ప్రాప్తోఽసీతి మునేరుక్తేః పరిహారో న యుజ్యతే ।। ౧౦౩ ।।
తజ్జ్ఞానమాత్రమేవోకత్వా ప్రాప్తోఽసీతి యతోఽవదత్ ।।
తత్సాక్షాత్కరణాన్నాన్యస్తల్లయో వాఽత ఇష్యతే ।। ౧౦౪ ।।
శాబ్దవిజ్ఞానమాత్రేణ నాఽఽచార్యత్వే నియుజ్యతే ।।
శ్రోత్రియం బ్రహ్మనిష్ఠం చ గురుం యాయాదితి శ్రుతేః ।। ౧౦౫ ।।
అభయం వేదయసీత్యేతన్న చాసాశ్రాత్కృతే పరే ।।
శాబ్దమాత్రపరిజ్ఞానే రాజ్ఞోే యుక్తం ప్రభాషితుమ్ ।। ౧౦౬ ।।
అసాధారణధర్మోత్థం విజ్ఞానం వస్తుని ప్రమా ।।
శబ్దమాత్రప్రమోత్థం తు న మానం వస్త్వసంశ్రయాత్ ।। ౧౦౭ ।।
సాక్షాత్కృతైకతత్త్వస్యాప్యైకాత్మ్యప్రలయం ప్రతి ।।
కిం సమాశఙ్క్యతే యేన తదాశీః సంప్రయుజ్యతే ।। ౧౦౮ ।।
జ్ఞానానురూపామేవాతో దక్షిణాం దిత్సురబ్రవీత్ ।।
అభయం త్వామితి నృపో యథోక్తజ్ఞానలిఙ్గనమ్ ।। ౧౦౯ ।।
సాక్షాజ్జ్ఞానాతిరేకేణ నాలమన్యద్విముక్తయే ।।
యథా తథాఽసకృత్పూర్వమవోచామ పదే పదే ।। ౧౧౦ ।।
భవానప్యహమేవేతి యదా సాక్షాద్వినిశ్చయః ।।
విదేహాది తదా విశ్వం త్వత్తః కస్యేతి కథ్యతామ్ ।। ౧౧౧ ।।
మమేవ భవతోఽపీదం న చ కించిదసంగతమ్ ।।
అభావాచ్చ త్వదన్యస్య సర్వమాత్మేతి శాసనాత్ । ౧౧౨ ।।
అహం మమేత్యవిద్యాధీః సహేతుర్నాశితా యదా ।।
పూర్ణాత్మని తదా దృష్టే కః కస్మై కిం ప్రదిత్సతి ।। ౧౧౩ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే చతుర్థాధ్యాయస్య ద్వితాయం కూర్చబ్రాహ్మణమ్

॥ చతుర్థాధ్యాయస్య తృతీయం బ్రాహ్మణమ్ ॥

నామరూపాదిమత్కార్యం యః ప్రవిష్టః స్వమోహజమ్ |
జలార్కవదకృత్స్నత్వమాపేదేఽవిద్యయా పరః || ౧ ||
తదవిద్యాపనుత్త్యర్థం గార్గ్యకాశ్యాదిచ్ఛద్మనా |
అపూర్వాదిస్వభావోఽయం ప్రవిష్టంః ప్రతిపాదితః || ౨ ||
ఆగమాదేమాత్మానం ప్రతిపాద్యాథ తర్కతః|
స ఎవ పఞ్చమేఽప్యుక్తః సాక్షాజ్జల్పైకవర్త్మనా || ౩ ||
వాదన్యాయేన తస్యైవ ప్రతిపత్త్యరథేమఞ్జసా |
షష్ఠే క్రమాదుపన్యస్తం జాగ్రదాదిచతుష్టయమ్ || ౪ ||
ఇన్ధతైజససౌషుప్తతురీయాణ్యేవ మాంప్రతమ్ |
సంశ్రిత్య పూర్వ ఎవార్థ ఇహ సాక్షాద్విభావ్యతే || ౫ ||
విసంవాదనిరాసేన సద్భావశ్చాఽఽత్మనః పునః |
వ్యతిరిక్తత్వశుద్ధత్వస్వయంజ్యోతిష్ట్వనిత్యతా || ౬ ||
స్వతోనతిశయానన్దస్వాభావ్యైకాత్మ్యనిత్యతా |
దృష్టిమాత్రాద్వయత్వం చ తర్కేణ మహతాఽఽత్మనః || ౭ ||
విభావ్యతే సువిస్పష్టం వాదన్యాయేన యత్నతః |
విద్యాయాః సంప్రదానాదివిధ్యర్థాఽఽఖ్యాయికాఽత్ర చ || ౮ ||
యాజ్ఞవసల్క్యోఽథ జనకం యోగక్షేమార్థమభ్యగాత్ |
న వదిష్యే నృపేణాహమితి బద్ధ్వా వ్రతం కిల || ౯ ||
సంవదిష్యే నృపేణాహమితి వా తం జగామ సః |
సమిత్యస్యాభిసంబన్ధాదేనేనేత్యేవముచ్యతే || ౧౦ ||
అవివక్షురపి ప్రాహ యత్పృష్టం జనకేన సః |
తత్ర హేత్వభిధానార్థం వరదానం శ్రుతిర్జగౌ || ౧౧ ||
ఎనేన సంవదిష్యేఽహమితి వ్యాఖ్యాయతే యదా|
తదాఽఽఖ్యాయికయా హేతుస్తయోః సంవాద ఇష్యతే || ౧౨ ||
రాజైవ పూర్వం పప్రచ్ఛేత్యేతస్మాద్నమ్యతే శుభా |
లిఙ్గాద్వ్యాఖ్యోత్తరా పూర్వా న సాధ్వీత్యప్రమాణతః || ౧౩ ||
న వదిష్యేఽహమిత్యత్ర వ్రతే హేతుర్న వీక్ష్యతే |
యతోఽసంతోషతస్తస్మాత్కృతా వ్యాఖ్యోత్తరా శుభా || ౧౪ ||
నాప్రాక్షీత్తత్ర యద్రాజా వరదానాదనన్తరమ్‍|
ప్రశ్నానుక్తిర్విరుద్ధత్వాద్విద్యాయాః కర్మభిః సహ || ౧౫ ||
స్వోత్పత్తావేవ విద్యేవం హేత్వన్తరమపేక్షతే |
ప్రత్యగాత్మతమోధ్వస్తౌ నాసావన్యదపేక్షతే || ౧౬ ||
స్వరూపలాభమాత్రేణ యతోఽవిద్యాం నిహన్త్యతః|
ప్రయోగమపి విద్యేయం నోపరుధ్యతి దాత్రవత్ || ౧౭ ||
వ్యవహర్తుమశక్తోఽయం దేహో మృత్పిణ్డంవత్స్వయమ్‍|
పరతన్త్రవ్యవహృతిః స్వతోజాడ్యస్వభావతః || ౧౮ ||
పృథివ్యాద్యాధ్యవస్యాయం స్వయజ్యోతిరనుగ్రహాన్ |
కర్మాఽఽసనాది కురుతే తస్మాచ్చ ఫ़లసంగతిః || ౧౯ ||
త ఎవమతోఽప్రాక్షీద్యాజ్ఞవల్క్యం నరాధిపః |
కింజ్యోతిరయమిత్యేవం ప్రత్యగ్జ్యోతిర్బుభుత్సయా || ౨౦ ||
యాజ్ఞవల్క్య కిఞ్జ్యోతిరయం పురుష ఇతి || ఆదిత్యజ్యోతిః సమ్రాడితి హోవాచాదిత్యేనైవాయం జ్యోతిషాస్తే పల్యయతే కర్మ కురుతే విపల్యేతీత్యేవమేవైతద్యాజ్ఞవల్క్య || ౨ ||
కరణాని చ దేహశ్చ పురుషోఽత్ర వివక్షితః |
ఆసనాదిక్రియాకారీ పీఠక్షేత్రాది కర్మ చ || ౨౧ ||
కిం స్వావయవసంఘాతభిన్నజాత్యతిరేకిణా |
జ్యోతిషా వ్యవహార్యేషోఽసంహతేన పుమానితి || ౨౨ ||
కింవా తాద్విపరీతేన జ్యోతిషేత్యభిధీయతామ్ |
కించాతో యది నామైవం శృణ్వతో యత్ప్రసిధ్యతి || ౨౩ ||
తయోః పూర్వోక్తరూపేణ జ్యోతిషాఽనుగ్రహో యది |
అప్రవ్యక్షేఽపి తస్మింస్తత్పుంస్క్రియాలిఙ్గదర్శనాత్ || ౨౪ ||
అనుమాస్యామహే జ్యోతిస్తాదృగేవ తదా వయమ్ |
అథ తద్విపరీతేన సంగతిర్జ్యోతిషేక్ష్యతే || ౨౫ ||
తథాభూతం తదా జ్యోతిరనుమాస్యమాహే వయమ్‍|
అథోభయాత్మతాఽదృష్టా తదాఽపి స్యాదనిశ్చితిః || ౨౬ ||
ఇత్యేతదభిసంధాయ పప్రచ్ఛ జనకో మునిమ్ |
స చ పృష్టో యథాప్రశ్నం ప్రత్యుత్తరమభాషత || ౨౭ ||
నన్వేవం కౌశలే రాజ్ఞః కిమర్థం పృష్టవాన్ముతిమ్ |
స్వయమేవానుమాయేదృగ్జ్యోతిః కిం న ప్రపద్యతే || ౨౮ ||
సత్యమేవం తథాఽప్యేష నృపః పప్రచ్ఛ తం మునిమ్‍|
లిఙ్గలిఙ్గ్యభిసంబన్ధదుర్జ్ఞేయత్వాత్సుసూక్ష్మతః || ౨౯ ||
బహూనామపి సంమోహో లిఙ్గాదిషు సమీక్ష్యతే |
కిముతైకస్య వక్తవ్యం పర్యపృచ్ఛదతో నృపః || ౩౦ ||
సూక్ష్మధర్మవివేకార్థమత ఎవాబ్రవీన్మనుః |
దశావరా పర్షదితి హ్యపేక్షన్తే చ సద్ధియః || ౩౧ ||
యాజ్ఞవల్క్యాదిరూపేణ శ్రుతిరేవాథవా స్వయమ్ |
అనుమావర్త్మనా జ్యోతిః సాక్షాన్నః ప్రత్యపీపదత్ || ౩౨ ||
నృపాభిప్రాయవిత్ప్రాహ యాజ్ఞవల్క్యోఽపి తం నృపమ్ |
యథోక్తజ్యోతిషః సిద్ధావాదిత్యాజ్యోతిరిత్యయమ్ || ౩౩ ||
దేహావయవసంఘాతజాతిసంస్థానతాత్క్రియా -
దేశాద్యత్యన్తసంభిన్నతద్విలక్షణభాస్వర -
స్వప్రతిష్ఠైకభాన్వాఖ్యజ్యోతిషైవ పుమానయమ్ |
ఆస్తే పల్యయతే కర్మ కృత్వా భూయో నివర్తతే || ౩౪ || ౩౫ ||
మధ్యే జడస్వభావోఽయం జ్యోతిషోర్వర్తతే పుమాన్ |
బుద్ధ్యాదివిషయాన్తో హి ప్రత్యక్చైతన్యబిమ్బితః || ౩౬ ||
ప్రత్యగేకస్వయంజ్యోతిఃస్థిరాసంహతనిష్క్రియ-
తద్విరుద్ధరవీన్ద్వాదిజ్యోతిషోర్మోహహేతుకః || ౩౭ ||
మాతృమానప్రమేయాత్మా కర్తృసాధనకార్యవాన్ |
అశనాయాదిసంసారధర్మాపాయాగమాత్మకః || ౩౮ ||
తద్విరుద్ధాత్మకేనైవ జ్యోతిషోద్దీపితేక్షణః |
ఆదిత్యేన స దైవాఽస్తే యాత్యాయాతికరోతి చ || ౩౯ ||
ఆదిత్యాత్పరమేవేతి నాఽఽదిత్యస్యావధారణే |
పిణ్డప్రాణాదిధర్మేభ్యో వైధర్మ్యావధృతౌ యతః || ౪౦ ||
ఆదిత్త్యావధృతిశ్చేత్స్యాన్నేన్గద్వాదేః స్యాదనుగ్రహః |
తస్మాత్పిణ్డాదివైధర్మ్యమేవేతీహావఘార్యతే || ౪౧ ||
నృపస్త్వేవేతిసంశ్లేషాదాదిత్యస్యావధారణమ్ | మత్వాఽస్తమిత ఇత్యేవం ముహుర్విప్రచూచువదత్ || ౪౨ ||
ఆత్మైవ జ్యోతిరథవా రవిసోమాగ్న్యుపాధిగమ్ |
అవధ్రియత ఎవేతి తమేవ ఇతి చ శ్రుతేః || ౪౩ ||
రవీన్ద్వాదిపదార్థేభ్యో హ్యనుమానైకవర్త్మనా |
స్వార్థం విజ్ఞాపయిష్యామి విభజ్యాతః పరా శ్రుతిః || ౪౪ ||
జ్యోతిషోఽత్యన్తవైధర్మ్యప్రసిద్ధ్యర్థం విశేషణమ్ |
ఆస్త ఇత్యాది సుబహు శ్రుత్యోపన్యస్తమాదరాత్ || ౪౫ ||
భూయసాం చాప్యుపన్యాసో బాహ్యానాం జ్యోతిషామిహ |
లిఙ్గస్యావ్యభిచారార్థం బుద్ధివాక్కాయకర్మణః || ౪౬ ||
ఆదిత్యేనైవ చేత్పుంసోఽనుగ్రహో భవతోచ్యతే |
తస్మిన్నస్తంగతే పుంస ఆసనాదిః కుతో భవేత్ || ౪౭ ||
చన్ద్రమా ఎవ పుంసోఽస్య తదా జ్యోతిరనుగ్రహే |
తస్యాప్యస్తమయేఽగ్నిః స్యాదాసనాదిప్రవృత్తయే || ౪౮ ||
ఆదిత్యాదిత్రయం జ్ఞేయం జ్యోతిషాముపలక్షణమ్ |
మణ్యాదీనాం ప్రవృత్తిర్హి పుంసాం తైరపి దృశ్యతే || ౪౯ ||
తేష్వప్యస్తమితేష్వస్య పుంసో వాగ్జ్యోతిరిష్యతామ్ |
వాక్చ శబ్దోఽత్ర విజ్ఞేయో జ్యోతిష్కార్యసమన్వయాత్ || ౫౦ ||
స్పర్శాదివిషయాణాం వాగిహ స్యాదుపలక్షణమ్ |
యతః స్పర్శాదినాఽప్యేషాం ప్రవృతిర్దృశ్యతే నృణామ్ || ౫౧ ||
బాహ్యాదిత్యాదిజ్యోతిర్భిః పుమాన్సందీపితేన్ద్రియః |
ప్రత్యక్చైతన్యసందీప్తః సర్వాశ్చేష్టాః ప్రపద్యతే || ౫౨ ||
సర్వేష్వేతేషు శాన్తేషు జ్యోతిఃషూక్తేషు కర్మణే |
పుమాన్కింజ్యోతిరేవాయం తమస్యన్ధేఽభిధీయతామ్ || ౫౩ ||
సర్వచేష్టానిరోధోఽస్య పుంసః ప్రాప్తస్తదాఽసతి |
యథోక్తజ్యోతిషి తతో న స్యుశ్చేష్టా యథోదితాః || ౫౪ ||
స్మృతిస్వప్నసమాధానే పురుషస్య సమీక్ష్యతే |
చేష్టాఽతః పూర్వవత్తస్య జ్యోతిస్తత్రానుమీయతే || ౫౫ ||
బోద్ధుః కర్తుశ్చ పుంసోఽస్య ప్రవృత్తిర్యేహ కాచన |
యథోక్తజ్యోతిర్విరహే నాసౌ దృష్టా కదాచన || ౫౬ ||
భాన్వాద్యుద్దీపితాక్షః సన్ప్రమాత్రాదిః ప్రసిధ్యతి |
తతః కర్త్రాదిసంసిద్ధిః ప్రమాకర్మఫ़లం తతః || ౫౭ ||
కూటస్థానిత్యయోర్భాసోర్మధ్యవర్తీ పుమానయమ్ |
వాఙ్భనఃకాయకర్మాణి సర్వదైవ ప్రపద్యతే || ౫౮ ||
ధ్వాన్తాదివిషయాన్తోఽర్థో జడత్వాన్నాఽఽత్మసిద్ధికృత్ |
ఆత్మజ్యోతిరభావేఽతో నాభావమపి విన్దతి || ౫౯ ||
ఆగమాపాయిజ్యోతిర్భిర్ధర్మాధర్మనిబన్ధనా |
సంగతిః పురుషస్యాస్య నిర్హేతుః ప్రత్యగాత్మనా || ౬౦ ||
కుమ్భస్య వియతా యద్వన్నిర్హేతుః సంగతిః సదా || |
వినశ్వరీ సహేతుశ్చ జలక్షీరాదిసంగతిః || ౬౧ ||
యథోహాసంహతాన్యేవ భాన్వాదీని ప్రకుర్వతే |
అనుగ్రాహ్యేణ పుంసేహ సర్వదాఽనుగ్రహం ముహుః || ౬౨ ||
అకారకాత్మకాన్యేవ పుంసః కారకరూపిణః |
నాకృత్వా తాని కుర్వన్తి ప్రకాశం గతివద్యతః || ౬౩ ||
వ్యఞ్జకానాం హి సర్వేషాం న స్వరూపాతిరేకతః |
వ్యఙ్గ్యేష్వతిశయో దృష్టస్తిష్ఠతో ను గతిర్యథా || ౬౪ ||
ఆత్మజ్యోతిస్తథైవేదం సదానస్తమితోదితమ్ |
భాన్వాదిష్వపి సర్వేషు తదేవ ప్రాగ్వివక్షితమ్ || ౬౫ ||
పుంస్ప్రవృత్తిరియం లిఙ్గం యథోక్తజ్యోతిషో భవేత్ |
సర్వత్రావ్యభిచారిత్వాత్తథా స్వప్నాదిభూగ్నిషు || ౬౬ ||
జాగ్రత్కాలే నారస్యాస్య భాన్వాదిజ్యోతిషా యదా |
చక్షురాద్యనుగృహ్యేత స్ఫ़ుటా వ్యవహృతిస్తదా || ౬౭ ||
విభిన్నాసంహతజ్యోతిరనుగ్రహపురః సరః |
పుంవ్యాపారః సదక్షేత్థప్రమాణప్రమితః స్ఫ़ుటః || ౬౮ ||
లిఙ్గలిఙ్గ్యభిసంబన్ధో యస్మాదేవం మితస్తతః || |
సర్వజ్యోతిరభావేఽపి తాదృగేవానుమీయతే || ౬౯ ||
జ్యోతిర్జాగరితే యద్వద్రవీన్ద్వాది సమీక్ష్యతే |
నరవ్యాపారలిఙ్గేన ధూమాగ్నివదసంశయమ్ || ౭౦ ||
లిఙ్గాత్సామాన్యతో జ్ఞాతే విశేషేణాప్యనీక్షితే |
భాన్వాదివదతో రాజా భూయః పప్రచ్ఛ తం గురుమ్ || ౭౧ ||
శాన్తేషు సర్వజ్యోతిఃషు పూర్వోక్తేష్వస్య దేహినః |
క్రిజ్యోతిరితి మే బ్రూహి పుంవ్యాపారానుభూతితః || ౭౨ ||
సర్వజ్యోతిరుపరతౌ భూరివ్యాపారకారణమ్ |
స్వయంజ్యోతిష్కమపి తం రాజా పప్రచ్ఛ మోహతః || ౭౩ ||
యత్ప్రసాదాదవిద్యాది సిధ్యతీవ దివానిశమ్ |
తమప్యపహ్నుతేఽవిద్యా నాజ్ఞానస్యాస్తి దుష్కరమ్ || ౭౪ ||
స్వతో బుద్ధం స్వతః శుద్ధం స్వతో ముక్తం నిరాత్మికా |
అవిచారితసంసిద్ధిరవిద్యా లిఙ్గతే కథమ్ || ౭౫ ||
నిఃసఙ్గస్య ససఙ్గేన కూటస్థస్య వికారిణా |
పూర్ణస్యానాత్మనా యోగో వాస్తవో నోపపద్యతే || ౭౬ ||
సర్వజ్యోతిరుపరమే కింజ్యోతిరితి చోదితే |
ఆత్మైవాస్యేతి జనకం యాజ్ఞవల్క్యోఽప్యువాచ హ || ౭౭ ||
ఆత్మప్రత్యయ ఆత్మైకో ద్వీతీయః పునరాత్మనః |
అనాత్మప్రత్యయోఽతోఽహం స్వత ఎవాస్మి కేవలః || ౭౮ ||
న సామాన్యం విశేషం వా ప్రత్యగ్ధీరవగాహతే |
తద్యాయథాత్మ్యాత్ప్రతీచోఽతః సమ్యగ్దృష్ట్యా న వీక్ష్యతే || ౭౯ ||
నావిద్యాఘస్మరైకాత్మ్యసమ్యగ్దృష్ట్యా సమీక్ష్యతే |
ఆత్మావిద్యా తదుత్థో వా బాధ్యత్వాద్రజ్జుసర్పవత్ || ౮౦ ||
ఆధ్యాత్మికస్య నేత్రాదేర్బాహ్యజ్యోతిరసంగతౌ |
తద్దూరేణ ప్రకాశోఽయం న మనస్యుపజాయతే || ౮౧ ||
భాన్వాద్యనుగ్రహాభావే తస్మాదేష పుమానిహ |
ప్రాప్తోఽద్రష్టా తథాఽశ్రోతా స్మృతిస్వప్నాదిభూమిషు || ౮౨ ||
మనసైవేక్షతే యస్మాత్సర్వానిన్ద్రియగోచరాన్ |
తదభావే పుమానేష కింజ్యోతిరితి కథ్యతామ్ || ౮౩ ||
ఆత్మైవాస్య తదా జ్యోతిర్భవతీత్యభ్యధాదృషిః |
ఆత్మనైవ తదా చేష్టాం జ్యోతిషా సంప్రపద్యతే || ౮౪ ||
ప్రత్యక్షాద్యుపలబ్ధౌ యో బుద్ధౌ సంస్కార ఆహితః |
కర్మణోద్భావితః సోఽయం స్మృతిరూపేణ జాయతే || ౮౫ ||
ఆత్మా స్వాభాససచివో ధియమిచ్ఛాదిరూపిణీమ్ |
అనుగృహ్ణాతి కర్మోత్థాం ప్రత్యగజ్ఞానకారణాత్ || ౮౬ ||
యథా ప్రకాశయత్యేకః కృత్స్రం లోకమిమం రవిః |
క్షేత్రం క్షేత్రీ తథా కృత్స్నం వ్యనక్తీతి తథా స్మృతిః || ౮౭ ||
నానాసంస్కారసంసర్గిప్రత్యగజ్ఞానమేవ తత్ |
బుద్ధ్యాదిస్మృతిరూపేణ ప్రథతే కర్మణో వశాత || ౮౮ ||
భాన్వాదివదతో బుద్ధిం స్వాభాసైకసహాయవాన్ |
అనుగృహ్ణాతి కూటస్థః స్వాత్మావిద్యానురోధతః || ౮౯ ||
అనుగ్రాహ్యాభిసంబన్ధ ఎకజాతిసమన్వయాత్ |
ఆదిత్యాదేరిహావాప్తిరాత్మనోఽజ్ఞనవర్త్మనా || ౯౦ ||
చిదాభావిద్యయైవాఽఽత్మా కూటస్థోఽప్యేతి సాక్షితామ్ |
ఆగమాపాయిరూపేషు స్థితోఽనేకేషు చైకలః || ౯౧ ||
దృశ్యార్థవదభిన్నోఽయం ద్రష్టృదర్శనసాక్ష్యపి |
ద్రష్టృదర్శనభేదేఽపి న భేదోఽస్య మనాగపి || ౯౨ ||
కారణాన్వయవద్బుద్ధేశ్చిదాభాసోఽపి సర్వదా |
చిదాభాసాతిరేకేణ బుద్ధేః పరిణతిర్వృథా || ౯౩ ||
విషయః ప్రత్యగాత్మా చ స్వాభాసేన విశేద్ధియమ్ |
స్వాభాసవత్స్వయం సాక్షాద్వియత్కుమ్భాదిగం యథా || ౯౪ ||
యోఽప్యవిద్యాదిసంబన్ధః సోఽప్యవిద్యాప్రకల్పితః |
వాస్తవస్త్వభిసంబన్ధో నోపపత్త్యాఽఽత్మనో యతః || ౯౫ ||
యథా జ్ఞానప్రకాశాభ్యాం సంప్లుతావేవ నాన్యథా |
కుమ్భాదేః కర్మయోగ్యత్వం స్యాదేవం ధిషణాదిషు || ౯౬ ||
చిద్బాహ్యాకృతిసంబన్ధే కర్మణేఽలం భవేన్మతిః |
తయోర్భిన్నాశ్రయత్వే తు దుఃఖ్యస్మీతి న సిధ్యతి || ౯౭ ||
కౌటస్థ్యాద్విక్రియాభావాన్నిశ్చిత్కత్వాద్వికారిణః |
ఆత్మనః స్యాదిదం విశ్వమన్ధకారప్రనృత్తవత్ || ౯౮ ||
ఘటాద్యాభాసవత్తస్మాన్మోహాదేరభ్యుపేయతామ్ |
చిదాభాసోఽపి సర్వత్ర న వేద్మీత్యునుభూతితః || ౯౯ ||
ఎషోఽస్యానుగ్రహః శ్రుత్యా ప్రతీచోఽత్ర వివక్షితః |
భాన్వనుగ్రహవత్పుంస ఆసనాదిప్రసిద్ధయే || ౧౦౦ ||
ఆత్మేతి ప్రాణపిణ్డాదితదంశసముదాయతః |
తజ్జాత్యాకృతిసంబన్ధగుణకర్మవిలక్షణః || ౧౦౧ ||
తత్సతత్త్వం తదాత్మత్వాదజ్ఞానాద్యవభాసయత్ |
జ్యోతిరేకాత్మకం నిత్యమసాధారణమానగమ్ || ౧౦౨ ||
తదన్యస్య జడత్వాచ్చ నాన్యప్రత్యక్షమిష్యతే |
తథాఽనతిశయత్వాత్స్యాన్న పుమన్తరగోచరః || ౧౦౩ ||
శబ్దాదిగుణహీనత్వాత్ప్రత్యక్త్వాసంహతత్వతః |
దృష్టిమాత్రస్వభావాచ్చ నాఽఽత్మా దర్శనమర్హతి || ౧౦౪ ||
దేశాన్తరాద్యసంబన్ధాన్మోహాద్యావ్యవధానతః |
న చ మోహాదివత్ప్రత్యక్తథా దర్శనమర్హతి || ౧౦౫ ||
నాఽఽదిత్యాదిసజాతీయమాత్మజ్యోతిరితీష్యతామ్ |
తన్మానానవగమ్యత్వాదాదిత్యాదేశ్చ తద్గహాత్ || ౧౦౬ ||
అనుగ్రాహ్యసజాతీయం యచ్చ జ్యోతిరిహేష్యతే |
తచ్చక్షురాదికరణగ్రాహ్యం దృష్టం ఘటాదివత్ || ౧౦౭ ||
న చాప్రమేయమితి తచ్ఛశశృఙ్గాదివన్మతమ్ |
తదనన్యమితి వ్యాప్తేః ప్రత్యకత్వాద్దినకృద్యథా || ౧౦౮ ||
ప్రత్యక్షమానగమ్యత్వం విషాణస్యావధారితమ్ |
స్వభావస్తమృతే శృఙ్గం స్వభావమతివర్తతే || ౧౦౯ ||
మానపాదోపజీవిత్వం స్వభావోఽనాత్మవస్తునః |
మాత్రాదిసిద్ధిదస్యైష స్వతఃసిద్ధేర్న సర్వదా || ౧౧౦ ||
అస్తం యాతేషు సర్వేషు జ్యోతిఃషూక్తేషు వాసనాః |
జ్యోతిః ప్రత్యక్స్వయం దృష్టమాసనాద్యాః ప్రకాశయేత్ || ౧౧౧ ||
ఎష ఆత్మా స్వయంజ్యోతీ రవిసోమాగ్నివాక్షు యః |
యాతేష్వస్తం దృశైవాఽఽస్తే భాసయంశ్చిత్తచేష్టితమ్ || ౧౧౨ ||
ఆత్మప్రత్యయమామేయః సర్వేషామపి దేహేనామ్ |
యతోఽతోఽనాత్మయోగోఽస్య న మానాదవసీయతే || ౧౧౩ ||
న చేదాత్మేతిధీమానాత్ప్రతీచోన్యోఽర్థ ఈక్ష్యతే |
ప్రమాన్తరావిరోధేన య ఆత్మేత్యుపపద్యతే || ౧౧౪ ||
ఆత్మా బ్రహ్మేతి వాక్యేభ్యస్తథాచేదంల ప్రతీయతే |
ప్రత్యక్షాద్యానవష్టబ్ధమైకాత్మ్యం బాధవర్జితమ్ || ౧౧౫ ||
నను దేహాద్యభిన్నత్వాదాత్మనో ముక్తతా కుతః |
ప్రత్యక్షేణ విరుద్ధత్వాదైకాత్మ్యం చాపి న శ్రుతేః || ౧౧౬ ||
తథా హి క్షితితోయాగ్నిమరుతాం యోగజం మతమ్ |
ప్రత్యేకం శక్త్యభావేఽపి చైతన్యం మదశక్తివత్ || ౧౧౭ ||
అహం మనుష్య ఇత్యేవం సామానాధికరణ్యతః |
ప్రత్యక్షబుద్ధిర్దేహేఽస్మిఞ్జాయతే కృష్ణసర్పవత్ || ౧౧౮ ||
న చాహంబుద్ధిగమ్యోఽర్థో దృష్టో దేహాతిరేకతః |
సర్పాదేరివ కార్ష్ణ్యాదిర్దేహధర్మస్తతశ్చితిః || ౧౧౯ ||
నను యుక్తా పరాగ్భూతే ప్రమాతుర్వ్యతిరేకతః |
సర్పాదౌ ధర్మసంబన్ధప్రమా నాఽఽత్మన్యభేదతః || ౧౨౦ ||
జడస్వభావతశ్చాపి కార్ష్ణ్యాదేర్ధర్మతేష్యతే |
స్వసంవిదితమాత్రత్వాన్న త్వేవంరూపతా చితేః || ౧౨౧ ||
యథైకబుద్ధినిర్గ్రాహ్యం ద్రవ్యేణేహ విశేషణమ్ |
నైవం చిత్కాయయోః సిద్ధిశ్చిచ్ఛక్త్యవిషయత్వతః || ౧౨౨ ||
నైవం యేనైవ మానేన సత్తా సంవిద ఈక్ష్యతే |
తేనైవ ధర్మతా తస్యాః కార్ష్ణ్యాదేరివ మీయతే || ౧౨౩ ||
నను దేహ ఇదంబుద్ధిర్ఘటాదావివ జాయతే |
ప్రత్యగ్బుద్ధిస్త్వహంభాగే నానయోర్ధర్మధర్మితా || ౧౨౪ ||
యథైవ పారిహార్యాది హేమైకద్రవ్యనిష్ఠితమ్ |
అలబ్ధాత్మకమన్యత్ర లబ్ధాత్మకమివేక్ష్యతే || ౧౨౫ ||
తథైవ వస్తుస్వాభావ్యాచ్చిచ్ఛక్తిర్భూతనిష్ఠితా |
అహమిత్యాదిబుద్ధీనాం వ్యవహారాయ కల్పతే || ౧౨౬ ||
చైతన్యం దేహధర్మశ్చేన్మృతావవికలస్య తత్ |
కస్మాన్న గమ్యతే సాక్షాజ్జీవద్దేహగతం యథా || ౧౨౭ ||
నైష దోషశ్చతుర్ణాం హి భూతానాం సంహతిస్తనుః |
తతో వాయావపక్రాన్తే చైతన్యమపి నశ్యతి || ౧౨౮ ||
స్వప్నదేహాదిసంబన్ధిప్రత్యభిజ్ఞాబలాన్నను |
వ్యతిరేకశ్చితేః సిద్ధో భూతేభ్యో జాగ్రతోఽప్యతః || ౧౨౯ ||
దేహాన్తరవినిర్మాణం జాగ్రచ్చైతన్యవద్ధ్రువమ్ |
కరోతి భూతసంధాతః స్వప్నే బాలయువాదివత్ || ౧౩౦ ||
న చాత్ర ప్రత్యభిజ్ఞాఽస్తి మిథ్యాపరిణతేస్తవ |
నైవ బాల్యాదివద్యస్మాత్ స్వప్నే దేహః ప్రతీయతే || ౧౩౧ ||
జాతిస్మరణదృష్టాన్తాదాత్మా నిత్యో మతో యది |
వ్రణం పూర్వకృతం దృష్ట్వా దేహః కిం నోచ్యతే ధ్రువః || ౧౩౨ ||
ప్రత్యభిజ్ఞానతస్తత్ర ధ్రౌవ్యం చేదాత్మనో మతమ్ |
స్వప్నాత్మప్రత్యభిజ్ఞేయం మృషార్థా సాఽపి పూర్వవత్ || ౧౩౩ ||
సశల్యదేహశాయీని భూతాన్యేవ తథావిధమ్ |
దేహాన్తరం కరిష్యన్తి ప్రత్యభిజ్ఞా యదీష్యతే || ౧౩౪ ||
తాన్యేవైతాని భూతానీత్యేవం యద్వత్ప్రజాయతే |
ప్రత్యభిజ్ఞా స ఎవాహమితి యద్వద్భవేన్న కిమ్ || ౧౩౫ ||
యచ్చైతదాత్మజ్యోతిష్ట్వం వ్యతిరిక్తతయోదితమ్ |
ఆదిత్యాదిలయేనేహ భౌతికం త్వేవ తద్భవేత్ || ౧౩౬ ||
ఉపకారి సజాతీయముపకార్యస్య వస్తునః |
జగత్యస్మిన్యతో దృష్టమాదిత్యశ్చక్షుషోర్యథా || ౧౩౭ ||
శబ్దాదిభిర్హి ఘ్రాణాదేర్నోపకారః సమీక్ష్యతే |
విజాతీయైరతో జ్యోతిర్భూతజాతీయమిష్యతామ్ || ౧౩౮ ||
భౌతికస్యైవ కుమ్భాదేర్భౌతికైరేవ వీక్ష్యతే |
ఉపకారో జగత్యస్మిన్నాదిత్యాద్యైర్యథా తథా || ౧౩౯ ||
దేహాదేర్యది నామేదం జ్యోతిరర్థాన్తరం మతమ్ |
తథాఽపి నాసజాతీయం వ్యఞ్జకత్వాత్ప్రదీపవత్ || ౧౪౦ ||
నను దేహాసజాతీయమన్తస్థాతీన్ద్రియత్వతః |
యద్యద్దేహసజాతీయం జ్యోతిర్దృష్టం తదిన్ద్రియైః || ౧౪౧ ||
మైవం నైకాన్తికో హేతుశ్చక్షురాదీన్ద్రియైః స్ఫ़ుటమ్ |
అన్తస్థాని యతోఽక్షాణి ప్రత్యక్షాణి న చాఽఽత్మవత్ || ౧౪౨ ||
ఆదిత్యాదిసజాతీయమాత్మజ్యోతిరతీన్ద్రియమ్ |
అన్తస్థాతీన్ద్రియత్వాభ్యాం చక్షురాదీన్ద్రియం యథా || ౧౪౩ ||
విశేషేఽనుగమాభావః సామాన్యే సిద్ధసాధ్యతా |
ఇత్యాదిదోషదుష్టత్వాన్న చ నోఽనుమితిః ప్రమా || ౧౪౪ ||
అనుమానబలేనైవ దేహాదివ్యతిరేకతః |
ప్రత్యగాత్మా స్వయంజ్యోతిః సాధ్యతే తచ్చ నానుమా || ౧౪౫ ||
ప్రత్యక్షైకప్రమాణేన దేహే చిద్ధర్మకేఽఞ్జసా |
గృహ్యమాణేఽనుమానేన న తచ్ఛక్యం ప్రబాధితుమ్ || ౧౪౬ ||
దర్శనాదిక్రియాం కుర్వన్సర్వదాఽవ్యభిచారతః |
ప్రత్యక్షేణైవ దృష్టోఽయం దేహో నాతస్తతోఽపరః || ౧౪౭ ||
దర్శనాదిక్రియాకారీ దేహశ్చేదభ్యుపేయతే |
కస్మాదవికలస్యైవ దృష్ట్యాదిర్న తథేక్ష్యతే || ౧౪౮ ||
నైష దోషో భవేదత్ర ప్రత్యక్షప్రమితత్వతః |
న హి దృష్టం సముల్లఙ్ఘ్య తతోఽన్యద్వలవన్మతమ్ || ౧౪౯ ||
భాస్వరాభాస్వరత్వం చ ప్రత్యక్షేణైవ వీక్ష్యతే |
ఖద్యోతస్యానుమానేన న హేత్వన్తరకల్పనమ్ || ౧౫౦ ||
హేత్వన్తరేఽనుమేయే చ కించిత్సామాన్యగన్ధతః |
సర్వం సర్వస్య లిఙ్గం స్యాత్తచ్చానిష్టం ప్రసజ్యతే || ౧౫౧ ||
న చ నాస్తి పదార్థానాం లోకేఽసాధారణః కచిత్ |
స్వభావోఽగ్న్యాదికానాం హి నోష్ణత్వాద్యన్వహేతుతః || ౧౫౨ ||
ప్రాణిధర్మాద్యపేక్షం చేదుష్ణత్వాది హవిర్భుజః |
నైవం తత్రాపి దోషస్య ప్రసక్తేరనివృత్తితః || ౧౫౩ ||
తదప్యస్త్వితి చేన్మైవం ధర్మాదేరప్రసిద్ధితః |
ధర్మాభ్యుపగమే దోషో హ్యనవస్థా ప్రసజ్యతే || ౧౫౪ ||
న చానవస్థయా సిద్ధిరభిప్రేతస్య వస్తునః |
తదలం క్షితితోయాగ్నిమరుతాం పరిణామజే |
చేతోవత్యక్షసంవేద్యే కష్టకల్పనయాఽనయా || ౧౫౫ ||
సర్వతీర్థదృశాం సిద్ధిః స్వాభిప్రేతస్య వస్తునః |
యదభ్యుపగమాదేవ తత్సిద్ధిర్వార్యతే కుతః || ౧౫౬ ||
ప్రత్యక్షేణ విరుద్ధత్వం న తావదుపపద్యతే |
విషయాభావతస్తస్య ప్రామాణ్యం దుర్లభం యతః || ౧౫౭ ||
సర్వతీర్థదృశాం తావత్సామాన్యం మానలక్షణమ్ |
అజ్ఞాతార్థాధిగమనం త్వదుక్తే తన్న యుజ్యతే || ౧౫౮ ||
ప్రాక్ప్రమాణసముత్పత్తేర్దేహాదేర్విషయస్య తే |
ప్రమాణహేతోః కేన స్యాదజ్ఞాతత్వమితీర్యతామ్ || ౧౫౯ ||
స్వతః సిద్ధోఽథవాఽసిద్ధో దేహాదిస్తే భవన్భవేత్ |
ప్రమాణానాం ప్రమాణత్వం నోభయత్రాపి లభ్యతే || ౧౬౦ ||
ప్రమాణాన్యన్తరేణాపి దేహాదిశ్చేత్ప్రసిధ్యతి |
వద ప్రమాణైః కో న్వర్థో న హి సిద్ధస్య సాధనమ్ || ౧౬౧ ||
స్వతోఽసిద్ధేఽప్రమేయే చ నాసతో వ్యఞ్జికా ప్రమా |
నాభివ్యనక్తి సవితా ఖరశృఙ్గం స్ఫ़ురన్నపి || ౧౬౨ ||
ప్రమాణవ్యతిరేకేణ నాప్యసత్త్వం ప్రసిధ్యతి |
సత్త్వవన్నాపి చాభేదే మానమేయౌ ప్రసిధ్యతః || ౧౬౩ ||
యది మానాతిరిక్తార్థోఽమితః సంభావ్యతే తదా |
తం బోధయద్భవేన్మానం న తు తత్కుర్వదిష్యతే || ౧౬౪ ||
అబుద్ధబోధనం ముక్త్వా నాన్యత్కార్యం క్వచిద్యతః |
సత్త్వం వా యది వాఽసత్త్వం నాతో మేయే ప్రమాణతః || ౧౬౫ ||
మానవ్యాపారతః పూర్వం సిద్ధామేవావబోధయత్ |
శుక్తికాం మానతాం యాతి, నాసిద్ధం రజతాదికమ్ || ౧౬౬ ||
శుక్తౌ రజతవిజ్ఞానాచ్ఛుక్తివన్నామితం యతః |
రజతం విద్యతే కించిద్విజ్ఞాతం చాఽఽత్మవస్తువత్ || ౧౬౭ ||
నాతిరేకాన్వయాభ్యాం యద్వస్తు సంభావ్యతే కథమ్ |
తత్ప్రతి స్యాత్ప్రమాణత్వం శుక్తికారజతే యథా || ౧౬౮ ||
కిం మానసంగతేరర్థే జాతేయమవబుద్ధతా |
కింవా ప్రాగపి సంబన్ధాద్బుద్ధోఽర్థోఽభూన్న మానతః || ౧౬౯ ||
బోధాత్మకత్వం చ మితేః కిమాసీన్మేయసంగతేః |
ప్రాగ్వా మేయాభిసంబన్ధాన్మితేర్బోధాత్మతా భవేత్ || ౧౭౦ ||
నార్థానధిగతత్వం చ ప్రమాణేభ్యః ప్రసిధ్యతి |
రూపానధిగతత్వం నో న శ్రోత్రాదేః ప్రమాణతః || ౧౭౧ ||
మానవ్యాపారతశ్చేత్స్యాన్మేయానధిగాతిస్తదా |
తద్వ్యాపారాత్పురా మేయః స్యాత్స్వతోధిగతాత్మకః || ౧౭౨ ||
యత ఎవమతోఽవశ్యం ప్రమాణవ్యాపృతేః పురా |
మేయోఽనధిగతః సిద్ధో హ్యభ్యుపేయోఽవబుద్ధవత్ || ౧౭౩ ||
న చానాహితసన్మానస్వతశ్చిన్మాత్రవిగ్రహాత్ |
ప్రత్వగైకాత్మ్యతోఽన్యత్ర యథోక్తాం ధురముద్వహేత్ || ౧౭౪ ||
న హ్యజ్ఞాతే యథా జ్ఞాతే విశేషణవిశేష్యతా |
తతశ్చ నైతత్సంసిధ్యేదజ్ఞానాది ప్రమాణతః || ౧౭౫ ||
ప్రమాణాచ్చానధిగతౌ తన్నివృత్తిః కుతో భవేత్ |
న దాహజ్వరనుత్త్యర్థమగ్నినా స్యాద్భిషక్క్రియా || ౧౭౬ ||
సాక్ష్యమాతృప్రమారూపం మానభూమౌ యథేక్ష్యతే |
నాజ్ఞాతేఽనుభవాదేషాం కశ్చిదన్యస్తథేక్ష్యతే || ౧౭౭ ||
ప్రమాణవ్యాపృతేరూర్ధ్వం జ్ఞాతాజ్ఞాతటూయం మిథః |
సంధత్తేఽనుభవేనైవ న తదన్యేన కేనచిత్ || ౧౭౮ ||
యది నామ న మానాని వ్యాప్రియన్తే వినిశ్చితేః |
ప్రాక్తథాఽప్యపలాపోఽస్యా నానుభూతేర్ఘటాదివత్ || ౧౭౯ ||
ఎవం సిద్ధేఽప్యనుభవే స్వమహిమ్నా పురా మితేః |
ప్రమాణోత్పత్తిరన్వేష్యై ప్రత్యగ్ధ్వాన్తాపనుత్తయే || ౧౮౦ ||
అవబుద్ధస్వభావోఽపి సహతేఽనవబుద్ధతామ్ |
వస్తుత్వాన్న తమో హన్తి తథాఽపి ప్రమితిం వినా || ౧౮౧ ||
ప్రమాణఫ़లకారూఢం స్వతమో హన్తి నాన్యథా |
వస్తు మేయాభిసంబద్ధం మానం తద్వత్తమోపనుత్ || ౧౮౨ ||
ప్రత్యక్షమానసిద్ధ్యర్థం తస్మాత్ప్రత్యక్షవాదినా |
ప్రాఙ్భానాదభ్యుపేయోఽర్థో థోఽజ్ఞాతత్వాదిసిద్ధికృత్ || ౧౮౩ ||
వాగాదివ్యాపృతేః కర్తా శబ్దాదిగుణలాఞ్ఛితః |
ప్రత్యక్షో గమ్యతే మాత్రా ప్రతీచోఽత్యన్తభేదతః || ౧౮౪ ||
శ్రోత్రాదివ్యాపృతో మాతా దుఃఖాదిగుణవాన్పరాఙ్ |
కర్తేవానుభవేనైవ ప్రతీచా గమ్యతేఽఞ్జసా || ౧౮౫ ||
అనన్యానుభవః ప్రత్యఙ్న ప్రమాత్రాదిగోచరః |
యతోఽపహతపాప్మాది యుక్తం స్యాత్తద్విశేషణమ్ || ౧౮౬ ||
లోకాయతస్య బోద్ధస్య కణభోజ్యాక్షపాదయోః |
ప్రత్యక్షేణైవ మానేన విముఖీకరణం కృతమ్ || ౧౮౭ ||
ప్రమాణఫ़లయోర్భేదస్తథా మానప్రమేయయోః |
స్వతఃకూటస్థచిత్సిద్ధిరైకాత్మ్యం చానుభూతితః || ౧౮౮ ||
ప్రత్యక్షం మానమేవేదమితి యస్మాత్ప్రసిధ్యతి |
ప్రత్యక్షదృక్స్వయంజ్యోతిస్తదాత్మేత్యభ్యుపేయతామ్ || ౧౮౯ ||
మేయాదీంస్తభావం చ సంశయానృతనిశ్చయాన్ |
వివిచ్య యోఽనుగృహ్ణాతి శబ్దదీంశ్చ జడాన్పృథక్ || ౧౯౦ ||
దేహేన్ద్రియమనోబుద్ధీః సుఖాదీంశ్చ ఘటాదివత్ |
తమేకమన్తరాత్మానమప్రత్యక్షం ప్రపశ్య భోః || ౧౯౧ ||
ద్రష్టృదర్శనదృశ్యాంశ్చ యః స్వప్నే ప్రసమీక్షతే |
తదభావం సుషుప్తే చ స ఆత్మేత్యభ్యుపేయతామ్ || ౧౯౨ ||
చక్షురాదీన్ద్రియాణాం చ న చ స్వప్నేఽస్తి సంభవః |
సుషుప్తే చానుభూతిస్తు తయోరవ్యభిచారిణీ || ౧౯౩ ||
ప్రమాణం మేయవిషయం తత్ఫ़లం మాతృసంశ్రయమ్ |
యత్సాక్షికం ద్వయం సిధ్యేత్స ఆత్మేత్యభ్యుపేయతామ్ || ౧౯౪ ||
మానస్య హి ఫ़లం యత్ర న తన్మానస్య గోచరః |
తస్య మేయైకనిష్ఠత్వాత్ఫ़లం తు స్యాత్ప్రమాతరి || ౧౯౫ ||
ప్రత్యక్షం వర్తతే యత్ర తత్ఫ़లం తత్ర నేక్ష్యతే |
తత్ఫ़లం వర్తతే యత్ర మానం తత్ర న వర్తతే || ౧౯౬ ||
ఎవం సతి ప్రమామాతృఫ़లమేయాత్మనాం తవ |
కుతః ప్రత్యక్షతాసిద్ధిర్యది నాఽఽత్మాఽభ్యుపేయతే || ౧౯౭ ||
వ్యభిచారిషు సర్వేషు ప్రత్యగాత్మైకసాక్షిషు |
ప్రత్యక్ప్రత్యయ ఎవైకః సర్వత్రావ్యభిచారవాన్ || ౧౯౮ ||
ఎవం ప్రత్యక్షతస్తావద్దేహాదివ్యతిరేకతః |
తథాఽనుభవతః సాక్షాదాత్మాఽయం ప్రతిపాదితః || ౧౯౯ ||
యచ్చైతత్కృష్ణసర్పాదిదృష్టాన్తాద్భవతోదితమ్ | అహం మనుష్య ఇత్యాది తత్ర ప్రతివిధీయతే || ౨౦౦ ||
చైతన్యం కాయధర్మశ్చేన్మనుష్యోఽసావితి ప్రమా |
అసాధారణతో న స్యాదహం వేద్మీతివత్తదా || ౨౦౧ ||
సమవేతం హి యద్యత్ర చైతన్యం స్యాచ్ఛరీరకే |
తస్యైవ తద్భవేత్సాక్షాన్నాన్యదేహాశ్రితస్య తత్ || ౨౦౨ ||
కరణవ్యాపృతిం చర్తే మనుష్యోఽస్మీతి ధీర్భవేత్ |
పూర్వవన్న తు తత్తాదృగ్దేహాద్భిన్నా తతశ్చితిః || ౨౦౩ ||
న చాహంబుద్ధినిర్గ్రాహ్యమిదంధీగ్రాహ్యగోచరః ||
విరోధాన్న హి శీతత్వముష్ణస్యాగ్నేర్విశేషణమ్ || ౨౦౪ ||
కాయస్యాపి న చైతన్యమేవమేవ విశేషణమ్ |
విరోధినా జడత్వేన వ్యాప్తేః కిము పరస్య తత్ || ౨౦౫ ||
విశేష్యమపి నాఽఽప్నోతి ధర్మాన్తరవిశేషితమ్ |
విశేష్యమాత్రనిష్ఠత్వాదన్యత్ర స్యాత్కథం ను తత్ || ౨౦౬ ||
విశేషణవిశేష్యత్వే సంగతిశ్చేద్భవేత్తయోః |
ఎకప్రత్యయగమ్యత్వం స్యాత్తదా కృష్ణసర్పవత్ || ౨౦౭ ||
ఆవిద్వదఙ్గనావాలం దేహాదౌ ఘటవన్మతిః |
పృథక్త్వేన భవన్తీయం కథం స్యాచ్చిద్విశేషితా || ౨౦౮ ||
మాతారమపి నాఽఽప్నోతి యత్ప్రమేయైకనిష్ఠితమ్ |
ప్రత్యక్షం తస్య కా శక్తిః స్వార్థాయాం చితి వర్తితుమ్ || ౨౦౯ ||
అసాధారణరూపోత్థాజ్ఞానేనైవ ప్రమీయతే |
యథా ఘటస్తథైవాఽఽత్మా నానత్మప్రత్యయప్రమః || ౨౧౦ ||
స్వార్థం సన్న పరార్థస్య స్వాతన్త్ర్యాత్స్యాద్విశేషణమ్ |
న చ చైతన్యమిత్కించిచ్చైతన్యాల్లభ్యతే పృథక్ || ౨౧౧ ||
గ్రహీత్రేవ హి చైతన్యమాత్మనోఽనాత్మనస్తథా |
గ్రహీతుర్గ్రాహ్యతా లోకే న న్యాయేనోపపద్యతే || ౨౧౨ ||
ప్రత్యక్త్యా విభిన్నస్య చైతన్యస్య విశేషణమ్ |
పరాకత్వాన్నాపి కాయః స్యాచ్ఛీతతేవ విభావసోః || ౨౧౩ ||
పారిహార్యాదిగం హేమ్ని ప్రమాణం మేయనిష్ఠితమ్ |
కథమాత్మచితౌ తత్స్యాత్తద్విరుగద్ధార్థసిద్ధయే || ౨౧౪ ||
భూతేభ్యశ్చ చిదుత్పత్తిర్న ప్రత్యక్షప్రమాణికా |
భూతాన్వయస్య చాసత్త్వాన్నాపి లిఙ్గాత్ప్రసిద్ధ్యతి || ౨౧౫ ||
మృతోఽస్మీత్యపి సంవిత్తిశ్చైతన్యాపగమే కుతః |
జాడ్యాత్స్యాన్నాపి కాయస్య చిదభావశ్చితేః కుతః || ౨౧౬ ||
నాపి స్వప్నానుభూతేశ్చ మిథ్యాత్వం స్వప్నవన్మతమ్ |
బోధానుభవవత్తస్యా బాధకో నేక్ష్యతే యతః || ౨౧౭ ||
వాయోరపి సముత్క్రాన్తిః ప్రత్యక్షాన్నావసీయతే |
చితేస్తద్భావభావిత్వాద్వాయురేవాస్తు చేతనః || ౨౧౮ ||
చైతన్యం భూతకార్యం చేత్కాయవత్తిష్ఠతాం చితిః |
చితివన్నశ్యతాం యద్వా కాయోఽయం హేతునాశతః || ౨౧౯ ||
జాగ్రచ్ఛరీరవచ్చేత్స్యాత్స్వప్నకాయోఽపి భూతతః ||
సత్యభూతైకహేతుత్వాన్మిథ్యాత్వంం తస్య కింకృతమ్ || ౨౨౦ ||
సత్యో వా యది వా మిథ్యాం స్వప్నదేహోఽభ్యుపేయతే |
చితేరవ్యభిచారిత్వాత్తథాఽపీష్టం ప్రసిధ్యతి || ౨౨౧ ||
తస్మాన్నృహస్తిదేహాదౌ జాగ్రత్స్వప్నాదిభూమిషు |
భిన్నః శరీరతః సిద్ధః ప్రమాతా ప్రత్యభిజ్ఞయా || ౨౨౨ ||
దేశకాలవయోజాతిరూపశక్త్యాదిభేదతః |
దేహే న ప్రత్యభిజ్ఞా స్యాజ్జాతే స్మర్తరి యుజ్యతే || ౨౨౩ ||
అనుగ్రాహ్యసజాతీయం న చ ప్రత్యక్షమానినః |
జ్యోతిః సాధయితుం యుక్తమనుమానద్విషః సతః || ౨౨౪ ||
సజాతీయగిరా చాత్ర భవతా కిం వివక్షితమ్ |
సామాన్యమథవా వ్యక్తిర్యది సామాన్యముచ్యతే || ౨౨౫ ||
సజాతి నాస్తి సామాన్యమనవస్థా తథా సతి |
నిఃసామాన్యాని తేనాఽఽహుః సామాన్యానీతి వాదినః || ౨౨౬ ||
భౌతికత్వేన చేజ్జ్యోతిర్దేహానుగ్రాహకం మతమ్ |
దేహేఽపి తస్య సద్భావాన్నాపేక్ష స్యాత్తదా రవౌ || ౨౨౭ ||
విశేషశ్చేదపేక్ష్యః స్యాద్యో దేహేఽస్మిన్న విద్యతే |
నానుగ్రాహ్యసజాతిత్వం తస్యానుగ్రాహకత్వతః || ౨౨౮ ||
దేహాత్స్యాద్భిన్నజాతీయం వస్తు దేహావభాసి యత్ |
వివాదగోచరాపన్నం భాస్వరత్వాద్రవీన్దువత్ || ౨౨౯ ||
నానుగ్రాహ్యసజాతీయం నాప్యనుగ్రాహకం తథా |
ఘటో ఘటం రవిర్వేన్దుం నానుగృహ్ణాతి కుత్రచిత్ || ౨౩౦ ||
సజాతీయాసజాతీయైర్దేహోపకృతిరిష్యతే |
క్ష్మాబగ్నివాయుభిః సాక్షాన్నాతో నియమ ఇష్యతే || ౨౩౧ ||
విజాతీయోపకారశ్చేద్భవతా నాభ్యుపేయతే |
చతుర్భూతాత్మకో దేహ ఇత్యేతత్కథముచ్యతే || ౨౩౨ ||
అభావోఽప్యుపకురుతే లోకేఽస్మిన్భావవద్యతః ||
నాతోఽనుగ్రాహకత్వాదినియమోఽయం సమఞ్జసః || ౨౩౩ ||
పార్థివైః పార్థివస్యాగ్నేరుపకారో యథేన్ధనైః |
వైద్యుతస్య తథైవాద్భిరుపకారః సమీక్ష్యతే || ౨౩౪ ||
అద్భిః కాష్ఠైశ్చోపకారః పావకస్యైవ వీక్ష్యతే |
అగ్న్యమ్బుభిశ్చ శమనం తథాఽగ్నేరేవ దృశ్యతే || ౨౩౫ ||
సజాతీయాసజాతీయనియమోఽతో న యుజ్యతే |
ఉపకారాపకారత్వే పూర్వోక్తేనైవ వర్త్మనా || ౨౩౬ ||
యచ్చాప్యక్షైరనైకాన్త్యం హేతోరభిహితం పురా |
తచ్చాప్యసత్త్వయాఽభాణి ధర్మిత్వేన పరిగ్రహాత్ || ౨౩౭ ||
సేన్ద్రియస్యాస్య దేహస్య పురుషోక్త్యా పరిగ్రహాత్ |
న హ్యేకదేశః సాధ్యస్య దృష్టాన్తత్వాయ కల్పతే || ౨౩౮ ||
లిఙ్గస్య మాత్వసంసిద్ధౌ దూషణం దూషణం భవేత్ |
విశేషేఽనుగమాభావ ఇత్యాది యదుదీరితమ్ || ౨౩౯ ||
సామాన్యేతరరూపత్వాత్సాధ్యస్యాగ్న్యాదిరూపిణః |
అపి దోషద్వయం న స్యాదేకరూపే హి శఙ్క్యతే || ౨౪౦ ||
న చేన్ద్రియాణి తే సన్తి ప్రత్యక్షైకప్రమాణినః |
అనుమానాదృతే తేషాం సంసిద్ధిర్నేష్యతే యతః || ౨౪౧ ||
గ్రాహకగ్రహణగ్రాహ్యభావాభావవిభాగవిత్ |
స్వార్థమన్యానపేక్షం సచ్చైతన్యం నాక్షమానగమ్ || ౨౪౨ ||
న చ తద్భావభావిత్వం వ్యతిరేకాప్రసిద్ధితః |
దేహాభావే హ్యభావోఽస్యాశ్చితేః స్యాత్కింప్రమాణకః || ౨౪౩ ||
అనుమానాప్రమాణత్వం న ప్రత్యక్షేణ సాధ్యతే |
లిఙ్గేనాపి చ తత్సిద్ధౌ త్వదుక్త్యైవ విరుద్ధతా || ౨౪౪ ||
త్వదశేషప్రవృత్తీనాం నిరోధశ్చ ప్రసజ్యతే |
లిఙ్గస్యేహాప్రమాణత్వే నిశ్చేష్టం స్యాజ్జగత్తథా || ౨౪౫ ||
వాగాభివ్యాహృతిశ్చేయమపి తే న ప్రసిధ్యతి ||
నైవాఽఽత్మప్రతిపత్త్యర్థం భారత్యుచ్చార్యతే త్వాయా || ౨౪౬ ||
వివాదగోచరాపన్నా ప్రమాణమనుమేష్యతామ్ |
అనుమానత్వతో లిఙ్గాద్దూషణానుమితిర్యథా || ౨౪౭ ||
ఖద్యోతాదిప్రకాశస్య యచ్చానిత్యత్వముచ్యతే ||
పక్షాదివ్యవధానత్వాత్తచ్చాస్మాకం న తాన్ప్తతి || ౨౪౮ ||
భావాభావగ్రహో నాపి సిధ్యేత్ప్రత్యక్షమానతః |
విద్యమానార్థసంబన్ధాత్ప్రత్యక్షస్యేహ సర్వతః || ౨౪౯ ||
అథాభావోఽపి తద్గాహ్య ఇతి చేదభిధీయతే |
ప్రత్యక్షాభావసంసిద్ధౌ కిం ప్రమాణమితీర్యతామ్ || ౨౫౦ ||
ప్రమాతృమానాభావోఽపి భవతా ప్రతిపాద్యతే |
యద్భావేఽపి న యన్మానం తదభావేఽపి తత్కథమ్ || ౨౫౧ ||
వ్యావర్తతే స్వభావశ్చేదిత్యేతదతిదుర్ఘటమ్ |
స్వభావో వస్తునస్తత్త్వం తత్త్వాత్తత్త్వం న హీయతే || ౨౫౨ ||
ధర్మాదేః ఫ़లదాతృత్వం స్వభావోఽవశ్యమేవ తత్ |
అభ్యుపేయస్త్వయాఽపీహ యథా తదపి మే శృణు || ౨౫౩ ||
క్రియాతః స్తుతినిన్దాదేః సుఖదుఃఖాదిలక్షణమ్ |
ధర్మాధర్మఫ़లం సాక్షాత్ప్రత్యక్షేణానుభూయతే || ౨౫౪ ||
ఆగమైకప్రమాణత్వాత్కథం ధర్మాద్యుదాహృతిః |
అథాభ్యుపగమాద్యుక్తం వేదాభ్యుపగతిస్తథా || ౨౫౫ ||
మానాన్తరాభ్యుపగమాద్భవతశ్చ తథా సతి |
స్వసిద్ధాన్తవిరోధోఽయం బలాదాయాత్యనీప్సితః || ౨౫౬ ||
దగ్ధృత్వాదిస్వభావోఽగ్నేః శక్తిశ్చేద్భవతోచ్యతే ||
ప్రత్యక్షాత్తదసంసిద్ధేర్విరోధస్తేఽనుమాశ్రితేః || ౨౫౭ ||
మదభ్యుపగమో యద్వద్భవతోఽపి తథా యది || ||
సర్వమానాభ్యుపగమాన్న కించిన్నోఽస్తి దుఃస్థితమ్ || ౨౫౮ ||
త్వదభ్యుపగమార్థాయ యత్నోఽయం క్రియతే మయా |
అభ్యుపేతో మదుక్తశ్చేత్సిద్ధం నః స్యాత్ప్రయోజనమ్ || ౨౫౯ ||
అనవస్థేతి యోఽప్యుక్తః సోఽపి దోషో నిరాకృతః |
సర్వమానాభ్యుపగమాన్నానవస్థా తతో బలాత్ || ౨౬౦ ||
దేహాదివ్యతిరిక్తోఽత ఆత్మా సిద్ధో యథోదితః |
ఆదిత్యాద్యసజాతీయః పూర్వాక్తాదనుమానతః || ౨౬౧ ||
దర్శనాదిక్రియావాంశ్చేద్దేహ ఎవాభ్యుపేయతే |
దృష్టస్యైవ స్మృతౌ న స్యాత్స్వప్నే చార్థస్య దర్శనమ్ || ౨౬౨ ||
బాహ్యాదిత్యాదివిరహే కరణవ్యాపృతిం వినా ||
జాగ్రద్వద్వీక్షతే స్వప్నే దృష్టపూర్వం యతో నరః || ౨౬౩ ||
సామగ్ర్యా స యయా పూర్వమద్రాక్షీచ్ఛిఖరం గిరేః |
తయా వినైవ స్వప్నే తదాత్మా పూర్వవదీక్షతే || ౨౬౪ ||
ఉత్ఖాతనయనశ్చాయమనుత్ఖాతాక్షవద్ధటమ్ |
స్వప్నే సమీక్షతే నాత ఆత్మనోఽన్యః ప్రపశ్యతి || ౨౬౫ ||
తతశ్చైతద్భవేత్సిద్ధం యః స్వప్నే కుమ్యమీక్షతే |
విచక్షుః ప్రాగపి ఘటం స ఎవైక్షిష్ట చక్షుషా || ౨౬౬ ||
మృతౌ చావికలస్యైవ దర్శనాదేరసంభవాత్ |
న స్యాద్దేహస్య తచ్చాపి దేహో ద్రష్టా భవేద్యది || ౨౬౭ ||
నేక్షితృత్వేఽక్షబుద్ధ్యాదేః ప్రత్యభిజ్ఞోపపద్యతే |
న భిన్నద్రష్టృకం యస్మాత్ప్రతిసంధానమర్హతి || ౨౬౮ ||
యమద్రాక్షం పురా కుమ్భం తమేవాద్య స్పృశామ్యహమ్ |
ఇత్యేతత్ప్రతిసంధానం న భిన్నద్రష్టృకం భవేత్ || ౨౬౯ ||
ప్రతిసంధానకృత్తర్హి మనః సంస్కారసంశ్రయాత్ ||
నైవం తస్యాపి మనసో విషయత్వేన దర్శనాత్ || ౨౭౦ ||
శబ్దాదిఖచితం సాక్షాత్స్మృతిస్వప్నగతం మనః |
కుమ్భవద్వీక్ష్యతే యస్మాన్నాత ఆత్మా మనోఽపి నః || ౨౭౧ ||
భావాభావౌ ప్రమాత్రాదేస్తద్విలక్షణరూపభృత్ |
ప్రత్యక్సమీక్షతే నిత్యం నాతో ద్రష్టృ భవేన్మనః || ౨౭౨ ||
యోగ్యత్వం చాస్య దేహస్య ప్రత్యక్షైకప్రమాణకమ్ |
ప్రత్యక్షాప్రమితం కస్మాద్భోక్తృత్వం తస్య కల్ప్యతే || ౨౭౩ ||
అయంరూపేణ భోగ్యోఽర్థో హ్యహంరూపేణ భోజకః |
విరుద్ధరూపౌ ప్రత్యక్షాద్నమ్యేతే భోజ్యభోజకౌ || ౨౭౪ ||
ఇత్యలం శుష్కతర్కోత్థవాఙ్భాత్రాక్షేపదూషణైః |
పుంసాం పుమర్థసిద్ధ్యర్థం ప్రక్రాన్తమభిధీయతే || ౨౭౫ ||
ఆత్మైవాస్యేత్యుపశ్రుత్య పూర్వాత్తరవిరుద్ధతామ్ |
ఆశఙ్క్య జనకోఽప్రాక్షీదాత్మాఽయం కతమో న్వితి || ౨౭౬ ||
దేహాదిసంహతావస్యామాత్మేతి హ్యభిధాధియౌ |
సుప్రసిద్ధే జగత్యస్మిన్నాయోషిద్వాలపణ్డితమ్ || ౨౭౭ ||
పంవ్యాపారస్య సంబన్ధో దేహాదివ్యతిరేకిణ ||
జ్యోతిషాఽనాత్మనా పూర్వం లిఙ్గేన ప్రతిపాదితః || ౨౭౮ ||
ఆత్మైవాస్యేతి వచనాత్పూర్వోత్తరవిరోధతః |
సంజాతసంశయో రాజా యాజ్ఞబల్క్యమపృచ్ఛత || ౨౭౯ ||
అర్థాన్తరం చేద్దేహాదేరాత్మజ్యోతిర్వివక్షితమ్ |
పూర్వోత్తరవిరోధోఽయం తదా నైవేహ ఢౌకతే || ౨౮౦ ||
ఆత్మశబ్దశ్చ లోకేఽస్మిన్ప్రసిద్ధోఽనేకవస్తుషు |
సాక్షిబుద్ధిశరీరాన్తేష్వాత్మబుద్ధిసమన్వయాత్ || ౨౮౧ ||
డతచ్ప్రత్యయస్తస్మాద్బహ్వర్థస్యాత్ర సంభవాత్ |
కతమో భవతాఽఽత్మేతి జ్యోతిష్ట్వేన వివక్షితః || ౨౮౨ ||
ఇతి పృష్టోఽనుమానేనావిరుద్ధం ప్రత్యపీపదత్ |
ఆత్మజ్యోతిః సువిస్పష్టం రాజానం యోఽయమిత్యతః || ౨౮౩ ||
భాన్వాదిజ్యోతిషా తావద్వ్యవహర్తురనుగ్రహః |
కుష్ణసారాదిదేశేషు స్వాన్తస్యానుగ్రహస్తతః || ౨౮౪ ||
మనఃప్రధానః సంఘాత ఆత్మచైతన్యబిమ్బితః |
అభివ్యక్తస్మృతిః సోఽథ బాహ్యాం చేష్టాం ప్రపద్యతే || ౨౮౫ ||
పిణ్డస్తవదిహాఽఽత్మైకో ద్వితీయో లిఙ్గసంజ్ఞితః |
చిద్విమ్బితావధిశ్చాన్యశ్చతుర్థో నేతి నేతి యః || ౨౮౬ ||
బాహ్యాన్తర్జ్యోతిషోర్మధ్యే దేహో బుద్ధ్యాదిసంహతః |
వర్తతే వాఙ్భనఃకాయక్రియాకారీ సుఖాదిమాన్ || ౨౮౭ ||
భాన్వాదిజ్యోతిషా సోఽయం సమ్యక్సందీపితేక్షణః |
తద్దూరేద్ధమనాః స్మృత్వా బాహ్యాంచేష్టాం ప్రపద్యతే || ౨౮౮ ||
ధర్మాధర్మసముత్థోఽస్థ బాహ్యజ్యోతిరనుగ్రహః |
హేత్వన్తరానపేక్షస్తు ప్రత్యగ్జ్యోతిరనుగ్రహః || ౨౮౯ ||
దేహైకదేశ ఎవాస్య దేవతానుగ్రహస్తతః |
కృత్స్నాధ్యాత్మాధిదైవాదావాత్మజ్యోతిరనుగ్రహః || ౨౯౦ ||
న తత్ర సూర్యో భాతీతి తథాచాఽఽర్థర్వణే వచః |
యథా ప్రకాశయత్యేక ఇతి చాప్యైశ్వరీ స్మృతిః || ౨౯౧ ||
అస్థాస్నుత్వాచ్చ ధర్మాదేః ప్రయోజ్యం సాధిదైవతమ్ ||
అధ్యాత్మమధిభూతం చ తేనాస్థాస్న్వాత్మసాక్షికమ్ || ౨౯౨ ||
బాహ్యజ్యోతిరభావేఽతో వాఙ్భానఃకాయహేతుకే |
స్వప్నాదివ్యవహారేఽస్మిఞ్జ్యోతిరాత్మైవ నాపరమ్ || ౨౯౩ ||
దేహేన్ద్రియమనోబుద్ధివ్యతిరేకప్రసిద్ధయే |
యోఽయమిత్యుచ్యతే ప్రత్యగ్జ్యోతిషో భానువద్వచః || ౨౯౪ ||
స్వయంప్రమాణకస్తావత్సాక్ష్యన్తోఽర్థో వ్యవస్థితః |
భావాభావౌ ప్రమాత్రాదేస్తత్ప్రసాదాత్ప్రసిధ్యతః || ౨౯౫ ||
తదాభాసానువిద్ధేన ప్రమాత్రాఽహంవపుర్భుతా |
ప్రమాణాదేః ప్రసిద్ధిః స్యాన్మేయస్యాపి ప్రమాణతః || ౨౯౬ ||
ప్రమాణవ్యాపృతిఫ़లప్రసిద్ధిశ్చ ప్రమాతరి |
అవగత్యవసానా స్యాత్ప్రమాతుః ప్రత్యగాత్మని || ౨౯౭ ||
యతోఽవగతిరేవాత్ర ప్రమాత్రాదివిశేషణా |
సాక్షాత్ప్రమాఫ़లం న్యాయ్యం ప్రత్యగాత్మైకసాక్షికమ్ || ౨౯౮ ||
ప్రత్యక్చిదాకృతిర్బుద్ధౌ మేయార్థాకృతివత్స్థితా |
బుద్ధిః కారణసంస్థైవ కృత్స్నవ్యవహృతిక్షమా || ౨౯౯ ||
యః పృష్టః స పరాగ్వృత్తిప్రమామేయాతిలఙ్ఘితః |
ప్రత్యక్షేణైవ మానేన త్వయమిత్యభిధీయతే || ౩౦౦ ||
పరాఞ్చీతి చ మన్త్రోక్తిః సాక్షాదాత్మేతి చ శ్రుతిః |
పరాఙ్భానాప్రమేయత్వమాత్మనః ప్రత్యబూబుధత్ || ౩౦౧ ||
కుమ్భాకారేణ కుమ్భార్థో యథా ప్రత్యక్ష ఈక్ష్యతే |
విజ్ఞానేన తథా ప్రత్యఙ్ఙాత్మాకారేణ గృహ్యతే || ౩౦౨ ||
ఘటాసామాన్యరూపోత్థప్రత్యక్షైకప్రమాణకః |
ఘటార్థోఽవ్యభిచారిత్వాత్తయోర్మానప్రమేయయోః || ౩౦౩ ||
ఆత్మాసాధారణాత్మోత్థభాస్వచైతన్యరూపిణా |
ప్రత్యక్షేణేక్ష్యతే నిత్యమాత్మనాఽఽత్మా త్వకారకః || ౩౦౪ ||
అనాత్మాకారమానేషు హ్యన్యోన్యవ్యభిచారిషు |
ప్రత్యక్ప్రత్యయ ఎవైకః సర్వత్రావ్యభిచారవాన్ || ౩౦౫ ||
యత ఎవమతః ప్రత్యక్ప్రత్యయేనోపదిశ్యతే |
తదన్యధీగృహీతౌ స్యాద్యతోఽనాత్మత్వమాత్మనః || ౩౦౬ ||
అపాస్తాన్యవ్యపేక్షం చేదాత్మదృష్ట్యా సమీక్షితమ్ |
జగదాత్మైవ కృత్స్నం స్యాన్న హ్యజ్ఞాతోఽవశిష్యతే || ౩౦౭ ||
అయమిత్యభిధాయోగ్యబహోరర్థస్య సంనిధిః |
విజ్ఞానమయ ఇత్యుక్తిస్తదవచ్ఛిత్తయే యేతః || ౩౦౮ ||
విజ్ఞానమయ ఇత్యస్మాద్వ్యపదేశాన్నివర్తతే |
జ్యోతిరాత్మా జడాద్దేహాత్తస్యాచైతన్యరూపతః || ౩౦౯ ||
విజ్ఞానమిత్యనేనాత్ర బుద్ధిరేవాభిధీయతే |
బుద్ధ్యుపాధ్యవివిక్తశ్చ విజ్ఞానమయ ఉచ్యతే || ౩౧౦ ||
బుద్ధివిజ్ఞానసంపృక్తో యస్మాదేష ప్రమీయతే |
రాహువచ్చన్ద్రసంపృక్తః ప్రత్యగ్జ్ఞానమయస్తతః || ౩౧౧ ||
ద్రష్టృత్వాద్యభిసంబన్ధోఽకారకస్యాపి సర్వదా |
బుద్ధియోగకృతోఽతోఽయం విజ్ఞానమయ ఉచ్యతే || ౩౧౨ ||
ఆత్మానాత్మావబోధాయ యతో ధీరేవ కారణమ్ |
సర్వార్థకరణం సాఽతో దీపో ధ్వాన్తే యథా తథా || ౩౧౩ ||
విజ్ఞానాలోకసంపృక్తం మేయం వస్త్వఖిలం యతః |
విజానాతి మయట్తస్మాత్ప్రాయార్థోఽత్రావసీయతే || ౩౧౪ ||
యావాల్ల్యుడర్థస్తేనాయం తదవిద్యైకహేతుతః |
అవిశిష్టో మతో యస్మాత్తదాభాసైకవర్త్మనా || ౩౧౫ ||
విజ్ఞానమయ ఇత్యేవం తస్మాదాత్మాఽభిధీయతే |
సర్వధీవృత్తిసాక్షిత్వాత్తాదాత్మ్యాచ్చాప్యనాత్మనః || ౩౧౬ ||
సర్వార్థగ్రహణం తస్మాత్పురోవస్థితదీపవత్ |
ప్రధానం కరణం బుద్ధిర్ద్వారమాత్రం తతోఽపరమ్ || ౩౧౭ ||
వ్యాచఖ్యుర్మయటం యే తు వికారార్థే మహాధియః ||
స్వవ్యాఖ్యానవిరోధః స్యాత్తేషాం చానర్థసంగతిః || ౩౧౮ ||
ఆత్మనశ్చాపి నిఃశేషవికారప్రతిషేధతః |
న జాయత ఇతి స్పష్టం శ్రుతిమన్త్రోక్తిసంశ్రయాత్ || ౩౧౯ ||
అనిర్మోక్షప్రసక్తిశ్చ వికారశ్చేత్పరాత్మనః |
మయణ్నాతో వికారే స్యాత్ప్రాయార్థస్త్వత్ర యుజ్యతే || ౩౨౦ ||
యది వాఽజ్ఞానతస్తస్య వికారో జగదిష్యతే |
రజ్జ్వాః సర్పాదికో యద్వన్న తథా దోష ఇష్యతే || ౩౨౧ ||
విజ్ఞానమయ ఇత్యత్ర వాక్యే ప్రాయార్థతేష్యతే |
పృథివ్యాదిమయోఽప్యాత్మా యస్మాదూర్ధ్వం ప్రవక్ష్యతే || ౩౨౨ ||
సందిహ్యమానః సర్వత్ర పదార్థోఽన్యత్ర నిశ్చితాత్ ||
ప్రయోగాత్సువినిశ్చేయో న్యాయాద్వాఽత్యన్తనిశ్చితాత్ || ౩౨౩ ||
దేహాదివేన్ద్రియేభ్యోఽపి వ్యుత్థాపనచికీర్షయా |
ప్రాణేష్వితి శ్రుతిర్వక్తి ప్రాణాః పఞ్చదశోదితాః || ౩౨౪ ||
తేభ్యోనిర్ధారణార్థాయ సప్తమీయం ప్రయుజ్యతే ||
ప్రాణేషు యోఽర్థోఽనుగతః స ఆత్మేత్యవధార్యతామ్ || ౩౨౫ ||
ప్రాణేష్వాత్మీయరూపేషు ప్రత్యకత్వేనావభాతి యః |
స ఎవాఽఽత్మేతి విజ్ఞేయస్తేషు సర్వేష్వనాత్మసు || ౩౨౬ ||
మతం ప్రాణసజాతీయా ధీరేవాఽఽత్మేతి చేన్న తత్ |
యతో ధీవ్యతిరేకార్థం హృదీతి శ్రుతిరభ్యధాత్ || ౩౨౭ ||
హృచ్ఛబ్దేన చ ధీరేవ తాత్స్థ్యాదత్రాభిధీయతే |
స్వార్థస్తస్యాం య ఆభాతి స ఆత్మా బుద్ధివృత్తిదృక్ || ౩౨౮ ||
హృదీత్యాధారనిర్దేశాద్ధీస్థా ఆత్మేతి శఙ్క్యతే |
వృత్తయోఽతో నివృత్త్యర్థమన్తిరిత్యుపదిశ్యతే || ౩౨౯ ||
దేవతావిషయప్రాణబుద్ధితద్వృత్తితః పరః |
ప్రత్యక్తయా యః ప్రథతే జ్యోతిరాత్మా స ఈక్ష్యతామ్ || ౩౩౦ ||
గ్రాహకగ్రహణగ్రాహ్యరూపోఽనాత్మా ప్రవాహవాన్ |
బుద్ధ్యాదిర్విషయాన్తోఽర్థో యత్సాక్షిక ఇవేక్ష్యతే || ౩౩౧ ||
భూత్వాఽభవంస్తథాఽభూత్వా భవంశ్చేహాతథాత్మనా |
అజ్ఞాతోఽలుప్తదృష్టిర్యః స ఆత్మా జ్యోతిరుచ్యతే || ౩౩౨ ||
ఆగమాపాయితామిద్ధిర్బుద్ధ్యాదేర్యత్సమాశ్రయాత్ ||
సాక్షాదాత్మేతి తం పశ్య ప్రత్యగ్దృష్ట్యైకమాత్మని || ౩౩౩ ||
పరాగర్థానుసారిణ్యో యతో ధీవృత్తయస్తతః |
విశేషణాదన్తరితి వ్యావర్త్యన్తే పరాక్త్వతః || ౩౩౪ ||
కారణం తర్హి బుద్ధధ్యాదేరాత్మేత్యత్ర ప్రసజ్యతే |
కార్యస్యాన్తర్యతో దృష్టం సర్వత్రైవ చ కారణమ్ || ౩౩౫ ||
జాడ్యం చాఽఽత్మన ఇచ్ఛన్తి కణభుఙ్భతజీవినః |
తేషాం విప్రతిషేధార్థం జ్యోతిరిత్యభిధీయతే || ౩౩౬ ||
యోఽయమిత్యాదినా యద్వా యథోక్తస్యాఽఽత్మవస్తునః |
ప్రకృతజ్యోతిఃసంవన్ధో జ్యోతిరిత్యభిధీయతే || ౩౩౭ ||
ఉపాదానం హి బుద్ధ్యాదేరాత్మావిద్యేతి భణ్యతే |
సకృద్విభాతం చిన్మాత్రం జ్యోతిరిత్యుపదిశ్యతే || ౩౩౮ ||
వస్తువృత్తేన ప్రధ్వస్తనిః శేషాజ్ఞానమాత్మనః |
జ్యోతీ రూపమిదం భాస్వత్ప్రత్యఙ్భాత్రసతత్త్వకమ్ || ౩౩౯ ||
జ్యోతిః సంవిచ్చితిః ప్రత్యఙ్ఙాత్మేతి వ్యపదిశ్యతే |
స్వార్థం యత్ప్రథతే నిత్యం జాగ్రత్స్వరప్నసుషుప్తిషు || ౩౪౦ ||
బుద్ధ్యాదిషు పారర్థేషఉ హ్యాగమాపాయివస్తుషు |
స్వయం రూపేణ యో భాతి స్థాస్రుః స్వార్థః స భణ్యతే || ౩౪౧ ||
జ్యోతిరిత్యస్య బుద్ధ్యాదేరాగమాపాయసిద్ధిదః |
స్వయంమాతృక ఎవాయమాత్మత్వాదేవ కారణాత్ || ౩౪౨ ||
అనేనైవ యథోక్తేన జ్యోతిషా సకలం జగత్ |
షడ్భావవిక్రియామేతి నిర్వికారేణ భాస్వతా || ౩౪౩ ||
అచేతనోఽపి బుద్ధ్యాదిశ్చేతనావానివేక్ష్యతే ||
దేహేన్ద్రియమనోబుద్ధిసంఘాతో వాయుభిః సహ || ౩౪౪ ||
యథా ప్రకాశయత్యేకః కృత్స్నం లోకమిమం రవిః |
క్షేత్రం క్షేత్రీ తథా కృత్స్నం వ్యనక్తీతి స్మృతేర్వచః || ౩౪౫ ||
ఆత్మచ్ఛాయం పయోఽశేషం యథా మారకతో మణిః |
పరీక్షణాయ ప్రక్షిప్తః కుర్యాదాత్మాల తథైవ చ || ౩౪౬ ||
బుద్ధ్యాదిదేహపర్యన్తం ప్రత్యగజ్ఞానహేతుకమ్ |
జడస్వభావకం నిత్యమవభాసయతి స్వయమ్ || ౩౪౭ ||
బుద్ధ్యాదిష్వపి సూక్ష్మేషు యత్సూక్ష్మతమముచ్యతే |
బుద్ధ్యాదికారణం నిత్యమాత్మావిద్యేతి భణ్యతే || ౩౪౮ ||
అపి కూటస్థవపుషః ప్రతీచః సఙ్గకారకమ్ |
తత్త్వమస్యాదివాక్యోత్థజ్ఞానబాధ్యం చ యద్విదుః || ౩౪౯ ||
యన్నిమిత్తం చ సాక్షిత్వం కారణత్వం తథాఽఽత్మనః |
సర్వకార్యవినాశేఽపి యద్బీజమవశిష్యతే || ౩౫౦ ||
తదాత్మజ్యోతిషేద్ధం సన్నిత్యమేవావతిష్ఠతే |
ఉత్పత్తిస్థితిభఙ్గానాం న వేద్మీతి చ సాక్షితః || ౩౫౧ ||
కూటస్థ ఎవ సాక్ష్యత్ర స్వమోహాభాసహేతుతః |
అవిచారితసంసిద్ధి తమోఽనుభవసంశ్రయాత్ || ౩౫౨ ||
నిఃసాక్షికే న వేద్మీతి న కథంచిత్ప్రసిధ్యతి |
తథా కూటస్థసంవిత్కే నితరాం నైతదిష్యతే || ౩౫౩ ||
ఐశ్వర్యం కారణత్వం చ సాక్షిత్వమపి చాఽఽత్మనః |
సదేశితవ్యకార్యార్థసాక్ష్యార్థేనాస్య సంగతేః || ౩౫౪ ||
ఆత్మాజ్ఞానమతః ప్రత్యక్చైతన్యాభాసవత్సదా |
ఆత్మనః కారణత్వాదేః ప్రయోదజకమిహేష్యతే || ౩౫౫ ||
చైతన్యాభాసవత్ప్రత్యఙ్భోహాన్తాత్ప్రత్యగాత్మనః |
బుద్ధ్యాదేర్విషయాన్తస్య సిద్ధిః స్యాత్సాక్షిణస్తతః || ౩౫౬ ||
స్వకారణాభిసంబన్ధాచ్చైతన్యాభాసతా ధియః |
జాయతేఽతోఽభిమానోఽస్యాం జాయతే మహతామపి || ౩౫౭ ||
కారణానన్తరత్వాచ్చ తథా స్వచ్ఛస్వభావతః |
చైతన్యాభాసవత్యేషా ధీః పూర్వమభిజాయతే || ౩౫౮ ||
తస్మాదాత్మాభిమానో హి బుద్ధౌ జనిమతాం సదా |
జాయతే సర్వభూతానామపి సర్వవిదామిహ || ౩౫౯ ||
చిదాభాసోఽథ మనసి బుద్ధ్యానన్తర్యకారణాత్ |
మనఃసంబన్ధతశ్చైవమిన్ద్రియష్వభిజాయతే || ౩౬౦ ||
మనఃకరణసంబన్ధాద్దేహేఽప్యస్యోపజాయతే |
ఎవమాభాసయత్యాత్మా కృత్స్నం కార్యం సకారణమ్ || ౩౬౧ ||
సౌక్ష్మ్యస్య తారతమ్యేన స్థితస్య విషయావధి |
ఆత్మాభిమానధీః పుంసాం జాయతే నియతా తతః, || ౩౬౨ ||
నిత్యోఽనిత్యానామితి చ యేన సూర్యస్తథా పరః |
నతత్ర సూర్యో భాతీతిమన్త్రామ్నాయో హ్యనేకశః || ౩౬౩ ||
ఆత్మన్యేవం ప్రబుద్ధేఽస్మిఞ్జ్యోతిషి ధ్వాన్తనాశతః |
సర్వస్యైవాఽఽత్మయాథాత్మ్యాదాత్మా పురుష ఉచ్యతే || ౩౬౪ ||
ఆత్మాజ్ఞానసముచ్ఛిత్తౌ తజ్జస్య న హి వస్తునః |
ప్రత్యగ్రూపాత్పృథగ్రూపం సంభావ్యం కేనచిత్కచిత్ || ౩౬౫ ||
స్రగజ్ఞానసముచ్ఛితౌ న తజ్జస్యాన్యతః స్రజః |
రూపం సంభావ్యతేఽహ్యాదేరేవమాత్మస్వరూపతః || ౩౬౬ ||
న కార్యే కారణే వాఽపి తదభావేఽథవాఽన్యతః |
ప్రత్యఙ్భాత్రైకయాథాత్మ్యాద్రూపం సంభావ్యతేఽణ్వపి || ౩౬౭ ||
అవ్యావృత్తాననుగతప్రత్యఙ్భాత్రావశేషతః |
పూర్ణత్వాత్పురుషో జ్యోతిరాత్మైవైకోఽభిధీయతే || ౩౬౮ ||
సద్భావేఽపి చ భాన్వాదేః పారార్థ్యాద్దేహవన్న తత్ |
స్వార్థస్య జ్యోతిషోఽభావే భావత్వాయాపి చ క్షమమ్ || ౩౬౯ ||
దేహాదేర్వ్యాపృతిశ్చేత్స్యాజ్జడాదిత్యాదిహేతుతః |
భవేన్నిఃసాక్షికైవేయమన్ధకారప్రనృత్తవత్ || ౩౭౦ ||
స్వార్థాత్మజ్యోతిషైవాతో భావాభావాత్మతాం జగత్ |
లభతే తమృతే యస్మాన్నేయాత్సంభావనామపి || ౩౭౧ ||
యదేతద్ధృదయమితి తథాచాఽఽగమశాసనమ్ |
ప్రాణివ్యవహృతిః సర్వా ప్రత్యగాత్మాభిమానతః || ౩౭౨ ||
సర్వాభిమానహేతుం చ చిదాభాసం పురాఽబ్రవమ్ |
సమ్యఙ్భారకతదృష్టాన్తదర్శనేనాఽఽత్మవస్తునః || ౩౭౩ ||
యద్యప్యేమిదం వస్తు యథోక్తమహిమం పరమ్ | తథాఽపి తజ్జాగరితే శక్యం దర్శయితుంన తు || ౩౭౪ ||
ఆత్మబుద్ధిమనశ్చక్షుర్విషయాలోకసంకరాత్ |
జాగ్రద్భూమౌ న తచ్ఛక్యం జ్యోతిర్దర్శయితుం తతః || ౩౭౫ ||
స్వప్నే బుద్ధ్యాద్యుపరతౌ వాసనామాత్రశేషతః |
జ్యోతిర్దర్శయితుం శక్యం స సమాన ఇతీర్యతే || ౩౭౬ ||
కఛం చైవంస్వభావస్య తదజ్ఞానజభూమిషు |
వ్యవహారః ప్రతీచోఽస్య స సమానాద్యతో వచః || ౩౭౭ ||
జ్యోతిర్భ్యో దేహతో లిఙ్గాద్బుద్ధ్యన్తాచ్చాతిరేకతః |
యోఽఞ్జసా దర్శితస్తస్య విశుద్ధ్యై వోత్తరం వచః || ౩౭౮ ||
స్వయంజ్యోతిః శరీరాదేర్బుద్ధ్యన్తాదనుమానతః |
నిష్కృష్యాభిహితో యోఽత్ర స సమానః స్వమోహతః || ౩౭౯ ||
సమాన ఎకః సన్నాత్మా స్వాత్మావిద్యాతదుద్భవైః |
అజ్ఞానమిథ్యావిజ్ఞాతప్రత్యక్త్వాదాత్మవస్తునః || ౩౮౦ ||
కేనైక ఇత్యపేక్షాయాం హృదయేనేతి భణ్యతే |
సధీరితి శ్రుతేరత్ర హృదీతి ప్రకృతత్వతః || ౩౮౧ ||
అవిచారితసంసిద్ధి యత్తు బుద్ధ్యాదికారణమ్ |
కూటస్థాత్మైకచైతన్యబిమ్బితం సత్స్వదోషతః || ౩౮౨ ||
స్వాత్మావిద్యావధిః సోఽయం పరః కారణముచ్యతే |
సాక్షీ చేతా జగద్బీజమన్తర్యామీతి చ శ్రుతౌ || ౩౮౩ ||
బుద్ధ్యాదికార్యసంస్థస్య కూటరథాసఙ్గరూపిణః |
సర్వం స్యాత్కారణత్వాది తదాభాసైకవర్త్మనా || ౩౮౪ ||
చైతన్యాభాసవపుషా కూటస్థైకత్వమిష్యతే |
కారణస్య స్వకార్యైశ్చ తదబోధసమన్వయాత్ || ౩౮౫ ||
ప్రతీచోఽనవశేషేణ కార్యకారణసంగతిః |
తయోస్తు సావశేషేణ ప్రతీచా సంగతిస్త్వియమ్ || ౩౮౬ ||
నాఽఽత్మత్వాద్వ్యతిరేకోఽస్య కార్యకారణభూమితః |
న సామాన్యం విశేషో వా కార్త్స్న్యాదాత్మా తతో భవేత్ || ౩౮౭ ||
అనాత్మనస్తు యా సిద్ధిః సా సర్వాఽవ్యతిరేకతః |
జాడ్యాత్సాపేక్షతః సాఽతో మృషాసిద్ధిరుదాహృతా || ౩౮౮ ||
కిం పునః స్యాత్సమానత్వమాత్మబుద్ధ్యాదివస్తునోః |
వివేకతోఽననుభవో వరాహోరగవత్తయోః || ౩౮౯ ||
యత్తత్తయోః సమానత్వం రజ్జుసర్పాదివన్మతమ్ |
ఆత్మావిద్యైవ సంబన్ధస్తస్మాదాత్మన ఇష్యతే || ౩౯౦ ||
అకారకస్వభావస్య పరమార్థాత్మవస్తునః |
అవిద్యాకల్పితైవ స్యాత్సంగతిః ఖేఽసితాదివత్ || ౩౯౧ ||
కూటస్థాత్మచిదాభేదఽస్య ప్రత్యగ్ధ్వాన్తే హి తద్భవైః |
విషయాన్తైర్భవేద్భాన్తిః సామానాధికరణ్యతః || ౩౯౨ ||
వికారిణః ప్రకాశస్య నీలరక్తాదిసంగతేః |
నీలాదివిక్రియా యుక్తా పరిణామస్య న త్వసౌ || ౩౯౩ ||
పరిణామో హి మోహాదేశ్చిదాభాసః సదేష్యతే |
పరిణామాన్తరప్రాప్తిస్తస్యాపీతి న యుజ్యతే || ౩౯౪ ||
సుఖిదుఃఖిత్వసాక్షిత్వం దుఃస్థితం స్యాత్తథా సతి |
సుఖాద్యనుగమాత్తస్య వ్యతిరేకః సుదుర్లభః || ౩౯౫ ||
నర్తే స్యాద్విక్రియాం దుఃఖీ సాక్షితా కా వికారిణః |
ధీవిక్రియాసహస్రాణాం సాక్ష్యతోఽహమవిక్రియః || ౩౯౬ ||
పరిణామ్యాత్మనోఽప్యేవం కూటస్థావగతేరివ |
న యుక్తః పరిణామోఽయం లౌకికస్యాపి నేష్యతే || ౩౯౭ ||
ధీస్వాన్తేన్ద్రియసంఘాతే చిదాభాసైకవర్త్మనా |
సర్వాత్మకత్వం సంయాత ఆత్మాఽవిద్యావశాదతః || ౩౯౮ ||
సమానః కారణాత్మా వా యత్ర సర్వోపసంహృతిః |
కారణాత్మా హి సంవర్త్య కార్యాత్మత్వం ప్రపద్యతే || ౩౯౯ ||
అపేక్షాజ్ఞానమాత్రైకహేతూత్థానత్వకారణాత్ |
న కార్యే కారణే వాఽతో వస్తుతత్త్వం సమీక్ష్యతే || ౪౦౦ ||
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం నాతో వాక్యార్థబోధనమ్ |
వస్తుతత్త్వావసాయోఽతో వాక్యాదేవ ప్రమాణతః || ౪౦౧ ||
అతః సర్వవికల్పానామవిద్యామాత్రహేతుతః |
విషయత్వం సమాపేదేఽవికల్పోఽపి స్వతః పరః || ౪౦౨ ||
సమాన ఎవ సల్లోకౌ ప్రాప్తప్రాప్తవ్యలక్షణౌ |
అనుక్రమేణావిద్యావాన్సదా సంచరతీశ్వరః || ౪౦౩ ||
దేహేన్ద్రియాద్యుపాదానత్యాగసంతానలక్షణః |
ప్రబన్ధశతసంపాతైః సంచరత్యేష న స్వతః || ౪౦౪ ||
కార్యైకనీడమేవాస్య చిదాభాసైకహేతుతః |
సంసారిత్వం యతో నాతః స్వతః సంసారితాఽఽత్మనః || ౪౦౫ ||
అకార్యకరణోఽప్యాత్మా బుద్ధిప్రాణాదిహేతుగః |
అవిద్యయా చిదాభాసః సంసారీవావభాసతే || ౪౦౬ ||
అసంభవః స్వతో యస్మాత్తదబోధాచ్చ సంభవః |
క్రియాకారకరూపస్య తస్మాచ్ఛ్రుత్యాఽభిధీయతే || ౪౦౭ ||
క్రియాకారకరూపస్య మిథ్యాత్వం ప్రత్యగాత్మని |
ధ్యాయతీత్యాదివాక్యేన ప్రత్యక్కౌటస్థ్యవిత్తయే || ౪౦౮ ||
ధ్యాయతీవ స కౌటస్థ్యాత్తథా లేలాయతీవ చ |
ధ్యానాదికారిసాక్షిత్వాన్నాఽఽత్మా ధ్యానాదికార్యవాన్ || ౪౦౯ ||
నిఃశేషబుద్ధివృత్తీనాం ధ్యానం స్యాదుపలక్షణమ్ |
లేలాయనం క్రియాణాం చ సర్వాసాముపలక్షణమ్ || ౪౧౦ ||
ధ్యాతా ధ్యానం తథా ధ్యేయం త్రయం స్వాత్మైకసాక్షికమ్ |
కరణం కర్మ కర్తా చ నాతో ధ్యాత్రాదిసాక్షిణి || ౪౧౧ ||
బోద్ధుః కర్తుశ్చ సంబన్ధో జ్ఞానేన క్రియయా యథా |
కూటస్థసాక్షిసంబన్ధో బోద్ఘృకర్త్రోస్తథైవ చ || ౪౧౨ ||
సర్వస్య ప్రత్యగాత్మత్వాత్కూటస్థైకచిదాత్మనః |
అతోఽస్యానభిసంబన్ధః సర్వప్రత్యక్త్వహేతుతః || ౪౧౩ ||
ఎకనీడత్వహేతూత్థా సాక్షిణః సాక్ష్యసంగతిః |
న తు మోహోన్థచిద్బిమ్బహేతువృత్తవ్యపేక్షయా || ౪౧౪ ||
కూటస్థాత్మైకహేతూత్థచిద్విమ్బో మోహగస్తు యః |
స్వోపాదానానురోధిత్వాత్కేనచిన్నాస్య సంగతిః || ౪౧౫ ||
చిదాభాసాశ్రయాజ్ఞానాత్కార్యసంగతిహేతుతః |
స్వాభాసాన్తః పరోఽప్యాత్మా ధ్యాయతీవేతి వీక్ష్యతే || ౪౧౬ ||
ప్రత్యఙ్భోహైకమాత్రోత్థం ధ్యానలేలాయనాదికమ్ |
తన్మిథ్యాప్రతిపత్త్యర్థమివోతి వ్యపదిశ్యతే || ౪౧౭ ||
అభ్రయానం యథాఽజ్ఞానాచ్ఛశభృత్యధ్యవస్యతి |
క్రియాకారకవద్బుద్ధిం తథా తత్సాక్షిణీక్షతే || ౪౧౮ ||
ధర్మధర్మ్యభిసంబన్ధాన్యథా మోహైకసంశ్రయాత్ |
అస్పృశన్నపి నీలం ఖమితి సంభావయేత్తథా || ౪౧౯ ||
ఆత్మప్రత్యయగమ్యేఽర్థే నిష్క్రియేఽకారకేఽఫ़లే |
క్రియాకారకవద్వస్తు సంభావయతి తజ్జడః || ౪౨౦ ||
తస్మాత్సంభావనామాత్రః సంసారః ప్రత్యగాత్మని |
ఉక్తేఽర్థే సంశయశ్చేత్స్యాత్ప్రత్యగ్దృష్ట్యా సమీక్ష్యతామ్ || ౪౨౧ ||
ఆత్మమాత్రావసాయిత్వాన్నానాత్మార్థస్పృగీక్ష్యతే |
ఆత్మధీరాత్మసంబన్ధో నాతోఽనాత్మన ఈక్ష్యతే || ౪౨౨ ||
ససమానోక్తిసంబన్ధమన్యథాఽన్యే ప్రకుర్వతే |
ధీమనశ్చక్షురాదీని భిన్నరూపాణి సర్వథా || ౪౨౩ ||
నానాజ్యోతీంషి సిద్ధాని సంహతాని మిథస్తథా |
విలక్షణానామపి సతాం సామాన్యం సంహతాత్మనామ్ || ౪౨౪ ||
సాలక్ష్ణ్యేఽపి చ సతి బుద్ధేరేవ విలక్షణః |
భోక్తృత్వం నామ ధర్మః స్యాచ్చక్షుషో దర్శనం యథా || ౪౨౫ ||
బుద్ధ్యాదివ్యతిరేకోఽయం నైవం సత్యుపపద్యతే |
ప్రతీచ ఉపపన్నస్తు స సమాన ఇతీర్యతే || ౪౨౬ ||
సమానః సన్నుభౌ లోకౌ స్వప్నబుద్ధాన్తసంజ్ఞితౌ |
జన్మేదం చ పరం చైవ సంసరత్యేష న స్వతః || ౪౨౭ ||
బుద్ధ్యాదివ్యతిరిక్తోఽయం న చేదాత్మా భవేత్తదా |
భూతమాత్రావిశేషత్వాదుభయోరపి లోకయోః || ౪౨౮ ||
ఉభయత్రాపి యుగపద్భోగః స్యాన్న తు దృశ్యతే |
తద్భావభావతస్తస్మాదన్యజ్జ్యోతిరితీక్ష్యతామ్ || ౪౨౯ ||
పర్యాయేణ సమానః సల్లోకౌ యస్మాద్వ్రజత్యయమ్ |
ఆత్మా బుద్ధ్యాదితస్తస్మాద్వ్యతిరిక్తోఽవసీయతామ్ || ౪౩౦ ||
దేవతాభోగశఙ్కా చ విద్యతే నేహ కాచన |
ఉత్క్రాన్తిస్వప్నకాలేషు తాః ప్రయాన్తి యథాగతమ్ || ౪౩౧ ||
ఈశ్వరాణాం న చ న్యావ్యో భోగః ప్రత్యవరస్తథా |
దేవతాభ్యోఽన్యదేవాతో జ్యోతిరాత్మేతి గమ్యతామ్ || ౪౩౨ ||
విభుత్వాద్దేవతానాం చ భోగః స్యాదైకకాలికః |
న చాసావస్తి తేనాన్యదాత్మజ్యోతిః ప్రతీయతామ్ || ౪౩౩ ||
స్వార్థచిన్మాత్రభోక్తుశ్చ ప్రాత్యక్ష్యాత్తద్విరోధినః |
న భోక్తృత్వం వినా మానాదాశఙ్కా నిష్ప్రమాణికా || ౪౩౪ ||
అభివ్యఞ్జకధర్మా వా పరిస్పన్దాత్మకాస్తథా |
నాఽఽత్మనోఽస్య స్వతః సన్తి తత్సాక్షిత్వాత్తు తే మృషా || ౪౩౫ ||
బుద్ధిస్థశ్చలతీవాఽఽత్మా ధ్యాయతీవ చ కల్ప్యతే |
నౌగతస్య యథా వృక్షాస్తద్వత్సంసారవిభ్రమః || ౪౩౬ ||
తటస్థనరవన్నావో నౌస్థో నైవేక్షతే గతిమ్ |
నౌగత్యేకప్రయుక్తత్వాన్నావ్యేకాగ్రేక్షణోఽపి సన్ || ౪౩౭ ||
యథైవం ధిషణైకత్వ ధ్యానలేలాయనే ధియః |
సాక్షీ స్వాత్మాతిరేకేణ న పశ్యేన్నౌస్థవత్పృథక్ || ౪౩౮ ||
తటస్థనరవద్యస్మాద్ధ్యానకమ్పాదిధర్మికామ్ |
ధియం సాక్షీక్షతే తస్మాత్ప్రత్యగ్ధ్యానాదివర్జితః || ౪౩౯ ||
నౌప్రయుక్తాతిరేకేణ న నౌస్థస్య గతిస్థితీ |
యతోఽస్తో న జానాతి నావో నౌస్థస్తటస్థవత్ || ౪౪౦ ||
నౌసతత్త్వాపరిజ్ఞానాద్విపరీతప్రకల్పనా |
నౌః స్థితా, తీరజా వృక్షా ద్రుతం యాన్తీతి నిశ్చితిః || ౪౪౧ ||
చైతన్యాభాసపర్యన్తం సాక్షిణః పరమాత్మనః |
బుద్ధ్యాద్యవ్యతిరేకే హి న స్యాద్ధీవృత్తిసాక్షితా || ౪౪౨ ||
నిఃశేషధీవికారాణాం యస్మాత్సాక్షిత్వమాత్మనః |
వైలక్షణ్యమతః సిద్ధం వికారిభ్యోఽస్య సాక్షిణః || ౪౪౩ ||
సాక్షితత్త్వాపరిజ్ఞానాత్తద్విరుద్ధార్థకల్పనమ్ |
సాక్షిసాక్ష్యాదిమిథ్యాధీస్తత్త్వజ్ఞానాన్నివర్తతే || ౪౪౪ ||
కుతః పునరిదం జ్ఞానం ధీసమానాశ్రయత్వతః |
లోకసంచరణాద్యస్య తత్సాక్షిత్వాన్న తు స్వతః || ౪౪౫ ||
స హీతిహేతునిర్దేశ ఉక్తసిద్ధ్యర్థమిష్యతే |
స ఆత్మా యః స్వయంజ్యోతిరనుమానేన దర్శితః || ౪౪౬ ||
ప్రత్యఙ్ఙవిద్యయా యాం యామవస్థామభిమన్యతే |
తత్తన్నామాప్యుపాదత్తే స్వప్నో భూత్వేత్యతో వచః || ౪౪౭ ||
బుద్ధిజాగరణే యద్వజ్జాగర్మీత్యభిమన్యతే |
బుద్ధిస్వాపేఽపి తత్సాక్ష్యాత్స్వప్నో భూత్వేతి మోహధీః || ౪౪౮ ||
ఇమం లోకమిదం జన్మ స్వప్నో భూత్వాఽతివర్తతే |
స్వాప్నాన్భోగాంస్తతో భుఙ్కే జాగ్రద్భావనయాఽఞ్జితః || ౪౪౯ ||
ధర్మాదికారణోద్భూతవాసనారాశిసాక్షితా |
ఆత్మనోఽకారకస్యైవ భోగ ఇత్యభిధీయతే || ౪౫౦ ||
జాగ్రల్లోకం యతో హిత్వా స్వప్నలోకం ప్రపద్యతే |
తస్మాదసఙ్గోఽకర్తా చ స్వయంజ్యోతిరితీక్ష్యతామ్ || ౪౫౧ ||
ఆత్మావిద్యైవ మృత్యుః స్యాన్నిత్యస్యాపి మృతేస్తతః |
మృత్యుర్వై తమ ఇత్యాహ శ్రుతిరప్యాత్మనిహ్నవాత్ || ౪౫౨ ||
స్వతోమృతస్య మరణం నావిద్యాతో యతోఽన్యతః |
అవిద్యామాత్మనో మృత్యుం తస్మాదాహుర్విపశ్చితః || ౪౫౩ ||
ప్రాణోత్క్రాన్తినిషేధోక్తిర్యత ఆత్మావబోధతః |
సమ్యగ్జ్ఞానస్య బాధ్యోఽర్థస్తస్మాన్మృత్యురితీర్యతే || ౪౫౪ ||
రూప్యతే యైరసౌ మృత్యుః కార్యాణి కరణాని చ |
తాని రూపాణి భణ్యన్తే మృత్యోస్తస్య పరాత్మనః || ౪౫౫ ||
విషమస్థం యతః సర్వం ప్రాణవ్యాపత్తికారణమ్ |
తుషాగ్రామాత్రమపి హి మృత్యుః సర్వమిదం తతః || ౪౫౬ ||
మౌఢ్యం జాడ్యమవిద్యా స్యాన్నిత్యబుద్ధాత్మవస్తునః |
అనాత్మని చ తదృష్టం తేన మృత్యురిదం జగత్ || ౪౫౭ ||
న హి ప్రమాణతో మృత్యుః శక్యో దర్శయితుం తతః |
రూపాణి మృత్యోస్తేన స్యుః కార్యాణి కరణాని చ || ౪౫౮ ||
అతిక్రామతి తాన్యాత్మా జాగ్రత్స్థానాశ్రయాణ్యతః |
క్రియాఫ़లాశ్రయాణ్యేష తస్మాచ్ఛుద్ధో ధ్రువశ్చ సః || ౪౫౯ ||
అస్తి శుద్ధో ధ్రువశ్చాఽఽత్మా స చైక ఇతి యత్స్థితమ్ |
అస్యైవార్థస్య దార్ఢ్యార్థం పూర్వపక్ష ఉదీర్యతే || ౪౬౦ ||
నను ధీవ్యతిరేకేణ ధీసాక్షీ నాధిగమ్యతే |
ధియా సమాన ఇత్యేవం యః ప్రాగాత్మోపపాదితః || ౪౬౧ ||
తత్సద్భావే న నో మానం ప్రత్యక్షానుమయోర్యతః |
కించిదప్యస్తి తత్సిద్ధిరతః స్యాన్నిష్ప్రమాణికా || ౪౬౨ ||
పూర్వధీవ్యతిరేకేణ తత్కాలీనా పరా యథా |
న ధీః ప్రత్యక్షగమ్యైవం నాఽఽత్మా ప్రత్యాక్షగోచరః || ౪౬౩ ||
న చానుమానతస్తస్య సద్భావోఽప్యవధార్యతే |
సతి ధర్మిణి ధర్మాణాం చిన్తేయముపపద్యతే || ౪౬౪ ||
వ్యఙ్గ్యవ్యఞ్జకయోర్యత్తు సాదృశ్యభ్రమకారణాత్ |
తద్వివేకాపరిజ్ఞానాద్యుక్తం తచ్చాభ్యుపేయతే || ౪౬౫ ||
వ్యఙ్గ్యవ్యఞ్జకయోర్భేదస్తత్సంబన్ధాత్పురా యతః |
ప్రమాన్తరోపలబ్ధోఽతః కామమస్తు తయోర్భిదా || ౪౬౬ ||
సాదృశ్యతస్త్వభిన్నోఽయమితి భ్రాన్తిరియం మతా |
తద్భేదస్యోపలబ్ధత్వాత్తద్యోగాత్ప్రక్ప్రమాణతః || ౪౬౭ ||
ధీరేవ చిత్స్వరూపేయం ప్రథతే గ్రాహకాత్మనా |
తథా విషయరూపేణ సైవైకా ప్రథతే ద్విధా || ౪౬౮ ||
నాతో ధీవ్యతిరేకేణ ప్రత్యగాత్మోపలభ్యతే |
ప్రత్యక్షతోఽనుమానాద్వా యో ధీసక్షీతి భణ్యతే || ౪౬౯ ||
యశ్చ పూర్వముపన్యస్తో దృష్టాన్తో భేదసిద్ధయే |
వ్యఙ్గ్యవ్యఞ్జకవద్భేదః సాక్షిసాక్ష్యార్థయోరితి || ౪౭౦ ||
త్వదభ్యుపగమాదేవ తదభ్యుపగతం మయా |
పరమార్థేన తత్రాపి నైవ భేదోఽస్తి కశ్చన || ౪౭౧ ||
అవభాసాత్మకః కుమ్భః క్షణమాత్రస్థితిర్యతః |
అన్యోఽన్యశ్చ ప్రబన్ధేన యతస్తవాపి జాయతే || ౪౭౨ ||
విజ్ఞానమాత్రమథవా వస్తు స్యాత్పారమార్థికమ్ |
క్షణభఙ్గి ఘటాభాసం క్లృప్తానేకవిశేషణమ్ || ౪౭౩ ||
ఎవం చ సతి దృష్టాన్తో భవతో నోపపద్యతే |
సర్వస్య జ్ఞానమాత్రత్వాత్తదన్యాసంభవత్వతః || ౪౭౪ ||
తస్యైవ జ్ఞానమాత్రస్య గ్రాహగ్రాహకలక్షణమ్ |
మలం ప్రకల్ప్య తత్స్వాస్థ్యం శుద్ధి వ్యాచక్షతేఽపరే || ౪౭౫ ||
అభిన్నోఽపి హి బుద్ధ్యాత్మా విపర్యాసితబుద్ధిభిః |
గ్రాహ్యగ్రాహకసంవిత్తిభేదవానివ లక్ష్యతే || ౪౭౬ ||
తస్యాపి శుద్ధరూపస్య శాన్తిమన్యే ప్రచక్షతే |
మలవత్సంవృతం రూపం యస్మాత్తస్యాపి కల్పితమ్ || ౪౭౭ ||
ఆత్మాద్యర్థే చ సంవాదాభావాద్వాక్యస్య నేష్యతే |
ప్రత్యక్షవత్ప్రమాణత్వం నాపి ప్రత్యక్షతో గతిః || ౪౭౮ ||
అనుమానవిరోధాచ్చ న నిత్యాత్మాదిసంభవః |
ప్రమాన్తరవిరోధేన న ప్రమేహాస్తి కాచన || ౪౭౯ ||
ప్రత్యక్షస్యార్థసంవాదాదనుమిత్యవిరోధతః |
సౌగతం దర్శనం పథ్యం దోషవత్త్వన్యదర్శనమ్ || ౪౮౦ ||
కల్పనేతరతః సర్వం సమ్యఙ్భిథ్యేతి మానతః |
సర్వశూన్యస్య మోక్షత్వాదనావృత్తిశ్చ సేత్స్యతి || ౪౮౧ ||
గ్రాహ్యగ్రాహకయోర్భేదో నను భేదానుభూతితః |
భేదస్యైవం చ మిథ్యాత్వం ప్రత్యక్షేణం విరుధ్యతే || ౪౮౨ ||
గ్రాహ్యాదిభేదవద్రూపం ప్రత్యక్షం లిఙ్గసంమతమ్ |
ఎకస్యోభయరూపత్వం పణ్డితైః సునిరాకృతమ్ || ౪౮౩ ||
జ్ఞానాభేదాత్తు తత్సిద్ధిస్తదధ్యాసాత్తథా పరమ్ |
ప్రథతే భేదవజ్జ్ఞానం న క్వచిద్వస్తుసంశ్రయాత్ || ౪౮౪ ||
గ్రాహ్యగ్రాహకమిత్యేవం నైవ తత్ప్రథతే యతః |
నీలపీతాదివిజ్ఞానం నీలమిత్యేవ తద్యతః || ౪౮౫ ||
అతస్మింస్తద్గ్రహాత్సర్వం మిథ్యా స్యాత్సవికల్పకమ్ |
అసంపృక్తస్య సమ్యక్త్వం స్వరూపేణావభాసతే || ౪౮౬ ||
నను నిజ్ఞానమాత్రేఽస్మిన్సమ్యఙ్భిథ్యాత్వధీగతిః |
నిర్వికల్పే కథం తే స్యాద్వద భేదోఽత్ర కింకృతః || ౪౮౭ ||
జ్ఞానరూపం యథా శుద్ధం క్షణం చైవావభాసతే |
వికల్పకం తథైవ స్యాద్విభాగస్తేన దుష్కరః || ౪౮౮ ||
ఇదం మిథ్యేతి చైతస్మాన్మిథ్యాత్వస్య కథం గ్రహః |
వికల్పశ్చేన్న మిథ్యాత్వాన్న చాన్యా గతిరస్తి వః || ౪౮౯ ||
మిథ్యామిథ్యావికల్పో హి స్థాయిత్వే వస్తునో భవేత్ |
క్షణవాదే వినష్టానాం కస్య కిం కేన గృహ్యతే || ౪౯౦ ||
మైవం బాధాత్తు మిథ్యాత్వసిద్ధిః స్యాన్మృగతోయవత్ |
బాహ్యస్యాప్యగ్రహో బాధాన్న తు స్థిరతయా మతః || ౪౯౧ ||
నను ధ్వస్తస్య మిథ్యాత్వసిద్ధిః కథమిహేష్యతే |
నైవం దృష్టత్వతః సిద్ధేర్దృష్టే నానుపపన్నతా || ౪౯౨ ||
బాహ్యవాదేఽపి మిథ్యాత్వం జ్ఞానబాధేన జాయతే |
స్థిరస్యైవ హి మిథ్యాత్వం న చేదం రాజశాసనమ్ || ౪౯౩ ||
ఇత్యాదికల్పనాః ప్రత్యగైకాత్మ్యాజ్ఞానహేతుజాః |
విభీషికా ఇమాః సర్వా వేదవర్త్మానుగామినామ్ || ౪౯౪ ||
విభీషికానిషేధార్థమత్ర ప్రతివిధీయతే |
బాహ్యార్థవాదిదోషోక్తిస్తత్ర తావదిహోచ్యతే || ౪౯౫ ||
స్వాత్మావభాస్యః కుమ్భాదిర్దీపాదిశ్చాపి నాన్యతః |
ఇత్యాదేర్న్యాయబాహ్యత్వం యథా తదభిధీయతే || ౪౯౬ ||
స్వాత్మావభాస్యో బాహ్యోఽర్థ ఇత్యేతదసమఞ్జసమ్ |
నానన్యవ్యఞ్జకత్వం స్యాద్యస్మాత్కుమ్భాదివస్తునః || ౪౯౭ ||
తమస్యవస్థితః కుమ్భః స్వాత్మనా నావభాసతే |
తదన్యదీపయోగే తు నియమేనావభాసతే || ౪౯౮ ||
సంశ్లిష్టయోరపి తయోరన్యత్వమితి నిశ్చయః |
సంయోగే చ వియోగే చ విశేషస్య సమీక్షణాత్ || ౪౯౯ ||
అన్యత్వమేవ విజ్ఞేయమాలోకఘటయోస్తతః |
రజ్జుకుమ్భాదివన్నైక్యం విశేషస్య సమీక్షణాత్ || ౫౦౦ ||
నను దీపః స్వమాత్మానం స్వాత్మనైవావభాసయన్ |
దృష్టో దీపప్రకాశార్థం న హి దీపాన్తరాహృతిః || ౫౦౧ ||
నావభాస్యత్వతుల్యత్వాద్దీపస్యాపి ఘటాదిభిః |
ఘటవన్నాఽఽత్మనాఽఽత్మానం ప్రకాశయతి దీపకః || ౫౦౨ ||
ఘటప్రదీపయోస్తావద్వ్యఙ్గ్యవ్యఞ్జకసంగతిః |
తదన్యాత్మైకనిర్గ్రాహ్యా ప్రత్యక్షేణానుభూయతే || ౫౦౩ ||
వ్యతిరిక్తాత్మవిజ్ఞానవ్యఙ్గ్యత్వం ఘటవన్న సః |
దీపో వ్యభిచరత్యత్ర తచ్చాప్యనుభవాశ్రయాత్ || ౫౦౪ ||
ఎవం చ సతి దీపాదేర్భిన్నజాతీయచేతన -
వ్యఙ్గ్యత్వం ఘటవత్తావదవశ్యంభావి గమ్యతామ్ || ౫౦౫ ||
నను కుమ్భాదివైధర్మ్యం ప్రదీపస్య సమీక్ష్యతే |
నాఽఽత్మాభివ్యక్తయే దీపో హ్యన్యమాపేక్షతే స్వతః || ౫౦౬ ||
వ్యనక్తి నాఽఽత్మనాఽఽత్మానం ప్రదీపో ఘటవత్సదా |
స్వతో వా పరతో వాఽస్య విశేషాభావహేతుతః |
విశేషేఽసత్యసాధ్వేతద్భవతోదాహృతం వచః || ౫౦౭ ||
దీపస్య ఘటవద్యస్మాద్భిన్నవిజ్ఞానగమ్యతా |
ఘటాద్యర్థావిశిష్టైవ యత్త్వేతదభిధీయతే || ౫౦౮ ||
దీపోఽయమాత్మనాఽఽత్మానం వ్యనక్తీతి న తచ్ఛుభమ్ |
ప్రాగూర్ధ్వం తదభివ్యక్తేర్విశేషస్యాసమీక్షణాత్ || ౫౦౯ ||
ప్రదీపాసంనిధౌ యద్వత్కుమ్భస్య ప్రసమీక్ష్యతే |
సంనిధౌ చ విశేషో న ప్రదీపే తద్వదీక్ష్యతే || ౫౧౦ ||
ఆత్మత్వాన్న హి దీపస్య కుమ్భదేరివ సంనిధిః |
అసంనిధిర్వా న్యాయ్యోఽయం భేదేఽసౌ ద్రవ్యయోర్యతః || ౫౧౧ ||
ఎకాగ్నివ్యక్తేర్న యథా దాహ్యదగ్ధృత్వసంగతిః |
ద్వయోరపి సమానత్వాద్వ్యాఙ్గ్యవ్యఞ్జకతా తథా || ౫౧౨ ||
యత ఎవమతోఽసాధు భవతైతదుదాహృతమ్ |
అభివ్యనక్తి దీపోఽయమాత్మనాఽఽత్మానమస్వవత్ || ౫౧౩ ||
విజ్ఞానమపి తద్భిన్నజాతిచిద్గ్రాహ్యమిష్యతామ్ |
వ్యఞ్జకత్వావిశేషత్వాద్రవిచన్ద్రప్రదీపవత్ || ౫౧౪ ||
సచేత్యతే యథా దీపో విజ్ఞానమపి తత్తథా |
సంశయో నిశ్చయశ్చాయమిత్యేతచ్చానుభూతితః || ౫౧౫ ||
చిద్వ్యఙ్గ్యత్వే చ బోధస్య సాక్షాదవధృతే సతి |
కిం గ్రాహ్యజ్ఞానగమ్యత్వం కింవా గ్రాహకగమ్యతా || ౫౧౬ ||
తత్ర సందిహ్యమానేఽర్థే యథాలోకం వినిశ్చితిః |
లోకే సిద్ధా చ దీపాదేర్భిన్నగ్రాహకగమ్యతా || ౫౧౭ ||
గ్రాహకగ్రహణగ్రాహ్యభావాభావవిభాగవిత్ |
గ్రహణాదేశ్చ యో భిన్నః స ఆత్మేత్యవగమ్యతామ్ || ౫౧౮ ||
నను జ్ఞానాదిగమ్యత్వే జ్ఞానాద్యన్తరసంశ్రయాత్ |
అనవస్థేతి దుర్వారా నైష దోషః కుతో యతః || ౫౧౯ ||
స్వతో హి గ్రాహకాదీనాం గ్రాహకత్వాదిసిద్ధితః ||
గ్రాహకాద్యన్తరాపేక్షా నైవ స్యాదవిశేషతః || ౫౨౦ ||
స్వమహిమ్నైవ చేన్న స్యాహ్రాహకాది తతోఽన్యతః |
న స్యాదతిశయాభావాద్గ్రాహకాద్యన్తరాదపి || ౫౨౧ ||
నను జ్ఞానస్య తద్భిన్నగ్రాహకగ్రహణే సతి |
కరణాన్తరవ్యపేక్షాయామనవస్థా ప్రసజ్యతే || ౫౨౨ ||
నియమాభావతో నాసావనవస్థా ప్రసజ్యతే |
గ్రాహ్యగ్రాహకసంబన్ధే నియమో న హి వీక్ష్యతే || ౫౨౩ ||
గ్రాహ్యగ్రాహకసంభిన్నం దీపవత్కరణాన్తరమ్ |
యథా సర్వత్ర నైవం స్యాద్గ్రాహ్యగ్రాహకసంగతౌ || ౫౨౪ ||
ఘటస్య దర్శనం తావత్ప్రదీపాదిపురఃసరమ్ ||
ప్రదీపవీక్షణే నైవ ప్రదీపాన్తరమార్గణమ్ || ౫౨౫ ||
తస్మాన్నైవానవస్థేహ కథంచిదపి శఙ్క్యతే |
కరణద్వారికా నాపి గ్రాహకద్వారికా తథా || ౫౨౬ ||
గ్రాహకాద్యతిరేకేణ తద్విరుద్ధాత్మవస్తునః ||
సద్భావం ప్రాగవోచామ ప్రత్యక్షైకప్రమాణతః || ౫౨౭ ||
ప్రత్యక్షాదనుమానాచ్చ తథా చైవాఽఽగమాదపి |
గ్రాహకాద్యతిరిక్తశ్చిత్సిద్ధస్తత్సాక్ష్యతః పరః || ౫౨౮ ||
లోకాయతవిచారేఽపి ప్రత్యక్షైకప్రమాణతః |
స్వతోఽలుప్తదృశోఽస్తిత్వం ప్రాక్సాక్షాత్ప్రతిపాదితమ్ || ౫౨౯ ||
అన్తరేణాపి మానాని ప్రమాతృత్వాదిసాక్షితః |
కూటస్థదృష్టేరస్తిత్వం ప్రాగపి ప్రతిపాదితమ్ || ౫౩౦ ||
బాహ్యార్థవాదిని ధ్వస్తే తద్వద్విజ్ఞానవాద్యథ |
నను నాస్త్యేవ బాహ్యోఽర్థ ఇతి ప్రత్యవతిష్ఠతే || ౫౩౧ ||
నను నాస్త్యేవ బాహ్యోఽర్థో ఘటదీపాదిలక్షణః |
విజ్ఞానవ్యతిరేకేణ తస్యా మానాసమీక్షణాత్ || ౫౩౨ ||
యద్ధి యద్వ్యతిరేకేణ వస్తు నేహోపలభ్యతే |
తావదేవాస్తు తద్వస్తు స్వప్నభూమిగవస్తువత్ || ౫౩౩ ||
స్వప్నవిజ్ఞాననిర్గ్రాహ్యం స్వప్నజ్ఞానాతిరేకతః |
నాస్తి వస్తు యథా తద్బజ్జాగ్రద్బాహ్యార్థవస్త్వపి || ౫౩౪ ||
జాగ్రత్కుమ్భాదికం వస్తు జాగ్రజ్జ్ఞానాతిరేకతః |
న సత్యం గ్రాహ్యతః స్వప్నజ్ఞానగ్రాహ్యఘటాదివత్ || ౫౩౫ ||
ఎవం చ సతి విజ్ఞానవ్యతిరేకేణ కుమ్భవత్ |
అపి ప్రతీచోఽసత్త్వం స్యాజ్జ్యోతిషః స్థాస్రురూపిణః || ౫౩౬ ||
బాహ్యార్థేఽపహృతే చైవం ప్రదీపాదేరసంభవాత్ ||
దృష్టాన్తో భవతః కః స్యాత్ కామితార్థప్రసిద్ధయే || ౫౩౭ ||
వస్త్వన్తరాభ్యుపగమాజ్జ్ఞానతో జ్ఞానవత్త్వయా |
దృష్టాన్తోఽస్త్యేవ నో భూయాన్న చేన్న భవతోఽప్యసౌ || ౫౩౮ ||
ధీమానాజ్జ్ఞానమేవేదమభ్యుపేత్య తతోఽపరమ్ |
జాగ్రత్స్వప్నాదికం వస్తు తన్మిథ్యేతి నిషిధ్యతే || ౫౩౯ ||
భావో వా యది వాఽభావో జ్ఞానవన్మాననిశ్చితః |
నాస్తీతి బ్రువతో లజ్జా ధార్ష్ట్యాదేవ న జాయతే || ౫౪౦ ||
అపి జ్ఞానాతిరేకేణ బాహ్యోఽర్థోఽభ్యుపగమ్యతే |
దీపకుమ్భాదికో బుద్ధైర్బ్యవహారప్రసిద్ధయే || ౫౪౧ ||
సర్వస్య జ్ఞానమాత్రత్వాన్నను నాభ్యుపగమ్యతే |
మయా జ్ఞానాతిరేకేణ తన్మానాసంభవాదిహ || ౫౪౨ ||
జ్ఞానం ఘటో దీప ఇతి శబ్దార్థజ్ఞానభిత్తయే |
అవశ్యమభ్యుపేయోఽత్ర భేదో మానప్రమేయయోః || ౫౪౩ ||
ప్రమాణం భవతా వాచ్యం భేదాభేదత్వసిద్ధయే |
నాఽఽవయోర్నిష్ప్రమాణోక్తం యతః సంగచ్ఛతే సుధీః || ౫౪౪ ||
మామేయసంగతిఫ़లభిత్త్యభ్యుపగమస్త్వయా |
కార్య ఐక్యే యతోఽమీషాం వ్యవహారో న సిధ్యతి || ౫౪౫ ||
ఉపాదిత్సన్తి మానాని హ్యజ్ఞాతార్థోపలబ్ధయే |
అతోఽభ్యుపేయోఽజ్ఞాతోఽర్థః ప్రమాణత్వప్రసిద్ధయే || ౫౪౬ ||
న చ ప్రమాణతః సిద్ధిరజ్ఞాతత్వస్య శక్యతే |
అన్యోన్యాశ్రయతాదోషః సత్యేవం ప్రసజేద్యతః || ౫౪౭ ||
ప్రమాణాచ్చ న తత్సిద్ధిస్తస్య మానవిరోధతః |
మానైశ్చేదవిరోధః స్యాత్కుతోఽజ్ఞాతత్వనిహ్నుతిః || ౫౪౮ ||
న స్వరూపేఽథవా స్వాంశే మానమేయత్వసంభవః |
సర్వదాఽతిశయాభావాద్బోధాచ్చావ్యతిరేకతః || ౫౪౯ ||
ప్రమాణం యది విజ్ఞానం మేయా నీలాదిరూపతా |
మిథస్తయోరపేక్షా కా యత ఉక్తం ప్రసిధ్యతి || ౫౫౦ ||
ఆకారతద్వతోర్భేదో యది నామాభ్యుపేయతే ||
అస్తు కామం ప్రమామేయసంగతిర్గమ్యతే కుతః || ౫౫౧ ||
కార్యాంశాద్యభిసంబన్ధాన్మానమేయత్వసంగతిః |
అన్యైవ తు విభిన్నాత్మా వస్తునోర్మానమేయయోః || ౫౫౨ ||
మానాంశో యస్య మేయః స్యాన్మేయాంశో వా భవేత్ప్రమా |
సంబన్ధాభావతస్తస్య మానమేయౌ న సిధ్యతః || ౫౫౩ ||
మానమేయత్వయో రూపం యస్మాన్నైవేహ గమ్యతే |
మానమేయత్వసంసిద్ధిర్నాతస్తత్రోపపద్యతే || ౫౫౪ ||
ఎకస్మిన్నపి చేన్మానమేయత్వాదిప్రకల్పనా |
సాధ్యానాం సాధనైకత్వాదసాధ్యాసాధనాత్మనా || ౫౫౫ ||
ఫ़లానా సాధనానాంం చం భేదాభావే ప్రసజ్యతే |
శాస్రోపదేశానర్థక్యం తత్కర్తుశ్చాపి మూఢతా || ౫౫౬ ||
విజ్ఞానవ్యతిరేకేణ ప్రతివాద్యాదివస్తునః |
త్వదభ్యుపగతేర్భదః స్యాత్ప్రమాణప్రమేయయోః || ౫౫౭ ||
న జ్ఞానమాత్రమేవేదం భవతాఽప్యభ్యుపేయతే |
ప్రతివాద్యాదికం వస్తు తస్య దూష్యత్వకారణాత్ || ౫౫౮ ||
ప్రతివాద్యాదిదూష్యస్య న స్వాంశాంశిత్వసంగతౌ |
నిరాకర్తుమభిప్రాయః సుమూఢస్యాపి జాయతే || ౫౫౯ ||
భిన్నగ్రాహకసంవేద్యం ఘటదీపాది సద్ధ్రువమ్ |
జాగ్రద్భూమిష్వతస్తస్య జాగ్రత్స్థప్రతివాదివత్ || ౫౬౦ ||
సంతత్యన్తరవద్యద్వా విజ్ఞానాన్తరవత్తథా |
ఇత్యేవమాది సౌలభ్యం దృష్టాన్తానామిహేష్యతే || ౫౬౧ ||
విజ్ఞానవ్యతిరేకేణ నాతో విజ్ఞానవాదినా |
కూటస్థదృష్టిరాత్మైకో నిషేద్ధుం శక్యతే పరః || ౫౬౨ ||
నను స్వప్నే న వస్త్వస్తి విజ్ఞానవ్యతిరేకతః |
న జాగ్రద్వస్తువత్తత్స్యాజ్జ్ఞానమాత్రస్వరూపతః || ౫౬౩ ||
విభాగం లభతే జ్ఞానాజ్జ్ఞానవత్స్వప్నవస్తు చేత్ |
స్వమహిమ్నైవ తత్సిద్ధేః కథం నాస్తీతి భణ్యతే || ౫౬౪ ||
జ్ఞానస్యైవార్థరూపం తద్బోధవచ్చేత్ప్రకల్ప్యతే |
పరమార్థసతోఽసత్త్వం కింమానమితి భణ్యతామ్ || ౫౬౫ ||
విజ్ఞానవ్యతిరేకేణ నీలాదివిషయో యది |
భావో వా స్యాదభావో వా సోఽస్త్యేవేతి వినిశ్చితిః || ౫౬౬ ||
స్వప్నాదౌ భవతైవాయం జాగ్రద్వదనుభూయతే |
ఘటాదిజ్ఞానవిషయః స కథం నేష్యతే త్వయా || ౫౬౭ ||
యద్వస్త్వనుభవప్రాప్తం తచ్చేన్నాస్తీతి భణ్యతే |
జ్ఞానేఽపి స్యాదనాశ్వాసస్తస్యానుభవసిద్ధితః || ౫౬౮ ||
జ్ఞానాదతిశయో యద్వన్నాస్తీతీహ తథైవ సన్ |
ఘటోఽన్యో హ్యనుభూతేః సన్నాస్తీతి కథముచ్యతే || ౫౬౯ ||
తదన్యకాలాసందృష్టేరితి చేదసదుచ్యతే |
క్షణాన్తరే క్షణాదృష్టేరసత్త్వం వః ప్రసజ్యతే || ౫౭౦ ||
హేమన్తేఽనుపలబ్ధత్వాద్గీష్మధర్మాపనిహనుతిః |
ప్రతిజ్ఞాతుమశక్యా స్యాత్తథా శూన్యత్వమాపతేత్ || ౫౭౧ ||
దేశకాలాదిగావస్థాభేదేనైవాఖిలం యతః |
వస్తు సిద్ధం జగత్యస్మింస్తదపహనూయతే కథమ్ || ౫౭౨ ||
విజ్ఞానవ్యతిరేకేణ ఘటో నాస్తీతి జల్పతః |
నాస్త్యర్థోఽపి కథం జీవేదస్త్యర్థవిరహాదిహ || ౫౭౩ ||
అస్త్యర్థవత్స్వమాత్రేణ నాభావోఽస్తి వినా సతా |
యథాఽస్తి తవ విజ్ఞానమేవం కుమ్భాద్యపీష్యతామ్ || ౫౭౪ ||
అస్త్యర్థవ్యతిరేకే హి న కించిదపి సిధ్యతి || ౫౭౫ ||
అస్త్యర్థవ్యతిరేకేణ విజ్ఞానాది యదీష్యతే |
అబ్రాహ్మణాదివత్తత్స్యాదసదేవేతి నిశ్చితిః || ౫౭౬ ||
ప్రతిక్షణవినాశీని ద్రవ్యాణీత్యవగమ్యతామ్ |
తేషామన్తే వినాశిత్వాత్ప్రదీపాదివినాశివత్ || ౫౭౭ ||
వైధర్మ్యేణ చ దృష్టాన్తః ప్రతిజ్ఞాతార్థసిద్ధయే |
ప్రతిసంఖ్యానిరోధోఽత్ర సర్వం సుస్థం భవేత్తతః || ౫౭౮ ||
అనుమానప్రయోగేఽస్మిన్ప్రతిజ్ఞార్థః సుదుర్లభః |
ఆవృత్తివీప్సాసద్భావాత్క్షణికోక్తేః ప్రమాణతః || ౫౭౯ ||
అనేకవ్యాపృతిమతీ హ్యావృత్తిర్జగతీక్ష్యతే |
ఎకస్మిన్దేవదత్తాదౌ సా చ బౌద్ధస్య నేష్యతే || ౫౮౦ ||
నిర్వ్యాపారాః సర్వభావాః క్షణికాశ్చేతి నిశ్చితేః |
గతః ప్రత్యాగతశ్చేతి సాఽఽవృత్తిః స్యాత్సుదుర్లభా || ౫౮౧ ||
నానార్థవాచినాం లోక ఆశ్రయాశ్రయిణామిహ |
వ్యాప్తిః క్రియాగుణాభ్యాం యా సా వీప్సేత్యభిధీయతే || ౫౮౨ ||
యుగపత్సాఽపి బౌద్ధస్య న కథంచన యుజ్యతే ||
కర్తృక్రియాదిసాదృశ్యాత్సాఽన్యత్వేఽపీతి చేన్మతమ్ || ౫౮౩ ||
భూయోఽపి భుఞ్జతే గేహే బ్రాహ్మణా ఇతి దర్శనాత్ |
ఎతచ్చానుపపన్నం స్యాదుపచారపరిగ్రహాత్ || ౫౮౪ ||
ముఖ్యస్యాసంభవే యస్మాదుపచారో న యుజ్యతే |
అభ్యుపేతార్థహానం చ తదభ్యుపగమే సతి || ౫౮౫ ||
క్షణికాః సర్వసంస్కారా ఇత్యాద్యభ్యుపగమ్యతే |
క్షణికాః సర్వసంస్కారా ఇత్యాదివచనైరియమ్ |
వీప్సా వ్యాహన్యతేఽతశ్చ క్షణికోక్తిర్న యుజ్యతే || ౫౮౬ ||
అథాపి క్షణికానీతి మత్వర్థోఽత్ర వివక్ష్యతే |
సిద్ధసాధ్యత్వమేవం స్యాదిష్టైవ క్షణసంగతిః || ౫౮౭ ||
స్థిరస్య వస్తునోఽవశ్యం నిమేషక్షణలక్షణైః |
కాలభాగైర్భవేద్యోగ ఇతి నః సిద్ధసాధ్యతా || ౫౮౮ ||
క్షణికార్థస్తిరోభావ ఇతి చేదభిధీయతే |
అభ్యుపేతార్థహానిః స్యాత్తథాఽపీష్టం న సిధ్యతి || ౫౮౯ ||
వ్యక్తధర్మనివృత్తిర్యా కారణాత్మతయేష్యతే |
స్థిరస్య ధర్మిణః సేహ తిరోభావగిరోచ్యతే || ౫౯౦ ||
యద్యుత్పన్నాని నశ్యన్తి స్యాత్తదా సిద్ధసాధ్యతా |
యస్మాదాదిమతాం నాశః సర్వైరేవాభ్యుపేయతే || ౫౯౧ ||
యతో జనిమతాఽవశ్యం వినంష్టవ్యం తదన్తతః |
తథాఽభ్యుపగతార్థస్య హానిః స్యాద్వో న సంశయః || ౫౯౨ ||
అథోత్పత్తిక్షణే నాశో భవతాఽభ్యుపగమ్యతే |
సర్గనాశౌ తదైకస్మిన్కాలే ప్రసజతో ధ్రువమ్ || ౫౯౩ ||
తతశ్చ కార్యానుత్పత్తిర్యది వా సర్వదాఽస్తితా |
తద్విరోధావిరోధాభ్యాం ధ్రువం ప్రాప్నోత్యనీప్సికతమ్ || ౫౯౪ ||
విరుద్ధయోశ్చ క్రియయోరిష్టత్వాదేకకర్తరి |
ఎకకాలే విరుద్ధత్వాత్సర్వలోకో విరుధ్యతే || ౫౯౫ ||
అథాజ్ఞాతాని నశ్యన్తి జాయమానాని వేతి చేత్ |
తథాఽప్యసన్ప్రతిజ్ఞార్థో న హ్యభావస్య నాశితా || ౫౯౬ ||
కాఽతిశీతిరజాతస్య వినాశాగమనే సతి ||
ప్రతిజ్ఞాపదయోశ్చాత్ర విరోధః స్యాత్పరస్పరమ్ || ౫౯౭ ||
నశ్యత్యుత్పద్యమానోఽర్థ ఇత్యేతన్ముగ్ధభాషితమ్ |
సర్వలోకవిరుద్ధత్వాత్ మానైశ్చాపి విరుధ్యతే || ౫౯౮ ||
అథోత్పన్నస్య నాశోఽయం ద్వితీయే స్యాత్క్షణే యది |
ప్రత్యభిజ్ఞామృతే నాయం ప్రతిజ్ఞార్థః ప్రసిధ్యతి || ౫౯౯ ||
య ఎవ జాయతే కర్తా స ఎవాయం వినశ్యతి |
క్షణద్వయే యథా స్థాయీ తద్వదస్తు క్షణాన్తరే || ౬౦౦ ||
మతముత్పద్యతే నాసౌ నాపి సాక్షాద్వినశ్యతి ||
ఆదిమధ్యాన్తహేతూత్థవికల్పరహితోఽపి వా || ౬౦౧ ||
హేతుప్రతిజ్ఞయోః స్పష్టో విరోధః స్యాత్తథా సతి || ౬౦౨ ||
మతమన్తే వినాశశ్చేత్కోఽయమన్తస్త్వయోచ్యతే |
క్షణస్యాన్తర్బహిర్వేతి న తథాఽప్యుపపద్యతే || ౬౦౩ ||
క్షణాన్తశ్చేద్భవేన్నాశః క్షణికత్వం బిహన్యతే |
క్షణాన్తరేఽపి నాశోఽయం పూర్వాభావాన్న యుజ్యతే || ౬౦౪ ||
ఉత్తరక్షణ్మబిధ్బస్తౌ న హి పూర్వో నియుజ్యతే |
తస్మోత్తరత్రాసద్భాబాద్భౌవ్యం చ స్యాత్తథా సతి || ౬౦౫ ||
ఆదిమధ్యాన్తభాగత్వే నిరంశత్వం చ దుర్ఘటమ్ |
క్షణస్య సంతతౌ చాపి సిద్ధసాధ్యత్వముచ్యతే || ౬౦౬ ||
అసతశ్చ సముత్పత్తావన్తే చ క్షయసంగతేః |
ద్విర్వినాశప్రసక్తిః స్యాత్క్షణికత్వం చ హీయతే || ౬౦౭ ||
న చేదుత్పత్తిరసతో న వినాశః సతస్తథా |
కూటస్థవాదసక్తిః స్యాత్ మిథ్యాసంగతితస్తయోః || ౬౦౮ ||
అన్త్యో నాశో మహాంశ్చేత్స్యాన్నాశః సాతిశయో యతః |
విశేపాభావతో నైవం తస్యానతిశయత్వతః || ౬౦౯ ||
మత్వర్థానుపపత్తేశ్చ క్షణికత్వాద్యసంభవః |
ద్రవ్యతన్నాశయోర్యస్మాన్నైవేహాస్త్యేకకాలతా || ౬౧౦ ||
న చ నాశస్య కాలోఽస్తి క్షణమధ్యే తథా బహిః |
క్షణాన్తరం బహిర్యస్మాత్క్షణమధ్యే ధ్రువత్వతః || ౬౧౧ ||
ధన్యాసీదితి దృష్టశ్చేన్న లక్షణవిరోధతః |
లక్షణే వర్తమానస్య కాలస్య శ్రవణం యతః || ౬౧౨ ||
త్రికాలలక్షణార్థం చేదస్తీతి యది భణ్యతే |
తాదర్థ్యే కారణాభావాన్నైతదప్యుపపద్యతే || ౬౧౩ ||
ప్రత్యక్షేణ విరోధాచ్చ న క్షణస్య వినాశితా |
ప్రత్యక్షానుమయోర్నాపి విరుద్ధావ్యభిచారితా || ౬౧౪ ||
సిద్ధసాధ్యత్వమథవా నఙ్క్ష్యతీతి మతం యది |
క్షణికత్వస్య హానిః స్యాత్ కిం నశ్ఛిన్నం తథా సతి || ౬౧౫ ||
అర్థక్రియాదిలిఙ్గేన విరోధిత్వాచ్చ నేష్యతే |
క్షణికాః సర్వభావాః స్యురితి యత్ప్రాక్సమీరితమ్ || ౬౧౬ ||
శాల్యాద్యుదూహనాది స్యాదుత్పిత్సోర్వా జనిస్తథా |
అర్థక్రియా న మానం వస్తేన చైవ విరోధతః || ౬౧౭ ||
క్షణికత్వం న భావానాం కథంచిదపి యుజ్యతే |
నష్టేన నశ్యతా వాఽపి న శాల్యాద్యాహృతిక్రియా || ౬౧౮ ||
సంత్యోత్పద్యమానైశ్చేత్ఫ़లహేకత్వాత్మభిర్భవేత్ |
భావైరర్థక్రియా సర్వా యథా దీపాదిభిస్తథా || ౬౧౯ ||
ఉత్పిత్స్వజాతం సజ్జాతమనష్టం వాఽభ్యుపేయతే |
నినఙ్క్షు నశ్యన్నష్టం చ ప్రత్యభిజ్ఞామృతే కథమ్ || ౬౨౦ ||
ప్రబన్ధేనార్చిషో ధర్మా ధర్మిణ్యగ్నౌ వ్యవస్థితే |
అర్థక్రియాం వర్తమానాః కుర్యుర్గ్రామాద్యవాప్తివత్ || ౬౨౧ ||
దీపాదివదసంభావ్యా భవతోఽర్థక్రియా యతః |
క్షణికత్వే న సా యుక్తా తద్ధేతువిరహాత్సదా || ౬౨౨ ||
నానుత్పన్నస్య హేతుత్వముదకాద్యాహృతౌ భవేత్ |
ఉత్పిత్సూత్పద్యమానాభ్యామసత్త్వాత్తద్వదేవ న || ౬౨౩ ||
కూర్మలోమాదివత్తద్వన్నాపి తత్స్యాద్వినశ్యతా |
మ్రియమాణో న శక్నోతి పుత్రం జనయితుం క్వచిత్ || ౬౨౪ ||
హేతుత్వం లభతే నాపి తథైవావస్థితః కచిత్ |
ఆ కార్యావసితేః స్థానే సిద్ధాన్తస్తే వినశ్యతి || ౬౨౫ ||
వినాశక్రియయా వ్యాప్తముత్పన్నం చేద్వినశ్యతి |
ఫ़లహేతుప్రబన్ధేనేత్యేవం సుస్థమిదం భవేత్ || ౬౨౬ ||
సంతానానుపపత్తేశ్చ నైవమప్యుపపద్యతే |
సంతనోతీతి సంతానః కర్తా చేదభిధీయతే || ౬౨౭ ||
తస్య చైకత్వనాశిత్వాత్సంతానో నోపపద్యతే |
నాప్యపాదానతః మధ్యేన్న వాఽధికరణాశ్రయత్ || ౬౨౮ ||
న చాన్యస్మిన్ విభక్త్యర్థే యథోక్తేనైవ హేతునా ||
సంతానో యది ధాత్వర్థో భావశ్చేదభిధీయతే || ౬౨౯ ||
భవితారమపేక్ష్యైవ భావః సిధ్యేన్న సోఽన్యథా |
న చాసౌ లభ్యతే తాదృగ్భవితా హి వినశ్వరః || ౬౩౦ ||
నిత్యం భవితృతన్త్రత్వాత్సంతానస్యాప్యనిత్యతా |
ధాతూపసర్గయోరర్థస్త్వత్పక్షే న చ లభ్యతే || ౬౩౧ ||
నైకీభావో న విస్తారః క్షణికత్వేఽస్తి యుక్తిమాన్ |
అతీతానాగతానాం చ మిథః కాలాసమాగమాత్ || ౬౩౨ ||
వర్తమానస్య చైకత్వాత్సంతానో నోపపద్యతే |
సంతానిభ్యశ్చ సంతానోఽభిన్నో భిన్నోఽథవా ద్విధా || ౬౩౩ ||
అభేదేఽనిత్యతాసక్తిః స్థాస్నుర్భేదే ప్రసజ్యతే ||
కార్యకారణభావశ్చ న చ వః స్యాదభీప్సితః || ౬౩౪ ||
భిన్నాభిన్నత్వపక్షోఽపి విరోధాన్న చ యుజ్యతే |
స్వసిద్ధాన్తస్య చ ధ్వస్తిర్న చ సంగచ్ఛతే జనః || ౬౩౫ ||
సంతానినాం స్వసంతానాద్భిన్నాభిన్నత్వకల్పనే |
వాచ్యా దోషా యథాయోగం సంతానార్థానురోధతః || ౬౩౬ ||
అవాచ్యమితి పక్షశ్చేన్మైవం తస్యాప్యసంభవాత్ |
అన్యానన్యోభయాత్మత్వకల్పనే హ్యసదేవ తత్ || ౬౩౭ ||
అవాచ్యం యద్యనన్యత్వే హ్యన్యత్వే వాచ్యమేవ తత్ |
అథావాచ్యం తదన్యత్వ ఇతరత్రాస్తు వాచ్యతా || ౬౩౮ ||
అన్యానన్యత్వయోశ్చాత్ర వాచ్యావాచ్యత్వయోస్తథా |
పరస్పరవిరోధిత్వాన్న స్యాదేకత్ర సంగతిః || ౬౩౯ ||
వాచ్యం వా యది వాఽవాచ్యం కస్మాదిత్యభిధీయతామ్ |
పరబుద్ధౌ సమారోప్యమవశ్యం వస్తు చేద్భవేత్ || ౬౪౦ ||
న చావాచ్యం భవత్పక్షే కించిద్వస్త్వభ్యుపేయతే |
వక్త్యభావం భవాన్‍యత్ర తత్ర వస్తుని కా కథా || ౬౪౧ ||
తద్రూపం చేదవాచ్యత్వం భవతాఽభ్యుపగమ్యతే |
నైవం సాధారణత్వాత్ స్యత్ పుద్గలాదేరపీష్యతే || ౬౪౨ ||
అతోఽసాధారణం వాచ్యం రూపం సంతానవస్తునః |
అథావాచ్యత్వమేవాస్య రూపమిత్యభిధీయతే || ౬౪౩ ||
ఉక్తం తర్హి త్వయా రూపం సంతతేర్ఘటరూపవత్ |
యదసాధారణం యస్య రూపం తత్తస్య భణ్యతే || ౬౪౪ ||
తతశ్చావాచ్యమితి తే ప్రాప్తా స్వోక్తివిరుద్ధతా |
తథా సంతానవిచ్ఛిన్నకల్పనాఽపి న యుజ్యతే || ౬౪౫ ||
సంతానస్యావ్యవచ్చిత్తౌ సర్వదైవ ప్రసజ్యతే |
సభాగసంతతిః సా హి నావిచ్ఛేదమృతే యతః || ౬౪౬ ||
అనిత్యత్వప్రసఙ్గాచ్చ న సతీ సంతతిర్భవేత్ |
ఇత్యుక్తేన ప్రకారేణ సంతానాసంభవో ధ్రువః || ౬౪౭ ||
ఫ़లహేతునిషేధాచ్చన యుక్తం సర్వథా వచః |
సంతత్యా జాయమానైస్తైరితి యదవ్యహృతం పురా || ౬౪౮ ||
యచ్చ దీపప్రకాశాదిక్రియావదితి చోదితమ్ |
సాధ్యార్థేన సమానత్వాత్తదప్యుక్తమశోభనమ్ || ౬౪౯ ||
అర్థక్రియా యథా నాస్తి రథాదేరుక్తహేతుతః |
దీపాదేరపి నైవాసావస్తి తేనైవ హేతునా || ౬౫౦ ||
క్షణికత్వాం యథా నాస్తి రథాదేర్యేన హేతునా |
దీపాదేరపి తేనైవ క్షణికత్వాద్యసంభవః స || ౬౫౧ ||
ఎకకాలౌ మతౌ యచ్చ నాశోత్పాదౌ తులాన్తవత్ |
అహేతుఫ़లతాసక్తేర్న చైతదుపపద్యతే || ౬౫౨ ||
జనకవ్యాపృతేః పశ్చాజ్జాన్యో నిష్పద్యతేఽఙ్కురః |
కార్యకారణతాభేదస్తయోః స్యాద్భిన్నకాలతః || ౬౫౩ ||
న చేత్కారకభేదోఽత్ర కాలభేదోఽథవేక్ష్యతే |
కుతో హేతుఫ़లత్వం స్యాత్సవ్యేతరవిషాణవత్ || ౬౫౪ ||
న చ హేతుఫ़లత్వం స్యాదేకకాలీనయోస్తయోః |
వైనాశికేన సత్త్వేన త్వయాఽభ్యుపగమాత్తయోః || ౬౫౫ ||
న వికారో న చాఽఽరభ్యం బౌద్ధ కార్యమసంభవాత్ |
వికారే సాంఖ్యసిద్ధాన్త ఆరమ్భేఽత్యన్తభిన్నతా || ౬౫౬ ||
సత్త్వాద్వినిష్ఠితార్థశ్చ సత్స్రోతోన్తరనిష్ఠితః |
ఘటస్తమ్భాదివన్నాపి మృద్వత్పరిణమేత్స్వయమ్ || ౬౫౭ ||
నాపి చాఽఽరభతే కార్యం పురతః కుమ్భకారవత్ |
అసత్త్వాన్న ద్వయం తేఽస్తి సాఖ్యకారణాదపక్షవత్ || ౬౫౮ ||
ఇత్యాదిదూషణాన్యత్ర వక్తవ్యాని సహస్రశః |
న చ ప్రమాణసద్భావః సర్వస్య జ్ఞానమాత్రతః || ౬౫౯ ||
శూన్యత్వమపి నైవ స్యాదేతస్మాదేవ కారణాత్ |
అహంప్రత్యయగమ్యత్వమేకత్వాదాత్మనో న చ || ౬౬౦ ||
అంశాశిత్వేఽపి నైవ స్యాత్పూర్వోక్తాదేవ కారణాత్ |
క్షణభఙ్గే చ భావానాం ప్రత్యభిజ్ఞాద్యసంభవః || ౬౬౧ ||
పూర్వదృష్టే పునః సోఽయమితి బుద్ధిర్న యుజ్యతే || ౬౬౨ |
భేదః స ఎవాయమితి కాలరూపాదిభేదతః |
యది నామ తథాఽప్యైక్యం తయోరనుభవాశ్రయాత్ || ౬౬౩ ||
సాదృశ్యాత్ప్రత్యభిజ్ఞానం కృత్తకేశనఖాదివత్ |
ఇతి చేన్నైతదేవం స్యాత్సాదృశ్యాసంభవాత్తవ || ౬౬౪ ||
సాదృశ్యాసంభవశ్చాపి సర్వస్య క్షణికత్వతః |
నాప్యనేకార్థదర్శ్యస్తి సాదృశ్యం స్యాద్యతస్తవ || ౬౬౫ ||
సాదృశ్యాన్న చ కేశాదౌ స ఎవాయమితీక్షణమ్ |
కేశాదిజాతేరేకత్వాద్ధీరియం తన్నిబన్ధనా || ౬౬౬ ||
న హి లూనోత్థితేష్వేషు వినా జాతిసమాశ్రయమ్ |
త ఎవామీ ఇతి మతిః కస్యాచిద్వ్యక్తిహేతుజా || ౬౬౭ ||
అభ్రాన్తస్య హి కేశాదౌ యదా సదృశధీస్తదా |
పూర్వవాలైరిమే వాలాః సదృశా ఇతి జాయతే || ౬౬౮ ||
త ఎవామీ ఇతి మతిర్జాయతే న తు కస్యచిత్ |
ఎకజాతినిమిత్తాఽతః ప్రత్యభిజ్ఞేయమిష్యతే || ౬౬౯ ||
ప్రత్యక్షం చ తదేవేదమిత్యేతద్వస్తుకర్మకమ్ |
ఉల్లిఖజ్జాయతే సాక్షాదతీతేఽహన్యధర్మకమ్ || ౬౭౦ ||
ఇదమేవ తదేవేదమిత్యేషోఽనుభవో దృఢః |
ప్రత్యక్షో బాధ్యతే నాయమనుమానేన కేనచిత్ || ౬౭౧ ||
ప్రత్యక్షేణ విరోధే హి లిఙ్గమాభాసతాం వ్రజేత్ |
యతోఽతో నానుమానేన ప్రత్యక్షస్యాస్తి బాధనమ్ || ౬౭౨ ||
విజ్ఞాతపూర్వకుమ్భస్య పునః కుమ్భాన్తరేక్షణే |
సాదృశ్యప్రత్యయో యుక్తో న త్వసౌ క్షణికాత్మసు || ౬౭౩ ||
పూర్వం దృష్ట్వాఽపి చేత్తిష్ఠేద్యావదాగామిదర్శనమ్ |
సాదృశ్యధీప్రసిద్ధ్యర్థమిత్యభ్యుపగమేఽపి చ || ౬౭౪ ||
సిద్ధా సాదృశ్యధీరేవం క్షణికత్వం తు నస్యతి |
స్వరూపమాత్రసంబోధి నాఽఽత్మనోఽపి క్షయోదయౌ || ౬౭౫ ||
జ్ఞానం ప్రత్యభిజానాతి ధ్వంసిత్వాన్నాపి తాపరమ్ |
సాదృశ్యక్షణికత్వే ద్వే త్వదిష్టే న ప్రసిధ్యతః || ౬౭౬ ||
న చ స్మృతిస్తదేవేదమిత్యేవమనుభూతితః |
వస్తూల్లేఖీ హ్యనుభవో నీలరక్తోత్పలాదివత్ || ౬౭౭ ||
నీలోత్పలానుభవవత్తదేవేదమితీక్షణమ్ |
అపూర్వార్థపరిచ్ఛేదాత్స్మృతిర్నాతో భవేదియమ్ || ౬౭౮ ||
మిథోవిభిన్నరూపత్వాత్సాదృశ్యం చేహ దుర్ఘటమ్ |
తదేవేదమితి మతౌ వియన్నకులయోరివ || ౬౭౯ ||
అసాధారణరూపేణ విభిన్నానాం పరస్పరమ్ |
క్షణానాం క్షణికానాం వః సాదృశ్యం కేన హేతునా || ౬౮౦ ||
తేనేదం సదృశం వస్తు త్వితి చాపి న యుక్తిమాన్ |
వ్యపదేశః పదార్థానాం క్షణికత్వాత్స్వభావతః || ౬౮౧ ||
ఇదం దృష్టమదోఽద్రాక్షణితి దైవోపపద్యతే |
వ్యపదేశః స్వభావేన వ్యపదేష్టుర్వినష్టతః || ౬౮౨ ||
వ్యపదేశక్షణాభావాత్పూర్వదృష్టైవ సంక్షయాత్ |
ఉత్తరానభిసంబన్ధాద్వ్యపదేష్టుః కుతో భవేత్ || ౬౮౩ ||
వ్యపదేశో వినా యోగమతీతానాగతార్థయోః |
తత్స్థాస్నుత్వాభ్యుపగతౌ క్షణికత్వం వినశ్యతి || ౬౮౪ ||
జాత్యన్ధవన్న చాదృష్ట్వా కశ్చిద్వ్యపదిశేదిహ |
సాదృశ్యధిషణాం చేహ న కశ్చిత్కర్తుమర్హతి || ౬౮౫ ||
ప్రమాణవిరహాత్సిద్ధా సేయమన్ధపరంపరా |
రక్తామ్వరాణాం సిద్ధాన్తస్తథాఽభ్యుపగమాత్స్వయమ్ || ౬౮౬ ||
నిరోధకాలే చిత్తస్య వాసకత్వం న యుజ్యతే |
క్షణికత్వాదసంబన్ధాత్సంతానాన్తరబుద్ధివత్ || ౬౮౭ ||
అకృతాభ్యాగమో దోషః కృతనాశశ్చ తే భవేత్ |
తస్మాద్యః కర్మణాం కర్తా స భుఙ్కే కర్మణః ఫ़లమ్ || ౬౮౮ ||
యస్మిన్నేవ తు విజ్ఞాన ఆహితా కర్మవాసనా |
ఫ़లం తత్రైవ సంతానే కార్పాసే రక్తతా యథా || ౬౮౯ ||
ఇత్యస్మిన్నపి సిద్ధాన్తే ప్రసఙ్గో న నివర్తతే |
సంతానివ్యతిరేకేణ యస్మాన్నైవ స విద్యతే || ౬౯౦ ||
సంతానినస్తు సంస్కారా విద్యన్తే పరమార్థతః |
మిథశ్చాసంగతేస్తేషామతో దోషాన్న ముచ్యతే || ౬౯౧ ||
మానాభావాన్న చేదిష్టా సంతతిర్యేహ కల్పితా |
దోషోక్తిమాత్రతస్తర్హి న పక్షః సిద్ధిమశ్నుతే || ౬౯౨ ||
కార్పాసబీజసంస్థైవ యోక్తా రక్తాదివాసనా |
స్వాకారకార్యకృత్సైవ న కార్యం కార్యకృన్మతమ్ || ౬౯౩ ||
మిథః క్షణానాం సంబన్ధః శృఙ్గలాకటకాదివత్ |
సాదృశ్యవ్యపదేశాది సర్వం సుస్థం భవేత్తతః || ౬౯౪ ||
ఇత్యేవం చేన్న తద్యుక్తం క్షణికత్వస్య హానితః |
క్షణత్రయస్య సంవ్యాప్తేః శృఙ్గలాకటకాదివత్ || ౬౯౫ ||
మమ తవేత్యవచ్ఛేదవ్యవహారశ్చ త్రుట్యాతి |
సంబన్ధాభావతస్తేషాం క్షణానామపరస్పరమ్ || ౬౯౬ ||
జ్ఞానస్య చ విశుద్ధస్య స్వసంవిన్మాత్రరూపిణః |
అన్యస్య తాదృశోఽభావాత్కుతో దుఃఖాదిసప్లుతిః || ౬౯౭ ||
న చానేకస్వభావాంశవత్త్వం జ్ఞానస్య సంమతమ్ |
స్వచ్ఛైకరూపతస్తస్య దాడిమాదిఫ़లం యథా || ౬౯౮ ||
ప్రమేయత్వానుభూతేశ్చ న విజ్ఞానాంశతా తథా |
అనిత్యదుఃఖశూన్యాదేః పృథుబుధ్నాదిరూపవత్ || ౬౯౯ ||
జ్ఞానమాత్రమిదం సర్వం న జ్ఞేయం విద్యతే పృథక్ |
స్వప్నాదిజ్ఞానదృష్టాన్తాత్ప్రత్యయత్వాదిహేతుతః || ౭౦౦ ||
ప్రతిజ్ఞాహేతుదృష్టాన్తభేదస్తావత్పరస్పరమ్ |
జ్ఞానమాత్రస్వభావత్వాద్భవతా నాభ్యుపేయతే || ౭౦౧ ||
పక్షశ్చాయం ప్రమాణేన ప్రత్యక్షేణ విరుధ్యతే |
శరీరాద్దేశభేదేన భాసన్తేఽర్థా ఘటాదయః || ౭౦౨ ||
అభ్రాన్తం చేన్ద్రియజ్ఞానం తేషు చైవోపజాయతే |
భిన్నాభిన్నవికల్పార్హం త్వత్ప్రత్యక్షం చ నేష్యతే || ౭౦౩ ||
దూరే స్థితం ప్రపశ్యామి యన్న దృష్టమిదం తథా |
ఎవంప్రకారం ప్రత్యక్షం స్వసంవేద్యం న బాధ్యతే || ౭౦౪ ||
దుఃఖాద్యాత్మకమేవేదం విజ్ఞానం చేత్త్వయోచ్యతే |
తద్వియోగాద్విశుద్ధం తదితి వః కల్పనా కథమ్ || ౭౦౫ ||
యతః సంయోనినిర్ముక్తౌ వస్తు శుద్ధమిహేష్యతే |
స్వరూపస్య తు నిర్ముక్తౌ కిమన్యదవశిష్యతే || ౭౦౬ ||
స్వాభావికగుణధ్వస్తౌ రాగాద్యాగన్తుకాత్మతా |
దృష్టా పుష్పేష్వితి వచో యచ్చాపి సముదాహృతమ్ || ౭౦౭ ||
సమ్యఙ్నిరస్తం తత్పూర్వం వియోగాచ్చాపి లిఙ్గతః |
సంయోగపూర్వతా తస్య లిఙ్గయతే మేషయోరివ || ౭౦౮ ||
ద్రవ్యాన్తరాచ్ఛాదనాద్వా సహజస్యాప్యనీక్షణమ్ |
తద్ద్రవ్యసంక్షయే యస్మాత్పూర్వవత్సహజేక్షణమ్ || ౭౦౯ ||
గ్రాహ్యగ్రాహకరూపేణ యచ్చాపి మలకల్పనమ్ |
అన్యసంసర్గ్యభావాత్తత్తుషకణ్డనవద్వృథా || ౭౧౦ ||
ఫ़లాశ్రయస్వ చాభావాన్నిర్వాణాది స్వలక్షణమ్ |
ఫ़లం చ ఘటతే నేహ యుక్తిభిః శాక్యపుఙ్గవే || ౭౧౧ ||
శల్యవిద్ధస్య తచ్ఛల్యనిష్కర్షోత్థం సుఖం ఫ़లమ్ |
శల్యవిద్ధమృతౌ కస్య ఫ़లం స్యాదితి కథ్యతామ్ || ౭౧౨ ||
న సంయోగో వియోగో వా యస్య కేనచిదిష్యతే |
వినాశతః స్వతస్తస్య కీదృశీ ఫ़లసంగతిః || ౭౧౩ ||
భవత్పక్షేఽపి తుల్యం చేన్నావిద్యామాత్రహేతుతః |
కారకాదివిభాగస్య వస్తు పూర్ణం స్వతో యతః || ౭౧౪ ||
పురుషార్థాత్మకం వస్తు కూటస్థం తత్స్వతో యతః |
అవిద్యయా తథాభూతం తద్ధ్వస్తౌ కిమపేక్షతే || ౭౧౫ ||
అనుమానేన తాదృక్షం వస్తు ప్రాకప్రతిపాదితమ్ |
న చానుమానే దోషోఽపి తత్ర కశ్చిద్విభావ్యతే || ౭౧౬ ||
సహోపలమ్భసంస్కారాత్పునర్ధీర్యైకదర్శనాత్ |
సాఽనుమా సంభవస్తత్ర వ్యభిచారస్య చేన్న హి || ౭౧౭ ||
నను చావ్యభిచార్యేవ సంబన్ధో గమకో భవేత్ |
సహోపలమ్భమాత్రేణ న యతః పితృసూనువత్ || ౭౧౮ ||
అస్త్వేవం శఙ్క్యతే నో చేద్వ్యభిచారః స్వగోచరే |
ప్రార్థ్యతే వ్యభిచారో హి జాతాశఙ్కే న గోచరే || ౭౧౯ ||
సహోపలమ్భమాత్రేణ సా తు సర్వత్ర జాయతే |
ధియో నో విషయే శఙ్కా వ్యభిచారానుసారిణీ || ౭౨౦ ||
తదాశఙ్కానివృత్త్యర్థమతః కార్యం ప్రయత్నతః |
సాధ్యాభావేన తద్ధేతోరభావపరిమార్గణమ్ || ౭౨౧ ||
సాధ్యాభావే కథం హేతోరభావ ఇతి కథ్యతామ్ |
జ్ఞానలక్షణసంప్రాప్తావథవాఽప్యవిశేషతః || ౭౨౨ ||
యది మాలక్షణాప్తస్య సాధ్యాభావాది భణ్యతే |
తదా భ్రాష్ట్రాద్యదూరస్థే సాధ్యాభావాది సజ్జతే || ౭౨౩ ||
ప్రత్యక్షగోచరే సాధ్యభావశ్చేత్ప్రతిపాద్యతే |
ప్రత్యక్షేణైవ సిద్ధత్వాదనుమైవం వృథా భవేత్ || ౭౨౪ ||
అధిత్యకాదౌ దేశే తు హ్యుపలబ్ధేరసంభవాత్ |
మా భూదగ్న్యాద్యభావేఽపి కదాచిద్ధూమసంభవః || ౭౨౫ ||
యద్యేవమన్వయోఽప్యత్ర నైవ ప్రాప్నోతి తత్కథమ్ |
అన్యత్ర యది నామ స్యాద్ధూమభావేఽగ్నిభావతా || ౭౨౬ ||
దర్శనాదస్తు సా కామం దర్శనాధీనసిద్ధితః |
అధిత్యకాదౌ దేశే తు యావత్సాక్షాన్న దర్శనామ్ || ౭౨౭ ||
తావన్నావసితుం శక్యం భవితవ్యమిహాగ్నినా |
ఇతి ధూమోపలమ్భత్వాద్ధాష్ట్రధూమోపలమ్భవత్ || ౭౨౮ ||
ఇదం తావద్వదత్వత్ర లిఙ్గలక్షణతత్త్వవిత్ |
ధూమాదిలిఙ్గేనేహార్థో భవతా కోఽనుమీయతే || ౭౨౯ ||
నాగ్నిస్తస్య ప్రసిద్ధత్వాన్నాపి దేశః ప్రసిద్ధితః |
న చ సంబన్ధమాత్రం స్యాద్యథోక్తాదేవ కారణాత్ || ౭౩౦ ||
తస్మాన్నైవానుమా నామ మానం యుక్తిమదిష్యతే |
మేయాభావాదితి ప్రాప్తావత్ర ప్రతివిధీయతే || ౭౩౧ ||
సహోపలబ్ధిసంస్కారవశాద్ధూమాదిదర్శనాత్ |
అగ్న్యాదౌ విప్రకృష్టేఽర్థే నిశ్తితా జాయతే మతిః || ౭౩౨ ||
లిఙ్గాత్తావదిదం జ్ఞానం జాతం బాధకవర్జితమ్ |
ఉత్పన్నత్వాత్తదుత్పన్నం నానుత్పన్నం కథంచన || ౭౩౩ ||
జాతం కిమవినాభావసంబన్ధేనేదమీదృశమ్ |
కింవా నేతి పరీక్షేయం జాతత్వాత్స్యాదపార్థికా || ౭౩౪ ||
సర్వథా ఫ़లవజ్జ్ఞానం జాతత్వాన్న తదన్యథా |
తస్మాత్ప్రత్యక్షవత్కించిద్వ్యభిచారకృదఞ్జసా || ౭౩౫ ||
యావన్నేక్షామహే తావన్నాప్రమాణమితీర్యతే |
తదపహ్నవమానస్య తవాత్యన్తమసంభవాత్ || ౭౩౬ ||
అత్రాఽఽహ యది విజ్ఞానజన్మమాత్రాత్ప్రసిధ్యతి |
ప్రతిజ్ఞామాత్రతః సిద్ధేర్వృథా స్యాద్ధేతుకీర్తనమ్ || ౭౩౭ ||
బాఢమేవం భవేదేతదాశఙ్కాకారణం న చేత్ |
కించిత్తత్రోపలభ్యేత హ్యనవద్యం భవేద్వచః || ౭౩౮ ||
పురుషాదినిమిత్తస్తు జాయతే యత్ర సంశయః |
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం హేతోః స్యాత్తత్ర నిశ్చయః || ౭౩౯ ||
ఉత్పన్న ఎవ జ్ఞానేఽతస్తత్సందేహనివృత్తయే |
అన్వయవ్యతిరేకౌ స్తో న తాభ్యామనుమేయధీః || ౭౪౦ ||
సందేహనిర్ణయాదన్యత్స్వభావాది యదుచ్యతే |
తస్యానుమిత్యనఙ్గత్వాత్ప్రాప్తం తత్తుషకణ్డనమ్ || ౭౪౧ ||
అవినాభావసిద్ధ్యర్థం నన్విదం వర్ణ్యతే త్రయమ్ |
త్రిష్వేవ త్వవినాభావాద్భద్రం తైరపి కీర్తితమ్ || ౭౪౨ ||
స్వభావాదవినాభావే స్యాదౌష్ణ్యస్యాగ్నిలిఙ్గతా |
స్వభావోఽథావినాభావాత్కార్యే ప్రాప్తా స్వభావతా || ౭౪౩ ||
ఔష్ణ్యస్వభావో దృష్టోఽగ్నిస్తస్యాన్యత్రాఽపి దర్శనాత్ |
క్షితితోయాగ్నిమరుతాం దృష్టా స్పర్శస్వభావతా || ౭౪౪ ||
మతం చేదస్వభావోఽసౌ యో నైకార్థప్రవృత్తిమాన్ |
ధవాదావపి తద్వృత్తేర్వృక్షాత్మా శింశపా న హి || ౭౪౫ ||
శింశపా వృక్ష ఎవేతి హ్యవినాభావకారణాత్ |
క్షణికత్వం న భావానాం స్వభావః స్యాత్తథా సతి || ౭౪౬ ||
తస్యానేకార్థశాయిత్వాదహేతుత్వం ప్రసజ్యతే || ౭౪౭ |
క్షణికత్వం యదైకస్య తదాఽసాధారణాత్మతా |
హేతోః సాధారణాత్మత్వం యదాఽనేకస్య తన్మతమ్ || ౭౪౮ ||
అగ్నేర్ధూమాచ్చ ధూమస్య కార్యత్వస్య సమీక్షణాత్ |
అనైకాన్తికతా హేతోః కార్యత్వస్యేహ సజ్జతే || ౭౪౯ ||
యది నామ సదా స్పర్శో వాయ్వాదావపి వర్తతే || ౭౫౦ ||
నైతావతా భవేల్లోకే గౌరస్పర్శస్వభావికా |
భువో హి స్పర్శవత్త్వస్య లోకేఽస్మిన్సుప్రసిద్ధితః || ౭౫౧ ||
కించాప్యవ్యభిచారేణ స్వభావత్వం వివక్షతః |
స్వభావాన్నైవ సంసిధ్యేద్వస్తునోఽవ్యభిచారితా || ౭౫౨ ||
త్రిష్వేవ త్వవినాభావాదితి యద్ధర్మకీర్తినా |
ప్రత్యజ్ఞాయి ప్రతిజ్ఞేయం హీయేతాసౌ న సంశయః || ౭౫౩ ||
తథైవావ్యభిచారేణ స్వభావత్వం వివక్షతః |
పురైవావ్యభిచారస్య సంసిద్ధేః కిం తతోఽపరమ్ |
స్వభావహేతునా సాధ్యం వదం యత్తే వివక్షితమ్ || ౭౫౪ ||
అగ్నేశ్చావ్యభిచారిత్వాత్కార్యస్యాపి స్వభావతా |
ధూమస్యాఽఽప్నోతి భేదో వా ద్వయోర్హేత్వోర్నివర్తతే || ౭౫౫ ||
కార్యత్వేఽపి చ ధూమాదేర్న సోంఽశోఽనుమితౌ మతః |
వ్యభిచారాచ్ఛరాచ్ఛృఙ్గాచ్ఛరస్యోత్పత్తిరీక్ష్యతే || ౭౫౬ ||
కార్యత్వాన్నైవ ధూమాదిరేతి నిశ్చయహేతుతామ్ |
వ్యభిచారహేత్వసద్భావాదగ్నేర్హేతుత్వమేత్యసౌ || ౭౫౭ ||
అనేకకారణం కార్యం యస్మాద్దృష్టం శరాదికమ్ |
తస్మాదవ్యభిచారేణ కార్యమప్యేతి హేతుతామ్ || ౭౫౮ ||
అపేక్షాఽప్యత్ర లిఙ్గోక్తేః కార్యాదౌ నైవ జాయతే |
అకార్యశ్చాస్వభావశ్చ నాలిఙ్గం కృత్తికోదయః || ౭౫౯ ||
కృత్తికాత్వాదితి హ్యుక్తేర్నైవ కార్యస్వభావయోః |
అపేక్షా జాయతే కింతు హ్యన్వయేతరమాత్రతః || ౭౬౦ ||
అకార్యత్వాస్వభావత్వాదవినాభావమాత్రతః |
ఉదయః కార్తికో లిఙ్గం ప్రత్యాసత్తేర్భవేద్ధ్రువమ్ || ౭౬౧ ||
రౌహిణస్యోదయస్యాతో న స్వభావాద్యపేక్షతే |
యతోఽతో న స్వభావాదేర్హేతుత్వముపపద్యతే || ౭౬౨ ||
నాఽఽత్మని స్యాత్స్వశబ్దోఽత్ర విరుద్ధా స్వాత్మని క్రియా |
కార్యస్యాపి స్వభావత్వం భవేదాత్మీయవాచకే || ౭౬౩ ||
కిమాత్మైవ స్వశబ్దేన కిం వేహాఽఽత్మీయ ఉచ్యతే |
స్వభావ ఆత్మనో భావ ఇతి చేద్భవతో మతమ్ || ౭౬౪ ||
స్వ ఎవాఽఽత్మా స్వభావశ్చేత్తదాఽన్యస్య హ్యసంభవాత్ |
వ్యతిరిక్తస్య మేయస్య స్యాదాత్మైవాఽఽత్మనోఽనుమా |
తథాచ పక్షహేత్వాదేరనన్యత్వం ప్రసజ్యతే || ౭౬౫ ||
అథ స్వస్య స్వభావశ్చేదాత్మీయోఽర్థో వివక్షితః |
ఆత్మీయః శిఖినో ధూమస్తస్యాపి స్యాత్స్వభావతా || ౭౬౬ ||
సంవిత్తిభావయోర్భేదో యథైవం తదభావయోః |
న భేదోఽనుపలబ్ధిర్వో నాతో లిఙ్గం కథంచన || ౭౬౭ ||
ఎవం లౌకికతాదాత్మ్యతదుత్పత్తీ ప్రతీరితమ్ |
అథ స్వప్రక్రియాక్లృప్తం స్వభావాది పరీక్ష్యతే || ౭౬౮ ||
అన్యాపోహనపక్షేఽపి శబ్దవ్యావృత్తిభేదతః |
న హేతోః స్యాత్స్వభావత్వం క్రియాత్వం చ న విద్యతే || ౭౬౯ ||
వృక్షోఽయం శింశపేత్యత్ర త్వతృక్షార్థవివిక్తకమ్ |
వృక్షవ్యక్తిషు సర్వత్ర రూపమస్తి కిలేదృశమ్ |
అశింశపావివిక్తం చ తద్వదేవాభిధీయతే || ౭౭౦ ||
తత్రావృక్షవివిక్తేఽర్థే సంకేతో వృక్షసంజ్ఞయా |
అశింశపావివిక్తే చ సంకేతః శింశపేతి చ || ౭౭౧ ||
వృక్షోఽయం శింశపేయం చ భవేద్వ్యవహృతిస్తతః ||
శబ్దార్థారోపణేనైవ సవికల్పధియో జనిః || ౭౭౨ ||
శబ్దార్థాపోహయోర్లిఙ్గే జ్ఞేయా గమకగమ్యతా |
స్వభావకార్యే లిఙ్గే స్తః స్వాభావ్యాది చ లిఙ్గ్యతే || ౭౭౩ ||
న తత్ర తావద్విజ్ఞానం తద్గ్రాహ్యేఽస్తీహ వస్తుని ||
స్వభావో వాఽథవా కార్యం వికల్పోఽయం మతో యతః || ౭౭౪ ||
న వస్తుస్పృగ్వికల్పత్వాచ్ఛబ్దాలమ్బనమాత్రతః |
శబ్దాః సన్తః కథం తేఽర్థా హ్యర్హన్తి భవితుం క్వచిత్ || ౭౭౫ ||
స్వభావకార్యతాసిద్ధిరనుమానసమాశ్రయాత్ |
తాభ్యాం చాప్యనుమాసిద్ధిరేవమన్యోన్యసంశ్రయః || ౭౭౬ ||
అశింశపానివృత్తిర్హి న స్వభావో భవేద్యతః |
అవృక్షాపోహరూపస్య తయోరత్యన్తభేదతః || ౭౭౭ ||
అప్యధూమనివృత్తిశ్చానగ్నివ్యావృత్తిరూపిణః |
న కార్యం స్యాత్స్వభావో వా తయోరత్యన్తభేదతః |
తద్వ్యక్తేరగ్నికార్యత్వాన్న సా కార్యం భవేదతః || ౭౭౮ ||
అథాన్యాపోహవద్వస్తు గమ్యం గమకమేవ చ |
వక్తవ్యం తత్ర కిం మానమదృష్టౌ న త్రిరూపతా || ౭౭౯ ||
అశింశపానివృత్త్యాత్మరూపం వస్త్వే చేన్మతమ్ |
అవృక్షాపోహరూపం చ తయోర్గమకగమ్యతా || ౭౮౦ ||
అశింశపానివృత్యాత్మ స్వభావాద్గమకం భవేత్ |
అవృక్షాత్మనివృత్త్యాత్మ గమ్యం చ స్యాత్తదేవ తు || ౭౮౧ ||
స్వపక్షసిద్ధయేఽప్యేవం క్లిశ్యతోఽపి న సిధ్యతి ||
పక్షోఽయం బుద్ధభక్తస్య యథా తదభిధీయతే || ౭౮౨ ||
అశింశపానివృత్తిర్వః కుతోఽజ్ఞాయి ప్రమాణతః || ౭౮౩ |
ప్రత్యక్షేణ న తావత్సా తస్య సద్వస్తుమానతః |
లిఙ్గాన్తరస్య చాభావాన్నాపి లిఙ్గాత్ప్రసిధ్యతి || ౭౮౪ ||
ఉపలప్స్యామహే శబ్దాదేవైనామితి చేన్మతమ్ |
అనాదిమద్వ్యవహృతేః సంబన్ధస్య చ సిద్ధితఃస || ౭౮౫ ||
కింమానపూర్వకోఽస్యార్థసంబన్ధ ఇతి నోచ్యతే |
సిధ్యత్యేవం భవత్పక్షో దోషోఽపి స్యాదనీప్సితః || ౭౮౬ ||
ఎవం యతోఽభ్యుపగతౌ లిఙ్గం స్యాచ్ఛబ్ద ఎవ తు |
న స్వభావోఽథవా కార్యం ప్రతిజ్ఞా చ మృషా భవేత్ || ౭౮౭ ||
త్రిష్వేవ త్వవినాభావాదితి యోక్తా ప్రయత్నతః |
ప్రతిజ్ఞార్థస్య సంత్యాగో న యుక్తః శాక్యభిక్షుభిః || ౭౮౮ ||
నను చాశింశపాద్యర్థవివిక్తోఽర్థః ప్రతీయతే |
శబ్దాదేవ తు తజ్జ్ఞానాదవృక్షార్థమతిర్భవేత్ || ౭౮౯ ||
అశింశపానివృత్తిర్యా కాఽసావిహ భవన్మతా |
నాభావోఽసౌ యతోఽభావో మతో వోఽనుపలబ్ధితః || ౭౯౦ ||
శింశపానుపలబ్ధిశ్చేదన్యవ్యావృత్తిరూపతః |
తతోఽభావాత్తథా సిద్ధోఽవృక్షాభావోఽపి సర్వదా || ౭౯౧ ||
ఉపలబ్ధ్యభావతో నైవం యథా తదభిధీయతే |
కోఽభావానుపలబ్ధ్యోర్వో భేదః స్యాదితి కథ్యతామ్ || ౭౯౨ ||
ననూపలబ్ధ్యభావో యోఽనుపలబ్ధిః స ఉచ్యతే |
భావాభావస్త్వభావోఽపి ప్రసిద్ధం జగతి ద్వయమ్ || ౭౯౩ ||
సత్యమేవం తథాఽప్యత్ర ప్రష్టవ్యమవశిష్టతే |
కించోపలబ్ధ్యభావేన సా సిద్ధా కిం తతోఽన్యతః || ౭౯౪ ||
ఘటాభావం ఘటో యద్వద్ధటాభావత్వకారణాత్ |
మినోతి నాఽఽత్మనోఽభావముపలబ్ధిస్తథైవ చ || ౭౯౫ ||
మాభావస్యాప్యభావేఽస్మిన్సంసిద్ధేరనుభూతితః |
సైవాతోఽనుపలబ్ధ్యుక్త్యా భవద్భిరుపవర్ణ్యతే || ౭౯౬ ||
భావాభావోఽపి కించాతః శృణ్వతో యద్భవిష్యతి || ౭౯౭ ||
ఉపలబ్ధ్యా వినాఽభావాద్యద్యభావః ప్రసిధ్యతి |
తదోపలబ్ధ్యభావోఽసౌ యో భావో భవతోచ్యతే || ౭౯౮ ||
యది తద్వ్యతిరేకేణ తదా వక్తవ్యమేవ తే ||
కింభూతం తే తదా చిత్తమభావప్రసమీక్షణే || ౭౯౯ ||
ఉపలబ్ధ్యభావం ముక్త్వేహ నాన్యాదృక్చిత్తమీక్ష్యతే |
కించోపలబ్ధితః సర్వసిద్ధిమాప్నోతి నాన్యథా || ౮౦౦ ||
న తాదాత్మ్యతదుత్పత్తీ మిథోఽయోగాదపోహయోః |
న స్వలక్షణయోస్తద్వన్నాప్యపోహవతోస్తయోః || ౮౦౧ ||
నాసత్సద్వ్యతిరేకేణ నాసతా చ సదన్వితమ్ ||
సతి నాసదభావోఽపి హ్యుక్తం తాదాత్మ్యమాగమాత్ || ౮౦౨ ||
యథాఽసత్సతి సంవిత్తౌ సదప్యేవం ప్రతీయతామ్ |
తదేతదితి చ స్పష్టం శ్రుతిరైకాత్మ్యమబ్రవీత్ || ౮౦౩ ||
న చ భేదమనాశ్రిత్య స్వభావాది ప్రసిధ్యతి ||
యోగస్య భేదనిష్ఠత్వాన్న చ భేదః పురోక్తితః || ౮౦౪ ||
స్రజి సర్పాదికః క్లృప్తో నాభిన్నో భిన్న ఎవ వా |
యథోక్తన్యాయమార్గేణ స్వభావాది తతః కుతః || ౮౦౫ ||
ఎవమాగమతః సిద్ధ ఐకాత్మ్యేఽనుభవాశ్రయాత్ ||
నాన్యసిద్ధాన్తసంసిద్ధిర్లభ్యుతే సర్వతార్కికైః || ౮౦౬ ||
స్వోక్త్యైవాహ్నుతేః కృత్స్నవస్తునోఽతో న యత్యతే |
నిరాచికీర్షయా శూన్యవాదినోఽవిషయత్వతః || ౮౦౭ ||
న మృత్యవః స్వభావోఽస్య కార్యాణి కరణాని చ ||
కుతస్తదితి చేదాహ స వా ఇతి పరా శ్రుతిః || ౮౦౮ ||
స్వప్నో భూత్వా యథాఽత్యేతి మృత్యో రూపాణ్యసఙ్గతః |
ఆత్మైకస్మిన్నపి తనౌ మ్రియమాణస్తథైవ సః || ౮౦౯ ||
శరీరమితి వాక్యేన జాయమానవిశేషణమ్ |
క్రియతే న స్వతస్తస్య జన్మాద్యైః సంగతిర్యతః || ౮౧౦ ||
మోహాల్లిఙ్గాత్మనోత్క్రాన్తః శ్రుతకర్మానురూపతః |
మిథ్యాభిమానతో దేహం యదాఽఽత్మేత్యభిమన్యతే || ౮౧౧ ||
దేహం సంపద్యమానోఽజస్తదాఽఽత్మా జాయతే ఖవత్ ||
ఘటాదిజన్మనా తద్వత్తన్నాశే మ్రియతేఽమరః || ౮౧౨ ||
సంపద్యమాన ఎవాఽఽత్మా జాయతే మ్రియతే యతః ||
న తత్పూర్వం తదూర్ధ్వం వా తేన వా అవధారణమ్ || ౮౧౩ ||
పాప్మేతి దేహసంబన్ధహేతుమాత్రమిహోచ్యతే |
ఆ విరిఞ్చాత్తథాఽఽస్థాణోః సర్వం కర్మాత ఉచ్యతే || ౮౧౪ ||
బ్రహ్మాదీనాం శరీరాణి శ్వసూకరశరీరవత్ |
యతో జిహాసితాన్యేవ తస్మాద్ధర్మేఽపి పాప్మగీః || ౮౧౫ ||
దుఃఖాభావః సదేహస్య నైవాస్తీతి శ్రుతేర్వచః |
తస్మాద్దైవోఽప్యనర్థః స్యాద్దేహో నాశాచ్చ సర్వదా || ౮౧౬ ||
కర్మ నాఽఽరభతే యావద్దుఃఖాదిఫ़లమాత్మనః |
అసత్సమం భవేత్తావత్తదపూర్వాత్మనా స్థితమ్ || ౮౧౭ ||
శరీరం పాప్మనాం కార్యం ధర్మాధర్మాత్మనామిదమ్ |
తస్మిన్నాత్మాభిమానో యః సా సంపత్తిరవిద్యయా || ౮౧౮ ||
దేహకర్మక్ష్యే దేహపాతశ్చాస్య యదా తదా ||
పాప్మనః కర్మకార్యాణి విజహాత్యమృతోఽవ్యయః || ౮౧౯ ||
జహాతి మృత్యో రూపాణి మృతిస్వప్నాదిభూమిషు |
న తు మృత్యుమృతే జ్ఞానాజ్జహాత్యాత్మా నిజం తమః || ౮౨౦ ||
పాప్మాదిప్రకృతాదానత్యాగాభ్యామనిశం యథా |
ధియా సమానః సన్నాత్మా సంసరత్యా విమోక్షతః || ౮౨౧ ||
పరలోకేహలోకౌ చ తథైవాయమవిద్యయా |
మృతిజన్మప్రబన్ధేన సంసరత్యా విమోక్షతః || ౮౨౨ ||
యత ఎవమతః సిద్ధా దేహాదిభ్యోఽన్యతాఽఽత్మనః |
తత్సంయోగవియోగాభ్యాం స్రగ్వస్రాభరణాదివత్ || ౮౨౩ ||
న హి చ్ఛిన్నేన కర్ణేన తద్వానస్మీతి మన్యతే |
యథైవమవశిష్టేన తద్విశేషణహేతుతః || ౮౨౪ ||
ఆభిమానిక ఎవాస్య యేన యేన విశేష్యతే |
ఆత్మాఽవిశేషణోఽతః స్యాత్స్రగాభరణవస్రవత్ || ౮౨౫ ||
నను న స్తోఽస్య లోకౌ ద్వౌ యావాత్మా సంచరత్యయమ్ |
మృత్యుజన్మప్రబన్ధేన జాగ్రత్స్వప్నాఖ్యలోకవత్ || ౮౨౬ ||
స్వప్నజాగరితౌ లోకౌ యథా ప్రత్యక్షమానతః |
పరలోకేహలోకౌ తు న తథా మానగోచరౌ || ౮౨౭ ||
ప్రాత్యక్ష్యాదస్య లోకస్య నాస్త్యాశఙ్కాఽస్తి తాం ప్రతి |
పరలోకేఽపి నాఽఽశఙ్కా తత్సిద్ధేరాగమాత్సదా || ౮౨౮ ||
ప్రత్యక్సంవిత్ప్రమాణత్వం పరలోకేహలోకయోః |
స్వప్నవన్నాన్యమానత్వమిత్యస్తిత్వం వివక్షితమ్ || ౮౨౯ ||
ఇత్యాశఙ్క్యోత్తరో గ్రన్థస్తస్య వా ఇతి భణ్యతే |
ఇత్యేష తావత్సంబన్ధస్తథాఽన్యోఽప్యభిధీయతే || ౮౩౦ ||
ఆత్మా జ్యోతిరితి హ్యేకః సమాన ఇతి చాపరః |
పాప్మనో విజహాతీతి పదార్థాః సూత్రితాస్రయః || ౮౩౧ ||
స్వప్నేన నిర్ణయో వాచ్య ఎతేషామిత్యతోఽధునా |
తస్యేతి వర్ణ్యతేఽథేదం విధినా యేన తచ్ఛృణు || ౮౩౨ ||
అయం చాప్యభిసంబన్ధస్తథా చాన్యాఽపి వర్ణ్యతే |
స్వయంజ్యోతిర్య ఆత్మోక్తస్తస్యావిద్యాక్రియోద్భవాః || ౮౩౩ ||
కర్మోపభోగసిద్ధ్యర్థం వర్ణ్యన్తే భూమయోఽధునా |
ఇదం జన్మ పరం చైవ స్వప్నస్తన్మధ్యగస్తథా || ౮౩౪ ||
భావి యజ్జన్మ యచ్చేదం ప్రత్యక్షమనుభూయతే |
ఎతే ఎవ విభోః స్థానే ద్వే ఎవేత్యవధారణాత్ || ౮౩౫ ||
నను స్వప్నోఽపి లోకోఽస్య కథం స్యాదవధారణమ్ |
ద్వే ఎవేతి, న సంధ్యత్వాత్స్వప్నస్య స్థానయోర్ద్వయోః || ౮౩౬ ||
సంధ్యం తృతీయమిత్యుక్తిః పూరణప్రత్యయశ్రుతేః |
న స్థానాన్తరనిద్దనుత్యై యత్తూక్తమవధారణమ్ || ౮౩౭ ||
తదయోగవ్యవచ్ఛిత్త్యై నాన్యయోగవ్యపేక్షయా |
తస్మిన్సంధ్య ఇతీదం చ తథా సతి సమఞ్జసమ్ || ౮౩౮ ||
స్వప్నేహలోకయస్తావత్సత్త్వం ప్రత్యక్షగోచరమ్ |
పరలోకస్య సద్భావే కిం ప్రమాణమితీర్యతామ్ || ౮౩౯ ||
అస్మిన్నేవ తు స స్వప్నే స్థానే తిష్ఠన్ప్రపశ్యతి ||
ఇమం లోకం పరం చాఽఽత్మా కర్మజ్ఞానాదిసంస్కృతః || ౮౪౦ ||
భూతజన్మని యద్భుక్తం కర్మ తద్భావనాఞ్జితః |
పౌర్వదైహికమేవాతో వయస్యాద్యేఽభివీక్షతే || ౮౪౧ ||
మధ్యే వయసి కార్కశ్యాత్కారణానామిహాఽఽర్జితాః |
ప్రాయేణ వీక్షతే స్వప్నే వాసనాః కర్మణో వశాత్ || ౮౪౨ ||
వియాసుః పరలోకం తు కర్మావిద్యాదిసంవృతః |
భావినో జన్మనో రూపం స్వప్నే ప్రాయేణ పశ్యతి || ౮౪౩ ||
భుక్తత్వాదవివక్షేహ వ్యతిక్రాన్తస్య జన్మనః |
పరలోకేహలోకౌ తు గృహ్యేతే సంధ్యసిద్ధయే || ౮౪౪ ||
సుఖేన దర్శనం తావదైహికస్యేహ జన్మనః ||
యథా తు పరలోకస్య తథాఽథేత్యభిధీయతే || ౮౪౫ ||
స్వప్నస్థానం సమాశ్రిత్య పరలోకం ప్రపశ్యతి |
విధినా కేన కించాఽఽత్మా సమాశ్రిత్య ప్రపశ్యతి || ౮౪౬ ||
అథైతదుచ్యతే స్పష్టం తద్యథాబత్ప్రతీయతామ్ |
యేనాఽఽక్రామత్యుముం లోకం సోఽస్యాఽఽక్రమ ఇహోచ్యతే || ౮౪౭ ||
యాదృక్సాధనమస్యేహ పరలోకాప్తయే చితమ్ ||
ఆక్రమః స యథా యస్య సోఽయమాత్మా యథాక్రమః || ౮౪౮ ||
యథాక్రమో యథోపాయో విద్యాకర్మాదిలక్షణః |
పరలోకోన్ముఖీభూతం తమాశ్రిత్యాఽఽక్రమం స్వకమ్ || ౮౪౯ ||
స్థానం నిర్మాయ సంధ్యాఖ్యం విపాకానుభయానయమ్ |
అధర్మధర్మయోరాత్మా దుఃఖానన్దాన్ప్రపశ్యతి || ౮౫౦ ||
పాప్మనోఽధర్మకార్యాణి తథాఽఽనన్దాంశ్చ ధర్మజాన్ |
ఆగమాదన్యతః సాక్షాన్న తు పాపాదిదర్శనమ్ || ౮౫౧ ||
ధర్మాధర్మప్రయుక్తో వా దేవతానుగ్రహాత్తథా |
ఆనన్దాన్పాప్మనశ్చిత్రాన్స్వప్న ఆత్మా ప్రపశ్యతి || ౮౫౨ ||
ఇహ జన్మన్యసంభావ్యం స్వప్నే యస్మాత్ప్రపశ్యతి ||
పరలోకాశ్రయం తాదృక్తస్మాత్స్వప్నసమీక్షణమ్ || ౮౫౩ ||
సంధ్యస్వప్నవిధిస్తావదేవం సముపవర్ణితః ||
పరలోకప్రసిద్ధ్యర్థం తస్య వా ఇతి వాక్యతః || ౮౫౪ ||
యదుక్తం విరహేఽశేషసూర్యాదిజ్యోతిషామయమ్ |
పుమాన్వ్యవహరత్యాత్మజ్యోతిషైవేతి లిఙ్గతః || ౮౫౫ ||
భాన్వాదిసర్వజ్యోతిర్భ్యో వివిక్తోఽయం పుమానితి |
క సిద్ధ ఇతి వక్తవ్య యథోక్తార్థప్రసిద్ధయే || ౮౫౬ ||
స్వయంజ్యోతిఃప్రసిద్ధిర్వా పూర్వముక్తాఽనుమానతః |
సాక్షాదవ్యవధానేన తత్ప్రసిద్ధిరథోచ్యతే || ౮౫౭ ||
స స్వయంజ్యోతిరాత్మైవ బాహ్యజ్యోతిర్వివర్జితః |
యథా భవతి సాక్షాచ్చ తథేదమభిధీయతే || ౮౫౮ ||
యత్ర యస్యామవస్థాయాం స్వపితీత్యభిధీయతే |
పురుషోఽజం స్వమాత్మానం తదాఽపీతో భవత్యయమ్ || ౮౫౯ ||
జాగ్రత్కర్మక్షయాదాత్మా బాహ్యదేహాభిమానతః |
వ్యుత్థాయ స్వప్రధానః సన్స్వప్నమాయాం సమీక్షతే || ౮౬౦ ||
ప్రవృత్తం ఫ़లదానాయ యదిదం జన్మ వర్తతే |
అస్యేతి లోకశబ్దేన తదేతదభిధీయతే || ౮౬౧ ||
జుహోత్యాదిక్రియాద్వారా యస్మాత్సర్వమవత్యయమ్ |
సర్వావానితి తేనాయమాత్మా దేహాన్త ఉచ్యతే || ౮౬౨ ||
కృత్స్నం జగదుపాదాయ క్రియైకైకస్య సిధ్యతి |
జుహోత్యాదిర్జగద్ధేతుః సర్వావానుచ్యతే తతః || ౮౬౩ ||
అద్యాత్మాదివిభాగేన సర్వా వాఽస్యాఽఽత్మనో యతః |
భూతభౌతికమాత్రాః స్యుః సర్వావానుచ్యతే తతః || ౮౬౪ ||
సర్వావతోఽస్య దేహస్య స్వప్నభోగప్రసిద్ధయే |
ఆదాయ వాసనామాత్రాం స్వప్నమాయాం తనోత్యయమ్ || ౮౬౫ ||
అధ్యాత్మాదివిభాగేన మాత్రా జాగరితే యథా |
భోగేనేహాపచీయన్తే ప్రచీయన్తే చ కర్మభిః || ౮౬౬ ||
స్వప్నభూమావపి తథా కర్మణోత్థాపితా ఇమాః |
క్షయవృద్ధిప్రబన్ధేన మాత్రాః స్యుర్వాసనాత్మికాః || ౮౬౭ ||
ధియా ధియేతి చ తథా ప్రాగేతదుపపాదితమ్ |
హ్రాసవృద్ధిప్రబన్ధేన యథేదం వర్తతే జగత్ || ౮౬౮ ||
స్వయమేవ విహత్యేతి దేవతా ప్రతిషేధకృత్ |
విశేషణం స్వయ మితి దేహపాతే ఽస్యభణ్యతే || ౮౨౯ ||
స్వాత్మాపసర్పణాద్దేహం నిఃసంబోధం కరోతి యః |
సుషుప్సుః కర్మణాం ధ్వస్తౌ విహత్యేత్యుచ్యతే తతః || ౮౭౦ ||
భాన్వాద్యనుగ్రహాద్బోధ ఆత్మనశ్చక్షురాదిషు |
దేహస్య వ్యవహారార్థం దేహవ్యవహృతిస్తథా || ౮౭౧ ||
ఆత్మకర్మప్రయుక్తైవ ధర్మాదిఫ़లభుక్తయే |
కర్మణః ఫ़లభోగాన్తే దేహో యస్మాత్పతత్యయమ్ || ౮౭౨ ||
నిర్మాయేతి స్వయం తద్వదాత్మకర్మవ్యపేక్షయా |
స్వప్నప్రపఞ్చనిష్పత్తిర్యస్మాత్తస్మాద్విశేషణమ్ || ౮౭౩ ||
అపాస్తాశేషకరణదైవతస్యాపి చాఽఽత్సనః |
క్రియాకారకసిద్ధ్యర్థం భావనైవాస్య కారణమ్ || ౮౭౪ ||
నిర్మాతవ్యోఽథ భోక్తవ్యో యో లోకోఽభూదిహాఽఽత్మనః ||
తేన తేన స్వరూపేణ భావనా వ్యవతిష్ఠతే || ౮౭౫ ||
అపేతకారకత్వోఽపి కర్మోత్థాపితభావనః |
భావనాకారకేక్షిత్వాదాత్మైకః కారకాయతే || ౮౭౬ ||
జాగ్రతో యదుపాత్తం ప్రాగ్భావనాలక్షణం స్వయమ్ |
భాస్వద్ధీసంశ్రయం జ్ఞానం భాఃశబ్దేన తదుచ్యతే || ౮౭౭ ||
బుద్ధ్యాదికరణోత్థాయా వ్యావృత్త్యర్థం విశేషణమ్ |
స్వేనేతి భాసః ప్రత్యక్చిదభివ్యక్తికృతోఽభిధా || ౮౭౮ ||
స్వశబ్దావిహ విజ్ఞేయావాత్మీయాత్మార్థవాచినౌ |
భాజ్యోతిరనురోధేన సామర్థ్యాదేవ కారణాత్ || ౮౭౯ ||
పరార్థా భావనా యస్మాత్స్వార్థం జ్యోతిశ్చిదాత్మనః |
ఉక్తార్థవాచినౌ తస్మాత్స్వశబ్దౌ సముదాహృతౌ || ౮౮౦ ||
స్వయంజ్యోతిరితి ప్రోక్తో నిష్క్రియోఽకారకోఽఫ़లః |
యః స ఎవ స్వయంజ్యోతిర్జ్యోతిఃశబ్దేన భణ్యతే || ౮౮౧ ||
నిఃశేషలోకధీవృత్తిసాక్షిణైవావికారిణః |
ప్రతీచ ఈదృశీ వృత్తిః స్వపీతీత్యభీధీయతే || ౮౮౨ ||
పీతాధ్యాత్మాదికజ్యోతిర్జాగ్రచ్ఛబ్దాదివర్జితః |
వాసనోపాధిరాత్మైకః స్వయంజ్యోతిరితిర్యతే || ౮౮౩ ||
మాతృమానప్రమేయాదిసామగ్నీ వాసనాత్మికా |
స్వప్నే భాఃశబ్దవాచ్యాఽస్య స్వయంజ్యోతిప ఆత్మనః || ౮౮౪ ||
ప్రమాతృత్వాదికా సర్వా ప్రథతే విషయాత్మనా |
భావనా స్వార్థరూపస్య ప్రతీచోఽలుప్తచక్షుషః || ౮౮౫ ||
మాతారం మేయసంబద్ధం జాగ్రద్భూమౌ యథేక్షతే |
నిష్క్రియో వాసనారాశిం స్వప్నభూమౌ తథేక్షతే || ౮౮౬ ||
స్వయంజ్యోతిరయం ప్రత్యఙ్సర్వసాధననిస్పృహః |
కూటస్థో వాసనాః స్వప్నే చిదాభాసాః కరోత్యయమ్ || ౮౮౭ ||
తత్సంనిధౌ చిదాభత్వం కార్యకారణవస్తునః |
యత్తదస్యాఽఽత్మనో మోహాద్ద్రష్టృత్వముపచర్యతే || ౮౮౮ ||
జ్యోతిషాఽకారకేణాఽఽత్మా వర్తతేఽసంస్పృశన్పరమ్ |
చిదాభా వాసనాశ్చైవం సంగతిర్న తయోర్మిథః || ౮౮౯ ||
యథా జాత్యమణేః శుద్ధా జ్వలన్తీ నిశ్చలా శిఖా |
సంనిధ్యసంనిధానేషు ఘటాదీనామవిక్రియా || ౮౯౦ ||
నిఃశేషబుద్ధిసాక్ష్యేవం పరమాత్మప్రదీపకః |
సంనిధ్యసంనిధానేషు ధీవృత్తీనామవిక్రియః || ౮౯౧ ||
న ప్రకాశక్రియా కాచిదస్య స్వాత్మని విద్యతే |
ఉపచారాత్క్రియా సాఽస్య యః ప్రకాశ్యస్య సంనిధిః || ౮౯౨ ||
యదేవం వర్తనం శ్రుత్యా స్వపితీతి తదుచ్యతే |
ఇత్థంభూతే తృతీయాఽతః స్వేన భాసేతి గృహ్యతే || ౮౯౩ ||
సామగ్ర్యభావాన్నైవేహ కర్తృత్వాది వివక్ష్యతే |
ఆత్మనోఽకారకత్వం చ ప్రాధాన్యేన వివక్షితమ్ || ౮౯౪ ||
భాన్వాదిబాహ్యజ్యోతిర్భిః సంకీర్ణః ప్రాగభూదయమ్ |
అన్యస్య జ్యోతిషోఽభావాత్స్వయంజ్యోతిః పుమానయమ్ || ౮౯౫ ||
నాన్యత్ర కారణాద్వృత్తిః కార్యాణాం జాగరేఽపి హి |
కారణం త తమస్వ్యాత్మా నాతః స్వప్నే మనస్థితిః || ౮౯౬ ||
నను జాగ్రచ్ఛరీరాదేర్మాత్రోపాదానమీరితమ్ |
తస్మిన్సతి స్వయంజ్యోతిః కథమాత్మాఽభిధీయతే || ౮౯౭ ||
సత్యమేవం తథాఽపీదం మాత్రాదానం పరాత్మనః |
సర్వదా విషయీభూతం గన్ధర్వనగరాదివత్ || ౮౯౮ ||
ఎతస్మిన్ననృతోపాధౌ శక్యో దర్శయితుం పరః |
వాసనాలక్షణే సాక్షాత్స్వయంజ్యోతిఃస్వభావకః || ౮౯౯ ||
సర్వోపాధివినిర్ముక్తౌ నైవ శక్యః స ఈక్షితుమ్ |
సుషుప్త ఇవ తేనాసన్మాత్రాదానమిదం కృతమ్ || ౯౦౦ ||
నను జాగ్రద్వదీక్ష్యన్తే గ్రహీతృగ్రహణాదయః |
స్వయంజ్యోతిః కథం తేషు సత్సు స్వప్నేఽభిధీయతే || ౯౦౧ ||
నైతదేవం, కుతో జాగ్రద్వైలక్షణ్యాత్మకత్వతః |
స్వప్నస్య దేహబుద్ధ్యాదేః స్వప్నవృత్తావసంభవాత్ || ౯౦౨ ||
ఆత్మబుద్ధిమనశ్చక్షురాలోకార్థాదిలక్షణమ్ |
జాగ్రదేవ న తు స్వప్నో భావనామాత్రశేషతః || ౯౦౩ ||
ఆవిశ్చికీర్షుః సాక్షాదిమమర్థం చ శ్రుతిః పరా |
న తత్రేతి ప్రవృత్తైషా ప్రత్యగాత్మవిశుద్ధయే || ౯౦౪ ||
కర్మకృద్ధిషణాన్తో యః కామావిద్యాసమన్వితః |
స్వాపబోధావిమౌ తస్య న తు తత్సాక్షిణో దృశేః || ౯౦౫ ||
కూటస్థజ్యోతిషైవాఽఽస్తే స్వప్నస్థానేఽక్రియోఽద్వయః |
చిదాభయా వాసనయా తత్సాక్షిత్వం ప్రకల్పతే || ౯౦౬ ||
తత్ప్రయోక్తృక్రియాభావాద్వుద్ధ్యాదిజ్యోతిపామిహ |
న వ్యాపృతిరతః ప్రత్యఙ్జ్యోతిపా స్వేన వర్తనే || ౯౦౭ ||
జాగ్రాద్వస్తూని సర్వాణి భావనామాత్రరూపతామ్ |
జాగ్రత్కర్మక్షయే యాన్తి స్వప్నకరమోద్భవే సతి || ౯౦౮ ||
తా భావనా ఉపాదాయ ప్రత్యఙ్ స్వప్నే రిరంసయా |
కరోత్యేష రథాద్యర్థం స్వప్నభోగప్రసిద్ధయే || ౯౦౯ ||
కరణం కర్మ కర్తా చ కర్మైతత్కారకాత్మకమ్ |
ప్రత్యఙ్భోహైకనిష్ఠం సచ్చిదాభత్వాత్తదాత్మని || ౯౧౦ ||
కార్యకారణరూపేణ కర్మైతత్ప్రథతే జగత్ |
ఆత్మన్యేతత్సమధ్యస్తమాత్మావిద్యైకహేతుతః || ౯౧౧ ||
సర్వస్య కర్మణోఽత్యన్తమాత్మాఽకర్తా విలక్షణః |
తత్సంహతః స్వయం త్వాత్మాఽసంహతో నిర్గుణః శుచిః || ౯౧౨ ||
అవిద్యయా స్వమాత్మానమశుద్ధం మన్యతే యదా |
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తాని తదైతాని ప్రపద్యతే || ౯౧౩ ||
రథా దార్వాద్యసద్భావాన్న సన్తి స్వప్నదర్శనే |
న సన్త్యశ్వాదయస్తద్వద్రథయోగాః సవర్త్మకా || ౯౧౪ ||
రథాదీన్సృజతేఽథాత్ర జాగ్రత్కర్మాదిహేతుకాన్ |
అవిద్యాకామకర్మాణి సృష్టిబీజమిదం దృశేః || ౯౧౫ ||
కర్మణో గమనస్యేహ సాధనాభావహేతునా |
స్వప్నే మృషాత్వమాహైవం గమనాదేః శ్రుతిః స్వయమ్ || ౯౧౬ ||
న కర్మఫ़లమప్యత్ర స్వప్నే తద్ధేత్వసంభవాత్ |
నాఽఽనన్దా అపి తత్రేతి హ్యతః శ్రుతిరభాషత || ౯౧౭ ||
ఆహ్ లదాః స్యురిహాఽఽనన్దా హర్షాశ్చాత్ర ముదస్తథా |
ప్రకర్షగుణసంబన్ధాః ప్రముదో ముద ఎవ తు || ౯౧౮ ||
పల్వలాస్త్విహ వేశాన్తాః ప్రసిద్ధార్థం తథోత్తరమ్ |
ఇత్యేవమసతామేవ స్రష్టాఽఽత్మా స్వాత్మమాయయా || ౯౧౯ ||
చిదాభకారకోద్భూతవాసనాకర్మహేతుకః |
స్వయం నిర్మాయ సృజత ఇత్యకర్మాపి భణ్యతే || ౯౨౦ ||
అవిచారితసంసిద్ధం క్రియాకారకలక్షణమ్ |
జాగ్రద్భూమావపి మతం కిము స్వప్నైకనీడగమ్ || ౯౨౧ ||
రథాదివాసనానీడచిత్తవృత్తిసముద్భవ -
కర్మహేతుత్వతః కర్తాఽకర్తాఽప్యాత్మాఽభిధీయతే || ౯౨౨ ||
అకర్తురపి కర్తృత్వం స్వాత్మాజ్ఞానైకహేతుతః |
తదన్యస్యేహ కార్యత్వాత్కర్తాఽఽత్మైవ తమోవధిః || ౯౨౩ ||
స్వప్నవృత్తావుపాదానం సాధనం వా న విద్యతే |
రథాదేరసతస్తస్మాద్ద్రష్టైవాఽఽత్మా న కారకః || ౯౨౪ ||
అస్తి యత్రాప్యుపాదానం సాధనం వాఽస్యా జాగరే || |
తత్రాప్యాత్మచిదాభాసమనోబుద్ధ్యాదికారకైః || ౯౨౫ ||
రథాదివాసనానాడధీవృత్త్యుద్భవకారణమ్ |
కర్మ నిర్వర్త్యతే తేన స హి కర్తేతి భణ్యతే || ౯౨౬ ||
భాన్వాదేరివ కర్తృత్వం కర్త్రాద్యర్థావభాసనాత్ |
బుద్ధ్యాదికర్తృసాక్షిత్వాత్కర్తృత్వాద్యాత్మనో భవేత్ || ౯౨౭ ||
క్రియాకర్తృత్వమేవాస్య హేతుర్బుద్ధ్యాదిసంగతౌ |
యథావస్త్వపరిజ్ఞానాద్ధీతి హేతావతః పదమ్ || ౯౨౮ ||
స్వయంజ్యోతిష్ట్వమస్యోక్త్వా బుద్ధ్యాదేశ్చాతిరేకతామ్ |
మన్త్రాఞ్జగాదాథాత్రార్థే బ్రాహ్మణోక్తేరనన్తరమ్ || ౯౨౯ ||
స్వప్నవృత్త్యా విహత్యేమం జాగ్రద్దేహం క్రియాక్షయాత్ |
అసుప్తో భావనారూపాన్సుప్తాన్ప్రాణాన్ప్రపశ్యతి || ౯౩౦ ||
అసుప్తోఽకర్మహేతుత్వాత్సుప్తాన్ప్రాణాన్క్రియోత్థితేః |
కూటస్థదృష్టిస్వాభావ్యత్స్వప్న ఆత్మా ప్రపశ్యతి || ౯౩౧ ||
ప్రాణాదిశుక్రమాదాయ కృత్వా తద్భావనామయమ్ |
లోకమాత్మాఽక్రియః స్వస్థశ్చాకశీత్యభిపశ్యతి || ౯౩౨ ||
క్షీణస్వప్నోత్థసంభోగో జాగ్రద్భోగాశ్రయం పునః |
యాతి బుద్ధ్యాదికం స్థానం పుమాన్హంసాభిధో ధ్రువః || ౯౩౩ ||
పర్యాయేణ యతశ్చోభౌ లోకౌ హన్త్యేకలః స్వతః |
ఎకహంస ఇతి ప్రోక్తః పురాణజ్ఞైస్తతః ప్రభుః || ౯౩౪ ||
హిరణ్యం జ్యోతిర్విజ్ఞానం తావన్మాత్రసతత్త్వకః |
హిరణ్మయస్తతో దేవః స్వార్థేఽత్ర మయడిష్యతే || ౯౩౫ ||
పరస్య పురుషస్యాయం తదబోధప్రకల్పనాత్ |
సాక్షిమాత్రాదికస్తస్మాత్పారుషోఽయమితీర్యతే || ౯౩౬ ||
పూరణాన్నిఖిలస్యాస్య కార్యకారణవస్తునః |
పురుషోఽయం భవేదాత్మా పూర్ణత్వాద్వాఽద్వయాత్మనః || ౯౩౭ ||
హానేనాఙ్గవికల్పానాం నవానాం సంచయేన చ |
హంసత్వమృషయః ప్రాహురాత్మనః పారదర్శినః || ౯౩౮ ||
ప్రాణేన హ్యవరం రక్షన్మరణాద్దేహకం పరః |
బహిర్దేహ చరిత్వాఽథ పునరైతి యథాగతమ్ || ౯౩౯ ||
నాడీస్త్యక్త్వా యతః స్వప్నే జాగ్రద్భోగప్రదాః పుమాన్ |
స్వప్నభోగప్రదా యాతి బహిర్నీడాదతస్తదా || ౯౪౦ ||
కర్మణోద్భావితా యత్ర వాసనా కామరూపిణీ |
తామాదాయైతి దేహం స్వం హంస ఆత్మాఽమృతోఽవ్యయః || ౯౪౧ ||
కర్మజ్ఞానానురూపేణ రూపముచ్చావచం ముహుః |
స్వప్నమాయాప్రపఞ్చస్థ ఆత్మాఽఽప్నోతీవ నిష్క్రియః || ౯౪౨ ||
నర్మార్థో జక్షతిర్జ్ఞేయో హర్షార్థో మోదతిస్తథా |
అవిద్యయా భయం చేహ స్వప్నే తద్ధేత్వసంభవాత్ || ౯౪౩ ||
ఆరామమేవ మాయోత్థం స్వప్ననిర్మాణలక్షణమ్ |
మాయినస్తస్య పశ్యన్తి న తం పశ్యతి కశ్చన || ౯౪౪ ||
బుద్ధ్యాద్దేర్వ్యతిరిక్తత్వం స్వయంజ్యోతిష్ట్వమాగమాత్ |
ఆత్మనః ప్రతిపాద్యాథ లోకతోఽపి విభావ్యతే || ౯౪౫ ||
సుప్తం న బోధయేద్గాఢమితి వాదో హి లోకికః |
కిమర్థమితి చేత్తత్ర లోకః కారణమీక్షతే || ౯౪౬ ||
ప్రబోధనాడీస్త్యకత్వాఽఽత్మా స్వప్ననాడీరయం గతః |
ఇతి లోకప్రసిద్ధత్వాత్తస్మిల్లోకోఽనుశాస్తి తత్ || ౯౪౭ ||
నాడీవ్యత్యాసగమనశఙ్కయవానుశాసతి |
సుప్తం న బోధయేద్గాఢమితి తద్దేషదర్శినః || ౯౪౮ ||
యథాయోగమయం నాడీర్గాఢం సుప్తః ప్రబోధితః |
న ప్రపద్యేత తేనాయం స్యాత్సుదుఃఖభిషక్క్రియః || ౯౪౯ ||
దేహప్రవేశనిర్యాణహేతోర్దేహాద్గృహాదివత్ |
బుద్ధ్యాదివ్యతిరిక్తత్వమాత్మనోఽస్యావసీయతామ్ || ౯౫౦ ||
అధ్యాత్మాదిపదార్థేభ్యో వివిక్తం స్వాత్మని స్థితమ్ |
తం న పశ్యత్యహో కష్టం దౌర్భాగ్యం దుష్టచేతసామ్ || ౯౫౧ ||
ప్రత్యక్షగోచరం దేవం లోకం చాతిప్రమాదినమ్ |
దృష్ట్వా శ్రుతిః శిరస్తాడమనుక్రోశతి దుఃఖితా || ౯౫౨ ||
ప్రత్యక్షతమమప్యేనం వితమస్కం స్వయంస్థితమ్ |
అహో కష్టం న పశ్యన్తి కం యామ శరణం వయమ్ || ౯౫౩ ||
స్వయంజ్యోతిష్ట్వమారభ్య యచ్ఛ్రుత్యోక్తమిహాఽఽత్మని |
ఉచ్యతే పూర్వపక్షోఽయం తస్య సిద్ధాన్తరూపిణః || ౯౫౪ ||
స యత్రేతి హ్యతః పూర్వం పూర్వపక్షత్వహేతుతః |
అథో ఖల్వాహురిత్యాదిగ్రన్థం పశ్యత్తథా క్రమాత్ || ౯౫౫ ||
స్వప్నస్య జాగ్రత్స్థానత్వమథో ఖల్వితివాక్యతః |
యాని హ్యేవేతి హేతూక్తిః ప్రతిజ్ఞాతార్థసిద్ధయే || ౯౫౬ ||
జాగ్రత్సమీక్షణం యాసు పుంసో నాడీషు తాస్విదమ్ |
స్వప్నేక్షణం విజానీయాన్నాన్యత్రేతి వినిశ్చయః || ౯౫౭ ||
స్వప్నే తమేవ చాఽఽత్మానం సుప్తోఽయమభిమన్యతే |
యమనస్తప్రబోధస్థం న తతోఽన్యం కదాచన || ౯౫౮ ||
జాగ్రద్బన్ధుపురామపగ్రశ్వారామాదిలక్షణాన్ |
స్వప్నే ప్రత్యభిజానాతి తానేవ న తతోఽపరాన్ || ౯౫౯ ||
అపూర్వమేవ సం పశ్యేత్స్వప్నదృగ్జాగ్రతో యది |
ఉక్తస్వప్నో భవేదన్యో యథా పూర్వగతస్తథా || ౯౬౦ ||
ఇత్యేవమాహుః కేచిత్తు న తు తద్యుక్తిమద్వచః |
అయుక్తిమద్యథా చైతత్తత్పూర్వం ప్రతిపాదితమ్ || ౯౬౧ ||
అత్రాయమిత్యనేనాత్ర పూర్వపక్షనిరాక్రియా |
న్యాయేనోక్తేన పూర్వేణ వక్ష్యమాణేన చ ధ్రువమ్ || ౯౬౨ ||
న జాగ్రద్దేశగః స్వప్నో జాగ్రత్సామగ్ర్యభావతః |
అధ్యాత్మాద్యర్థవిరహే యతః స్వప్నాన్ప్రపశ్యతి || ౯౬౩ ||
స్వయంజ్యోతిష్ట్వమస్యోక్తం స్వప్నే చాకారకాత్మతా |
మృత్యురూపాత్యయశ్చైవం ప్రతీచః పూర్వవాక్యతః || ౯౬౪ ||
కామాదయః స్వభావోఽస్య మృత్యవోఽథ న వా భవేత్ |
ఇత్యాశఙ్క్య నృపో దోషం యాజ్ఞవల్క్యమపృచ్ఛత || ౯౬౫ ||
పృష్టం వస్తు సునిర్ణీతం మయేతిప్రకృతోక్తితః |
నివివృత్సుం నృపో విప్రం భూయోఽపృచ్ఛద్విముక్తయే || ౯౬౬ ||
స్వయంజ్యుతిష్ట్వముదితం ముక్తేరఙ్గమమన్యత || ౯౬౭ |
న చాఙ్గనిర్ణయోక్త్యైవ నిర్ణయం మన్యతేఽఙ్గినః |
యతోఽతో మోక్షముద్దిశ్య యాజ్ఞవల్క్యమపృచ్ఛత || ౯౬౮ ||
ఆసఙ్గప్రవివేకార్థం స వా ఇత్యాది భణ్యతే |
కామాదిప్రవివేకే హి మోక్షయోగ్యత్వమాత్మనః || ౯౬౯ ||
కామాద్యాత్మగుణశ్చేత్స్యాదనిర్మోక్షః ప్రసజ్యతే |
న హి గుణ్యవినాశేన తద్గుణస్య నిరాకృతిః || ౯౭౦ ||
రూపాణ్యేవాయమాత్మాఽత్ర మృత్యోః స్వప్నేఽతివర్తతే |
న తు మృత్యుం యతః స్వప్నే మోదత్రాసాది దృశ్యతే || ౯౭౧ ||
మోదత్రాసాదికో మృత్యుః స్వభావో న యథాఽఽత్మనః |
తథాఽత ఊర్ధ్వం ప్రబ్రూహి భగవన్మే విముక్తయే || ౯౭౨ ||
సహస్రదానం తూక్తస్య స్వయంజ్యోతిష్ట్వవస్తునః |
నిర్ణయాఘాటవిజ్ఞప్త్యై నాశేషప్రశ్ననిర్ణయాత్ || ౯౭౩ ||
స్వయంజ్యోతిః స వా ఎష యః పురా ప్రతిపాదితః |
స్వప్నభూమావసఙ్గోఽసౌ సంప్రసాదే ప్రసీదతి || ౯౭౪ ||
అపాం కతకసంపర్కాద్యథాఽత్యన్తప్రసన్నతా |
అపాస్తాశేషసంసారభావనస్యవమాత్మనః || ౯౭౫ ||
స్వాస్థ్యం ప్రసన్నతైతస్మిన్సుషుప్తే భవతీత్యతః |
సంప్రసాదమిమం ప్రాహుః సుషుప్తం తద్విదో జనాః || ౯౭౬ ||
మాత్రాదానం యదకరోదాత్మా స్వప్నరిరంసయా |
తత్క్షయే స నిరాసఙ్గః స్వాత్మన్యేవ ప్రసీదతి || ౯౭౭ ||
జాగ్రద్వ్యపేక్షయా స్వప్నే కించిచ్ఛేషః ప్రసీదతి |
తస్యాప్యస్తమయాత్ప్రాజ్ఞే సమితి స్యాద్విశేషణమ్ || ౯౭౮ ||
కేవలాజ్ఞానమాత్రాధిరిహ ప్రత్యఙ్ వ్యవస్థితః |
కారణాత్మా యతస్తస్మాజ్జాగ్రత్స్వప్నాఖ్యకార్యకృత్ || ౯౭౯ ||
కథం కేన క్రమేణాత్ర ప్రత్యాగాత్మా ప్రసీదతి |
ఇత్యేతదధునాఽఽచష్టేరత్వేత్యాదిగిరా శ్రుతిః || ౯౮౦ ||
స్వప్నభూమావయం రత్వా క్రీడాం కృత్వాఽఽత్మమాయయా |
చరిత్వా చ విహృత్యాఽఽత్మా వాసనామాత్రసాధనః || ౯౮౧ ||
దృష్ట్వైవేత్యేవశబ్దేన కారకత్వం నివార్యతే |
పుణ్యపాపఫ़లం చేహ పుణ్యపాపగిరోచ్యతే || ౯౮౨ ||
అస్య జాగ్రదవస్థాయామిన్ద్రియార్థాదిసంభవాత్ |
క్రియా నిర్వర్త్యతే సా చ సుఖాదిఫ़లదాఽఽత్మనః || ౯౮౩ ||
స్వప్నే తు కారకాభావాన్న క్రియాసిద్ధిరాత్మనః |
చిదాభం వాసనామాత్రం ప్రథతేఽతోఽవికారిణః || ౯౮౪ ||
యతోఽత్ర న క్రియా తస్మాదవదధ్రే శ్రుతిః స్వయమ్ |
దృష్ట్వైవాఽఽత్మా న కృత్వేతి ప్రత్యఙ్ తస్మాన్న కారకః || ౯౮౫ ||
పుణ్యపాపఫ़లం చేహ పుణ్యపాపాభిధం మతమ్ |
కార్యం కారణవత్తస్మాదుపచారాత్సమీరితమ్ || ౯౮౬ ||
స్వప్నకర్మవ్యుపరమే తతః ప్రాజ్ఞే స్వయంప్రభః |
ప్రసీదతి పరో దేవః ప్రతీచ్యేవ పరే పదే || ౯౮౭ ||
పురాఽప్యసకృదాత్మాఽయం స్థానాత్స్థానాన్తరం గతః |
యతోఽతః పునరిత్యేవం సంప్రసాదాప్తితోఽభిధా || ౯౮౮ ||
ఆనులోమ్యం సుషుప్తాప్తిరేవముక్తేన వర్త్మనా |
తద్వ్యుత్థానం ప్రతిలోమ్యం స్వప్నాదిస్థానసంచరః || ౯౮౯ ||
ప్రాతిలోమ్యార్థ ఎవాతః ప్రతిశబ్దోఽయమిష్యతే |
విపరీతాఽఽగతిః స్వప్నే ప్రతిస్థానం తథైత్యజః || ౯౯౦ ||
యథార్థే ప్రతిశబ్దోఽయం నిశ్చయార్థే నిరిత్యయమ్ |
అయనం గమనం చ స్యాదాయో ధాతోరిణో ఘఞి || ౯౯౧ ||
శ్రోత్రాదికరణాన్యత్ర మాత్రాదానస్య కారణమ్ |
యోనిశబ్దాభిలప్యం స్యాజ్జాగ్రద్దేహసమాశ్రయమ్ || ౯౯౨ ||
మాత్రాదానస్య యా యస్య యోనిరాసీత్పురాఽఽత్మనః |
తామేవాయం పునర్యోనిం స్వప్న ఆత్మా ప్రపద్యతే || ౯౯౩ ||
యథాఽఽదానం కృతం పూర్వం మాత్రాణాం స్వప్నసర్జనే |
స్వప్న ఆదాయ తా మాత్రాః స్వాప్నీం యోనిం ప్రపద్యతే || ౯౯౪ ||
ప్రతిన్యాయగిరా చాస్య యథావర్త్మాభిధీయతే |
ప్రతియోనిరవేణైవ యథాస్థానమిహోచ్యతే || ౯౯౫ ||
యస్మాద్యస్మాదుపాదాయ మాత్రాః స్వప్నం చకార సః |
తత్ర తత్రైవ తా ధత్తే మాత్రాః స్వాత్మాంశుభిః సహ || ౯౯౬ ||
యేనైవ వర్త్మనా యాతః పునస్తేనైవ వర్త్మనా |
యాతి మాత్రాః సమాదాయ కర్మవాయుసమీరితః || ౯౯౭ ||
స ఆత్మా పుణ్యపాపోత్థం ఫ़లం నానాప్రభేదకమ్ |
తత్ర స్వప్నవిధౌ తిష్ఠన్పశ్యతీహ సమీక్షతే || ౯౯౮ ||
నైనం స్థానాన్తరం ప్రాప్తం గ్రామాద్గ్రామాన్తరం యథా |
శుభాశుభం యదద్రాక్షీచత్సాక్షాదనుగచ్ఛతి || ౯౯౯ ||
శుభాశుభక్రియైవేహ పశ్యతీత్యభిధీయతే |
న తు యద్వాస్తవం వృత్తం పశ్యతీత్యక్రియాత్మనః || ౧౦౦౦ ||
తేనానన్వాగత ఇతిప్రతిజ్ఞాతార్థసిద్ధయే |
అసఙ్గో హీతి హేతూక్తిః ప్రతిజ్ఞార్థోఽథవా భవేత్ || ౧౦౦౧ ||
యదైవం పూర్వమేవ స్యాత్తదా హేతువచః స్ఫ़ుటమ్ |
తేనానన్వాగత ఇతి ప్రాక్లృతేనైవ కర్మణా || ౧౦౦౨ ||
సాసఙ్గత్వం సమాశఙ్క్య ప్రవృత్తైషా యతః శ్రుతిః |
అనన్వాగత ఇత్యస్య హేతుత్వం హిగిరోచ్యతే || ౧౦౦౩ ||
న కర్మ కురుతే స్వప్నే కారకాణామసంభవాత్ |
ఫ़లమాత్రమాయం తత్ర భుఙ్కే స్వాభాసవర్త్మనా || ౧౦౦౪ ||
న హి నిష్పద్యతే స్వప్నే క్రియా జాగరితే యథా |
కర్త్రాదికారకస్థానే నాతోఽన్వేత్యక్రియాత్మనః || ౧౦౦౫ ||
యది స్థానాన్తరం ప్రాప్తమన్వియాత్స్వప్నజా క్రియా |
శాస్రారమ్భో వృథైవ స్యాత్స్వప్నే కో నాపరాధ్యతి || ౧౦౦౬ ||
అపేతసాధనస్యాపి పశ్యతః స్వప్నవిభ్రమమ్ |
బిభర్తి వాసనైవాస్య క్రియాకారకరూపతామ్ || ౧౦౦౭ ||
ఫ़లసంభోగమాత్రం చ యస్మాత్స్వప్నే సమీక్ష్యతే |
ఫ़లాన్తరారమ్భవిధిర్నాతః స్యాదక్రియాత్మనః || ౧౦౦౮ ||
న కరోతి యతః స్వప్నే క్రియామివ సమీక్షతే |
ప్రక్రియాఫ़లసంయోగో నాతో బోధేఽస్య వీక్ష్యతే || ౧౦౦౯ ||
తృప్తః స్వప్నేఽథ సంబుద్ధః క్షుత్పరీతః ప్రబుధ్యతే || ౧౦౧౦ ||
యస్మాదనృతమేవేదం యత్కించిదిహ వీక్ష్యతే |
ప్రత్యఙ్ఙకారకస్తస్మాల్లిప్యతే న క్రియాఫ़లైః || ౧౦౧౧ ||
స్వప్నస్కన్ననిమిత్తం తు ప్రాయశ్చిత్తం యదుచ్యతే |
సత్యేన్ద్రియవికారత్వాత్తచ్చాపి న నిరాశ్రయమ్ || ౧౦౧౨ ||
స్వప్నస్కన్నం యథా స్వప్నే యథా బోధేఽపి వీక్ష్యతే |
ఆత్మచైతన్యవత్తస్మాత్ప్రాయశ్చిత్తం తదుద్భవమ్ || ౧౦౧౩ ||
ఎకా తావదియం వ్యాఖ్యా యథోక్తైషోపవర్ణితా ||
వ్యాచక్షతేఽన్యథా చేదం వాక్యేమతద్యథోదితమ్ || ౧౦౧౪ ||
అనన్వాగతవాక్యేన వివేకః కర్మణః కృతః |
అసఙ్గవచసా త్వస్య కామనిర్మోక ఉచ్యతే || ౧౦౧౫ ||
నను నైవ క్రియా సాక్షాద్ధానవృద్ధీ ప్రతీష్యతే ||
అపి జాగరితస్థానే కామో హేతుర్యతస్తయోః || ౧౦౧౬ ||
అకామస్య క్రియా యస్మాన్నిష్ఫ़లైవ సమీక్ష్యతే |
స యథాకామ ఇత్యాది తథా చోర్ధ్వం ప్రవక్ష్యతే |
ఇత్యస్య పరిహారార్థమసఙ్గో హీతి భణ్యతే || ౧౦౧౭ ||
యమాసఙ్గమిహ స్వప్నే కామం త్వమనుపశ్యసి |
స్వపతో న భవేత్కామ ఇత్యేతదభిధీయతే || ౧౦౧౮ ||
అసఙ్గో హీతి వాక్యేన తద్వతోఽసంభవాదిహ |
గ్రస్తమత్ర మనః కామి వాసనామాత్రశేషతః || ౧౦౧౯ ||
యతోఽతోఽసఙ్గ ఎవాయం పురుషః స్వప్నభూమిగః |
బహిః కులాయాదిత్యుక్తం పాప్మనో విజహాతి చ || ౧౦౨౦ ||
దేహాశ్రయాదృతే కామాః సన్తి నాన్యత్ర కుత్రచిత్ |
స్వప్నప్రపఞ్చః సర్వోఽపి వాసనామాత్రమేవ తు || ౧౦౨౧ ||
వ్యాచక్షాణో యతః స్వప్నం జ్ఞానమాత్రం ప్రభాషతే || ౧౦౨౨ |
జానే పుత్రాయుతం జాతం జానే పితరమాగతమ్ |
తథాచేవగిరా యుక్తాన్స్వప్నాన్వ్యాచక్షతే జనాః || ౧౦౨౩ ||
రథాదేరసతో యద్వస్త్వప్నే నిర్మాణమీక్ష్యతే |
శరీరేన్ద్రియకామాదేరసతస్తద్వదేవ తు || ౧౦౨౪ ||
రథేన్ద్రియాదివత్తస్మాత్కామోఽప్యత్ర సమీక్ష్యతామ్ |
స్వప్నేఽతోఽయం నిరాసఙ్గః పుమానభ్యుపగమ్యతామ్ || ౧౦౨౫ ||
కౌటస్థ్యం యది వా పుంసోఽసఙ్గశబ్దేన భణ్యతే |
క్రియాశ్లేషమృతే యస్మాన్నాధ్యక్షఫ़లసంగతిః || ౧౦౨౬ ||
నను కర్తా పుమానేష స హి కర్తేతివాక్యతః |
నైవం స్వప్నే యతః పుంసః కర్తృత్వం భావనాకృతమ్ || ౧౦౨౭ ||
కర్తృకార్యావభాసిత్వాజ్జాగ్రత్కాలేఽపి చాఽఽత్మనః |
కర్తృత్వం న స్వతః స్వప్నే కిము వక్తవ్యమిష్యతే || ౧౦౨౮ ||
అవిద్యాస్రోతసైవాస్య క్రియాకారకతాఽఽత్మనః |
తస్థచైతన్యబిమ్బేన భుఙ్కేఽసౌ కర్మణః ఫ़లమ్ || ౧౦౨౯ ||
కర్త్రాదిసాక్షిణోఽస్యాభూత్కర్తృత్వం యత్పురాఽఽత్మనః |
స హి కర్తేతి తస్యైవ వచనం స్యాత్పునఃశ్రుతిః || ౧౦౩౦ ||
నన్వస్యైవ తు తత్కర్మ భావనాపేక్షయాఽఖిలమ్ |
ప్రవర్తతే కథం తస్య కర్తృత్వం వినివార్యతే || ౧౦౩౧ ||
కామం ప్రవర్తతాం కర్మ న చ దోషోఽత్ర కశ్చన |
భావనేయం యతః కర్మగుణ ఎవ సతీ సదా |
స్వసాక్షిణం భావయన్తీ న త్వసావాత్మనో గుణః || ౧౦౩౨ ||
పుష్ణగన్ధః పుటస్థోఽపి పుష్పస్యైవ యథా తథా |
బుద్ధ్యాదికారకస్థస్య భావనా కర్మణో గుణః |
ఆత్మనస్తూచారాత్స్యాన్న తు సాక్షాద్గుణో భవేత్ || ౧౦౩౩ ||
ఉత్పత్తౌ భోగకాలే చ కర్మాఽఽదాయైవ భావనామ్ |
స్వాత్మానం లభతే యస్మాత్తాం వినా తదనర్థకమ్ || ౧౦౩౪ ||
కర్మణోఽపి తథాఽత్యన్తం ప్రయోగైకసమాశ్రయాత్ |
బుద్ధ్యాద్యర్థాభిసంబన్ధపక్షతైవావసీయతే |
న త్వాత్మగుణతా తస్య కర్మణః స్యాత్కదాచన || ౧౦౩౬ ||
ప్రయోగాపేక్షణేవాఽఽస్తే కర్మ బుద్ధ్యాదిసంక్షయే || ౧౦౩౭ |
స్వాత్మతః ప్రతిలాభాయ న త్వాత్మానమపేక్షతే |
సభావనమతః కర్మ ప్రతీచః ప్రవివిచ్యతే || ౧౦౩౮ ||
తస్మాత్ కర్మగుణస్యైవ కర్మస్థస్యైవ సర్వదా |
సాక్ష్యాత్మా భావనారూపకామస్య స్వప్నసద్మని || ౧౦౩౯ ||
ఆసఙ్గ ఆత్మనశ్చేత్స్యాత్సాక్షాచ్చైతన్యవద్గుణః |
న పశ్యేదాత్మవత్కామం కర్మస్థం స్వప్రబోధయోః || ౧౦౪౦ ||
ఎవం చావస్థితే పక్షే శ్రుత్యాఽకారి సమఞ్జసమ్ |
ప్రసిద్ధవదుపాదానమసఙ్గో హీతి సాదరణ్ || ౧౦౪౧ ||
న కర్మోపచయోఽతోఽత్ర స్వప్నే జాగ్రద్వదిష్యతే |
సర్వాసఙ్గవినిర్మోకాద్వాసనామాత్రశేషతః || ౧౦౪౨ ||
నాయం కర్మమయో యస్మాన్న చ కామమయః స్వతః |
ప్రత్యగజ్ఞానతస్తస్మాత్తన్మయత్వమివేక్ష్యతే || ౧౦౪౩ ||
నానాసాధనసంబన్ధాత్కర్తృత్వం జగతీక్ష్యతే |
అయం త్వసఙ్గో యేనాతో న కరోతి న లిప్యతే || ౧౦౪౪ ||
మూర్తామూర్తాద్యపహ్నుత్యా హ్యాత్మనస్తత్త్వమబ్రవీత్ |
నాతోఽనాత్మాభిసంబన్ధః కూటస్థైకాత్మ్యహేతుతః || ౧౦౪౫ ||
సుషుప్తే నన్వసంబోధాద్రత్వాది కథముచ్యతే |
న త్విత్యపి తథా వాక్యం న బాహ్యం చేతి వక్ష్యతి || ౧౦౪౬ ||
స్వప్నే రత్వాద్యథ మతం నైవమప్యుపపద్యతే |
అనన్వాగతగీః కుప్యేత్స్వప్నేఽన్వేత్యేవ తత్కృతమ్ || ౧౦౪౭ ||
యథా జాగ్రత్కృతం కర్మ కర్తారమనుగచ్ఛతి |
జాగ్రత్స్థం స్వప్నకర్మైవం స్వప్నే సమధిగచ్ఛతి || ౧౦౪౮ ||
ఇత్యేవం చోదితే కేచిత్పరిహారం ప్రచక్షతే |
పదచ్ఛేదేన కుశలా అరత్వేత్యేవమాదినా || ౧౦౪౯ ||
స యత్తత్రేత్యంసఙ్గోక్తేర్నేదమప్యుత్తరం భవేత్ |
దృష్టిం తత్రాపి చాధ్యస్య పరిహారం ప్రచక్షతే || ౧౦౫౦ ||
అస్తి భోగః సుషుప్తేఽపి తథాచాఽఽనన్దభుఙ్భతః |
ఐశ్వరో వాఽత్ర భోగోఽస్తి సర్వస్థానాభిమానతః || ౧౦౫౧ ||
కార్యభూమిగతో హ్యాత్మా సుషుప్తం ప్రసమీక్ష్యతే |
కార్యస్య కారణవ్యాప్తేర్న సుషుప్తపరోక్షతా || ౧౦౫౨ ||
యది వా స్వప్న ఎవాస్తు రత్వాది యదుదీరితమ్ |
స్వప్నయోరభితః ప్రాజ్ఞాదనన్వాగతతాఽప్యతః || ౧౦౫౩ ||
త్రిధా త్రిధా వా క్లృప్తేః స్యాదేకైకస్యేత్యదోషతా |
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తానాం జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తతః || ౧౦౫౪ ||
కార్యాకార్యాది యత్సాక్షాత్ప్రమాణాత్ప్రసమీక్షయతే |
జాగ్రజ్జాగరితం తాదృక్తత్స్వప్నో యన్మృషేక్షణమ్ || ౧౦౫౫ ||
కామాదివిషయాసక్తేర్న కించిద్వివినక్తి యత్ |
జాగ్రత్సుషుప్తం తాదృక్స్యాన్నిర్వివేకస్వభావతః || ౧౦౫౬ ||
సుప్తోఽపి కర్మ కురుతే నరః స్వప్నే ప్రబోధవత్ |
స్వప్నజాగ్రత్తథారూపం స్వప్నః స్వప్నాత్మకోఽత్ర యః || ౧౦౫౭ ||
దృష్ట్వాఽపి యత్సమాఖ్యాతుం ప్రబుద్ధో నైవ శక్నుయాత్ |
తాదృక్స్వప్నసుషుప్తం స్యాత్సుషుప్తం చ త్రిధోచ్యతే || ౧౦౫౮ ||
సుషుప్తజాగ్రన్మూఢః స్యాచ్ఛాన్తోఽసౌ స్వప్న ఉచ్యతే |
ఐకాత్మ్యతత్త్వాసంబోధః సుషుప్తః ప్రాజ్ఞ ఉచ్యతే || ౧౦౫౯ ||
త్రివిధత్వాత్సుషుప్తస్వ సర్వం రత్వాది యుజ్యతే |
దృష్టాన్తః సంప్రసాదో వా స్వప్నజాగ్రదవస్థయోః || ౧౦౬౦ ||
యథా రత్వాద్యసంభావ్యం సంప్రసాదే తథైవ చ |
ఇతరత్రాపి విజ్ఞేయం తత్ర వస్త్వసమీక్షణాత్ || ౧౦౬౧ ||
యత ఎవమతః కర్మకామదోషవివర్జితః |
పురుషోఽయం స్వతః సిద్ధో యథోక్తేనైవ వర్త్మనా || ౧౦౬౨ ||
అసఙ్గత్వాదకర్తేతి నన్వసిద్ధోఽయముచ్యతే |
స్వప్న కామస్య దృష్టత్వాద్యత్ర కామమితి శ్రుతేః || ౧౦౬౩ ||
ఇత్యస్య పరిహారార్థం స వా ఇత్యాదికం వచః |
పునః స్వప్నసమారమ్భో గతత్వాత్కిమితీర్యతే |
బుద్ధాన్తాదేర్యథా తద్వన్నాతః స్యాత్పునరుక్తతా || ౧౦౬౪ ||
నిశాయాం సంప్రవృత్తాయాం సంహృతాక్షస్య నిద్రయా |
అవస్థాం తైజసీం భుక్త్వం స్వాపో భవతి దేహినః || ౧౦౬౫ ||
స ఆనన్దః పరో జ్ఞేయః సుఖదుఃఖవివర్జితః |
సతతం సర్వభూతానాం తిష్ఠత్యేష పురీతతి || ౧౦౬౬ ||
తత్ర రత్వా యథాకామం కంచిత్కాలం యదృచ్ఛయా |
తామవస్థాం తిరశ్చక్ర ఆయియాసుస్తతోఽపరామ్ || ౧౦౬౭ ||
భావనావిగ్రహో భూత్వా తత్ర స్వప్నరిరంసయా |
ఉచ్చావచాని వస్తూని భావనాతః కరోతి సః || ౧౦౬౮ ||
గతౌ ప్రాణవియోగః స్యాత్ యథాకాలస్య చేక్షణమ్ |
తదసంభావ్యదేశాదౌ దర్శనాత్తన్మృషాత్మతా || ౧౦౬౯ ||
యావత్స్వప్నేఽస్తి వక్తవ్యం ప్రాక్తదుక్తమశేషతః | తస్మాన్నాఽఽసచ్ఙ్గగన్ధోఽపి స్వప్నే పుంసోఽస్య విద్యతే || ౧౦౭౦ ||
అసఙ్గత్వాదసంబన్ధో యథేహ స్వప్నకర్మభిః |
జాగ్రత్యపి న కర్తాఽయమేతస్మాదేవ కారణాత్ || ౧౦౭౧ ||
అసజ్జాగ్రదస్థేయం జాగ్రద్రూపత్వకారణాత్ |
స్వప్నే జాగ్రదవస్థావత్తథాచాఽఽద్యన్తవత్త్వతః || ౧౦౭౨ ||
అజ్ఞానోత్థమిదం జాగ్రజ్జడరూపసమన్వయాత్ |
తథాఽపేక్షాత్మకత్వాచ్చ మృగతృష్ణోదకాదివత్ || ౧౦౭౩ ||
నిరాసఙ్గః పుమానేష స్వప్నబుద్ధాన్తయోరపి |
సంప్రసాదే కిమఙ్గాయం యత్ర కించిన్న వీక్ష్యతే || ౧౦౭౪ ||
నను జాగ్రదవస్థాయాం దృష్ట్వైవేత్యుచ్యతే కథమ్ |
ప్రత్యక్షకర్తృతా తత్ర యత ఆత్మన ఈక్ష్యతే || ౧౦౭౫ ||
నైవం కర్త్రాదిసాక్షిత్వాత్తచ్చిదాభాసతస్తథా |
కర్తృత్వమాత్మనో బోధ ఉపచారాద్యతస్తతఃస || ౧౦౭౬ ||
ఆత్మనైవాయమితి చ ధ్యాయతీవేతి చ శ్రుతేః |
నాఽఽత్మనః కారకత్వం స్యాత్సర్వావస్థాతిలఙ్ఘినః || ౧౦౭౭ ||
వేదాత్మాఽపి తథాచాఽఽహ ప్రపన్నాయ కిరీటినే |
సంసారహేతునిబిడధ్వాన్తోచ్చిచ్ఛిత్సయాఽఽదరాత్ || ౧౦౭౮ ||
అనాదిత్వాన్నిర్గుణత్వాత్పరమాత్మాఽయమవ్యయః |
శరీరస్థోఽపి కౌన్తేయ న కరోతి న లిప్యతే || ౧౦౭౯ ||
స్వప్నబృద్ధాన్తవాక్యాభ్యాం మృత్యోరాసఙ్గలక్షణాత్ |
వివిక్తతైవం యత్నేన నిర్ణీతా ప్రత్యాగాత్మనః || ౧౦౮౦ ||
అన్యోన్యపరిహారేణ స్వప్నజాగ్రదవస్థయోః |
కామకర్మాత్మకాసఙ్గవివిక్తత్వమిహోదితమ్ || ౧౦౮౧ ||
యథోదితార్థ ఎతస్మిన్దృష్టాన్తోఽప్యధునోచ్యతే |
నిరాసఙ్గత్వసిద్ధ్యర్థం ప్రత్యగాత్మాఖ్యవస్తునః || ౧౦౮౨ ||
స్వాతన్త్ర్యప్రతిపత్త్యర్థం మహానితి విశేషణమ్ |
నాదేయస్రోతసాఽహార్యో మత్స్యో దృష్టాన్త ఉచ్యతే || ౧౦౮౩ ||
యథా సిన్ధోర్మహామత్స్య ఉభే కూలే మిథః పృథక్ |
అనుక్రమేణ సంచరన్మత్స్యోఽన్యః కూలతో మతః || ౧౦౮౪ ||
కూలాభ్యా క్రమసంబన్ధాద్వ్యతిరేకాచ్చ కూలతః |
స్రోతోమధ్యే ద్వయాప్రాప్తేరసఙ్గోఽయం తిమిర్యథా || ౧౦౮౫ ||
జాగ్రత్స్వప్నకులాయాభ్యాం క్రమసంబన్ధతస్తథా |
వ్యతిరేకో ద్వయాప్రాప్తేరసఙ్గోఽయం పుమానపి || ౧౦౮౬ ||
యుగపత్స్యాద్ద్వయోర్భోగో జాగ్రత్స్వప్నకులాయయోః |
భూతమాత్రావిశేషత్వాత్తాభ్యామాత్మా న చేత్పృథక్ || ౧౦౮౭ ||
సంబన్ధం కుర్వతే కేచిదన్యథైవ మహాధియః |
మహామత్స్యాదివాక్యస్య స యథోక్తస్తథోచ్యతే || ౧౦౮౮ ||
బాహ్యం కర్మాస్య బుద్ధ్యాదిప్రయోగాశ్రితమేవ హి |
పుంసః కిల తతోఽభ్యేత్య భావనాఽఽప్నోతి దేహినమ్ || ౧౦౮౯ ||
తస్యా వివేకా వ్యాఖ్యాతో యథోక్తవచసాఽఽత్మనః |
అవిద్యా త్వాత్మవిజ్ఞానసంశ్రితైవ న సాఽన్యతః || ౧౦౯౦ ||
యత్తద్విజ్ఞానమాత్మీయం తద్వికృత్యావతిష్ఠతే |
మిథ్యాజ్ఞానగ్రహాయాసావవిద్యా ప్రత్యగాత్మనః || ౧౦౯౧ ||
అవిద్యావిషసందష్టం తజ్జ్ఞానం పరమాత్మనః |
పారంపర్యేణ బుద్ధ్యాదౌ స్థూలీభావం నిగచ్ఛతి || ౧౦౯౨ ||
స్థూలీభూతా బహిః సేయం ప్రకాశత్వాయ కల్పతే |
ఎవం బహిరవిద్యేయం నిష్క్రామత్యాత్మనః పృథక్ || ౧౦౯౩ ||
స్వప్నే వివేకో వ్యాఖ్యాతః కర్మణోఽస్యాఽఽత్మనోఽధునా |
అవిద్యాప్రవివేకోఽయం వక్ష్యతేఽస్యాత ఉత్తరమ్ || ౧౦౯౪ ||
కర్మణా నిర్మితం లోకమాత్మా పశ్యత్యవిద్యయా |
తయోర్వివేకాదుభయోః స్వాభావ్యం ప్రతిపద్యతే || ౧౦౯౫ ||
రూపాదివిషయాసఙ్గ కరణైశ్చక్షురాదిభిః |
అనుప్రవిశ్య భోక్తారం రఞ్జయిత్వాఽవతిష్ఠతే || ౧౦౯౬ ||
విజ్ఞానం పౌరుషం శుద్ధం తేనాఽఽసఙ్గేన దూషితమ్ |
తమేవాఽఽసృత్య నిర్గమ్య బాహ్యతో వ్యవతిష్ఠతే || ౧౦౯౭ ||
ఆసఙ్గావిద్యయోరేవమన్యోన్యాశ్రయతోదితా |
అభావాదనయోరాత్మా స్వాత్మస్థః సంప్రసీదతి || ౧౦౯౮ ||
ప్రసిద్ధమేతల్లోకేఽపి యది రోగాదిసంగతిః
న భవత్యథ జల్పన్తి స్వస్థోఽయమితి లోకికాః || ౧౦౯౯ ||
నిరాసఙ్గస్య విదుషస్తస్మాన్ముక్తిం ప్రతీమహే |
స్యాదన్యతరవైకల్యే న వేత్యేతదనిశ్చితమ్ || ౧౧౦౦ ||
తద్యథా శ్యేన ఇత్యస్మాద్యావత్స్త్రీబ్రాహ్మణాదితి |
అవిద్యాప్రవివేకార్థమేవమేతావదుచ్యతే || ౧౧౦౧ ||
స్వప్నజాగ్రత్యచారేఽస్మిన్నాత్మా శ్యేనః పతన్నివ |
పరిశ్రాన్తః సుషుప్తాఖ్యం నీడం ధావత్యథాఽఽత్మనః || ౧౧౦౨ ||
కర్మావిద్యావినిర్ముక్త ఎతస్మిన్నేవ లక్ష్యతే |
సర్వశోకాతిగః స్వస్థః స్తిమితః స్వాత్మని స్థితః || ౧౧౦౩ ||
ఇతి వ్యాచక్షతే కేచిన్మహామస్త్యాదికాం శ్రుతిమ్ |
తన్నయాయ్యమథవాఽన్యాయ్యం యత్నాన్న్యాయైః పరీక్ష్యతామ్ || ౧౧౦౪ ||
ఆత్మవస్త్వతిరేకేణ నాస్తి వస్త్వన్తరం యది |
బాహ్యాన్తఃప్రవిభాగోఽయం కిమాశ్రిత్య ప్రకల్ప్యతే || ౧౧౦౫ ||
విషయేన్ద్రియాది యద్వస్తు నావిద్యావ్యాతిరేకి తత్ |
వస్త్వన్తరస్య సద్భావ ఐకాత్మ్యం బాధ్యతే యతః || ౧౧౦౬ ||
ఆసఙ్గస్యాఽఽగతిరతో విషయేన్ద్రియవర్త్మనా ||
న్యాయాభావాదయుక్తైవ నాప్యవిద్యా తమానయేత్ || ౧౧౦౭ ||
మిథ్యాజ్ఞానమృతే నాన్యత్కార్యం కించిదపీష్యతే ||
అవిద్యాయా యతో నాత ఆసఙ్గాద్యాహృతిః స్వతః || ౧౧౦౮ ||
ఆత్మావిద్యాప్రసిద్ధ్యైవ హవిద్యాఽప్యాత్మనో యతః ||
న స్వతః పరతో వాఽతో వస్తుతః ప్రత్యగాత్మని || ౧౧౦౯ ||
నిఃశేషవిక్రియావర్గప్రతిషేధశ్రుతేస్తథా ||
ఆత్మజ్ఞానం వికృత్యాఽఽస్తేఽవిద్యేత్యేతచ్చ దుర్భణమ్ || ౧౧౧౦ ||
ప్రత్యక్చిదాభావిద్యాఽతో హ్యవిచారితసిద్ధికా ||
సిద్ధాయతే ప్రతీచీయం ప్రాక్సమ్యగ్జ్ఞానజన్మనః || ౧౧౧౧ ||
జాగ్రత్స్వప్నవివేకోఽతో వాక్యార్థప్రతిపత్తయే ||
వాక్యార్థప్రతిపత్త్యైవ ప్రత్యగజ్ఞాననిహ్నుతిః || ౧౧౧౨ ||
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తేషు సంచారోఽయం ప్రమాన్తరాత్ ||
సిద్ధో యస్మాదతస్తస్మిన్వాక్యం స్యాదనువాదకమ్ || ౧౧౧౩ ||
క్రమసంచారిణస్తస్య జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తిషు ||
బ్రహ్మత్వం నాన్యతోఽజ్ఞాయి వాక్యం తత్ప్రతిపత్తికృత్ || ౧౧౧౪ ||
ఆత్మనో బ్రహ్మతా సాక్షాద్బ్రహ్మణోఽప్యాత్మతా స్వతః ||
తత్త్వమస్యాదివాక్యస్వ విషయోఽయమిహోదితః || ౧౧౧౫ ||
మహామత్స్యాఖ్యదృష్టాన్తః స్వప్నజాగ్రదవస్థయోః ||
వ్యాఖ్యాతోఽప్యన్యథా త్వన్యే దృష్టాన్తే వ్యాచచక్షిరే || ౧౧౧౬ ||
విజ్ఞానం ప్రస్తుతం తస్మిన్సందేహో నః ప్రజాయతే ||
కిమేతద్భౌతికం జ్ఞానం భూతేభ్యోఽన్యస్య చాఽఽత్మనః || ౧౧౧౭ ||
విజ్ఞానం భౌతికం తావద్భూతసంసర్గజన్మనః ||
యథైవ బాహ్యనయనప్రకాశార్థాభిసంగతేః || ౧౧౧౮ ||
విషయజ్ఞానజన్మైవమాత్మనో భూతసంగతేః ||
బుద్ధీన్ద్రియాదిసంసర్గాదభివ్యక్తిః సమీక్ష్యతే || ౧౧౧౯ ||
సంవిజ్జ్ఞానవిశేషస్య తథా సతి న కించన ||
వ్యతిరిక్తస్య విజ్ఞాతుర్విజ్ఞానేఽస్తి ప్రయోజనమ్ || ౧౧౨౦ ||
ఇత్యేవం చోదితే కైశ్చిదత్ర ప్రతివిధీయతే ||
వ్యతిరిక్తో న చేజ్జ్ఞాతా భూతేభ్యోఽభ్యుపగమ్యతే || ౧౧౨౧ ||
తుల్యత్వాద్భూతమాత్రాణాం స్వప్నజాగ్రదవస్థయోః ||
విజ్ఞానజన్మ యుగపత్తదా ప్రాప్నోతి తే ధ్రువమ్ || ౧౧౨౨ ||
క్రమవృత్తేస్తు బోధస్య న బోధో భౌతికస్తతః ||
అన్యస్యైవ హి సంవిత్స్యాత్స్వప్నబుద్ధాన్తనీడతః || ౧౧౨౩ ||
ఇత్యస్యార్థస్య విజ్ఞప్త్యై దృష్టాన్తోఽత్రాభిధీయతే ||
క్రమేణ సంచరన్నద్యాం మహామత్స్యో యథా బలీ || ౧౧౨౪ ||
మత్స్యాభిసంగతిర్యద్వత్పర్యాయేణేహ కూలయోః ||
క్రమేణ జ్ఞాతృసంబన్ధస్తద్వత్స్వప్నప్రబోధయోః || ౧౧౨౫ ||
వ్యాపిత్వాదాత్మనోఽప్యేవం యుగపజ్జ్ఞాతృతేతి చేత్ ||
భూతమాత్రావదిత్యేవం సమానం చోద్యమావయోః || ౧౧౨౬ ||
కస్తర్హి క్రమహేతుః స్యాత్ దేవతాహేతుకోఽస్తు సః ||
క్రమేణ వృత్తిస్తాసా స్యాదధిష్ఠాతృత్వకారణాత్ || ౧౧౨౭ ||
అత్రాపి యుగపజ్జ్ఞానముక్తయోః పక్షయోర్యథా ||
వ్యాపిత్వాద్దేవతానాం స్యాత్స్వప్నజాగ్రదవస్థయోః || ౧౧౨౮ ||
అసంభవాత్ప్రయత్నస్య యుగపద్దేవతాత్మనః ||
నాతః స్యాద్యుగపజ్జ్ఞానమితి చేన్న తథాఽపి తత్ || ౧౧౨౯ ||
ప్రాహాఽఽత్మపక్షవాద్యత్ర సిద్ధం నో యత్సమీహితమ్ ||
కుతస్తదితి చేన్మత్తః శృణు సర్వం యథోచ్యతే || ౧౧౩౦ ||
సర్వత్ర యౌగపద్యం స్యాద్విభుత్వాద్దేవతాత్మనః ||
ఐశ్వర్యాచ్చ ప్రయత్నోత్థకార్యేష్వస్యాఽఽత్మనో న తు || ౧౧౩౧ ||
అధిష్ఠేయేన్ద్రియాణాం హి స్వప్నభూమావసంభవాత్ ||
వ్యాపారో నాస్త్యతః స్వప్నే దేవతానాం మనాగపి || ౧౧౩౨ ||
అతో భోక్తా స్వయంసిద్ధో యథోక్తేనైవ హేతునా ||
ప్రయత్నాయౌగపద్యేన స్వప్నజాగ్రద్వయాద్ధిరుక్ || ౧౧౩౩ ||
ఆత్మనో భోక్తృతాసిద్ధిర్జ్ఞాతృత్వం చ ప్రసిధ్యతి ||
వ్యాపిత్వేఽప్యస్య యత్నో య ఆత్మనః కర్తృతాం ప్రతి || ౧౧౩౪ ||
న సంభవత్యసౌ యత్నో యౌగపద్యేన నీడయోః ||
దృష్టత్వాత్పరిపాఠ్యా స్యాత్తస్మాద్వృత్తిరితి స్థితమ్ || ౧౧౩౫ ||
అయౌగపద్యదర్శిత్వమాత్మాస్తిత్వేఽనుమేష్యతే ||
తథా తద్వ్యరిక్తత్వే జాగ్రత్స్వప్నకులాయతః || ౧౧౩౬ ||
న చ స్వప్నవినిర్మాణే దేవతావ్యాపృతిర్భవేత్ ||
యథాస్వం స్థానమాయాన్తి తా మృతిస్వాపయోర్యతః || ౧౧౩౭ ||
మతం యథా మృతౌ దేవాస్త్యక్త్వా స్వం స్వమనుగ్రహమ్ ||
దేహారమ్భే పునర్దేవా యథాస్వం కుర్వతే క్రియామ్ || ౧౧౩౮ ||
తద్వత్సుషుప్సోరుత్క్రమ్య దేవతాః స్వాధికారతః ||
స్వప్నసర్గే పునస్తాః స్వమధికారం ప్రకుర్వతే || ౧౧౩౯ ||
ఇత్యేవం చోదితేఽథాత్ర పరిహారోఽభిధీయతే ||
లిఙ్గకార్యానభివ్యక్తేర్నాలం కార్యాయ దేవతాః || ౧౧౪౦ ||
కారణాన్యసమర్థాని యథా దేహమృతే మృతౌ ||
స్వకార్యస్యాభినిష్పత్తౌ తథా స్వప్నేఽపి దేవతాః || ౧౧౪౧ ||
కరణాన్యనపాశ్రిత్య నాలం స్వాధికృతిం ప్రతి ||
స్వప్నే చ కరణాభావః శ్రుత్యైవ ప్రతిపాదితః || ౧౧౪౨ ||
యత ఎవమతః స్వప్నే నాఽఽశంకా దేవతాః ప్రతి || ||
అధికారో యతస్తాసామాత్మనో దేహసంగతౌ || ౧౧౪౩ ||
ముక్త్వైవ దేహసంబన్ధం స్వప్నోఽయం ప్రత్యగాత్మనః ||
బహిష్కులాయావచనాదేతచ్చాధ్యవసీయతే || ౧౧౪౪ ||
నాతో భౌతికమేతత్స్యాన్నాపి స్యాద్దేవతాకృతమ్ ||
చైతన్యం స్వప్నగం స్వార్థం శరీరద్వయవర్జనాత్ || ౧౧౪౫ ||
నిరనుగ్రహం నిష్కరణం వాసనోపాధిమాత్రకమ్ ||
స్వప్నదర్శనమేతత్స్యాత్ప్ర్‍త్యగ్ధీవస్తుసంశ్రయమ్ || ౧౧౪౬ ||
పృథక్త్వే వాఽపృథక్త్వే వా భూతేభ్యో దేవతాత్మనః ||
కిమర్థం దేవతాశఙ్కా క్రియతే హిరుగాత్మనః || ౧౧౪౭ ||
మత్స్యదృష్టాన్తవచస ఎతావత్ఫ़లమిష్యతే ||
మృత్యురూపమిదం సర్వం కార్యం చ కరణాని చ || ౧౧౪౮ ||
తాభ్యాం విలక్షణస్త్వాత్మా స్వప్నే యోఽయం ప్రపశ్చితః ||
స్థూలసూక్ష్మశరీరాభ్యాం కేవలశ్చేతనోఽక్రియః || ౧౧౪౯ ||
తథైవ కామకర్మభ్యామత్యన్తం స్యాద్విలక్షణః ||
ప్రయోజకాభ్యాం దేహస్య తథైవ కరణస్య చ || ౧౧౫౦ ||
అవిద్యాకృతమేవాతః సంసారిత్వం న తు స్వతః ||
అతోఽవిద్యాసముచ్ఛిత్తౌ ముక్తిః స్యాత్పరమాత్మనః || ౧౧౫౧ ||
ఇత్యుక్తః పూర్వవాక్యేన సముదాయార్ధ ఈదృశః ||
పౌర్వాపర్యం సమీక్ష్యాఽఽత్మా నిష్క్రియః కేవలోఽద్వయః || ౧౧౫౨ ||
అపాస్తకార్యకరణకర్మాసఙ్గో న తు క్వచిత్ ||
ఆత్మోపపాదితః సాక్షాద్వచస్యేకత్ర యత్నతః || ౧౧౫౩ ||
సాసఙ్గశ్చ సమృత్యుశ్చ సకార్యకరణస్తథా ||
అవిద్యయా యతో బోధ ఆత్మాఽయముపలక్ష్యతే || ౧౧౫౪ ||
స్వప్నే తు వాసనాకామసంయుక్తో మృత్యువర్జితః ||
సంప్రసాదే ప్రసన్నశ్చ తథాఽసఙ్గోఽపి వీక్ష్యతే || ౧౧౫౫ ||
తద్వా అస్యైతదిత్యత్ర యథోక్తం రూపమాత్మనః ||
వక్ష్యమాణమతస్తస్య దృష్టాన్తోఽయమిహోచ్యతే || ౧౧౫౬ ||
స్వతో బుద్ధం చ శుద్ధం చ ముక్తం రూపమిహాఽఽత్మనః ||
ఎకవాక్యోపసంహారే న పుఞ్జీకృత్య దర్శితమ్ || ౧౧౫౭ ||
తద్యథా శ్యేన ఇత్యుక్త్యా తద్దృష్టాన్తప్రదర్శనాత్ ||
శుద్ధబుద్ధాదికం రూపమాత్మనః సంప్రదర్శ్యతే || ౧౧౫౮ ||
స్వప్నబుద్ధాన్తయోర్వేహ దృష్టాన్తః సంప్రదర్శితః ||
సంప్రసాదస్య దృష్టాన్తః శ్యేనేనాథాధునోచ్యతే || ౧౧౫౯ ||
శ్యేనః శశాదో విజ్ఞేయో బృహత్కాయశ్చ రోహితః ||
క్షిప్రః శ్యేనః సుపర్ణస్తు బలవానల్పవిగ్రహః || ౧౧౬౦ ||
శ్యేనః శ్రాన్తో యథాఽఽకాశే భక్ష్యహేతోః పరిభ్రమన్ ||
పక్షౌ వితత్య నీడం స్వమేతి హి శ్రమహానయే || ౧౧౬౧ ||
యథా తథాఽయమప్యాత్మా జాగ్రత్స్వప్ే పరిభ్రమన్ ||
శ్రాన్తస్తచ్ఛ్రమహానార్థం బ్రహ్మనీడం ప్రపద్యతే || ౧౧౬౨ ||
అన్తాయ ధావతీత్యుక్తం తస్యాన్తస్య విశేషణమ్ ||
యత్ర సుప్తో న కమితి జాగ్రత్స్వప్ననిషేధకృత్ || ౧౧౬౩ ||
సుప్తస్తిసృష్వవస్థాసు సామాన్యేన యతస్తతః ||
విశినష్ట్యాత్మనః స్వాపం యత్ర సుప్తగిరా స్ఫ़ుటమ్ || ౧౧౬౪ ||
న కంచనేతి కామో యః స్వప్నజాగ్రదవస్థయోః ||
నిషిధ్యతే సుషుప్తేఽసౌ తథా స్వప్నోఽపి యస్తయోః || ౧౧౬౫ ||
స్వప్నే వా కామవిరహాద్యథోక్తేనైవ వర్త్మనా ||
జాగ్రత్కామనిషేధోఽతస్తత్ర కామాదిసంభవాత్ || ౧౧౬౬ ||
ఎకైకస్యామవస్థాయాం జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తిభిః ||
యది వా విద్యతే భేదః కంచనేతి చ లిఙ్గతః || ౧౧౬౭ ||
త్రయ ఆవసథా ఇతి తథా చ శ్రుతిశాసనమ్ ||
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తానాం త్రైవిధ్యప్రతిపాదకమ్ || ౧౧౬౮ ||
తత్ర త్రయాణాం స్థానానాం జాగ్రత్స్వప్ననిషేధనమ్ ||
న కంచనేతి వాక్యేన తయోరేవ గ్రహః శ్రుతేః || ౧౧౬౯ ||
స్వప్నం న కంచనేత్యుక్త్యా సర్వస్వప్ననిషేధనమ్ ||
ఇతి ప్రబోధస్వప్నాభ్యాం వివిక్తం స్థానముచ్యతే || ౧౧౭౦ ||
జాగ్రత్స్వప్నాత్మకౌ పక్షౌ వితత్యాఽఽత్మాఽఽత్మమోహవాన్ ||
భుక్త్వా భోగానథ శ్రాన్తః పక్షౌ సంహృత్య చాఽఽత్మని || ౧౧౭౧ ||
అవిద్యాయామవస్థానం తదుద్భూతస్య వస్తునః ||
సంహత్యపక్షోపమయా శ్రుత్యేహ ప్రతిపాద్యతే || ౧౧౭౨ ||
సంలయాయేతి యచ్ఛుద్ధం రూపం స్యాత్ప్రత్యగాత్మనః ||
ప్రత్యక్చిదాభ ఆగత్య ధ్రియతే ప్రత్యగాత్మనే || ౧౧౭౩ ||
బుద్ధ్యాదికార్యసంహారే ప్రత్యక్చైతన్యరూపిణః ||
చిద్బిమ్బస్యాపి సంహారో జలార్కప్రవిలాపవత్ || ౧౧౭౪ ||
అవిద్యావాన్పురా యోఽభూదవిద్యాకార్యగశ్చితిః ||
అవిద్యయా విభాగోఽస్య చిద్బిమ్బస్యోపజాయతే || ౧౧౭౫ ||
ప్రత్యాఖ్యాతైవ సాఽవిద్యా సకార్యా సర్వదాఽఽత్మనా ||
ప్రత్యాచష్టే తు నావిద్యా నిరాత్మత్వాచ్చిదాత్ప్రనః || ౧౧౭౬ ||
అవిద్యాతజ్జకార్యాభ్యామాత్మాఽన్యానవశేషతః ||
సంబధ్యతే స్వతోఽసఙ్గ ఆత్మత్వాదేవ కారణాత్ || ౧౧౭౭ ||
అవిద్యా యచ్చ తత్కార్యమాత్మానం స్వాత్మసిద్ధయే ||
సంబిభత్సత్యనాత్మత్వాదాత్మా తన్నానుమన్యతే || ౧౧౭౮ ||
నిఃసఙ్గస్య ససఙ్గేన కూటస్థస్య నిరాత్మనా ||
ఆత్మనోఽనాత్మనా యోగో వాస్తవో నోపపద్యతే || ౧౧౭౯ ||
ప్రత్యాఖ్యాతాఽఽత్మనైవేయం ప్రత్యగాత్మానమేకలమ్ ||
అవిద్యాఽఽలిఙ్గతే వహ్నిం ఘృతపిణ్డ ఇవోల్బణమ్ || ౧౧౮౦ ||
అవిచారితసంసిద్ధా సంగతిః పరమాత్మనః ||
అవిద్యాతజ్జకార్యాభ్యామేవమేవేతి గమ్యతామ్ || ౧౧౮౧ ||
ఎవం సత్యస్య బాధః స్యాత్పరమార్థాత్మసంశ్రయాత్ ||
సంసారానర్థసంబన్ధహేతోరాత్మప్రమాణతః || ౧౧౮౨ ||
ప్రత్యగ్ధీమాత్రతః ప్రత్యఙ్ఙద్వయత్వవిశేషణః ||
నిఃసంబన్ధాత్మసంబన్ధాదనాత్మా త్వాత్మవన్న సన్ || ౧౧౮౩ ||
సమస్తవ్యస్తతామేవం సతి వ్యాచక్షతేఽత్ర యే ||
కర్షన్తి నాసికాగ్రేణ కర్ణమూలం సుఖేన తే || ౧౧౮౪ ||
ఆత్మవస్త్వతిరేకేణ నాన్యద్వస్త్వస్తి మానతః ||
తన్మానమితి చేన్మైవం యతస్తత్ప్రాక్ప్రబోధతః || ౧౧౮౫ ||
అస్తు వస్త్వన్తరం చాన్యత్తస్యాప్యాత్మాభిసంగతౌ ||
కో హేతురితి వక్తవ్యం నావిద్యాఽకారకత్వతః || ౧౧౮౬ ||
సమస్తవ్యస్తతావ్యాఖ్యా తస్మాదన్ధపరంపరా ||
వైశ్వానరవరాదేవ న తు న్యాయానుసారతః || ౧౧౮౭ ||
అస్య హి ద్వైతవిషయే విజ్ఞానం భానురశ్మివత్ ||
వికీర్ణం బోధదేశీయం సమన్తాత్ప్రథతే దృశేః || ౧౧౮౮ ||
తత్ర కర్మప్రసూతోఽయం కామః సర్వప్రవృత్తికృత్ ||
జాతా కర్మణ ఎవేయం భావనాఽస్యాన్తరాత్మనః || ౧౧౮౯ ||
యథా లక్షణయా కర్మ కృతం భావనయాఽఽత్మనా ||
ఫ़లం తాదృగ్విధం దాతుమేకీభవతి సాఽఽత్మనః || ౧౧౯౦ ||
తయాఽనురాఞ్జిత ఇవ హ్యాత్మా కామాన్పరీప్సతి ||
వాసనాలక్షణః కామః స్వప్నసర్గాయ జాయతే || ౧౧౯౧ ||
సుఖాదిఫ़లభోగాయ స్వప్నః క్షుద్రస్య కర్మణః ||
పరిచ్ఛేదేన నిర్మాతృజ్ఞానం చ ప్రత్యగాత్మనః || ౧౧౯౨ ||
విజ్ఞానానువిధాయీ హి వికారః కర్మణో యతః ||
విజ్ఞానం విపరీతార్థదర్శనం చేహ భణ్యతే || ౧౧౯౩ ||
సాఽవిద్యా సతి బాహ్యేఽర్థే ద్రష్టవ్యేఽలం న చాసతి ||
కామః స ఎవ బోధేఽస్య విజ్ఞానాత్మన ఇష్యతే || ౧౧౯౪ ||
ప్రయోక్త్రీ భావనా తత్ర కర్మ త్వస్య వికారకృత్ ||
విపరీతగ్రహాయ స్యాదన్యథేతి వినిశ్చితిః || ౧౧౯౫ ||
కామేహాభావనాజ్ఞానపదార్థానాం యథాక్రమమ్ ||
పరస్పరవ్యపేక్షత్వాదేవం స్యాదేకవాక్యతా || ౧౧౯౬ ||
తత్ర భావనయైవాఽఽత్మా కామాన్కామయతే తథా ||
విద్యయా వీక్షతే చార్థానవిద్యోత్థాపితానిహ || ౧౧౯౭ ||
సంప్రసాదే తు బాహ్యస్య వస్తునోఽసంభవాదిదమ్ ||
కర్మ నిస్పన్దమేవాఽఽస్తే భావనాఽపి చ శామ్యతి || ౧౧౯౮ ||
ప్రయోజ్యవిరహాత్కర్మకార్యస్యాసంభవాత్తథా || ౧౧౯౯ ||
విద్యాఽపి విపరీతస్య ప్రవిభక్తస్య వస్తునః ||
అభావాదవిశేషాత్మజ్ఞానోఽయం వ్యవతిష్ఠతే || ౧౨౦౦ ||
దాహ్యాభావాద్యథా వహ్నిః స్వాత్మన్యేవోపశామ్యతి ||
కర్మణ్యస్తమితే తద్వత్ప్రత్యఙ్ఙాస్తే స్వభావతః || ౧౨౦౧ ||
ఎవం కృత్వేదమత్రాఽఽహ శ్రుతిః కామం న కంచన ||
కామకర్మాదినిర్ముక్తం సుషుప్తే రూపమాత్మనః || ౧౨౦౨ ||
ఇత్యేవం శ్యేనదృష్టాన్తః కైశ్చిద్వ్యాఖ్యాయి సాదరైః ||
తత్ర యుక్తమయుక్తం వా శ్రుతివాక్యానుసారతః || ౧౨౦౩ ||
న్యాయైర్జగతి సంసిద్ధైః స్వయమేవ విచార్యతామ్ ||
అపక్షపాతపతితైర్విద్వద్భిర్వస్తుసిద్ధయే || ౧౨౦౪ ||
ఎతదస్య స్వతో రూపం యదత్రోపప్రదర్శితమ్ ||
అవిద్యాకామకర్మాదివివిక్తం యత్సుషుప్తగమ్ || ౧౨౦౫ ||
ఇతోఽన్యథా తు యద్రూపం జాగ్రత్స్వప్నస్వలక్షణమ్ ||
తదస్య పరతో జ్ఞేయమాత్మాజ్ఞానైకహేతుకమ్ || ౧౨౦౬ ||
యద్ధేతుకమిదం రూపం సాఽవిద్యాఽనర్థకారిణీ ||
సా స్వతః పరతో వాఽస్యేత్యేతదత్రాధునోచ్యతే || ౧౨౦౭ ||
న త్వాగన్తురవిద్యేయమనిర్మోక్షప్రసఙ్గతః ||
ఆత్మస్వభావోఽవిద్యేయం న వేత్యేతద్విచార్యతే || ౧౨౦౮ ||
అవిద్యాకామకర్మాదిప్రవివిక్తమిహాఽఽత్మనః ||
రూపం పూర్వముపన్యస్తం తస్య సాక్షాచ్చికీర్షయా || ౧౨౦౯ ||
అవిద్యాయాశ్చ యత్కార్యం తచ్చ వాచ్యమశేషతః ||
ఇత్యావిష్కృతిసిద్ధ్యర్థం పరో గ్రన్థోఽవతార్యతే || ౧౨౧౦ ||
నాడ్యాయత్తా యతోఽవిద్యాకార్యదృష్టిరతః పరమ్ ||
నాడీనాం స్యాదుపన్యాసస్తా వా అస్యేతివాక్యతః || ౧౨౧౧ ||
యద్వా మృషాత్వసిద్ధ్యర్థం నాడ్యుపన్యాస ఇష్యతే ||
అత్యన్తతనుతో హ్యన్తర్విన్ధ్యాదేరీక్షణం కుతః || ౧౨౧౨ ||
అవిద్యాకార్యమేతచ్చేత్ అవిద్యావన్మృషేష్యతే ||
అతో మృషాత్వసిద్ధ్యర్థం తనునాడీపరిగ్రహః || ౧౨౧౩ ||
తా వా అస్య హితా నామ నాడ్యః సూక్ష్మా హృది స్థితాః ||
అపకర్షేతరౌ యాభిః కార్యస్యాఽఽత్మా సమీక్షతే || ౧౨౧౪ ||
సహస్రతమభాగేన కేశస్య పరిణాహతః ||
నాడ్యోఽణిమ్నా సమానాస్తా నానాన్నరససంభృతాః || ౧౨౧౫ ||
తాస్వన్నరసపూర్ణాసు స ఆత్మాఽవిద్యయాఽఽత్మనః ||
రక్తపీతాదిరూపత్వం మన్యతే స్వప్నమధ్యగః || ౧౨౧౬ ||
రసవర్ణానురోధేన రక్తపీతాదిరూపతామ్ ||
ప్రతీచో భోగసిద్ధ్యర్థం దేవతైతి మృషాత్మికామ్ || ౧౨౧౭ ||
బౌద్ధవిజ్ఞానవిక్షేపసంహారకథనాయ తు ||
చతుర్థే నాడ్యుపన్యాసో విజ్ఞానాత్మవిశుద్ధయే || ౧౨౧౮ ||
దేవతాన్నరసాణుత్వజ్ఞానాయ చ పునర్గ్రహః ||
షష్ఠాదౌ సూక్ష్మనాడీనాం తద్దూరాఽఽత్మావబుద్ధయే || ౧౨౧౯ ||
భోక్తుః స్వరూపవిజ్ఞప్త్యా ఇహ నాడీపరిగ్రహః ||
క్రియతే కామకర్మాదివివేకస్య వివక్షయా || ౧౨౨౦ ||
న విజ్ఞానాత్మనో రూపం చైతన్యాదన్యదిష్యతే ||
స్వాత్మావిద్యైకహేత్వేవ తస్య రూపాన్తరం యతః || ౧౨౨౧ ||
విజ్ఞానపురుషాణాం హి సర్వేషామేకరూపతా ||
చైతన్యాత్మతయా జ్ఞేయా తదబోధాత్తు భిన్నతా || ౧౨౨౨ ||
అధ్యాత్మాదివిభాగోఽయం న స్వతః ప్రత్యగాత్మనః ||
తదబోధైకహేతుత్వాదప్రాప్తైకాత్మ్యవస్తుకః || ౧౨౨౩ ||
లిఙ్గమేవ తతో రూపమాత్మావిద్యైకహేతుకమ్ ||
కర్మోత్థా భావనా యాశ్చ రూపం తా అపి లిఙ్గవత్ || ౧౨౨౪ ||
లిఙ్గం చాప్యతిసూక్ష్మం తన్నాడీమధ్యగతిక్షమమ్ ||
స్వామికర్మవశాత్తచ్చ రూపం గృహ్ణాతి దైవతమ్ || ౧౨౨౫ ||
భోగమాత్రప్రసిద్ధ్యర్థం చైతన్యాభాసమాత్రతః ||
నానాత్మరూపమాత్మాఽయం కించిదన్యదపేక్షతే || ౧౨౨౬ ||
విజ్ఞానపురుషః సోఽయమధిదైవాదివాసనః ||
లిఙ్గదేహానురోధీ సల్లిఙ్గే కర్త్రాదివిక్రియామ్ ||
అవిద్యోపహతాత్మా సన్నాత్మత్వేనాభిమన్యతే || ౧౨౨౭ ||
లిఙ్గస్య విక్రియా యాఽపి సా రసానువిధాయినీ || ౧౨౨౮ ||
అధిదైవాదిదేహస్య రసహేతుః స్థితిర్యతః ||
ఎతాభిర్వా ఇతి తథా తేనైతా ఇతి చ శ్రుతిః || ౧౨౨౯ ||
రసోఽపి చాయం జగ్ధాన్నపరిణామమపేక్షతే ||
యతోఽతో వాతపిత్తాదీన్ధాతూన్సోఽప్యనురుధ్యతే || ౧౨౩౦ ||
ధాతురూపానురోధీ సన్‍రసో రక్తాదిమేత్యథ ||
తం వర్ణం దేవతాదేహో యథోక్తమనురుధ్యతే || ౧౨౩౧ ||
ఆత్మనోఽవిక్రియస్యైవ లిఙ్గే స్వభాసవర్త్మనా ||
దర్శనం శుక్లపీతాదేర్జాయతే కర్మణో వశాత్ || ౧౨౩౨ ||
ఆత్మన్యేష యతః సర్వస్తదవిద్యైకహేతుకః ||
అధ్యాత్మాదిప్రపఞ్చో హి శుక్తికారజతాదివత్ || ౧౨౩౩ ||
సత్యానృతవిభాగోఽయం తథాఽప్యనృతవస్తుని ||
జాగ్రద్భూమౌ ప్రసిద్ధోఽస్య లోకే స్వప్నే యథా తథా || ౧౨౩౪ ||
చిత్స్వభావాతిరేకేణ నావిద్యాదేః ప్రసిధ్యతి ||
సత్యత్వమివ మానేన మిథ్యాత్వమపి వస్తునః || ౧౨౩౫ ||
చిన్మాత్రతైవ తేనాస్య కార్యకారణవస్తునః ||
శ్రుత్యేహోచ్చైః ప్రత్యపాది తత్త్వమస్యాదిరూపయా || ౧౨౩౬ ||
మిథ్యాభావనమాత్రాధేర్నిరస్తవికృతేరిహ ||
ప్రతీచో దర్శనం స్వప్నే శ్రుత్యా మిథ్యేతి వర్ణ్యతే || ౧౨౩౭ ||
శుక్లం స్యాత్కఫ़భూయస్త్వే వాతపిత్తసమాగమాత్ ||
నీలం కృష్ణం చ వాతస్య పరిణామం ప్రచక్షతే || ౧౨౩౮ ||
పిఙ్గలం పిత్తబాహుల్యాద్ధరితో మన్దపిత్తకః ||
ఇతి వైషమ్యతో వర్ణో ధాతుసామ్యేఽతిలోహితః || ౧౨౩౯ ||
ఇత్యేవమాది బహుధా పరిణామం ప్రచక్షతే ||
చికిత్సాశాస్రతత్త్వజ్ఞాజగ్ధస్యాన్నస్య నాడిగమ్ || ౧౨౪౦ ||
అథైతస్మిన్నన్నరసపరిణామే యథోదితే ||
ప్రత్యఙ్మోహస్య యత్కార్యమధునా తత్ప్రపఞ్చ్యతే || ౧౨౪౧ ||
జగదాత్మని నిర్మాయ సాధిభూతాధిదైవతమ్ ||
శుక్లాద్యాకృతినాడీస్థమాత్మా పశ్యత్యవిద్యయా || ౧౨౪౨ ||
అవిద్యాయాః పరా కాష్ఠాఽథేదానీముచ్యతే స్ఫ़ుటమ్ ||
తత్కార్యతారతమ్యేన సాఽవిద్యా భిద్యతే యతః || ౧౨౪౩ ||
లిఙ్గాదికార్యభేదేన సాఽవిద్యా భిద్యతే సదా ||
స్వస్త్వవిద్యాభేదోఽత్ర మనాగపి న విద్యతే || ౧౨౪౪ ||
తల్లిఙ్గం వాసనానీడం సూక్ష్మ్యం స్వచ్ఛస్వభావకమ్ ||
నాడీగతరసోపాధిససంర్గాత్స్ఫ़టికాదివత్ || ౧౨౪౫ ||
ధర్మాదిప్రేరకోద్భూతరథస్త్రీహస్తిలక్షణ
నానాకృతిరసాద్యాత్మ హ్యాత్మనోఽలుప్తచక్షుషః ||
ప్రథతే పురతోఽవిద్యామాత్రతత్త్వం వినశ్వరమ్ || ౧౨౪౬ ||
ఎవం తావదవిద్యైకనీడానాముదితో విధిః ||
భావనానాం వినిష్పత్తౌ బోధే స్వప్నేఽథ భణ్యతే || ౧౨౪౭ ||
అథ యత్రాఽఽత్మమోహోత్థం ఘ్నన్తీవైనమితీక్షణమ్ ||
జినన్తీవైనమితి చ మృషైవమభిమన్యతే || ౧౨౪౮ ||
నాస్త్యత్ర హన్తా జేతా వా కింత్వజ్ఞానోత్థమేవ తత్ ||
వాసనావిష్టవిజ్ఞానో హననాద్యభిమన్యతే || ౧౨౪౯ ||
అధర్మాదిప్రకర్షోత్థ గర్తాదిపతనాదికమ్ || ౧౨౫౦ ||
ప్రతీచో దర్శనం స్వప్నే మూఢస్యేహోపజాయతే ||
మిథ్యాత్వకారణం ప్రాహ యదేవేతి శ్రుతిః స్వయమ్ || ౧౨౫౧ ||
జాగ్రద్విషయ ఎవాయం యదైక్షిష్ట పురాఽప్యసత్ ||
తదత్ర స్వప్నేఽసంభావ్యం మన్యతేఽవిద్యయైవ సః ||
నావిద్యా నాపి తత్కార్యం యస్మాదాత్మసమీక్షణే || ౧౨౫౨ ||
భయం త్వేకాన్తతోఽవిద్యాకార్యమాహుర్విపశ్చితః ||
యతో విజ్ఞాతతత్త్వానాం భీతిర్నాస్తి కుతశ్చన || ౧౨౫౩ ||
ఎతదుక్తం భవత్యత్ర పూర్వోపాత్తస్య కర్మణః ||
ఫ़లం ప్రబోధే యద్భుక్తం తచ్ఛేషో భావనోచ్యతే || ౧౨౫౪ ||
యది నామావసితార్థా ఫ़లం దత్త్వేహ భావనా ||
పుంభోగసమయే కర్మ ప్రయుఙ్తే సా పునర్నవమ్ || ౧౨౫౫ ||
ఉత్త్పత్తిభోగయోరేవం భావనా కర్మణః సదా ||
ప్రయోక్త్రీ భావనైవాఽఽత్మకర్తృభోక్తృత్వయోర్మృషా || ౧౨౫౬ ||
ఎవం సతి ప్రబోధే యద్భుక్తం ప్రాక్కర్మణః ఫ़లమ్ ||
తస్యానువాసనా ధీస్థా భావనేత్యభిధీయతే || ౧౨౫౭ ||
ఆత్మచైతన్యబిమ్బేన బిమ్బితా ధీర్యథా తథా ||
కర్మోత్థఫ़లబిమ్బేన బిమ్బితేయం మతిః సదా || ౧౨౫౮ ||
అవిద్యాగ్రథితః సోఽయం పరమాత్మాఽశరీరతః ||
కర్తా భోక్తేవ చాఽఽభాతి స్వప్నజాగ్రదవస్థయోః || ౧౨౫౯ ||
న చావిద్యాతిరేకేణ కౌటస్థ్యాత్ప్రత్యగాత్మనః ||
హేతుమన్యం ప్రపశ్యామః కర్తృత్వాదిప్రసిద్ధయే || ౧౨౬౦ ||
రజోధూమతుషారాభ్రనీహారాద్యన్వితం వియత్ ||
సంభావ్యతే యథా మూఢైరాత్మైవం కర్తృతాదిభిః || ౧౨౬౧ ||
ధర్మధర్మ్యభిసంబన్ధా నేక్ష్యన్తే మానతో యథా ||
వియత్యేవం న వీక్ష్యన్తే ప్రత్యగ్దృష్ట్యా యథోదితాః || ౧౨౬౨ ||
చైతన్యాభాససంమోహం భావనేయం సమాశ్రితా ||
సత్య ఆత్మని కూటస్థ ఆశ్రితా ఇతి భణ్యతే || ౧౨౬౩ ||
స్వామిన్యేవ యతః సర్వం సమవైతి క్రియాఫ़లమ్ ||
మమాహమితిహేతూత్థం స్వామిత్వం చాప్యబోధజమ్ || ౧౨౬౪ ||
దేశకాలాదిహీనస్య హ్యనవచ్ఛిన్నవస్తునః ||
అహం మమేత్యవచ్ఛేదో నాఽఽత్మావిద్యామృతే యతః || ౧౨౬౫ ||
వాసనైకాధికరణశ్చిదాభాసోఽభిధీయతే ||
భావనారఞ్జితజ్ఞానో భవతీతి న నిర్ద్వయః || ౧౨౬౬ ||
భావనారఞ్జితమతిసాక్షిత్వాదాత్మవస్తునః ||
భావనాశ్రయవద్భాతి ప్రత్యఙ్జడధియామతః || ౧౨౬౭ ||
బహునాఽత్ర కిముక్తేన యదేవాయం సమీక్షతే || ౧౨౬౮ ||
బోధే హస్త్యాదికం స్వప్నే తదేవావిద్యయాఽఽత్మని ||
సంభావయతి మిథ్యైవ నభో నీలం యథా తథా || ౧౨౬౯ ||
కార్యమేతదవిద్యాయాః ప్రోద్భూతాయాః ప్రదర్శితమ్ ||
అథాపకృష్యమాణాయాః కార్యతః కార్యముచ్యతే || ౧౨౭౦ ||
దేవాదివిషయోద్భూతవాసనాఽస్య యదా తదా ||
జాగ్రద్భూమావథ స్వప్నే జాయతే సైవ భావనా ||
దేవో రాజేవ చాస్మీతి స్వప్నకర్మవశాద్విభోః || ౧౨౭౧ ||
ధ్వస్తాత్మమోహతత్కార్యః స్యాత్ప్రబోధే యదా తదా ||
సర్వమస్మ్యహమేవేదమితి స్వప్నేఽభిమన్యతే || ౧౨౭౨ ||
అహమేవేతి చిన్మాత్రమాత్మనోఽత్రావధార్యతే ||
ఇదంశబ్దేన చావిద్యాకార్యమత్ర వివక్షితమ్ || ౧౨౭౩ ||
అవిద్యాయాః సముచ్ఛిత్తావలమేవమిదం వచః ||
సర్వః కృత్స్నోఽహమస్మీతి తదైతదుపపద్యతే || ౧౨౭౪ ||
ఎషోఽస్య పరమః పూర్ణః కృత్స్నో లోకస్తు విద్యయా ||
ఇతోఽపరే తు యే లోకాస్తేఽస్యావిద్యాప్రకల్పితాః || ౧౨౭౫ ||
దేవో రాజేవ యత్ స్వప్నే దర్శనం ప్రత్యగాత్మనః ||
విద్యాఫ़లం న తన్న్యాయ్య మివ శబ్దేన సంగతేః || ౧౨౭౬ ||
ఘ్నన్తీవావిద్యయా యద్వన్మన్యతే స్వప్నభూమిగః ||
దేవో రాజేవ చాస్మీతి మోహాదేవం క్రియాఫ़లమ్ || ౧౨౭౭ ||
అహమేవేతి న స్వప్నః సాక్షాదత్రాఽఽత్మవస్తునః ||
బోధేఽవిద్యాసహాయత్వమిహ త్వాత్మైవ నిర్ద్వయః || ౧౨౭౮ ||
యావత్కించిదవిద్యోత్థమిదమా తదనూద్యతే ||
యథావ్యాఖ్యాతమైకాత్మ్యమహమిత్యభిధీయతే || ౧౨౭౯ ||
శరీరాన్తమిన్దం రూపం సాధిభూతాధిదైవతమ్ ||
ప్రతీచ్యవిద్యయాఽధ్యస్తమహమైతద్విశేష్యతే || ౧౨౮౦ ||
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం యథోక్తాభ్యాం పదార్థయోః ||
విజ్ఞాతయోరిదం వాక్యమహమేవేదమిత్యతః || ౧౨౮౧ ||
బాధ్యబాధకయోరేవం జ్ఞాతయోరుక్తవర్త్మనా ||
ప్రతీచి జాయతే జ్ఞానం వాక్యాదజ్ఞానహానికృత్ || ౧౨౮౨ ||
జ్ఞానాద్ధ్వస్తే హి తమసి ధ్వస్తే ద్వైతే సహేతుకే ||
సర్వః కృత్స్నో భవేదాత్మా మనోవాచామగోచరః || ౧౨౮౩ ||
స ఎష పర ఉత్కర్షో విద్యాయాః సంప్రదర్శితః ||
సంప్రసాద ఇదం సర్వమాత్మనైవావశిష్యతే || ౧౨౮౪ ||
ఎక ఆత్మేతి తద్వద్ధీః స్వప్నజాగ్రదవస్థయోః || ౧౨౮౫ ||
అవిచారితసంసిద్ధిస్తథైవానాత్మధీరపి ||
వ్యభిచారస్వభావోక్తా ప్రత్యగాత్మైకసాక్షికా || ౧౨౮౬ ||
వ్యభిచారిమతిష్వేవం బుద్ధిరవ్యభిచారిణీ ||
వ్యభిచారిత్వసంసిద్ధిహేతురైకాత్మ్యనిష్ఠితా || ౧౨౮౭ ||
సత్యామపి త్వవిద్యాయాం ప్రమాణానుగమాత్పురా ||
వాస్తవం వృత్తమీదృఙ్నః సిద్ధం హ్యనుభవాశ్రయమ్ || ౧౨౮౮ ||
అవిద్యావిద్యయో రూపం కార్యం చాపి సమాసతః ||
వ్యాఖ్యాతమేవం మానానాం ప్రాక్సూతేరనుభూతితః || ౧౨౮౯ ||
అనాత్మవస్తుమానానాం ప్రాగనాత్మాభిసంగతేః ||
స్వతః సిద్ధాత్మమేయోత్థరూపతైవ ప్రతీయతే || ౧౨౯౦ ||
చిద్రూపైరేవ తైః సద్భిరనాత్మార్థోఽపి శక్యతే ||
ప్రమాతుం తదృతేఽనాత్మా హ్యన్ధకారప్రనృత్తవత్ || ౧౨౯౧ ||
అనాత్మాఽపి వినాఽఽత్మానం నైవానాత్మాయతే యతః ||
అవస్తుత్వాన్నిరాత్మత్వాద్వన్ధ్యాసూనునృశృఙ్గవత్ || ౧౨౯౨ ||
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తేషు త్వాత్మావిద్యా మృషా సతీ ||
వ్యవహారపథం ప్రాప్తా స్వతఃసిద్ధాత్మసాక్షికా || ౧౨౯౩ ||
సర్వోఽస్మీతి హి విద్యేయమవిద్యాఽతోఽన్యదర్శనమ్ ||
ఉభయం సంవిదాయత్తం దర్శనం ప్రాక్ప్రమాగమాత్ || ౧౨౯౪ ||
ఎషోఽస్య పరమో లోకో యః సర్వోఽస్మీతి దర్శితః ||
అతః పరం పరావస్థా నిరవిద్యా ప్రదర్శ్యతే || ౧౨౯౫ ||
అనాప్తకామమస్యోక్తమాత్మావిద్యైకహేతుకమ్ ||
రూపం పూర్వమిహ త్వస్య ధ్వస్తావిద్యమథోచ్యతే || ౧౨౯౬ ||
ఛన్దః కామోఽధికారాత్స్యాత్సాహచర్యాచ్చ పాప్మనా ||
అతిక్రాన్తం యతశ్ఛన్దమతిచ్ఛన్దమిదం తతః || ౧౨౯౭ ||
వివృతిశ్ఛాన్దసీ జ్ఞేయా లక్షణాసంభవాదిహ || ౧౨౯౮ ||
పాప్మశబ్దేన చాత్ర స్యాద్ధర్మాధర్మపరిగ్రహః ||
పాప్మనో విజహాతీతి తథాచైవ పురోదితమ్ || ౧౨౯౯ ||
అపేతకారకత్వాదహేతోరజ్ఞానతో హతేః ||
ధర్మాధర్మాదిపాప్మానో రూపమాత్మన ఉచ్యతే || ౧౩౦౦ ||
సదాఽపహతపాప్మేతి భయహేతోశ్చ లఙ్ఘఘనాత్ ||
ఆత్మనోఽస్యా భయం రూపం సదాఽనస్తమితోదితమ్ || ౧౩౦౧ ||
వాస్తవేనైవ వృత్తేన జ్ఞేయకార్యసమాప్తితః ||
అతః సర్వం కృతం జ్ఞానం నాతోఽన్యదవశిష్యతే || ౧౩౦౨ ||
యత ఎవమతో యావత్కించిత్కార్యాన్తరాయకమ్ ||
మోహవ్యవహితం వా యత్ప్రాప్తం తద్బ్రహ్మబోధతః || ౧౩౦౩ ||
కామకర్మమహామోహరహితం రూపమాత్మనః ||
శ్రుత్యా ప్రదర్శితం సాక్షాత్కారవిన్యస్తబిల్వవత్ || ౧౩౦౪ ||
స్వయంజ్యోతిష్ట్వముక్తం యదాత్మనః ప్రాక్ప్రయత్నతః ||
తదప్యాత్మన ఆగామి శఙ్క్యతే కామకర్మవత్ || ౧౩౦౫ ||
యస్మాత్సుషుప్త ఆత్మాఽయం నాఽఽత్మానం నాప్యనాత్మనః ||
జాగ్రద్వద్వేత్తి తేనాస్య చైతన్యం కామకర్మవత్ || ౧౩౦౬ ||
నైతదేవం యతో భేదజ్ఞానం మోహోత్థకారక -
సంశ్రయాదేవ న పునర్మోహాభావే తదిష్యతే || ౧౩౦౭ ||
యత్ర వా అన్యదిత్యేవం భేదజ్ఞానమభాషత ||
సత్యేవ ప్రత్యగజ్ఞానే తస్యాజ్ఞానసమన్వయాత్ || ౧౩౦౮ ||
యత్ర త్వస్యేతి విధ్వస్త ఆత్మాజ్ఞానే ప్రబోధతః ||
తత్కేన కమితి శ్రుత్యా భేదదృష్టిర్నిషిధ్యతే || ౧౩౦౯ ||
ఎకత్వమేవ తేనాత్ర భేదాదర్శనకారణమ్ ||
స్త్రీపుందృష్టాన్తవచసా తదేతత్ప్రతిపాద్యతే || ౧౩౧౦ ||
చేతోనురాగసిద్ధ్యర్థం ప్రియయేతి విశేషణమ్ ||
ద్విష్టాయాం సత్యపి స్త్రీత్వే చేతో నైవానురజ్యతే || ౧౩౧౧ ||
అతీవ కామవశగః స్త్రీగుణోపేతయా స్త్రియా ||
ప్రయయా కామయన్త్యా చ పరిష్వక్తః పుమానిహ || ౧౩౧౨ ||
పరిష్వక్తగిరా చాత్ర వ్యామిశ్రీభావ ఉచ్యతే ||
పృక్తావయవయోః ప్రీత్యా స్త్రీపుంసోరపరస్పరమ్ || ౧౩౧౩ ||
ఉత్పన్నసంభోగఫ़లః పుమాన్మైథునకర్మణి ||
స న వేత్తి యథా బాహ్యం సుఖావిష్టో న చాఽఽన్తరమ్ || ౧౩౧౪ ||
పరిష్వఙ్గాద్యథా పూర్వం వేద బాహ్యాన్తరం స్ఫ़ుటమ్ ||
పరిష్వక్తస్తు నైవం స వేద బాహ్యం న చాఽఽన్తరమ్ || ౧౩౧౫ ||
తమోవ్యవహితైకాత్మ్యస్తథాఽవిద్యోత్థకార్యగః ||
వేద బాహ్యం జగత్సర్వం స్వం చాఽఽత్మానం తమస్వినమ్ || ౧౩౧౬ ||
కార్యకారణరూపః సంస్తద్విరుద్ధైకరూపిణా ||
పరిష్వక్తః పుమాన్ప్రాజ్ఞే ప్రాజ్ఞేనాఽఽత్మాఽయమాత్మనా || ౧౩౧౭ ||
తమస్విని నివృత్తేఽస్మిన్దేహాన్తే ప్రత్యగాత్మని ||
వితమస్కాత్మనా యోగే స్వప్నజాగ్రత్క్రియాక్షయే || ౧౩౧౮ ||
అవిద్యాఽన్వేతి కార్యం స్వం న త్వాత్మానమకార్యతః ||
కార్యం స్వకారణస్థం చ న త్వాత్మస్థమకారణాత్ || ౧౩౧౯ ||
ఆత్మాభాసోఽపి యోఽజ్ఞానే తత్కార్యే చావభాసతే ||
కార్యకారణతారూపస్తమప్యేషోఽతివర్తతే || ౧౩౨౦ ||
కూటస్థాత్మానురోధిత్వాత్తావన్మాత్రాత్మకత్వతః ||
న కార్యం కారణం చాతః కటాక్షేణాపి వీక్షతే || ౧౩౨౧ ||
విజ్ఞానాత్మా పరిష్వక్తః ప్రాజ్ఞేనైవ పరాత్మనా ||
భేదకారణవిధ్వస్తౌ భేదధీర్వినివర్తతే || ౧౩౨౨ ||
యస్మాదేవమతః ప్రాహ న బాహ్యమితి నః శ్రుతిః ||
ఐకాత్మ్యమాత్రావసితేర్న వేదాన్తర్బహిస్తథా || ౧౩౨౩ ||
క్రియాకారకసంభేదహేతౌ సత్యసతీదృశమ్ ||
సర్వదైవాఽఽత్మనో రూపం నిరస్తాశేషభేదకమ్ || ౧౩౨౪ ||
నాఽఽత్మవృత్తమపేక్ష్యేదం నాపి బాహ్యస్య వస్తునః ||
క్రియాకారకవద్వస్తు కించిదీక్షామహేఽమితేః || ౧౩౨౫ ||
సర్వమన్యానపేక్షం సత్స్వాత్మమాత్రతయేక్షితమ్ ||
ఐకాత్మ్యతో హిరుగ్రూపం న వస్తూత్ప్రేక్ష్యతేఽణ్వపి || ౧౩౨౬ ||
ఆపేక్షికం తు యద్రూపం తన్మిథ్యేత్యుపపాదితమ్ ||
స్వతో యద్వస్తుతో నాస్తి తత్కుతోఽన్యవ్యపేక్షయా || ౧౩౨౭ ||
అతః సర్వానపేక్షం యత్స్వమహిమ్నైవ సిధ్యతి ||
తదేవ పరమార్థం స్యాద్వస్త్వైకాత్మ్యస్వలక్షణమ్ || ౧౩౨౮ ||
యస్మాదేవమతః ప్రాహ తద్వా అస్యేతి నః శ్రుతిః ||
ఉక్తాత్మవస్తునో రూపం కామావిద్యావివర్జితమ్ || ౧౩౨౯ ||
కామకర్మాదివన్నేదం మృత్యోర్ధర్మో భవేదతః ||
చైతన్యం ప్రత్యగాత్మైవ యస్మాదుక్తేన హేతునా || ౧౩౩౦ ||
ఆత్మత్వాన్న విభాగోఽత్ర జ్ఞాతృజ్ఞానాదిలక్షణః ||
అనపాస్తతమస్కోఽపి భేదం నాఽఽత్మని పశ్యతి || ౧౩౩౧ ||
అవిద్యావర్త్మదృష్ట్యైవ హ్యవిద్యాకార్యవస్తుగమ్ ||
ద్వైతమాభాసతే వ్యోమ్ని నీలదిఙ్మణ్డలత్వవత్ || ౧౩౩౨ ||
నిరవిద్యం తు యద్రూపమనన్యాపేక్షసిద్ధికమ్ ||
తద్వా అస్యైతదితి తచ్ఛ్రుత్యా నిర్వర్ణ్యతేఽధునా || ౧౩౩౩ ||
సర్వైకాత్మ్యమిదం యస్మాదాత్మనో రూపమీదృశమ్ ||
తదావిష్క్రియతే తస్మాత్కరవిన్యస్తబిల్వవత్ || ౧౩౩౪ ||
ఆత్మనో యదవిద్యోత్థం రూపం సంసారభూమిగమ్ ||
అనాప్తకామం తత్సర్వమపేక్ష్యేదమిహోచ్యతే || ౧౩౩౫ ||
ఆప్తకామాదికం సర్వం వస్తువృత్తవ్యపేక్షయా ||
ఆప్తాప్తవ్యాదిహీనత్వాదానన్దైకాత్మ్యవస్తునః || ౧౩౩౬ ||
పుమర్థః కామశబ్దార్థో నాన్యోఽర్థః కామ్యతే యతః ||
ఆప్తాశేషపుమర్థోఽయం సర్వసాధననిస్పృహః || ౧౩౩౭ ||
సత్యకామాదిశబ్దేన యదప్యన్యత్ర భాషితమ్ ||
ఎతద్వాక్యానురోధేన వ్యాఖ్యేయం తదపి స్ఫ़ుటమ్ || ౧౩౩౮ ||
ఆత్మమాత్రం సముత్సృజ్య సత్యత్వం నాన్యతో యతః ||
తత్రైవ నిరధార్యేతద్య్‍త్ర నాన్యదితి శ్రుతేః || ౧౩౩౯ ||
సుఖసంవిద్ధి కామ్యోఽర్థో బాహ్యసాధనసాధనః ||
సంవిదేవ సుఖం యస్మాదాప్తకామమిదం తతః || ౧౩౪౦ ||
కామకామిప్రభేదేన ప్రతీచోఽస్యాఽఽప్తకామతా ||
హిరణ్యగర్భవత్కింవా నిర్భేదస్యేహ భణ్యతే || ౧౩౪౧ ||
ఆత్మైవ కామా నిఃశేషా నాఽఽత్మరూపప్రభేదతః ||
ఆత్మైవేదం సర్వమితి ప్రత్యఙ్మత్రావశేషతః || ౧౩౪౨ ||
సమస్తవ్యస్తతాశఙ్కాముచ్ఛేత్తుం చోత్తరం వచః ||
అకామమిత్యతో ధ్వస్తసమస్తవ్యస్తరూపకమ్ || ౧౩౪౩ ||
ఆప్తకామాత్మకామత్వవచసైవ నిరాకృతాః ||
కామాః సర్వేఽకామమితి తథాఽపి పునరుచ్యతే || ౧౩౪౪ ||
ఆత్మాశ్రయత్వం కామానాం కేచిద్వ్యాచక్షతేఽబుధాః ||
అతస్తత్ప్రతిషేధార్థం భూయోఽకామమితీరణమ్ || ౧౩౪౫ ||
కామాదిహేతుకః శోకః కామాద్యజ్ఞానహేతుకమ్ ||
తదభావాదథైకాత్మ్యం శోకాన్తరమితీర్యతే || ౧౩౪౬ ||
యది వా శోకవద్వస్తు శోకశబ్దేన భణ్యతే ||
గుణత్వాచ్ఛోకశబ్దస్య మతుపో లుప్తతా భవేత్ || ౧౩౪౭ ||
శోకార్హవత్పదార్థేభ్యో జాత్యన్తరమిదం యతః ||
అహేతుఫ़లరూపత్వాచ్ఛోకాన్తరమతో మతమ్ || ౧౩౪౮ ||
శోకస్య ప్రత్యగాత్మా వా శోకాన్తరగిరోచ్యతే ||
శోకహేతోరపి ప్రత్యఙ్ఙాత్మా స్యాచ్ఛోకవాన్కథమ్ || ౧౩౪౯ ||
అశోకాన్తరమితి వా శ్రుత్యన్తరసమాశ్రయాత్ ||
అశోకాదపరోఽశోకోఽశోకాన్తరమితీర్యతే || ౧౩౫౦ ||
శోకాయోగ్యః శుచా హీనోఽశోకశబ్దేన భణ్యతే ||
యద్వాఽన్తరయతే శోకమానన్దైకస్వభావతః ||
శైత్యం హుతాశవత్తస్మాచ్ఛోకాన్తరమిదం భవేత్ || ౧౩౫౧ ||
శోకాదేర్జనకం యద్వా తచ్ఛోకాన్తం భవేత్తమః ||
తస్యారం ఛిద్రమేతత్స్యాచ్ఛాన్దసి వర్ణనిహ్నతిః || ౧౩౫౨ ||
అవిద్యాకామకర్మాణి నిఃసఙ్గత్వస్వభావతః ||
అతివర్తత ఆత్మాఽయం వస్తువృత్తానురోధతః || ౧౩౫౩ ||
స్వతో బుద్ధం యతో వస్తు స్వతః శుద్ధమతోఽద్వయమ్ ||
స్వతో ముక్తమతః సిద్ధమవిద్యాతజ్జహానతః || ౧౩౫౪ ||
యత ఎవమిదం వస్తు అతిచ్ఛన్దాదిలక్షణమ్ ||
నిఃశేషధ్వాన్తసంబన్ధవ్యతిక్రాన్తమిదం తతః || ౧౩౫౫ ||
జన్యకారణసంబన్ధాత్కార్యకారణసంగతేః ||
జన్యహేత్వతివృత్తత్వాత్పితాఽప్యత్రాపితా తతః || ౧౩౫౬ ||
అవిద్యైవ యతో హేతుః కర్తృత్వస్య న వస్తుతః ||
కర్తృత్వే సతి కర్మణి నాన్యథాఽకర్తురాత్మనః || ౧౩౫౭ ||
అవిద్యాయామతోఽసత్యాం నాఽఽత్మానః కర్తృకర్మణీ ||
పితృపుత్రాదిసంబన్ధో నాతోఽస్తీహ సుషుప్తగే || ౧౩౫౮ ||
అసఙ్గోఽయం స్వతో యస్మాన్నాతః కేనచిదాత్మనః ||
సర్వావస్థాసు సంబన్ధః సంబన్ధోఽతోఽస్య మోహతః || ౧౩౫౯ ||
శుభకర్మాభిసంబన్ధః కేవలో నాస్య వార్యతే ||
నిషిధ్యతే యతో యోగః కుత్సితేనాపి కర్మణా || ౧౩౬౦ ||
విప్రహాటకహార్యత్ర స్తేనశబ్దేన భణ్యతే ||
భ్రూణఘ్నసహచారిత్వాచ్చాణ్డాలో బ్రాహ్మణీసుతః || ౧౩౬౧ ||
శూద్రేణ జాతో విజ్ఞేయః ప్రాతిలోమ్యోపలక్షణః ||
వరిష్ఠబ్రహ్మహా చేహ భ్రూణహేత్యభిధీయతే || ౧౩౬౨ ||
ఉత్పన్నః క్షత్ర్రియాయాం యః శూద్రేణైవ స ఉచ్యతే ||
పైల్కసః పుల్కసో జ్ఞేయః స్వార్థ ఎవ చ తద్ధితః || ౧౩౬౩ ||
నికృష్టదేహసంబన్ధప్రాపకైరపి కర్మభిః ||
అసంబద్ధః సుషుప్తస్థః కర్మహేత్వనభిప్లుతేః || ౧౩౬౪ ||
తథైవానభిసంబన్ధ ఆశ్రమాఖ్యైశ్చ కర్మభిః ||
పరివ్రాట్శ్రమణో జ్ఞేయస్తాపసాశ్రమసంనిధేః || ౧౩౬౫ ||
వర్ణాశ్రమాదిహేతూనాం సర్వేషామపి కర్మణామ్ ||
ఉపలక్షణకృజ్జ్ఞేయః పరివ్రాట్తాపసగ్రహః || ౧౩౬౬ ||
ఇత్యేవమాదయోఽనన్తాః సంబన్ధా మోహహేతవః ||
నరేణ పరిసంఖ్యాతుం న శక్యాః కల్పకోటిభిః || ౧౬౬౭ ||
పుణ్యాపుణ్యే హి నిఖిలసంబన్ధస్యేహ కారణమ్ ||
ప్రాజ్ఞోఽనన్వాగతస్తాభ్యాం కర్మహేత్వసమన్వయాత్ || ౧౩౬౮ ||
పరం రూపం సమాపన్నః కర్మావిద్యానిమిత్తకమ్ ||
పితృమాత్రాదిసంబన్ధం సుషుప్తే సోఽతివర్తతే || ౧౩౬౯ ||
జీవత్యేవ శరీరేఽస్మింస్తత్స్థ ఎవ కథం పునః ||
సర్వసఙ్గవ్యతీతోఽయం భవతీత్యభిధీయతే || ౧౩౭౦ ||
యతోఽనన్వాగతం రూపం సుషుప్తేఽస్యాఽఽత్మనః స్వతః ||
ఉభాభ్యాం పుణ్యపాపాభ్యాం కుతస్తదపి చేన్మతమ్ || ౧౩౭౧ ||
హృదయాతిక్రమాద్యాస్మాత్తద్ధర్మానతివర్తతే ||
కర్మప్రయోజకాన్కామాంస్తస్మాత్సుస్థం యథోదితమ్ || ౧౩౭౨ ||
హృదయస్యైవ ధర్మాస్తే శోకకామాదయో యతః ||
తీర్ణబుద్ధిర్హి తద్ధర్మాంస్తస్మాదేషోఽతివర్తతే || ౧౩౭౩ ||
పుణ్యపాపాభిసంబన్ధః స్వప్నే హృదయసంగతేః ||
వాసనామాత్రయా త్వత్ర సాఽపి ప్రాజ్ఞే నివర్తతే || ౧౩౭౪ ||
కరణత్వం విహాయేహ కేవలాజ్ఞానమాత్రకమ్ ||
స్వప్న ఆస్తే మనోరూపం వాసనామయవిగ్రహమ్ || ౧౩౭౫ ||
వాసనామయ ఎవాతో భుఙ్కే స్వప్నే క్రియాఫ़లమ్ ||
న హి స్వప్నదృశో యోగః స్వప్నేఽన్యేనాస్తి కేనచిత్ || ౧౩౭౬ ||
స్వాభాసవర్త్మనైవాఽఽస్తే జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తిషు ||
అవిద్యాకామకర్మాది బిభర్తీవ న తు స్వతః || ౧౩౭౭ ||
చైతన్యమపి నైవ స్యాదాత్మనః కామకర్మవత్ ||
ధర్మానన్వయతః ప్రాజ్ఞ ఇత్యేవమభిచోదితే || ౧౩౭౮ ||
స్రీపుందృష్టాన్తవాక్యేన పరిహారశ్చ దర్శితః ||
విభాగహేత్వసద్భావాజ్జాగ్రద్వన్నోపలభ్యతే || ౧౩౭౯ ||
అవిభాగాత్మతాం యాతం న పునః కామకర్మవత్ ||
సాధితం చ ప్రయత్నేన స్వయంజ్యోతిష్ట్వమాత్మనః || ౧౩౮౦ ||
యద్యాత్మాఽయం స్వయంజ్యోతిః కామకర్మాదివత్కథమ్ ||
సుషుప్తేఽస్య స్వభావత్వాజ్జహ్యాచ్చైతన్యమిత్యతః || ౧౩౮౧ ||
నాస్య ధర్మో భవేదేతత్సుషుప్తే తదదర్శనాత్ ||
నాఽఽత్మధర్మో వినష్టత్వాత్తస్మాచ్చైతన్యమత్ర తత్ || ౧౩౮౨ ||
అపి విప్రతిషిద్ధం చ యత్స్వయంజ్యోతిరాత్మకమ్ ||
ప్రత్యగ్వస్తు న వేత్తీతి భవతేహాభిధీయతే || ౧౩౮౩ ||
ఐక్యాదనుపలబ్ధిశ్చేదనైకాన్తికతా తథా ||
యతోఽభావేఽప్యసంవిత్తిశ్చైతన్యస్యేహ దృశ్యతే || ౧౩౮౪ ||
ఇత్యస్య పరిహారార్థం పరో గ్రన్థోఽవతార్యతే ||
యద్వై తదిత్యుపక్రమ్య ప్రత్యగ్వస్తువిశుద్ధయే || ౧౩౮౫ ||
తథా పరోఽపి సంబన్ధః కైశ్చిదత్రాభిధీయతే ||
అశోకాన్తరమిత్యుక్తం యాథాత్మ్యం ప్రత్యాగాత్మనః || ౧౩౮౬ ||
జ్యోతిర్మాత్రతయైవాఽఽత్మా సుషుప్తే వ్యవతిష్ఠతే ||
కుతః పునరిదం సిద్ధం విశేషజ్ఞానసంక్షయే || ౧౩౮౭ ||
జ్యోతీరూపమిదం తత్త్వం సుషుప్తే వ్యవతిష్ఠతే ||
ఉక్తం ప్రాగ్వ్యతిరేకేణ స్వయంజ్యోతిష్ట్వమాత్మనః || ౧౩౮౮ ||
ననూక్తం ప్రాగిదం సర్వం విశేషజ్ఞానమాత్మనః || ౧౩౮౯ ||
అవిద్యాపక్షపాత్యేవ న తత్స్యాచ్చిత్తివత్స్వతః ||
నైతదేవం యతోఽదర్శి పూర్వమేత్స్ఫ़ుటం మయా || ౧౩౯౦ ||
సర్వమేవాహమస్మీతి యద్యపీదం విశేషవత్ ||
విజ్ఞానం న తథాఽపీదమవిద్యాపక్షభాగితి || ౧౩౯౧ ||
నానాత్వదర్శనం యస్మాద్భయాదజ్ఞానజం మతమ్ ||
ప్రతిపక్షమవిద్యాయా అహమేవేదమిత్యతః || ౧౩౯౨ ||
తదేతన్మథ్యమానం సదైక్యదర్శనలక్షణమ్ ||
భవత్యతీవ సంశుద్ధం ప్రసన్నం వ్యవతిష్ఠతే || ౧౩౯౩ ||
విశేషదర్శనాసూతేరసంబోధస్తదాఽఽత్మనః ||
దేదీప్యమానా విజ్ఞప్తిర్విశేషాత్మాఽవతిష్ఠతే || ౧౩౯౪ ||
సుషుప్తస్థానగం రూపం తదేతత్ప్రాక్ప్రదర్శితమ్ || ౧౩౯౫ ||
తత్రైతచ్ఛఙ్క్యతే జ్ఞానేఽసంబోధః కథమాత్మనః ||
సతి స్యాచ్చేదనాశఙ్కా స్త్రీపుందృష్టాన్తనిర్ణయాత్ || ౧౩౯౬ ||
నైతదేవం యతస్తత్ర సత్స్వేవ జ్ఞానహేతుషు ||
అవిభక్తో విశేషేషు భవతీతి ప్రదర్శితమ్ || ౧౩౯౭ ||
ఇహ పునర్న శక్యన్తే విశేషాః ప్రసమీక్షితుమ్ ||
యతోఽత్రాప్రవిభక్తేన స్వేన బోధేన తిష్ఠతి || ౧౩౯౮ ||
అసంబోధః సతి జ్ఞానే కథం స్యాదితి శఙ్క్యతే ||
తమ ఎవేతి చేన్నైవం స్వయంజ్యోతిష్ట్వమాత్మనః || ౧౩౯౯ ||
మహతేహ ప్రయత్నేన యతః ప్రాక్ప్రతిపాదితమ్ ||
సిద్ధాన్తస్య స్థితత్వాచ్చ యథావదుపపత్తిభిః || ౧౪౦౦ ||
ప్రదీపవద్వినష్టోఽయమితి చేదభిధీయతే ||
ప్రత్యభిజ్ఞానతో నైవం పూర్వదృష్టస్య వస్తునః || ౧౪౦౧ ||
యతః ప్రత్యభిజానాతి సుషుప్తాదుత్థితస్తతః ||
సర్వావస్థాస్వయం నిత్య ఆత్మా నైవ వినశ్యతి || ౧౪౦౨ ||
సమస్తైరిన్ద్రియైర్హీనః సంప్రసన్నో నిరాకులః ||
సుప్తః స్వప్నాన్న జానాతి యః స ఆత్మేతి భణ్యతే || ౧౪౦౩ ||
నాద్రాక్షం స్వప్నమద్యేతి ప్రతిబుద్ధోఽభిభాషతే ||
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తే చ తస్మాదాత్మా స ఎవ సః || ౧౪౦౪ ||
స్వప్నమేతి సుషుప్తాచ్చ స్వప్నాద్బుద్ధాన్తమేవ చ ||
ఇతి శ్రుత్యా పురాఽప్యుక్తం తస్మాన్నాఽఽత్మా వినశ్యతి || ౧౪౦౫ ||
స్వయంజ్యోతిఃస్వభావస్థస్తస్మాదాత్మా సుషుప్తగః ||
ప్రత్యగజ్ఞానతత్కార్యైరసంస్పృష్టః స్వభావతః || ౧౪౦౬ ||
యత్తు తచ్ఛఙ్క్యతే కస్మాదాత్మా ప్రాజ్ఞే న పశ్యతి ||
చైతన్యాత్మస్వభావోఽపి తచ్చాపి శృణు సాంప్రతమ్ || ౧౪౦౭ ||
స్వభావో నాఽఽత్మనః కామకర్మావిద్యాది బॊధవత్ ||
అసఙ్గానన్వయోక్తిభ్యాం కామాదేశ్చ మృషాత్వతః || ౧౪౦౮ ||
చైతన్యమాత్మనస్తత్త్వం కూటస్థం, న తు కామవత్ ||
అనాద్యవిద్యాయోగోఽస్య తత్కార్యైరాదిమాన్మతః || ౧౪౦౯ ||
అజ్ఞానమిథ్యావిజ్ఞానసంస్థస్యాస్యాఽఽత్మనః క్వను ||
ఉపదేశాదిసంబన్ధః ఇత్యేతదిహ భణ్యతే || ౧౪౧౦ ||
న పశ్యత్యేష ఆత్మాఽత్ర స్వయంజ్యోతిశ్చ స స్వతః ||
ఇతి విప్రతిషిద్ధం యత్తదైకాత్మ్యాన్న దుష్యతి || ౧౪౧౧ ||
చోదితార్థానువాదోఽయం పరిహారవివక్షయా ||
యద్వై తదితి యత్నేన శ్రుత్యేహ క్రియతేఽఞ్జసా || ౧౪౧౨ ||
న పశ్యతీతి మన్వీథాః సుషుప్తే యన్న తత్తథా ||
పశ్యన్నేవావిలుప్తాక్ష ఆత్మాఽయం వర్తతే యతః || ౧౪౧౩ ||
న పశ్యత్యేవ నన్వత్ర చక్షురాదేరసంభవాత్ ||
కరణాన్యన్తరేణేహ జాత్యన్ధాదిర్న వీక్షతే || ౧౪౧౪ ||
నైతదేవం యతో ద్రష్టుః కారకస్య సమీక్షణే ||
కరణాని వ్యపేక్ష్యన్తే న త్వకారకవీక్షణే || ౧౪౧౫ ||
స్వప్నేఽపి చక్షురాదీనామపీతిః శ్రూయతే శ్రుతౌ ||
కుతః సుషుప్తౌ తాని స్యుర్యత్ర తద్వాసనాఽపి న || ౧౪౧౬ ||
న పశ్యతీతి వచనం కారకాదేరసంభవాత్ ||
వాస్తవం వృత్తమాపేక్ష్య పశ్యన్వై తదితీర్యతే || ౧౪౧౭ ||
పశ్యన్నేవాయమత్రాఽఽస్త ఇత్యేతచ్చేత్కుతో భవేత్ ||
ఇత్యస్య హేతుసిద్ధ్యర్థం న హి ద్రష్టురితీరణమ్ || ౧౪౧౮ ||
మేయమామప్రమాత్యణాం వ్యభిచారేఽపి చాఽఽత్మనః ||
అనన్యానుభవాదేవ సిద్ధిస్తద్ధ్వంససాక్షితః || ౧౪౧౯ ||
ప్రమాత్రాద్యానభివ్యాప్తం వస్తు పూర్వం సమీక్ష్య హి ||
నాద్రాక్షణితి సంధత్తే దృష్టవత్స్వచిదాత్మనా || ౧౪౨౦ ||
యస్మాద్రప్టుర్హి యా దృష్టిర్యయా ద్రష్టా ప్రసిధ్యతి ||
తస్యా విపరిలోపోఽయం హేత్వభావాన్న యుజ్యతే || ౧౪౨౧ ||
నాశోత్పత్త్యాదయో ధర్మా హేతుమద్వస్తునో యతః ||
నిర్హేతుసాక్షిణో న స్యురాగమాపాయిసాక్షితః || ౧౪౨౨ ||
నాశాది న స్వయం సిధ్యేద్వినా నాశాదిసాక్షిణా ||
నాతో విపరిలోపః స్యాద్ద్రష్టుర్దృష్టేః కదాచన || ౧౪౨౩ ||
ద్రష్టురాత్మైవ యా దృష్టిః ప్రత్యగ్దృష్ట్యా సమీక్ష్యతే ||
తస్యా విపరిలోపోఽత్ర న కథంచన యుజ్యతే || ౧౪౨౪ ||
ఆత్మైవాఽఽత్మీయభూతస్య యా దృష్టిరవినశ్వరీ ||
ద్రష్టుర్వినాశినస్తస్యా నోచ్ఛిత్తిరుపపద్యతే || ౧౪౨౫ ||
ఆగమాపాయినో ద్రష్టుర్దృష్టిస్తత్సాక్షిణీ తు యా ||
ద్రష్ట్రాదిలోపసాక్షిత్వాత్తస్యా లోపో న యుజ్యతే || ౧౪౨౬ ||
సత్యేవ సాక్షిణి యతో భావాభావౌ ప్రసిధ్యతః ||
జగతోఽతో న నాశః స్యాదాత్మదృష్టేః కుతశ్చన || ౧౪౨౭ ||
నను విప్రతిషిద్ధోక్తిర్భవతేహాభిధీయతే ||
న వినశ్యతి సా దృష్టిర్ద్రష్టుశ్చేత్యతిసాహసమ్ || ౧౪౨౮ ||
కర్తృకార్యాభిసంబన్ధో ద్రష్టుర్దష్టేరితీర్యతే ||
తతశ్చాపరిలోపోఽస్యాః కార్యత్వాన్నోపపద్యతే || ౧౪౨౯ ||
నను న లుప్యత ఇతి వచనాన్న విలోప్స్యతి ||
నైవం యతో మితిప్రాప్తం వచో నాశం న వారయేత్ || ౧౪౩౦ ||
సిద్ధస్య వ్యఞ్జకం మానం న తు తత్కారకం యతః ||
ఉక్తేర్నైతోఽవినాశిత్వాం ద్రష్టుర్దృష్టేరిహేష్యతే || ౧౪౩౧ ||
నైష దోషో యతో ద్రష్టుః శ్రుతిరాహ విశేపణమ్ ||
ద్రష్టుర్దృష్టేరితి తతో ద్రష్టా నైవేహ కారకమ్ || ౧౪౩౨ ||
దేహాన్తో దృష్టికారీ యో ద్రష్టా ధర్మాదిహేతుమాన్ ||
దృష్టేర్ద్రష్టుశ్చ లోపోఽత్ర ప్రత్యగ్దృష్ట్యేకసాక్షికః || ౧౪౩౩ ||
ప్రాక్ప్రమాత్రాదిసంభూతేర్యా తు దృష్టిరకర్తృకా ||
ద్రష్ట్రాదినాశసాక్షిత్వాత్సా దృష్టిరవినశ్వరీ || ౧౪౩౪ ||
దృష్టిరేవ తు సా ద్రష్టా న తు కారకలక్షణః ||
ద్రష్టుర్విశేషణత్వేన దృష్టేరితి పరిగ్రహాత్ || ౧౪౩౫ ||
పరిలోపో హి కార్యాణాం లోకే సిద్ధః స్వకారణే ||
నాతః కారణరూపస్య నాప్యకారకవస్తునః || ౧౪౩౬ ||
అభావస్య చ భావత్వాద్భావసిద్ధేశ్చ దృష్టితః ||
దృష్టౌ నాభావశఙ్కాఽతః సర్వసిద్ధేస్తదన్వయాత్ || ౧౪౩౭ ||
న సుషుప్తప్రసిద్ధిః స్యాదృష్టేర్లోపో భవేద్యది ||
జన్మనాశాదిహీనేయమతో దృష్టిః పరాత్మనః || ౧౪౩౮ ||
శతృతృజన్తశ్రవణాద్ద్‍ష్టిశ్చేత్స్యాత్సకర్తృకా ||
పశ్యన్ద్రష్టురితి హ్యేవం నైవం కర్త్రాద్యసంభవాత్ || ౧౪౩౯ ||
నేహ బుద్ధ్యాదిసద్భావస్తదాఽపీతిశ్రుతేర్భవేత్ ||
సుషుప్తేఽతో న ధాత్వర్థః ప్రత్యయార్థశ్చ నేష్యతే || ౧౪౪౦ ||
కర్త్రాదికారకం నో చేత్సుషుప్తే విద్యతే కథమ్ ||
పశ్యన్ద్రష్టురితి వచః కూటస్థ ఉపపద్యతే || ౧౪౪౧ ||
యథాఽవకాశదాత్రితి భణ్యతే నిష్క్రియం వియత్ ||
శతృతృజన్తవచసా తథాఽఽత్మా భణ్యతే ధ్రువః || ౧౪౪౨ ||
స్వభావః కారకాణాం చ యదకృత్వేహ కుర్వతే ||
అకుర్వత్కారకం తస్మాత్కుర్వతోఽతిశయః కుతః || ౧౪౪౩ ||
ప్రాక్క్రియాయా వినిష్పత్తేః కుర్వద్రూపం న లభ్యతే ||
యతోఽతోఽకుర్వదేవేహ స్యాత్సర్వత్రైవ కారకమ్ || ౧౪౪౪ ||
శక్తిమత్కారకం చేత్స్యాత్స్యాత్కార్యం శక్తివత్సదా ||
శక్యానామపి సద్భావః శక్తివత్సర్వదా యతః || ౧౪౪౫ ||
న మిథో వ్యతిరేకేణ శక్తిశక్యౌ ప్రసిధ్యతః ||
పరస్పరవ్యపేక్షత్వాచ్ఛక్తిశక్యస్వరూపయోః || ౧౪౪౬ ||
శక్తీనాం నియమః శక్యాచ్ఛక్యానాం చాపి శక్తితః ||
పరస్పరాశ్రయత్వం చ ప్రాప్నుయాచ్ఛక్తివాదినః || ౧౪౪౭ ||
క్రియాయాశ్చాప్యకార్యత్వే కారకం న ప్రసిధ్యతి ||
కార్యత్వే చానవస్థా స్యాత్కుర్వచ్చాపి సుదుర్లభమ్ || ౧౪౪౮ ||
క్రియాతత్ఫ़లయోశ్చాపి పౌర్వాపర్యాప్రసిద్ధితః ||
కిం సాధ్యం సాధనం చేహ నిశ్చయో నోపపద్యతే || ౧౪౪౯ ||
అవిద్యామాత్రహేతౌ తు సర్వమేతత్సమఞ్జసమ్ ||
తత్కార్యత్వాచ్చ సర్వస్య న కించిదసమఞ్జసమ్ || ౧౪౫౦ ||
యత్రాఽఽత్మనోఽస్య సంబన్ధోఽనాత్మనేహ వివక్ష్యతే ||
అవిద్యాహేతుకర్త్రాదిసంగతిస్తత్ర మోహజా || ౧౪౫౧ ||
యత్ర త్వాత్మేతి ధీరస్య జాయతేఽనాత్మధీరివ ||
యథావస్త్వేవ ధీస్తత్ర నాత్రావిద్యాద్యపేక్షతే || ౧౪౫౨ ||
జాగ్రత్స్వప్నప్రహాణేఽపి ప్రత్యఙ్మాత్రం న హీయతే ||
తద్ధానేరాత్మసాక్షిత్వాత్ప్రత్యఙ్జన్మాదివర్జితః || ౧౪౫౩ ||
రజ్జ్వజ్ఞానమనాదాయ న సర్పాదీక్షణం యథా ||
ఆత్మాజ్ఞానమనాదాయ న తథాఽనాత్మవీక్షణమ్ || ౧౪౫౪ ||
కల్పనాబీజవిరహాత్కల్పనా న హి లభ్యతే ||
ప్రతీచి కల్పితోఽనాత్మా ప్రతీచి వ్యభిచారితః || ౧౪౫౫ ||
ఆత్మనోఽవ్యభిచారిత్వం సర్వత్రాఽఽత్మైకసాక్షికమ్ ||
యతోఽతస్తత్పరిజ్ఞానే నాఽఽత్మాఽజ్ఞానమపేక్షతే || ౧౪౫౬ ||
ప్రకాశ్యార్థాభిసంబన్ధే కర్తృత్వం సవితుర్యథా ||
అప్రకాశప్రకాశిత్వాన్న తథాఽఽత్మప్రకాశనే || ౧౪౫౭ ||
బాహ్యార్థభాసనేఽప్యస్య సూర్యాదేరివ కర్తృతా ||
సర్వదైవైకరూపత్వాద్భానోర్నాపూర్వకారితా || ౧౪౫౮ ||
యథా జాత్యమణేః శుభ్రా జ్వలన్తీ నిశ్చలా శిఖా ||
సంనిధ్యసంనిధానేషు ప్రకాశ్యానామవిక్రియా || ౧౪౫౯ ||
న ప్రకాశక్రియా కాచిదస్య స్వాత్మని విద్యతే ||
ఉపచారాత్క్రియా సాఽస్య యః ప్రకాశ్యస్య సంనిధిః || ౧౪౬౦ ||
న చేదం దర్శనం గౌణమగ్నిర్మాణవకో యథా ||
ఇతోఽన్యథాఽవబోధస్య ప్రతీచోఽనుపలబ్ధితః || ౧౪౬౧ ||
నను భఙ్గురధాత్వర్థే తృచ్ప్రయోగో జగత్యపి ||
ద్రష్టృశబ్దాభిలప్యస్య నిత్యా దృష్టిః కథం భవేత్ || ౧౪౬౨ ||
నోక్తత్వాత్పరిహారస్య సూర్యాదావపి దర్శనాత్ ||
ప్రకాశయితా సవితా వ్యాప్త్ వాఽపి వియత్తథా || ౧౪౬౩ ||
అస్తు ప్రకాశకేష్వేవం న ప్రతీచీతి చేన్మతమ్ ||
నైవం ప్రకాశకత్వాత్స్యాత్ప్రత్యగాత్మాఖ్యవస్తునః || ౧౪౬౪ ||
ప్రత్యక్షమాత్మనా లోకే ద్రష్టాద్యర్థావభాసనమ్ ||
స్వయంజ్యోతిష్ట్వశాస్త్రాచ్చ ప్రత్యగాత్మా ప్రకాశకః || ౧౪౬౫ ||
అపయాత్మైవేహ సర్వత్ర స్వయంజ్యోతిః ప్రతీయతే ||
జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిస్తమేవేతి చ శాస్త్రతః || ౧౪౬౬ ||
సాక్షాత్పశ్యామ్యహం కుమ్భం న పశ్యామీతి లోకతః ||
అనుభూతేః ప్రసిద్ధత్వాన్నైవం స్యాదితి చేన్మతమ్ || ౧౪౬౭ ||
మైవం పశ్యామ్యహం కుమ్భం న పశ్యామీతి దర్శనాత్ ||
సదాఽనశ్వరదృష్టిత్వం ప్రతీచో గమ్యతే స్ఫ़ుటమ్ || ౧౪౬౮ ||
పశ్యామీత్యస్య సాక్షిత్వం ప్రతీచో గమ్యతే యథా ||
న పశ్యామీతి చాప్యస్య తథైవేహాఽఽత్మసాక్షికమ్ || ౧౪౬౯ ||
ఉత్ఖాతచక్షుషాం చాపి దృష్టిః స్వప్నేఽనుభూయతే ||
ద్రష్టృదృష్ట్యతిరేకేణ నిత్యా దృష్టిరతో మమ || ౧౪౭౦ ||
జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిరస్మద్ధీపరిమోషణాత్ ||
తమోరూపమివాఽఽభాతి భానుర్నక్తందృశామివ || ౧౪౭౧ ||
యత ఎవమతో దృష్టిర్నిత్యైవాఽఽత్మన ఇష్యతామ్ ||
అనిత్యత్వస్య సర్వస్య ప్రత్యగ్దృష్ట్యేకసాక్షితః || ౧౪౭౨ ||
తయాఽసాధనయా దృష్ట్యాఽపరిణామస్వభావయా ||
పశ్యన్నేవాయమాత్మాఽఽస్తే తద్‍ద్దృష్టేశ్చోద్యహేతుతః || ౧౪౭౩ ||
పశ్యామీతి యథాఽద్రాక్షీరాత్మదృష్ట్యైవ జాగరే ||
న పశ్యామీత్యపి తథా నిత్యదృష్ట్యైవ వీక్షసే || ౧౪౭౪ ||
పశ్యన్కుమ్భాదికం వస్తు దేహాన్తో గ్రాహకో యథా ||
దృష్ట్యా సంబధ్యతే ద్రష్టా ద్రష్టృత్వస్య తదాశ్రయాత్ || ౧౪౭౫ ||
అకారకస్వభావత్వాన్నైవం వృత్తం మమాఽఽత్మనః ||
ఆత్మదృష్టిరతో గ్రాహ్యా ప్రత్యఙ్మాత్రానురోధినీ || ౧౪౭౬ ||
యథోక్తార్థప్రసిద్ధత్వాద్వైశబ్దోఽత్ర ప్రయుజ్యతే ||
తన్న పశ్యతిశబ్దేన కారకత్వం నిషిధ్యతే || ౧౪౭౭ ||
దృశ్యార్థాసంభవాద్యదూత్పశ్యన్నపి న పశ్యతి ||
న పశ్యామీతిఫ़లతః కారకస్య యథా తథా || ౧౪౭౮ ||
అకారకాత్మనోఽదృష్టిర్ద్రష్టవ్యార్థాప్రయుక్తితః ||
వస్తూక్తం దృష్టిశబ్దేన న క్రియా నాపి కారకమ్ || ౧౪౭౯ ||
గ్రాహకగ్రహణగ్రాహ్యహీనం రూపం యదాత్మనః ||
తద్దృష్టిరితి వచసా సాక్షాన్నః ప్రతిపాద్యతే || ౧౪౮౦ ||
ప్రతీచ్యేవ సమాప్తం యదక్రియాకారకాత్మకమ్ ||
న పశ్యతి గిరా రూపమాత్మనస్తదిహోచ్యతే || ౧౪౮౧ ||
నను చోద్యానువాదోఽయం పశ్యతిగోరోచ్యతే ||
కుతోఽకారకవస్త్వత్ర ప్రమాణాదభిధీయతే || ౧౪౮౨ ||
ఐకాత్మ్యమేవ నో జ్ఞాతం సర్వత్రైవ పురా మితేః ||
అజ్ఞాతమేవ చ జ్ఞాతం నాతశ్చోద్యస్య సంభవః || ౧౪౮౩ ||
స్వతఃసిద్ధానుభూతిశ్చ నాజ్ఞానాద్వ్యతిరిచ్యతే ||
సాంఖ్యరాద్ధాన్తవన్నాతశ్చోద్యం మత్తోఽన్యతః కృతమ్ || ౧౪౮౪ ||
ఐకాత్మ్యవాదినాఽవశ్యమేకౌ మేయోఽర్థ ఇష్యతే ||
మేయాన్తరాభ్యుపగమే న హ్యైకాత్మ్యం ప్రసిధ్యతి || ౧౪౮౫ ||
సాధనానామసామగ్ర్యాత్సామగ్ర్యాచ్చేహ కర్తరి ||
న పశ్యతీక్షత ఇతి విరుద్ధార్థో యథోచ్యతే || ౧౪౮౬ ||
పశ్యన్న పశ్యతీత్యత్ర న తథాఽఽత్మని యుజ్యతే ||
దృఙ్మాత్రావిక్రియాత్మత్వ ఎకత్వాకారకత్వతః || ౧౪౮౭ ||
యత ఎవమతః పశ్యన్నిత్యస్యైవోత్తరం వచః ||
న పశ్యతీతి వ్యాఖ్యానం కారకాదినిషేధనమ్ || ౧౪౮౮ ||
పశ్యన్న పశ్యతీత్యత్ర తస్మాదేకోఽర్థ ఉచ్యతే ||
అకారకాత్మకం జ్యోతిరద్వయం ప్రత్యగాత్మకమ్ || ౧౪౮౯ ||
గ్రహీతృగ్రహణగ్రాహ్యం వస్తు ద్రష్టవ్యముచ్యతే ||
ప్రమాణదృష్టియోగ్యత్వాత్ప్రమాత్రాద్యాత్మవస్తునః || ౧౪౯౦ ||
ప్రాత్యక్ష్యం చ యథైతేషాం తథా పూర్వమవాదిషమ్ ||
ద్రష్ట్రాదేరాత్మనశ్చోక్తం వైలక్షణ్యం తథా పురా || ౧౪౯౧ ||
దర్శనాదర్శనోక్తిభ్యామవిభాగాత్మకో దృశిః ||
ఇహాభిధీయతే జ్యోతిరన్యత్ర తు విభాగవత్ || ౧౪౯౨ ||
చితేరకారకత్వాచ్చ సర్వాన్తరతమత్వతః ||
కార్త్స్న్యాత్తదన్యయాథాత్మ్యాత్పశ్యన్నపి న పశ్యతి || ౧౪౯౩ ||
న పశ్యతి యథా ప్రాజ్ఞ ఉక్తహేత్వవిశేషతః ||
తథైవైతద్గ్రహీతవ్యం స్వప్నజాగ్రదవస్థయోః || ౧౪౯౪ ||
చితేర్యథాఽవినాశశ్చ స్వప్నజాగ్రదవస్థయోః ||
తథైవ సంప్రసాదేఽస్మిన్నుక్తహేతుసమన్వయాత్ || ౧౪౯౫ ||
న హీతిహేతువచనం ప్రతిజ్ఞాతార్థసిద్ధికృత్ ||
ద్విప్రకారో వినాశశ్చ ద్విర్హేతూక్త్యా నిషిధ్యతే || ౧౪౯౬ ||
నిరన్వయో వినాశోఽస్య న హీత్యుక్త్యా నిషిధ్యతే ||
అవినాశీతి చాప్యత్ర వికారాపహ్నుతేర్వచః || ౧౪౯౭ ||
అవినాశీతి మైత్రేయ్యాం ద్విధానాశనిషేధకృత్ ||
వచనం ప్రాగుపన్యస్తం తదేవాత్రాపి హేతవే || ౧౪౯౮ ||
సర్వోచ్ఛిత్త్యాత్మసాక్షిత్వాదుచ్ఛిత్తేశ్చాప్యసంభవాత్ ||
తథా సర్వవికారాణాం ప్రత్యఙ్మాత్రైకసాక్షితా || ౧౪౯౯ ||
పశ్యన్నేవాయమత్రాఽఽస్తే సాన్వయానన్వయౌ ధ్రువః ||
నాశౌ యస్మాదతః సిద్ధ ఆత్మా కూటస్థదర్శనః || ౧౫౦౦ ||
పశ్యన్న పశ్యతీత్యేతత్స్వతన్త్రం చాఽఽగమం వచః ||
న హీతి తు ప్రతిజ్ఞోక్తిరనుమోక్త్యనుసారిణీ || ౧౫౦౧ ||
హేతూక్తిరవినాశిత్వాదిత్యుక్తార్థప్రసిద్ధయే ||
వినాశశక్త్యభావోక్తేర్న ప్రతిజ్ఞైకదేశతా || ౧౫౦౨ ||
ప్రతిజ్ఞావచసీ ద్వే వా పశ్యన్నిత్యాదినోదితే ||
న హీతి హేతువచసీ ద్వే స్యాతాముత్తరే తయోః || ౧౫౦౩ ||
పశ్యన్నేవాఽఽస్త ఇత్యస్యాః ప్రతిజ్ఞోక్తేః ప్రసిద్ధయే ||
హేతుర్న హీతివచనముత్తరస్యాపి చోత్తరమ్ || ౧౫౦౪ ||
నిరన్వయవినాశస్య నిషేధోఽత్ర వివక్ష్యతే ||
ప్రథమే హేతువచసి పరిణామస్తథోత్తరే || ౧౫౦౫ ||
ద్వ వా హేతూ యథోక్తార్థౌ ద్వయోరపి ప్రతిజ్ఞయోః ||
ఆభ్యాం సంభూయ సిద్ధోఽర్థ ఎవం సతి భవేద్యతః || ౧౫౦౬ ||
పశ్యన్నేవాయమత్రాఽఽస్త ఇతి చేత్కథముచ్యతే ||
న పశ్యతీతి వచనం శృణు తచ్చ యథా తథా || ౧౫౦౭ ||
పురా యదభవన్మోహాత్స్వప్నజాగ్రదవస్థయోః ||
ప్రతీచో న తదత్రాస్తి రూపం యత్కారకాత్మకమ్ || ౧౫౦౮ ||
ఆత్మనోఽద్వయతత్త్వస్య ద్వితీయం యదవిద్యయా ||
సుషుప్తే న తదస్తీహ ప్రయుక్తం యత్స్వగోచరైః || ౧౫౦౯ ||
సజాతీయప్రయుక్తం యద్ బుద్ధ్యన్తం రూపమాత్మనః ||
ధర్మాదిహేతుకం ప్రాజ్ఞే తద్ ధ్వస్తం కర్మణః క్షయాత్ || ౧౫౧౦ ||
తమోన్తాత్కారణాత్తద్ధి ద్వితీయం కార్యరూపతః ||
తతోఽన్యద్గ్రహణం నాస్తి, విభక్తం గ్రాహ్యమేవ చ || ౧౫౧౧ ||
స్వప్నేఽప్యేతత్ర్రయం నాభూద్వాసనామాత్రశేషతః ||
కిము విధ్వస్తనిఃశేషద్వైతహేతౌ సుషుప్తగే || ౧౫౧౨ ||
సుషుప్తే యోఽవశిష్టోఽత్ర కౌటస్థ్యాన్నాన్యదర్శ్యసౌ ||
యోఽప్యన్యదర్శీ సోఽప్యత్ర నాస్తి తద్ధేత్వసంభవాత్ || ౧౫౧౩ ||
ద్వితీయదర్శనాయాలం రూపమాసీద్యదాత్మనః ||
తన్నాస్తి తద్ద్వితీయం విభక్తం నాత ఈక్షతే || ౧౫౧౪ ||
అవిద్యావద్దూతీయం వా నిత్యదృష్టేర్వివక్ష్యతే ||
సదాహీనాననుదితభాస్వదేకదృగాత్మనః || ౧౫౧౫ ||
తాదాత్మ్యవ్యతిరేకాభ్యాం తమస్తజ్జం చ నాఽఽత్మనః ||
విరోధాద్దॆశతోఽకార్యకారణత్వాత్పరాత్మనః || ౧౫౧౬ ||
విభక్తం యత్తమోఽస్తీవ నావిభక్తం మనాగపి ||
తమోఽన్వితత్వాద్బుద్ధ్యన్తే న ప్రాజ్ఞేఽనన్వయాత్తమః || ౧౫౧౭ ||
కూటస్థదృష్టావేకస్మిన్నవిభక్తే సహస్రధా ||
నామరూపాదిభేదేన విభక్తం యత్తమో దృశేః || ౧౫౧౮ ||
తత్తు ద్వితీయం నేహాస్తి తమోఽనర్థస్య కారణమ్ ||
ద్రష్ట్రాదిరూపసంభేదాద్యత్పశ్యేజ్జాగరే యథా || ౧౫౧౯ ||
అవిద్యాదేరభావోక్త్యా కూటస్థాత్మైవ భణ్యతే ||
కారణాత్మా యతోఽభావః కార్యాఖ్యస్యేహ వస్తునః || ౧౫౨౦ ||
అజ్ఞానాన్నాన్నయదస్తిత్వం సర్వస్యానాత్మనో యథా ||
నివృత్తిస్తద్వత్తద్ధేతోర్నావగత్యాత్మనోఽపరా || ౧౫౨౧ ||
తత్తు నైవేహ వస్త్వస్తి ద్వితీయం మోహహేతుజమ్ ||
సాక్షిణో విషయీభూతం విభక్తం కార్యరూపతః || ౧౫౨౨ ||
సంవిదైవ సమాప్తత్వాత్తమోజస్య పురోత్థితేః ||
లభతే న ద్వితీయత్వమన్యత్వాసంభవాత్తమః || ౧౫౨౩ ||
కార్యస్యాపి చ బుద్ధ్యాదేస్తద్ధేతోరవిభాగతః ||
న తదస్తి ద్వితీయత్వం సంవిదైవ సమాప్తితః || ౧౫౨౪ ||
యత ఎవమతః ప్రాహ నేహ తద్వస్తు విద్యతే ||
యత్పశ్యేద్గॊచరాపన్నం ముఖశబ్దాదిలక్షణమ్ || ౧౫౨౫ ||
యత్పశ్యేదితి కర్త్రుక్తిర్ద్రష్టాఽత్రాఽఽశఙ్క్యతే యతః ||
తన్నాస్తి విషయోల్లేఖిదర్శనస్యేహ కారణమ్ || ౧౫౨౬ ||
శ్రోత్రాదికరణోపేతం యతోఽన్తఃకరణం దృశేః ||
బాహ్యార్థదర్శనే హేతుః కౌటస్థ్యాన్న తదక్షరమ్ || ౧౫౨౭ ||
తమోన్తః కారణం బుద్ధేర్ద్రష్టాఽన్తఃకరణావధిః ||
సుఖీ దుఃఖీ చ దేహాన్తః ప్రత్యగజ్ఞానహేతుతః || ౧౫౨౮ ||
బుద్ధ్యాదేశ్చ సముత్పత్తౌ ధర్మాద్యేవాత్ర కారణమ్ ||
యతోఽతః కారణధ్వస్తౌ బుద్ధ్యాద్యేత్యాత్మకారణమ్ || ౧౫౨౯ ||
తమోన్వయస్తమఃకార్యే బుద్ధ్యాదావేవ యుజ్యతే ||
న త్వకారణకార్యేఽస్మిన్నిత్యబుద్ధే పరాత్మని || ౧౫౩౦ ||
వృత్తిం చ లభతే కార్యం న స్వకారణతోఽన్యతః ||
న కార్యం కారణం వాఽస్తి ప్రత్యగ్వృత్తవ్యపేక్షయా || ౧౫౩౧ ||
బుద్ధ్యన్తస్యాస్య మూఢస్య సుఖశబ్దాదిదర్శినః ||
స్వకారణక్షయాద్ధ్వస్తౌ నాఽఽత్మా పశ్యన్నపీక్షతే || ౧౫౩౨ ||
ద్రష్టృత్వాదివిభాగేన విభక్తో యస్త్వవిద్యయా ||
స కూటస్థాత్మనాఽపీతో రజ్జ్వా సర్పో యథా తథా || ౧౫౩౩ ||
ద్రష్టృదర్శనదృశ్యానాం సంబన్ధోఽతో న వీక్ష్యతే ||
తమస్వినః ప్రలీనత్వాన్నావిద్యాకార్యమీక్షతే || ౧౫౩౪ ||
ద్రష్టృదర్శనదృశ్యాదిభేదోఽవిద్యాప్రకల్పితః ||
యతోఽతో మోహవిధ్వస్తౌ ద్రష్ట్రాద్యాత్మని నేక్ష్యతే || ౧౫౩౫ ||
ఉత్తరేష్వపి వాక్యేషు యథోక్తముపపాదయేత్ ||
వ్యాఖ్యానమేతదేవేతి నాతోఽన్యదవశిష్యతే || ౧౫౩౬ ||
అన్యే పునరిమం గ్రన్థమన్యథైవ యథోదితాత్ ||
వ్యాచక్షతే హి వ్యాఖ్యానాత్తచ్చాపీహ విభావ్యతే || ౧౫౩౭ ||
నిరస్య పూర్వపక్షోక్తీః పరిహారోక్తిభిః క్రమాత్ ||
జ్యోతిర్మాత్రతయా స్థానం దృశేః ప్రాజ్ఞే జగౌ సుధీః || ౧౫౩౮ ||
సాధయిత్వా స్వయంజ్యోతిః సుషుప్తే యుక్తిభిః స్ఫ़ుటమ్ ||
అథైవం జ్ఞస్వభావోఽపి కస్మాత్ప్రాజ్ఞే న పశ్యతి || ౧౫౩౯ ||
ఇత్యాశఙ్కాపనుత్త్యర్థం పరో గ్రన్థోఽవతారితః ||
తద్వ్యాఖ్యానం యథావచ్చ హ్యక్షరాణాం విభావ్యతే || ౧౫౪౦ ||
యద్వే న పశ్యతీత్యేవమాత్మానమతిశఙ్కసే ||
తన్మా శఙ్కీర్యతః ప్రాజ్ఞే పశ్యన్నాత్మాఽత్ర వర్తతే || ౧౫౪౧ ||
ఇత్థం స తత్త్వకస్తావద్ద్రష్టవ్యః శ్రుతియుక్తిభిః ||
న పశ్యతీతి న పునర్ద్రష్టవ్యో హేత్వసంభవాత్ || ౧౫౪౨ ||
విశేషవన్న చాప్యస్య విజ్ఞానమిహ జాయతే ||
పశ్యన్న పశ్యతీత్యేవం పదార్థద్వయమీరితమ్ || ౧౫౪౩ ||
తదావిష్కరణే గ్రన్థః క్రమేణాఽఽరభ్యతే పరః ||
న హి ద్రష్టురితీత్థం చ సౌకర్యేణావగమ్యతే || ౧౫౪౪ ||
ద్రష్టా దృష్టిక్రియాకారీ విజ్ఞానాత్మా పుమానిహ ||
బుద్ధ్యుపాత్తస్య రూపాదేర్విజ్ఞానం చ తతః పరమ్ || ౧౫౪౫ ||
తత్రాపి చ ధియో వృత్తేర్గ్రాహ్యగ్రాహకరూపతః ||
ఘటాదిమేయవిషయాత్పూర్వోత్పన్నక్రియాత్మనః || ౧౫౪౬ ||
క్రియాన్తరస్య నిర్వృత్తౌ ద్రష్టా తత్రాపి పురూషః ||
దృక్‍శక్తిః పురుషే తత్ర యా రూపాద్యనురోధినీ || ౧౫౪౭ ||
క్రియాభావోఽవగన్తృస్థో విజ్ఞానాత్మైకకర్తృకః ||
తస్యా దృష్టేః క్రియాయా హి ద్రష్టృధర్మత్వతః సదా || ౧౫౪౮ ||
ద్రష్టుర్విపరిలోపోఽత్ర మనాగపి న విద్యతే ||
గుణిస్థిత్యనురోధిత్వాద్గుణానామగ్నిదాహవత్ || ౧౫౪౯ ||
యత ఎవమతో యావదాత్మా ద్రష్టా న నశ్యతి ||
న తావత్స్యాత్సముచ్ఛేదో ద్రష్టుర్దృష్టేస్తదాశ్రయాత్ || ౧౫౫౦ ||
మతం గుణివినాశేన తద్గుణోఽపి వినఙ్క్ష్యతి ||
అగ్న్యాద్యౌష్ణ్యాదివచ్చేన్న ద్రష్టురస్యావినాశతః || ౧౫౫౧ ||
అత ఆహావినాశిత్వాద్ద్రష్టుర్దృష్టికృతః సదా ||
వినంష్టుం నాఽఽత్మనః శీలం ఘటాదేరివ యుజ్యతే || ౧౫౫౨ ||
న వినశ్యత్యసౌ కస్మాదితి హేతురిహోచ్యతామ్ ||
సర్వాత్మత్వాత్తథైకత్వాద్ద్రష్టుర్నాశో న విద్యతే || ౧౫౫౩ ||
యేనాస్యాఽఽశఙ్క్యతే నాశస్తేనాస్యాప్రవిభాగతః ||
సంభావ్యతే న నాశోఽస్య నంష్టుర్నాశావిభాగతః || ౧౫౫౪ ||
న చ తేనైవ తస్యైవ వినాశ ఉపపద్యతే ||
ఐకాత్మ్యాద్ద్వైతవిషయే యథాఽగ్నీన్ధనయోస్తథా || ౧౫౫౫ ||
ద్రష్టస్తతోఽవినాశిత్వాన్నిత్యా నిత్యస్య ధర్మిణః ||
ఆదిత్యారశ్మివద్గ్రాహ్యా దృష్టిరప్యవినాశినీ || ౧౫౫౬ ||
నిత్యోఽతో నిత్యయా దృష్ట్యా పశ్యన్నేవావిలుప్తయా ||
ద్రష్టఽఽస్తే ప్రజ్వలన్త్యాఽత్ర సుషుప్తే యో వివక్షితః || ౧౫౫౭ ||
ఎవం తావత్స్థితం పూర్వం పశ్యన్నితి యదీరితమ్ ||
న పశ్యతీతి యత్తూక్తం తదిదానీం ప్రపఞ్చ్యతే || ౧౫౫౮ ||
న పశ్యతీదం ద్రష్టవ్యమితి యత్సూత్రితం పురా ||
పశ్యన్నేవ యది హ్యాస్తే కథం తదుపపద్యతే || ౧౫౫౯ ||
యథోపపద్యతే సర్వం శృణు తచ్చాపి భణ్యతే ||
పశ్యన్నేవాయమత్రాఽఽస్తే పూర్వహేతుసమాశ్రయాత్ || ౧౫౬౦ ||
తత్తు ద్వితీయం నేహాస్తి ద్రష్టవ్యం యత్సమాశ్రయాత్ ||
విశేషబుద్ధ్యభివ్యక్తిర్జాగ్రద్భూమావివేష్యతే || ౧౫౬౧ ||
నను ద్రష్టవ్యమస్త్యేవ ద్వైతాద్వైతాత్మకత్వతః ||
బ్రహ్మణోఽస్య కథం నాస్తి ద్రష్టవ్యమితి భణ్యతామ్ ||
ద్రష్టవ్యం స్యాద్విభక్తం తత్ నావిభక్తం యథోదితమ్ || ౧౫౬౨ ||
యది హ్యన్యత్తతో ద్రష్టుర్దృశ్యం తత్స్యాద్విభాగవత్ ||
తతః పశ్యేద్విభక్తం సన్న త్వేవమిహ విద్యతే || ౧౫౬౩ ||
పశ్యన్నేవాయమత్రాఽఽస్తే ద్రష్టవ్యాసంభవాత్సదా ||
న పశ్యతీతి ద్రష్టోక్తో న తు దృష్టివినాశతః || ౧౫౬౪ ||
జ్వలన్నపి యథా వహ్నిర్నానభ్యాహితమిన్ధనమ్ ||
దహతీహ తథా ద్రష్టా నాప్రాప్తం దృశ్యమీక్షతే || ౧౫౬౫ ||
వ్యాఖ్యానమేతత్సుధియాం శ్రద్దధానా ఉపాసతే ||
యుక్త్యక్షరబహిష్ఠత్వాన్న విద్వాంస ఉపాసతే || ౧౫౬౬ ||
యథా చేదమసంబద్ధం న యుక్త్యక్షరసంశ్రయమ్ ||
తథాఽసకృత్పురాఽప్యుక్తమధునాఽప్యభిధీయతే || ౧౫౬౭ ||
పశ్యన్నేవాయమత్రాఽఽత్మా సుషుప్తే వ్యవతిష్ఠతే ||
ఎవం స తత్త్వ ఎవాయమితి హేతురిహోదితః || ౧౫౬౮ ||
న చ ప్రాదుర్భవత్యస్య జ్ఞానమన్యద్విశేషవత్ ||
న పశ్యతీతి వాక్యస్య వ్యాఖ్యానమిదమీరితమ్ || ౧౫౬౯ ||
పశ్యన్నేవేతి చేదేతద్వస్తుయాథాత్మ్యముచ్యతే ||
ఇత్థం స తత్త్వ ఇత్యుక్త్యా కథం ద్రష్టృక్రియోచ్యతే || ౧౫౭౦ ||
ద్రష్ట్రధీనా క్రియాదృష్టిరితి చేద్భవతోచ్యతే ||
కథం విపరిలోపోఽస్యాః క్రియాత్వే సతి వార్యతే || ౧౫౭౧ ||
అభూతదృష్టికర్తృత్వే ద్రష్టృత్వం ద్రష్టురిష్యతే ||
ప్రాదుర్భావే తథాఽసత్యాః క్రియాయాశ్చ క్రియాత్మతా || ౧౫౭౨ ||
ద్రష్ట్రా చ క్రియతే దృష్టిర్న చాసౌ పరిలుప్యతే ||
ఇతి స్వవచసైవైతద్విరుద్ధమభిధీయతే || ౧౫౭౩ ||
కార్యస్యాపి చ నిత్యత్వం వచనాచ్చేత్ప్రసిధ్యతి ||
వచనస్యాప్రమాణత్వం కారకత్వాత్ప్రసజ్యతే || ౧౫౭౪ ||
ప్రమాణం బోధకం సర్వం తచ్చ సిద్ధస్య వస్తునః ||
పూర్వం ప్రమాణసంబన్ధాద్వ్యఙ్గ్యవ్యఞ్జకసంగతేః || ౧౫౭౫ ||
అనుమానవిరోధస్య వచసోఽస్య ప్రసజ్యతే ||
అవినాభావితా యస్మాదనిత్యకృతకత్వయోః || ౧౫౭౬ ||
ద్వౌ పదార్థావుపన్యస్తావిత్యేతదతిదుర్ఘటమ్ ||
యతో న పశ్యతీత్యేతదనూద్యాన్యద్విభావ్యతే || ౧౫౭౭ ||
న పశ్యతీతి ప్రాప్తత్వాన్నాపూర్వోఽర్థోఽవబోధ్యతే ||
న పశ్యతీత్యతోఽనూద్య పశ్యన్నితి విధీయతే || ౧౫౭౮ ||
పశ్యన్నిత్యస్య వా వ్యాఖ్యా కారకత్వనివృత్తయే ||
న పశ్యతీతి వచనం న త్వర్థాన్తరముచ్యతే || ౧౫౭౯ ||
కిమయం దృష్టికారిత్వాత్పుమాన్ద్రష్టేతి భణ్యతే ||
దృష్ట్యాత్మకం వా కిం వస్తు ద్రష్టేత్యత్ర వివక్ష్యతే || ౧౫౮౦ ||
న తావద్దృష్టికర్తృత్వం కౌటస్థ్యాదాత్మవస్తునః ||
కౌటస్థ్యసిద్ధౌ హేతూంశ్చ ప్రాగవోచమనేకశః || ౧౫౮౧ ||
క్రియాకారకరూపస్య ప్రత్యఙ్మత్రసతత్త్వతః ||
నాతోఽస్య కారకత్త్వం స్యాత్సాక్షిత్వాచ్చ క్రియావతామ్ || ౧౫౮౨ ||
బుద్ధ్యుపాత్తస్య రూపాదేర్విజ్ఞాతృత్వం న చాఽఽత్మనః ||
భోక్తృత్వమపి తస్యేహ చైతన్యాభాసవర్త్మనా || ౧౫౮౩ ||
మణేరేవ వికారోఽయం యాఽలక్తాదిసరూపతా ||
నాలక్తకాదేర్వికృతిర్నిష్క్రియత్వాదిహేష్యతే || ౧౫౮౪ ||
రక్తత్వాదిప్రసిద్ధ్యర్థం విక్రియాం న ప్రపద్యతే ||
అలక్తకాదిః సర్వత్ర యథైవం హ్యాత్మవస్త్వపి || ౧౫౮౫ ||
గుణిస్థిత్యనురోధిత్వం న చ సర్వత్ర వీక్ష్యతే ||
గుణానాం కేశకృష్ణత్వం వ్యేతి కేశేషు సత్స్వపి || ౧౫౮౬ ||
అగ్నేరాత్యన్తికో నాశో భవతాఽపి న మృష్యతే ||
న చోష్ణత్వం సతోఽప్యగ్ేః కాష్ఠాదావుపలభ్యతే || ౧౫౮౭ ||
గుణిస్థిత్యనురోధిత్వమస్తు నామ గుణాత్మనః ||
ద్రష్టుర్దృష్టేః కిమాయాతం క్రియా దృష్టిర్గుణో న తు || ౧౫౮౮ ||
కారకాణాం స్వభావోఽయం యదకృత్వా ప్రవర్తనమ్ ||
యథాఽభూత్వా తథా భావః క్రియాయాస్తత్త్వముచ్యతే || ౧౫౮౯ ||
యావద్ద్రవ్యానురోధిత్వం నావశ్యం గుణకర్మణోః ||
ద్రవ్యే సత్యపి లోకేఽస్మిన్వ్యభివారస్య దర్శనాత్ || ౧౫౯౦ ||
జాతిక్రియాగుణాదీనాం నిషేధాదాత్మవస్తునః ||
అస్థూలం నేతి నేతీతి ప్రతీచోఽన్యన్నిషిధ్యతే || ౧౫౯౧ ||
ద్రష్టుశ్చాపి న నిత్యత్వం క్రియోద్భూతినిమిత్తతః ||
క్రియాకారకయో రూపమితరేతరహేతుకమ్ || ౧౫౯౨ ||
స్వమాత్రేణ న యత్సిద్ధం తత్సిద్ధం పరతః కథమ్ ||
స్వమాత్రేణ చ యత్సిద్ధం తస్యాపేక్షాఽన్యతః కుతః || ౧౫౯౩ ||
న సిద్ధయోర్మిథోఽపేక్షో న స్వతోఽసిద్ధయోస్తథా ||
ఇత్యాదేః పూర్వముక్తత్వాన్నేహ భూయోఽపి యత్యతే || ౧౫౯౪ ||
నాసతో విద్యతేఽపేక్షా నాపి కూటస్థవస్తునః ||
శక్త్యవస్థం యతో వస్తు హేత్వపేక్ష్యేతి విక్రియామ్ || ౧౫౯౫ ||
నిత్యం న భవనం యస్య యస్య వా నిత్యభూతతా ||
న తస్య క్రియమాణత్వం ఖపుష్పాకాశయోరివ || ౧౫౯౬ ||
ఉత్పత్త్యాదౌ తు యచ్ఛక్తం శక్తిమాత్రాత్మనా స్థితమ్ ||
తదేవ హేత్వపేక్షం సదుత్పత్త్యాది ప్రపద్యతే || ౧౫౯౭ ||
ఉత్పత్త్యాదావశక్తత్వాత్కౌటస్థ్యాదాత్మవస్తునః ||
అద్వితీయత్వతశ్చాస్య నోత్పత్త్యాది ప్రసిధ్యతి || ౧౫౯౮ ||
శక్త్యవస్థాని వస్తూని యోగ్యహేతోరసంభవాత్ ||
నాఽఽర్తవాని ప్రసూయన్తే యోగ్యహేతౌ చ తజ్జనిః || ౧౫౯౯ ||
కార్యం నాక్రియమాణం సన్నాకుర్వత్కారణం తథా ||
మిథో న వ్యతిరేకేణ సిధ్యేతే కార్యకారణే || ౧౬౦౦ ||
వస్త్వేవ దృష్టిరత్రాతో న క్రియా నాపి కారకమ్ ||
తస్మాదేవావినాశిత్వాదితి హేతురిహోదితః || ౧౬౦౧ ||
నిర్ణీతం ప్రథమం వస్తు పశ్యన్నితి యదీరితమ్ ||
న పశ్యతీతి యత్తూక్తం తస్య వ్యాఖ్యాఽధునోచ్యతే || ౧౬౦౨ ||
దృష్టేరపరిలోపశ్చేదథ కస్మాన్న పశ్యతి ||
ప్రబోధవత్సుషుప్తేఽస్మిన్నితి ప్రతివిధీయతే || ౧౬౦౩ ||
పశ్యన్నేవాయమాత్మేతి యథోక్తన్యాయసంశ్రయాత్ ||
న తు ద్వితీయం జాగ్రద్వత్పశ్యత్యాత్మా సుషుప్తగః || ౧౬౦౪ ||
ద్వితీయం నేక్షతే కస్మాదిత్యత్రైవాభిధీయతే ||
హేతుర్న తు తదస్తీతి పశ్యేద్యద్వస్తు బోధవత్ || ౧౬౦౫ ||
విశేషదృష్ట్యభివ్యక్తిర్యదాశ్రిత్య ప్రసిధ్యతి ||
న తదస్తి యతస్తస్మాత్పశ్యన్నపి న పశ్యతి || ౧౬౦౬ ||
ఇతి వ్యాఖ్యా న సాధ్వీయం ద్రష్టవ్యాసంభవే యతః ||
న ప్రాత్యక్ష్యం ద్రష్టృదృష్ట్యోః స్యాత్సుషుప్తప్రసిద్ధివత్ || ౧౬౦౭ ||
తమస్యవస్థితోఽపశ్యఞ్జ్ఞాతృజ్ఞానతమాంసి హి ||
ప్రపద్యతే వివేకేన యథా కుమ్యాదివీక్షణే || ౧౬౦౮ ||
న ప్రాజ్ఞే తు తతోఽయుక్తం దృశ్యమాత్రనిషేధనమ్ ||
గ్రాహకగ్రహణగ్రాహ్యభావాభావాద్యపహ్నుతేః || ౧౬౦౯ ||
నను చాస్త్యేవ తద్దృశ్యం సమస్తవ్యస్తరూపతః ||
యథోక్తవస్తునో మైవం తస్యానత్యన్తభేదతః || ౧౬౧౦ ||
బాఢమస్త్వేవ తద్దృశ్యం న త్వత్యన్తవిభాగవత్ ||
స్యాద్విభక్తం తదన్యచ్చేత్పశ్యేదేవ ప్రబోధవత్ || ౧౬౧౧ ||
నాత్యన్తమేవ సర్వత్ర విభాగోఽయం సమీక్ష్యతే ||
విశేషణమతోఽన్యాయ్యమత్యన్తమితి భణ్యతే || ౧౬౧౨ ||
విభక్తమవిభక్తం వా వస్తు వస్త్వన్తరాశ్రయాత్ ||
సర్వైకత్వే విభాగో వాఽవిభాగో వా న యుజ్యతే || ౧౬౧౩ ||
యద్ధి యస్మాద్విభక్తం స్యాత్తదేవ స్యాత్తతః కథమ్ ||
అవిభక్తం విరుద్ధత్వాత్తస్మాదుక్తమశోభనమ్ || ౧౬౧౪ ||
అపహ్నుతిర్విభాగస్య హ్యవిభక్తగిరోచ్యతే ||
విభాగాన్నాపరం వస్తు హ్యవిభక్తగిరా తతః || ౧౬౧౫ ||
అన్యద్విభక్తమితి చ తథా ద్రష్టవ్యమిత్యపి ||
సామర్థ్యాదేక ఎవార్థో భూయో భూయోఽభిధీయతే || ౧౬౧౬ ||
అస్మత్పక్షే తు దోషోఽత్ర మనాగపి న విద్యతే ||
ద్రష్టవ్యో దృష్టియోగ్యోఽర్థో హ్యన్యోఽనన్యశ్చ యుజ్యతే || ౧౬౧౭ ||
పరమార్థాత్మనస్తద్వత్కల్పితాజ్ఞానలక్షణః ||
అవిభక్తోఽపి చాన్యః స్యాద్వైలక్షణ్యాత్పరస్పరమ్ || ౧౬౧౮ ||
ధర్మాదీనాం విభక్తత్వమవిభక్తేఽపి ధర్మిణి ||
ఎవం న పునరుక్తత్వం ద్రష్టవ్యాదేః ప్రసజ్యతే || ౧౬౧౯ ||
సాక్ష్యార్థో దృష్టియోగ్యః స్యాదన్యో మాత్రాదిరాత్మనః ||
ద్రష్టృదర్శనదృశ్యార్థా విభక్తాః స్యుః పరస్పరమ్ || ౧౬౨౦ ||
ద్వైతాద్వైతాత్మకత్వం చ ప్రవాణాన్నోపపద్యతే ||
యథేహ వస్తునః సాక్షాత్తథా పూర్వమవాదిషమ్ || ౧౬౨౧ ||
పూర్వవాక్యే యథా వ్యాఖ్యా కృతా కృత్స్నా తథైవ సా ||
ఉత్తరేష్వపి వాక్యేషు కర్తవ్యా పణ్డితైరతః || ౧౬౨౨ ||
దర్శనాదిక్రియాణాం యదస్తిత్వం తన్న వాస్తవమ్ ||
సదసత్త్వాదిసంభేదశూన్యత్వాదాత్మవస్తునః || ౧౬౨౩ ||
విదితాదన్యదేవైతత్తథైవావిదితాదధి ||
బ్రహ్మాత్మవస్త్వితి జ్ఞేయమితి శ్రౌతం వచః స్ఫ़ుటమ్ || ౧౬౨౪ ||
ద్రష్టురితి తృజన్తేన కర్తృత్వమభిధీయతే ||
ద్రష్టా కస్యేత్యపేక్షాయాం దృష్టేరిత్యభిధీయతే || ౧౬౨౫ ||
దృష్టిరిత్యపి భావః స్యాత్సమాప్తిర్యా క్రియాత్మనః ||
ఫ़లాశ్రితోఽసౌ భావోఽత్ర దృష్టిశబ్దేన భణ్యతే || ౧౬౨౬ ||
ఫ़లం ప్రకాశనం జ్ఞానం తత్కర్తృత్వం చ వస్తునః ||
ప్రత్యేకముచ్యతేఽత్రైతద్వాక్యేప్వేతేషు వస్తునః || ౧౬౨౭ ||
ఇహ యద్దూషణం వాచ్యం తదుక్తమితి నోచ్యతే ||
కారకాదేరసద్భావాత్సుషుప్తే పరమార్థతః || ౧౬౨౮ ||
కారకాదివిధర్మాఽపి ప్రత్యగజ్ఞానహేతుజైః ||
గ్రాహకగ్రహణగ్రాహ్యరూపైరాత్మేక్ష్యతే తథా || ౧౬౨౯ ||
కర్తృకార్యావభాసిత్వాత్కర్తృకార్యదిసాక్ష్యయమ్ ||
కర్తృకార్యాదివద్భాతి కూటస్థోఽప్యాత్మమోహతః || ౧౬౩౦ ||
ఎకైవేయమతో దృష్టిర్జన్మహానాదివర్జితా ||
బహుత్వజన్మనాశాది యాత్యవిద్యోత్థసంగతేః || ౧౬౩౧ ||
యన్న రసయతీత్యత్ర విజానన్వా ఇతీర్యతే ||
విరూపం ప్రస్తుతాద్రూపాదన్యాయ్యం భణ్యతే కుతః || ౧౬౩౨ ||
నైష దోషోఽత్ర విజ్ఞప్తిమాత్రరూపే పరాత్మని ||
దృష్ట్యాదిశక్తిభేదోఽయం మా ప్రసాఙ్క్షీదితీర్యతే || ౧౬౩౩ ||
యత ఎవమతో జ్ఞప్తిమాత్రమేవాభిధీయతే ||
దృష్ట్యాదిశబ్దైస్తస్మాచ్చ సలిలాదివచోఽర్థవత్ || ౧౬౩౪ ||
బాహ్యదృష్ట్యాద్యుపాధిస్థా ప్రత్యగాత్మైకలక్షణా ||
దృష్టిర్దృష్ట్యాదివాచ్యేహ వినాశాదినిషేధతః || ౧౬౩౫ ||
అన్తర్భావేఽపి దృష్ట్యాదౌ మతివిజ్ఞానయోరిహ ||
స్వాతత్ర్యేణాపి తద్వృత్తేః సిద్ధేర్భూయః పృథగ్గ్రదహః || ౧౬౩౬ ||
దహనౌష్ణ్యాదివద్వహ్నేర్విభిన్నాః స్యుః పరస్పరమ్ ||
ద్రుష్టుర్దృష్ట్యాదయో ధర్మా భిన్నాభిన్నాత్మనా స్థితాః || ౧౬౩౭ ||
ఉతైకస్యైవ ధర్మస్య తదబోధోత్థభేదతః ||
భేదోఽయం లక్ష్యతే మోహాద్రవేః స్వోత్థైర్జలైరివ || ౧౬౩౮ ||
ఇహ వ్యాచక్షతే కేచిన్నానాత్వైకత్వారూపతా ||
స్వత ఎవాఽఽత్మనో గ్రాహ్యా చైతన్యమివ సర్వదా || ౧౬౩౯ ||
భేదాభేదాత్మకం సర్వం వస్తు దృష్టం యతస్తతః ||
పరపక్షే న దృష్టాన్తః కశ్చిదప్యుపలభ్యతే || ౧౬౪౦ ||
ఎకైవ గోతా గోపిణ్డే సాస్నాద్యర్థానుసారిణీ ||
సాస్నాదయో మిథో భిన్నా న చాన్యోన్యవిరోధినః || ౧౬౪౧ ||
న చ సామాన్యబుద్ధ్యేహ భేదబుద్ధిర్నివర్తతే ||
నాపి సామాన్యధీబాధో విశేషోత్థధియేష్యతే || ౧౬౪౨ ||
స్థూలేషు యద్వత్సామాన్యవిశేషాత్మకతా తథా ||
సంభావనీయా నిఃశేషసూక్ష్మవస్తుష్వపీదృశీ || ౧౬౪౩ ||
నానాత్వైకత్వవత్స్థూలం దృష్టం వస్తు యథా తథా ||
ఆత్మాద్యతీన్ద్రియం వస్తు వస్తుత్వదితి గమ్యతామ్ || ౧౬౪౪ ||
ఇత్యేవం పణ్డితంమన్యా అనుమానబలాదిహ ||
భిన్నాభిన్నాత్మకం వస్తు స్థాపయన్త్యవిశేషతః || ౧౬౪౫ ||
ఇత్యుక్తపరిఫ़ల్గుత్వప్రబోధాయాభిధీయతే ||
న్యాయః శ్రేయోర్థినా మా భూద్భ్రాన్తిర్వేదాన్తవస్తుని || ౧౬౪౬ ||
భేదగ్రాహి న నో మానం కృత్స్నేఽపి జగతీక్ష్యతే ||
వస్తుస్వరూపముజ్ఝిత్వా మేయం నాస్త్యపరం మితేః || ౧౬౪౭ ||
న చ స్వరూపే భేదోఽస్తి కస్యచిద్వస్తునః క్వచిత్ ||
స్వరూపాచ్చాన్యతో భేదః ప్రమాణాభాసగోచరః || ౧౬౪౮ ||
అసాధారణరూపేణ వ్యావర్తన్తే పరస్పరమ్ ||
యథా విశేషాః సామాన్యం తథా వ్యావర్తతే తతః || ౧౬౪౯ ||
తేఽపి సామాన్యమాత్రం చేద్విశేషా భవతో మతాః ||
విశేషవిరహాత్తర్హి సామాన్యమపి దుఃస్థితమ్ || ౧౬౫౦ ||
భిన్నం వా స్యాన్న వా భిన్నం సామాన్యం చేద్విశేషతః ||
భేదే విశేష ఎవ స్యాత్సామాన్యం ఖణ్డముణ్డవత్ || ౧౬౫౧ ||
భేదభేదవతోర్భిత్తావనవస్థా ప్రసజ్యతే ||
ధర్మధర్మ్యప్రసిద్ధిశ్చ తదభేదేఽపి సజ్యతే || ౧౬౫౨ ||
ఆత్మైవ చేద్విశేషాః స్యుర్ధర్మిణో ధర్మలక్షణాః ||
వ్యతిరేకో న సంసిధ్యేదాత్మత్వం స్యాత్తదాఽఽత్మనః || ౧౬౫౩ ||
స్వయం రూపత్వతో నాఽఽత్మా హ్యాత్మనో వ్యతిరిచ్యతే ||
అనాత్మాభిజనా హ్యేషా వ్యావృత్తిర్యాఽఽత్మనో భవేత్ || ౧౬౫౪ ||
న చ ధర్మ్యన్తరాసత్త్వే ప్రత్యగాత్మాతిరేకిణః ||
ధర్మా లభన్త ఆత్మానం పారతన్త్ర్యాత్మకత్వతః || ౧౬౫౫ ||
ధర్మ్యన్తరస్య చాస్తిత్వే ప్రతిజ్ఞార్థో న సిధ్యతి ||
సమస్తవ్యస్తాతారూప ఆత్మైవైక ఇతీరితః || ౧౬౫౬ ||
వ్యస్తా అపి తదాత్మానో ధర్మాః స్యుశ్చేత్సమస్తవత్ ||
విశేష ఉచ్యతాం కోఽత్ర సమస్తవ్యస్తరూపయోః || ౧౬౫౭ ||
ధర్మ్యన్తరాశ్రితైర్ధర్మైర్నాన్యో ధర్మీ విశేష్యతే ||
ధర్మిధర్మత్వరూపస్య సంబన్ధస్యాసమన్వయాత్ || ౧౬౫౮ ||
నేతి నేత్యాదివాక్యానాం నైరర్థక్యం చ సజ్యతే ||
సమస్తవ్యస్తరూపత్వం యది స్యాద్బ్రహ్మణః శ్రుతేః || ౧౬౫౯ ||
వ్యుత్థాప్య బ్రహ్మణో ద్వైతం తదనూద్య శ్రుతిః పునః ||
ఆత్మైవేత్యబ్రవీత్సాక్షాత్కుతో భేదస్య సంభవః || ౧౬౬౦ ||
వ్యావర్తతేఽస్వరూపం చేత్స్వరూపాద్వస్తు మానతః ||
అనవాప్తస్వరూపం సద్వస్తు స్యాచ్ఛశశృఙ్గవత్ || ౧౬౬౧ ||
మానం విధిముఖం ముక్త్వా న వ్యావృత్త్యేకవర్త్మనా ||
లభతే మేయసంబన్ధం తత్సద్వస్తూపలమ్భతః || ౧౬౬౨ ||
అఘటాదివ్యుదాసేన న ఘటాద్యర్థసంగతిః ||
మితేరనేవంధర్మత్వాన్నాభావే వ్యాపృతిర్మితేః || ౧౬౬౩ ||
అప్రసిద్ధఘటాద్యర్థోఽఘటాద్యర్థాపనోదనమ్ ||
మానేనేహ కథం కుర్యాదన్యోన్యాశ్రయకారణాత్ || ౧౬౬౪ ||
ఘటబోధప్రయుక్తేయమఘటస్య హ్యపాక్రియా ||
అఘటార్థవ్యుదాసాచ్చ ఘటార్థస్యావబోధనమ్ || ౧౬౬౫ ||
ఘటవచ్చాఘటస్యాపి తదన్యాపాక్రియాం వినా ||
నైవాధిగతిరిత్యేవమనవస్థా ప్రసజ్యతే || ౧౬౬౬ ||
మాతృమానాప్రసిద్ధిశ్చ తదన్యాపోహనాదృతే ||
తాభ్యాం వినా ప్రమేయోఽర్థో నితరాం న ప్రసిధ్యతి || ౧౬౬౭ ||
పృథక్త్వం చాపృథక్త్వం చ గుణో యేషాం చ వాదినామ్ ||
తత్ప్రక్రియానుసారేణాప్యత్ర నైవాస్తి భేదధీః || ౧౬౬౮ ||
పృథగ్గుణస్తతోఽన్యభ్యః పృథక్త్వే వా పృథగ్గుణాత్ ||
అపృథగ్వా మిథస్తే స్యుర్న తథాఽపి భిదేక్ష్యతే || ౧౬౬౯ ||
అపృథక్త్వాగుణద్రవ్యం పథక్త్వం సంశ్రయేత్కథమ్ ||
పరస్పరవిరోధిత్వాచ్ఛైత్యం యద్వదవిభావసుమ్ || ౧౬౭౦ ||
పారతన్త్ర్యస్వభావాచ్చ న చాప్రాప్తసమాశ్రయః ||
గుణత్వం లభతే లోకే గుణః కశ్చిద్గుణీ యథా || ౧౬౭౧ ||
అసంభిత్తిః పృథక్త్వస్య తతోఽన్యభ్యః ప్రసజ్యతే ||
పృథక్త్వస్య న చేదన్యత్పృథక్త్వాన్తరమిష్యతే || ౧౬౭౨ ||
అన్యాపేక్షం పృథక్త్వం చ స్వయమేవాపృథగ్ఘటః ||
బలీయానన్తరఙ్గత్వాద్బహిరఙ్గం ప్రబాధతే || ౧౬౭౩ ||
పృథగ్గుణాచ్చ వ్యుత్థాప్య ద్రవ్యాదేః కిం స్వలక్షమ్ ||
స్వతోఽపృథకత్వాత్సర్వస్య పృథక్త్వమపి దుర్లభమ్ || ౧౬౭౪ ||
అథానుభవతోఽస్తీతి పృథక్త్వం భవతో మతమ్ ||
మైవం మిథ్యానుభూతిత్వాచ్ఛుక్తికారజతాదివత్ || ౧౬౭౫ ||
నైకానుభూతిబలతో వస్తునో లభ్యతే భిదా ||
భిన్నానుభూతితో నాపి మిథస్తాసామసంగతేః || ౧౬౭౬ ||
ఎకస్యామనుభూతౌ చేద్భేదో నాఽఽత్మన ఇష్యతే ||
మృషా తత్రైవ స మిథో వ్యభిచారాదధ్రువం భవేత్ || ౧౬౭౭ ||
నానుభూతిః ప్రతీచీయమభేదాద్భేదమీక్షతే ||
స్వరూపావ్యతిరేకాచ్చ నాపి చానాత్మనీక్షతే || ౧౬౭౮ ||
న చైకబుద్ధిబాధేన ద్వ్యాదిధీరుపజాయతే ||
తత్కారణత్వాత్తద్బుద్ధేర్మృత్స్నేవ ఘటజన్మనః || ౧౬౭౯ ||
ద్విత్ర్యాదిబుద్ధిరేకస్మిన్మిత్యాఽతద్రూపవస్తునః ||
సమూహస్యోభయత్వేఽపి స్మృతేరప్యప్రమాణతః || ౧౬౮౦ ||
న చేత్సమూహో వస్త్వస్తి ఎకైకత్వాత్సమూహినామ్ ||
సత్యత్వేఽపి తథైకత్వాన్నానేకత్వం తథాఽపి చ || ౧౬౮౧ ||
అద్వైతవిషయైవేయం ద్వౌ త్రయశ్చేతి యా మతిః ||
ఎకత్వాత్సముదాయస్య న ప్రమాఽతో భిదాం ప్రతి || ౧౬౮౨ ||
యది ప్రత్యక్షగమ్యోఽర్థో వ్యావృత్తేస్తత్పృథక్త్వతః ||
న ప్రత్యక్షాభిసంబన్ధః కుమ్భప్రత్యక్షతో భవేత్ || ౧౬౮౩ ||
ప్రత్యక్షగమ్యధర్మశ్చేద్వ్యావృత్తిర్భవతోచ్యతే ||
ధర్మిప్రతీతిరేవ స్యాత్సాఽపి చేహైకకర్మికా || ౧౬౮౪ ||
ధర్మిబుద్ధేర్న ధర్మేషు బుద్ధిభేదః ప్రజాయతే ||
దేశకాలాద్యభిన్నత్వాదేకాత్మత్వాచ్చ సంవిదః || ౧౬౮౫ ||
సత్తత్త్వం సర్వభావానాం తత్ర తావన్న భేదధీః ||
భేదధీవిషయో యశ్చ తస్మాత్సద్ధీర్నివర్తతే || ౧౬౮౬ ||
సతైవ సర్వవస్తూని బిభ్రత్యాత్మానమాత్మనా ||
కల్పితత్వాదనేకత్వాద్రజ్జుసర్పద్విచన్ద్రవత్ || ౧౬౮౭ ||
ప్రకృత్యర్థాతిరేకేణ ప్రత్యయార్థో న గమ్యతే ||
సత్తేత్యత్ర తతః స్వార్థస్తద్ధితోఽత్ర భవన్భవేత్ || ౧౬౮౮ ||
సతి వ్యభిచరత్యేవ తదన్యద్వస్తు మోహజమ్ ||
సర్పాదివస్తువత్తస్మాత్సత్సత్యమితరన్మృషా || ౧౬౮౯ ||
వ్యుత్థితా హి సతో భేదాః ప్రత్యక్షాగమలిఙ్గతః ||
అభావాత్మకతాం ప్రాప్తా గమ్యన్తే నేశ్వరైరపి || ౧౬౯౦ ||
సదేకత్వమశేషేషు వస్తుష్వవ్యభిచారి హి ||
వ్యభిచారి తతోన్యద్వత్ వస్త్వతోఽద్వైతమేవ సత్ || ౧౬౯౧ ||
వ్యుత్థాయ న సతో యస్మాద్వస్తు సంభావనామపి ||
అభావమపి నాఽఽప్నోతి కాఽఽస్థా భూత్యై వినాఽఽత్మనా || ౧౬౯౨ ||
సత్సిద్ధిమేవ సంభావ్య సిద్ధాః స్మేత్యభిమన్వతే ||
సర్వే భావాః స్రజా యద్వద్భోగీ సిద్ధాయతేఽన్యతః || ౧౬౯౩ ||
ప్రత్యక్షేణాపి నాభావః క్వచిజ్జగాతి మీయతే ||
తస్య సద్వస్తుమేయత్వాదభావస్యాప్యసంభవాత్ || ౧౬౯౪ ||
కామం ఘటాద్యభావోఽయం ప్రత్యక్షాదవసీయతామ్ ||
ప్రత్యక్షాభావసంసిద్ధౌ కిం ప్రమాణమితీర్యతామ్ || ౧౬౯౫ ||
కార్యరూపాభిధాభేదాదతీతానాగతేష్వివ ||
ఐకాత్మ్యం సర్వభావానాం భిన్ననామాదిమత్స్వతః || ౧౬౯౬ ||
అథ బ్రవీషి భేదోఽత్ర స్యాద్వయోర్ధర్మధర్మిణోః ||
వ్యావృత్తేర్ధర్మధర్మిత్వం న తయోరుష్ణశీతవత్ || ౧౬౯౭ ||
న భావయోరసంభిత్తేర్ధర్మధర్మిత్వమిష్యతే ||
నితరామభావయోర్నస్యాత్ న విరుద్ధావిరుద్ధయోః || ౧౬౯౮ ||
నిర్భేదకస్య కుమ్భస్య భేదః కేనేతి భణ్యతామ్ ||
వస్త్వాత్మనైవ చేత్తర్హి మత్పక్షః సాధ్యతే త్వయా || ౧౬౯౯ ||
వస్తుస్వరూపముజ్ఝిత్వా నాన్యత్ర వ్యాపృతిర్మితేః ||
అస్తి యస్మాదతోఽద్వైతం వస్తు వస్తుని సర్వదా || ౧౭౦౦ ||
వ్యావృత్తిరనువృత్తిర్వా సర్వస్యైవాస్య వస్తునః ||
అద్వైతపక్షో భవతా మదీయోఽయం ప్రసాధ్యతే || ౧౭౦౧ ||
వ్యావృత్తోఽయమితి జ్ఞానం కిం కుమ్భే కిం తతోఽన్యతః ||
అవ్యావృత్తస్వరూపత్వాత్కుమ్భే తావన్న ధీరియమ్ || ౧౭౦౨ ||
నాప్యకుమ్భవ్యుదాసేన కుమ్భస్య స్యాద్విశేషణమ్ ||
న హ్యమ్భస్థేన శైత్యేన శిఖినః స్యాద్విశేషణమ్ || ౧౭౦౩ ||
అస్యాయమితి షష్ఠ్యర్థః ప్రత్యక్షాదవగమ్యతే ||
ఘటాభావః పటే కిం న కుతో వాఽస్త ఘటేఽస్తితా || ౧౭౦౪ ||
భావాభావౌ సతో న స్తః సత్త్వాదేవాసతః కుతః ||
నానయోర్ధర్మధర్మిత్వం విరోధాదితరేతరమ్ || ౧౭౦౫ ||
సర్వే భావాః స్వయం సన్తో వ్యావృత్తిః కింసమాశ్రయా ||
నిరాకృతా స్వయం సద్భిర్యథా వియతి కృష్ణిమా || ౧౭౦౬ ||
నభోవత్సదిదం సర్వం తత్ర యత్తత్సదాత్మనా ||
సాధ్యత్వం నాన్యథా దృష్టమసతో యది వా సతః || ౧౭౦౭ ||
వస్త్వన్తరాచ్చేద్వ్యావృత్తిరిష్యతే హ్యన్యవస్తునః ||
వస్తుత్వాత్సాస్త్వఽభావస్య వస్తు నో చేత్కుతో భిదా || ౧౭౦౮ ||
ఘటో భావాత్మనాఽఽప్నోతి త్వత్సాధ్యం చేదశేషతః ||
ఘటీభూతమిదం సర్వం ద్వైతం తే కింప్రమం మతమ్ || ౧౭౦౯ ||
బోధకం యత్ప్రమేయస్య తత్ప్రమాణమిహేష్యతే ||
న చ ప్రమాణనాస్తిత్వమీదృక్తస్మాన్న యుజ్యతే || ౧౭౧౦ ||
మేయాభావః ప్రమాణానాం యద్యభావేన గమ్యతే ||
ప్రమాణానామభావస్య గమకః కో భవిష్యతి || ౧౭౧౧ ||
ఎకప్రత్యయనిర్గ్రాహ్యమేకం వస్త్వితి భణ్యతే ||
ప్రత్యభిజ్ఞాబలాద్వాఽపి నాభావేఽస్త్యుభయం హి తత్ || ౧౭౧౨ ||
దర్శనస్పర్శనాభ్యాం స్యాద్యథైకార్థగ్రహస్తథా ||
ప్రత్యక్షాభావమానాభ్యాం నానుభూతిరిహాస్తి నః || ౧౭౧౩ ||
న ప్రమాణం ప్రమేయం వా తదభావవిశేషణమ్ ||
తదా ద్వయోరసంసిద్ధేర్విరోధాచ్చాప్యసంగతిః || ౧౭౧౪ ||
యద్యసన్నపి ధర్మః స్యాన్నైపుణ్యాద్భవతః క్వచిత్ ||
నభో మూర్తం ఘటోఽమూర్తో విశ్రబ్ధైః కిం న సాధ్యతే || ౧౭౧౫ ||
న భావయోరభిన్నత్వాద్ధర్మధర్మిత్వమిష్యతే ||
నితరామభావయోర్న స్యాద్దూరతో భావాభావయోః || ౧౭౧౬ ||
నాఽఽత్మనా వస్తునా భేదో భేదస్యాన్యవ్యపాశ్రయాత్ ||
అన్యదీయోఽపి నాన్యస్య భేదః స్యాత్కల్పనాం వినా || ౧౭౧౭ ||
స్వతోఽభిన్నస్వభావత్వాన్న భేదోఽన్యోన్యసంశ్రయః ||
ఉభయోరప్యసంభేదః కథం భిన్ద్యాద్విరోధినమ్ || ౧౭౧౮ ||
విశేషణప్రభేదేఽపి విశేష్యోఽర్థో న భిద్యతే ||
శుక్లకృష్ణాదిభేదేఽపి గోపిణ్డో న హి భిద్యతే || ౧౭౧౯ ||
విశేషణం విశేష్యాచ్చేద్విశేష్యాన్తరవత్పృథక్ ||
భిన్నత్వాత్సంగతిర్న స్యాద్విశేషణవిశేష్యయోః || ౧౭౨౦ ||
నైకధీగమ్యతా చ స్యాజ్జ్ఞానస్యాయుగపజ్జనేః ||
యుగపన్న హి విజ్ఞానం జాయతే ఘటమేషయోః || ౧౭౨౧ ||
ప్రాగేవానాత్మసంబన్ధాదుత్పత్తావేవలబ్ధతః ||
ప్రత్యగ్వస్తుప్రమేయస్య తావతైవ కృతార్థతః || ౧౭౨౨ ||
ప్రమాణస్య తతోఽన్యస్మిన్న తన్మానత్వమర్హతి ||
విరోధివ్యభిచారిత్వాత్తదన్యస్య చ వస్తునః || ౧౭౨౩ ||
సర్వం మిథోఽనపేక్షం సత్స్వాత్మమాత్రవివక్షయా ||
ప్రత్యగ్రూపాత్పరం రూపం న వస్తూత్ప్రేక్ష్యతే మితేః || ౧౭౨౪ ||
యద్వస్తు స్వాత్మనైవాస్తి తత్పరార్థం న బోధవత్ ||
పారార్థ్యేనైవ సద్యచ్చ తత్పరస్మాద్ధిరుఙ్న సత్ || ౧౭౨౫ ||
అసాధారణరూపత్వాత్ప్రత్యక్చిన్మాత్రవస్తునః ||
తత్తత్త్వానువిధాయ్యేవ ప్రమాత్రాదిర్భవన్భవేత్ || ౧౭౨౬ ||
ద్రష్టవ్యాద్యనుసారిణ్యా ప్రత్యఙ్భోహప్రసూతితః ||
దృష్ట్యా విరుద్ధదిక్స్థస్య ప్రతీచో దర్శనం కుతః || ౧౭౨౭ ||
శ్రుతిమానార్పితం చైతన్నావజ్ఞేయం విపశ్చితా ||
పరాఞ్చీతి తథా శాస్రం న దృష్టేరితి చ స్ఫ़ుటమ్ || ౧౭౨౮ ||
విదితావిదితాభ్యాం నో వ్యుత్థాప్యబ్రహ్మచాబ్రవీత్ ||
నాతో వస్త్వన్తరం జ్ఞేయం తదన్యస్య నిషేధతః || ౧౭౨౯ ||
మనుతే మనసా యన్న యేనాఽఽహుస్తన్మనో మతమ్ ||
బ్రహ్మ విద్ధి తదేవ త్వం న త్విదం యదుపాసతే || ౧౭౩౦ ||
యతో వాచో నివర్తన్తే నేతి నేతీతి చాపరమ్ ||
ఇతి స్పష్టం వచో మానం కుతో హేతోరుపేక్ష్యతే || ౧౭౩౧ ||
ద్రష్టుః ప్రతీచి యత్సాక్షాత్ప్రత్యగ్దృష్ట్యాఽవసీయతే ||
దృష్ట్యాదిజన్మనాశాదిసాక్ష్యభేదాత్మకం స్వతః || ౧౭౩౨ ||
తదేతదితి మానేన తత్త్వమస్యాదినా తథా ||
బ్రహ్మేతి బోధ్యతే సాక్షాత్తత్తమోధ్వస్తివర్త్మనా || ౧౭౩౩ ||
బ్రహ్మాత్మాఽఽత్మానమేవావేదహం బ్రహ్మేతి చ శ్రుతేః ||
ప్రత్యగ్దృష్ట్యైవ తద్బ్రహ్మ దృశ్యతే న పరాగ్ధియా || ౧౭౩౪ ||
ఘటోఽత్రాస్తీతి వాక్యేఽస్మిన్కో న్వర్థః సంప్రతీయతే ||
మేయోఽనధిగతస్తావత్స్వానుభూత్యైకసిద్ధికః || ౧౭౩౫ ||
మాత్రాదిజన్మనః ప్రాక్చ నానుభూత్యతిరేకతః ||
ద్రష్టృదర్శనదృశ్యాదివస్త్వన్యదవసీయతే || ౧౭౩౬ ||
మాతృమానప్రమేయాదేరన్యోన్యవ్యభిచారతః ||
అనన్యానుభవాత్ప్రత్యక్సంవిదవ్యభిచారిణీ || ౧౭౩౭ ||
సంవిదో వ్యతిరేకేణ వస్తు యద్యత్ప్రసాధ్యతే ||
రజ్జుసర్పాదివత్తత్తన్నైతి సంభావనామపి || ౧౭౩౮ ||
సంవిద్దేశాదిభేదేన వస్తు చేత్సాధ్యతేఽన్యతః ||
ఘటో నాస్తీతి చాన్యద్వా సంగతిర్నానయోర్మితేః || ౧౭౩౯ ||
ఉపలబ్ధోఽస్తి సన్కుమ్భో లమ్బోష్ఠో దేశకాలవాన్ ||
పూర్వపూర్వాతిరేకేణ నోత్తరోఽర్థోఽనుభూయతే || ౧౭౪౦ ||
కర్త్రాదివ్యాపృతేః పూర్వం సంవిత్సంవిత్తిమాత్రతః ||
అవిభాగాదనాఖ్యేయం తదుద్భూత్యా ఫ़లాయతే || ౧౭౪౧ ||
అక్రియేఽపి యథా వ్యోమ్ని హ్యుద్భూతిస్థితిహానిభిః ||
జగన్నర్నర్తి మయ్యేవం కార్యకారణవస్త్విదమ్ || ౧౭౪౨ ||
నఞ్ఘటార్థావపహ్నుత్య సంవిత్సద్రూపమాత్రయా ||
అవగత్యాత్మనా సత్త్వమవాక్యార్థత్వమశ్నుతే || ౧౭౪౩ ||
దిగ్విభాగోఽవిభాగేఽపి వ్యోమ్ని యద్వత్ప్రకల్పితః ||
ప్రధ్వస్తశేషభేదేఽపి మయి భిన్నధియస్తథా || ౧౭౪౪ ||
స్వప్నేభబుద్ధిర్నష్టేఽపి స్వప్న ఆభాతి జాగరే ||
యథైవం మోహజం ద్వైతం నష్టే మోహేఽపి సాంప్రతమ్ || ౧౭౪౫ ||
ఆగమాదన్యతో మానాద్భిన్నాభిన్నత్వమాత్మనః ||
యథోక్తేన ప్రకారేణ న మనాగపి గమ్యతే || ౧౭౪౬ ||
ప్రమాన్తరానధిగతే మానానాం మానతేష్యతే ||
అగ్నిర్హిమస్య భేషజమితి చాతోఽన్యథా భవేత్ || ౧౭౪౮ ||
మానాన్తరాచ్చ యత్ప్రాప్తం మానత్వం తత్ర చ శ్రుతేః ||
న కథంచన సంభావ్యమనువాదత్వకారణాత్ || ౧౭౪౭ ||
ప్రమాన్తరవిరుద్ధం చ మాతుం నోత్సహతే శ్రుతిః ||
స్వగోచరేశ్వరం మానం న మానాన్తరగోచరే || ౧౭౪౯ ||
శ్రోత్రాదికరణానీవ నాతో గోచరసంకరః ||
భిన్నాభిన్నప్రసిద్ధ్యర్థం న చేయం శ్రుతిరిష్యతే ||
``యద్వై తది"తి వచస ఇతోఽన్యార్థపరత్వతః || ౧౭౫౦ ||
దృష్ట్యాదిభేదసిద్ధ్యర్థం నేదం వచనమిష్యతే ||
భేదస్యాతోఽన్యతః ప్రాప్తేర్న శ్రుత్యా తత్ర యత్యతే || ౧౭౫౧ ||
కింతు చైతన్యమప్యస్య కామకర్మాదివద్భవేత్ ||
న స్వతోఽదర్శనాత్ప్రాజ్ఞ ఇత్యాశఙ్క్యైతదీరితమ్ || ౧౭౫౨ ||
స్వప్నప్రబోధయోర్యద్వత్ దృష్టిరస్యాఽఽత్మనః స్వతః ||
మాత్రాదివిక్రియాగ్రామసాక్షిణీ సాఽవినశ్వరీ || ౧౭౫౩ ||
ప్రాజ్ఞేఽపీయం తథైవాఽఽస్తే కూటస్థైకాత్మ్యలక్షణ ||
భావాభావౌ త్వవిద్యాదేర్విశేషః కేవలస్త్విహ || ౧౭౫౪ ||
కామాద్యశేషోపాధీనాం నివృత్తౌ న నివర్తతే ||
తన్నివృత్త్యేకసాక్షిత్వాత్కామాద్యస్తిత్వసాక్షివత్ || ౧౭౫౫ ||
భావాభావార్థసాక్షిత్వాద్భావాభావాత్మికైవ సా ||
గృహ్యతేఽవిద్యయా మూఢైర్మణిః శుద్ధో యథాఽఽశ్రయైః || ౧౭౫౬ ||
సత్యం జ్ఞానమనన్తం చ విజ్ఞానఘనమిత్యపి ||
ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ చేత్యేవం జ్ఞానమాత్రాత్మతాఽఽత్మనః || ౧౭౫౭ ||
దృష్టాన్తశ్చ న నో నాస్తి మణ్యాదేరిహ సంభవాత్ ||
మణేర్నీలాదివద్భేదో దృష్ట్యాదిప్రత్యగాత్మనః || ౧౭౫౮ ||
ప్రతిజ్ఞాహేతుదృష్టాన్తా భిన్నాభిన్నత్వవాదినః ||
మిథో భిన్నా న సన్తీహ భిన్నాభిన్నత్వమాత్రతః || ౧౭౫౯ ||
దృష్టాన్తమాత్రనాస్తిత్వం దోషోఽస్మాస్విహ చోద్యతే ||
దృష్టాన్తోఽస్త్యేవ నః స్పష్టస్త్వన్ముఖేనైవ తద్గ్రహాత్ || ౧౭౬౦ ||
భిన్నాభిన్నత్వవాదేఽస్మిన్యో భిన్నో భవతోచ్యతే ||
స ఎవ నోఽస్తు దృష్టాన్తో నాతోఽన్యః ప్రార్థ్యతే మయా || ౧౭౬౧ ||
అవశ్యమేవ భిన్నార్థౌ భిన్నాభిన్నరవావిమౌ ||
భవతైవాభ్యుపేతవ్యౌ భిన్నాభిన్నత్వసిద్ధయే || ౧౭౬౨ ||
ఐకార్థ్యమేవ చేదిష్టం భిన్నాభిన్నాభిధానయోః ||
తవైవ న స్యాద్దృష్టాన్తః సర్వస్యైకస్వరూపతః || ౧౭౬౩ ||
భిన్నాభిన్నత్వవచసా న చైకార్థోఽపి భణ్యతే ||
భిన్నార్థప్రతిషేధత్వాదభిన్నవచసస్తవ || ౧౭౬౪ ||
గోభిధానాభిధేయార్థాద్యథేహాశ్వగిరోచ్యతే ||
భిన్నోఽర్థో భేదశబ్దార్థాన్న తథాఽభేదశబ్దతః || ౧౭౬౫ ||
సర్వాత్మకత్వసంప్రాప్తావసాధారణవస్తునః ||
సర్వాత్మత్వనిషేధార్థం ప్రమాభావస్త్వయాఽఽశ్రితః || ౧౭౬౬ ||
భిన్నాభిన్నత్వవాచేహ తత్కృతం ఖాతపూరితమ్ ||
సర్వైః సర్వస్య చాభేదాద్వ్యవహారోఽపి నశ్యతి || ౧౭౬౭ ||
ఎకైకం భేదతో వస్తు నిఃసంసర్గ పరస్పరమ్ ||
ఎకమేవ త్వభేదే స్యాదసామాన్యవిశేషవత్ || ౧౭౬౮ ||
దృష్ట్యాదివచసాం లోకే ప్రవృత్తేర్జ్ఞాన ఎవ చ ||
దర్శనాజ్జ్ఞప్తిమాత్రం స్యాదర్థస్తేషాం ప్రసిద్ధితః || ౧౭౬౯ ||
పఞ్చ శ్రోత్రాదిభిః సాక్షాజ్జానామీతి సమీక్ష్యతే ||
శబ్దాదీనిహ లోకేఽతో దృష్ట్యాదేర్జ్ఞానవాచ్యతా || ౧౭౭౦ ||
యేన రూపం రసం గన్ధం శబ్దాన్స్పర్శాంశ్చ మైథునాన్ ||
ఎతేనైవ విజానాతీత్యపి చ శ్రుతిశాసనమ్ || ౧౭౭౧ ||
లావకః పాచకో వేతి కారకస్య సతో యతః ||
సంభేదోఽయం క్రియాభిః స్యాన్నాతోఽకారకతాన్వితః || ౧౭౭౨ ||
గచ్ఛతః పఠతో భోక్తృన్నానాకర్మకృతో రవిః ||
యథా ప్రకాశయత్యేకరూప ఎవ తథా ధియః || ౧౭౭౩ ||
దృష్య్యాదిభిన్నచేష్టాస్తా భిన్నదేశాదిలక్షణాః ||
ఎకరూపం పరం జ్యోతిరేకం సద్వీక్షతే ధియః || ౧౭౭౪ ||
కింజ్యోతిరిత్యుపక్రమ్య యత్నేన మహతాఽఽదరాత్ ||
అర్థోఽయమేవ నిర్ణీతస్తద్విరుద్ధం కిముచ్యతే || ౧౭౭౫ ||
మోహోత్థోపాధిసంబన్ధాదభిన్నోఽపి స్వతోదృశిః ||
ద్రష్టా శ్రోతేతి నానాత్వం యాతి యద్వదలక్తకమ్ || ౧౭౭౬ ||
రక్తాదిభేదతో భేదః ప్రకాశస్య ప్రకాశ్యతః ||
యథైవమాత్మనో భేదో జ్యోతిష్ట్వాద్భాస్యభేదతః || ౧౭౭౭ ||
నిరంశేషు న చాప్యేవం సభాగేష్వివ వస్తుషు ||
భిన్నాభిన్నాత్మతా శక్యా కర్తుం సాక్షాదపీశ్వరైః || ౧౭౭౮ ||
న చాపీహ నిరంశేషు భిన్నాభిన్నత్వకల్పనే ||
దృష్టాన్తః కశ్చిదప్యస్తి జగత్యస్మింశ్చరాచరే || ౧౭౭౯ ||
దృగాదిశక్తిభేదానాం చక్షూరూపాదిభేదతః ||
వికారకల్పనైతేన న్యాయేనాఽఽత్మన్యపాకృతా || ౧౭౮౦ ||
కార్యలిఙ్గాద్ధి శక్తీనామస్తిత్వం కారణత్వతః ||
యతోఽవగమ్యతే నాతోఽకారకే శక్తిరాత్మని || ౧౭౮౧ ||
శక్తిశక్తిమతోరైక్యం తయోర్భేదాన్న యుక్తితః ||
ప్రతిపత్తుం క్వచిచ్ఛక్యం ప్రకృతిప్రత్యయార్థయోః || ౧౭౮౨ ||
ప్రకృత్యర్థేఽథవాఽయం స్యాన్మతుబ్యద్వా తతోఽన్యతః ||
పక్షాసిద్ధిర్హి పూర్వస్మిన్భేదాన్నైక్యం తథోత్తరే || ౧౭౮౩ ||
ఆత్మావిద్యైవ నః శక్తిః సర్వశక్యస్య సర్జనే ||
నాతోఽన్యథా శక్తివాదః ప్రమాణేనావసీయతే || ౧౭౮౪ ||
అశక్తం శక్తిమచ్ఛక్త్యా శక్తిః శక్తిమతా తథా ||
అశక్తైతి కథం యోగమన్యోన్యం హేత్వసంభవాత్ || ౧౭౮౫ ||
శక్తయః సన్తి భూయస్యస్తయోరపి మతం యది ||
తత్రాపి తుల్యచోద్యత్వాదనవస్థా ప్రసజ్యతే || ౧౭౮౬ ||
తస్మాదజ్ఞాత ఆత్మైవ శక్తిరిత్యభిధీయతే ||
ఆకాశాదేస్తతో జన్మ యస్మాచ్ఛ్రుత్యాఽభిధీయతే || ౧౭౮౭ ||
నన్వేవం చేత్స్వభావోఽస్య నిర్విభాగైకదృష్టితా ||
అథ స్వభావసంత్యాగే కో హేతురితి భణ్యతామ్ || ౧౭౮౮ ||
విశేషజ్ఞానమేవాస్య స్వభావో వాఽభ్యుపేయతే ||
సుషుప్తే తత్పరిత్యాగః కస్మాదిత్యభిధీయతే || ౧౭౮౯ ||
జాగ్రత్స్వప్నప్రపఞ్చేఽస్మిన్నాత్మావిద్యైకహేతుకే ||
అనన్యోఽపి స్వతో యత్ర మోహాదన్య ఇవేక్ష్యతే || ౧౭౯౦ ||
తత్రాన్యః కారకో ద్రష్టా తథాఽన్యేనైవ చక్షుషా ||
దృశ్యమన్యదవిద్యోత్థం పశ్యేత్స్వప్నే యథా తథా || ౧౭౯౧ ||
విశేషదర్శనే యస్మాదవిద్యైవాస్య కారణమ్ ||
అతస్తస్యాం నివృత్తాయాం కృత్న్సో భేదో నివర్తతే || ౧౭౯౨ ||
ఛాన్దోగ్యోపనిషద్వాక్యం తథా చ సతి యుక్తిమత్ ||
యత్ర నాన్యదితి తథాచాఽఽత్మైవేత్యుపసంహృతేః || ౧౭౯౩ ||
మైత్రేయీబ్రాహ్మణే చైతద్వ్యాఖ్యాతం వాక్యమాదరాత్ ||
యతో భూయో న తద్వ్యాఖ్యా క్రియతేఽత్ర తతోఽధునా || ౧౭౯౪ ||
యద్వై తదిత్యుపక్రమ్య వ్యాఖ్యాతం వస్తు విస్తరాత్ ||
సలిలాదిగిరా తస్య క్రియతేఽత్రోపసంహృతిః || ౧౭౯౫ ||
అవిద్యైవ యతో హేతుః కార్యకారణతాం ప్రతి ||
సమ్యగ్జ్ఞానాదతస్తస్యాం ధ్వస్తాయామాత్మమాత్రతా || ౧౭౯౬ ||
నావిద్యామనుపాదాయ ప్రతీచోఽనాత్మసంగతిః ||
యతో విధ్వంసనే తస్యా నాఽఽత్మనోఽన్యోఽవశిష్యతే || ౧౭౯౭ ||
స్వతోఽవబోధమాత్రత్వాత్కుతోఽవిద్యాదిసంప్లుతిః ||
తస్మాత్సలిలవచ్ఛుద్ధః కార్యకారణహానతః || ౧౭౯౮ ||
అన్తరేణాపి సంబన్ధం కార్యకారణవస్తునః ||
స్వతోఽనేకాత్మకం తత్స్యాదిత్యాశఙ్క్యైక ఉచ్యతే || ౧౭౯౯ ||
న కపిత్థాదివత్తత్త్వం స్వతోఽనేకస్వభావకమ్ ||
ఉక్త్వా సలిలవత్తస్మాదేక ఇత్యబ్రవీచ్ఛ్రుతిః || ౧౮౦౦ ||
సజాతీయనిషేధో వా హ్యేకశబ్దేన భణ్యతే ||
సలిలోక్త్యా విజాతీయసంబన్ధో హి నివారితః || ౧౮౦౧ ||
ఎకశబ్దో న సంఖ్యార్థః సంఖ్యేయాసంభవాదిహ ||
అద్వితీయార్థతైవాతో ద్వితీయార్థనిషేధతః || ౧౮౦౨ ||
సదేవేత్యాదినా చాస్య తథా సత్యవిరుద్ధతా || ౧౮౦౩ ||
ప్రత్యఙ్భాత్రావసాయిత్వం ప్రత్యగ్దృష్టేర్యతస్తతః ||
అకారకస్వభావత్వా దద్రష్టేత్యత్యభిధీయతే || ౧౮౦౪ ||
యత్ర హి ద్వైతమిత్యుక్తేర్యత్ర త్వస్యేతి చేరణాత్ ||
స్వతః పూర్ణాత్మకం జ్యోతిరద్రష్టేత్యభిధాయతే || ౧౮౦౫ ||
యస్మాదేవమతోఽద్వైతోఽవిద్యాతత్కార్యలఙ్ఘనాత్ ||
న హ్యవిద్యాదివిరహే ద్వైతధీరుపపద్యతే || ౧౮౦౬ ||
ద్విధేతం ద్వీతమిత్యాహుస్తద్భావో ద్వైతముచ్యతే ||
తన్నిషేధేన చాద్వైతం ప్రత్యగ్వస్త్వభిధీయతే || ౧౮౦౭ ||
ద్విధా త్రిధా వా బహుధా కారణం సద్భవేదిహ ||
తస్యాఽఽత్మని నిషిద్ధత్వాదాత్మాఽద్వైతో భవేత్తతః || ౧౮౦౮ ||
భేదసంసర్గహానార్థమేవంయత్నామపి శ్రుతిమ్ ||
అనాదృత్యాన్యథా ప్రాహురహో విద్యా మహీయసీ || ౧౮౦౯ ||
మిథో విభాగసంసిద్ధిర్ధర్మాణాం నాఽఽత్మసంశ్రయాత్ ||
ధర్మధర్మ్యభిసంబన్ధో దృశ్యత్వాద్ద్రష్ట్రపేక్షయా || ౧౮౧౦ ||
ద్రష్టా సలిలవచ్ఛుద్ధో నిఃసఙ్గైకాద్వయస్తథా ||
శ్రుత్యుక్తోఽతో విరుద్ధోఽర్థో నిర్హ్రీకైరిహ వర్ణ్యతే || ౧౮౧౧ ||
తమోంశత్వం యథా భానోః సతశ్చాప్యసదంశతా ||
వియతో మూర్తతైవం స్యాద్భిన్నాభిన్నత్వమాత్మనః || ౧౮౧౨ ||
అత ఊర్ధ్వం విమోక్షాయేత్యుక్తం ప్రాగ్యత్పునః పునః ||
తద్విముక్తేః సమాప్తత్వాదేష ఇత్యభ్యధాన్మునిః || ౧౮౧౩ ||
ప్రత్యగ్దృష్ట్యవ్యవహితేః ప్రాత్యక్ష్యాదాత్మవస్తునః ||
ఎష ఇత్యాత్మనిర్దేశో యత్సాక్షాదితి చ శ్రుతిః || ౧౮౧౪ ||
అవ్యావృత్తాననుగతం నిఃసామాన్యవిశేషతః ||
బ్రహ్మేతి ముఖ్యవృత్త్యేహ వస్తు శ్రుత్యాఽభిధీయతే || ౧౮౧౫ ||
తథా లోకయతేర్ధాతోర్దర్శనార్థత్వహేతుతః ||
ప్రకృతత్వాత్తథా దృష్టేర్లోకనం లోక ఉచ్యతే || ౧౮౧౬ ||
కర్మధారయ ఎవాతః సమాసోఽత్రోపపద్యతే ||
న తు షష్ఠీసమాసోఽత్ర విభాగస్యాప్రసిద్ధితః || ౧౮౧౭ ||
శ్రుతం చైకవిభక్తిత్వం యుక్తం నాశ్రుతకల్పనా ||
కల్పనాహేత్వసద్భావే నిరాకాఙ్క్షే తథా శ్రుతే || ౧౮౧౮ ||
షష్ఠ్యాదికల్పనాఽసాధ్వీ తస్మాదత్రేతి భణ్యతే ||
సామానాధికరణ్యం చ విశేషణవిశేష్యతా || ౧౮౧౯ ||
లక్ష్యలక్షణసంబన్ధో బ్రహ్మలోకాశ్రిధానయోః ||
బ్రహ్మేతి చాఽఽత్మయాథాత్మ్యం లక్ష్యతే నాభిధీయతే || ౧౮౨౦ ||
తథా లోకగిరా బ్రహ్మతత్త్వమాత్మోపలక్ష్యతే ||
ముఖ్యమైకార్థ్యమేవం స్యాద్బ్రహ్మలోకపదార్థయోః || ౧౮౨౧ ||
న హి లోకాతిరేకేణ బ్రహ్మత్వముపపద్యతే ||
బ్రహ్మణో వ్యతిరేకేణ ప్రత్యక్తా నాన్యతస్తథా || ౧౮౨౨ ||
అనయోరైక్యసంమోహాత్పారోక్ష్యద్వయకల్పనే ||
సంసారోఽయమతో మోహసముచ్ఛిత్తౌ విముక్తతా || ౧౮౨౩ ||
అతోఽశేషమహానర్థహేతోర్మోహస్య హానయే ||
ఎష ఇత్యాదివాక్యోక్తిః సమ్యగ్దర్శనజన్మనే || ౧౮౨౪ ||
ఇతిశబ్దో యథోక్తార్థపరామర్శనకర్మణే ||
ఐతిహ్యార్థస్తథా హేతి సమ్రాడిత్యభిమన్త్రణమ్ || ౧౮౨౫ ||
ఇత్యుక్తేన ప్రకారేణ ముముక్షుం జనకం మునిః ||
అన్వశాత్సకలానర్థహేత్వవిద్యాపనుత్తయే || ౧౮౨౬ ||
వ్యుత్థాయాఽఽఖ్యాయికాతో నః శ్రుతిరేవేదమబ్రవీత్ ||
అన్వశాత్స కథం ధీమాన్రాజానమితి చేచ్ఛృణు || ౧౮౨౭ ||
విజ్ఞాన పురుషస్యాస్య యా యథోక్తా పురోక్తిభిః |
నైష్ఠికీ గతి రేషాఽస్య సత్యన్తరసమాప్తితః || ౧౮౨౮ ||
ఇతోఽన్యా గతయః సర్వాః క్షయిసాధనసంశ్రయాత్ ||
క్షయిణ్యోఽతో హి పరమా గతిరేషైవ నాపరా || ౧౮౨౯ ||
అవిద్యామాత్రహేతుత్వాత్కామకర్మాదిసాధనాః ||
గతయోఽపరమాః సర్వా మాయా స్వప్నగతిర్యథా || ౧౮౩౦ ||
సంపచ్చ పరమైషైవ మోహోత్థాస్త్వన్యసంపదః ||
ఉత్కర్షాతిశయః సంపద్విభూతిశ్చేతి భణ్యతే || ౧౮౩౧ ||
ఎషోఽస్య పరమో లోకో లోకాస్త్వన్యే క్షయిష్ణవః ||
క్షయిష్ణుసాధనోత్పత్తేర్న త్వేషోఽసాధనాశ్రయాత్ || ౧౮౩౨ ||
బ్రహ్మైవ సన్స్వతో యస్మాద్బ్రహ్మాప్యేత్యవబోధతః ||
తదవిద్యానిరాసేన ముక్తిర్నాతోఽన్యసాధనాత్ || ౧౮౩౩ ||
లోకశబ్దస్య ముఖ్యోఽర్థ ఆత్మైవేహ యతస్తతః ||
కర్మాదిహేతుసాధ్యేషు గౌణీ లోకార్థతా భవేత్ || ౧౮౩౪ ||
న కర్మణా కనీయస్తా వృద్ధిర్వా నాన్తరాత్మనః ||
ఇతి బాహుమివోద్ధృత్య వేదాన్తైర్ఘోషణా కృతా || ౧౮౩౫ ||
ఆనన్దః పరమోఽస్యైష సుఖోత్కర్షసమాప్తితః ||
సర్వానన్దాతిశాయిత్వాత్తథాచైవం ప్రవక్ష్యతే || ౧౮౩౬ ||
విషయస్పర్శజానన్దాః సాధనానువిధానతః ||
ఆద్యన్తవత్త్వస్వాభావ్యాద్దుఃఖహేతవ ఎవ తే || ౧౮౩౭ ||
కూటస్థాత్మస్వభావత్వాత్సర్వసాధననిస్పృహః ||
సర్వానన్దాతివర్తిత్వాదానన్దః పరమో మతః || ౧౮౩౮ ||
ఆనన్దః పరమోఽస్యైష ఇత్యుక్తార్థప్రసిద్ధయే ||
ఎతస్యైవేతి వచసా సమర్థో హేతురుచ్యతే || ౧౮౩౯ ||
ఎతస్యైవ యథోక్తస్య సర్వానన్దాతివర్తినః ||
ఉపజీవన్తి భూతాని బ్రహ్మానన్దస్య విప్లుషమ్ || ౧౮౪౦ ||
ఎష ఎవంవిధో యస్మాదానన్దః పరమస్తతః ||
ఆనన్దానతిశేతేఽన్యాన్సర్వానస్యైవ కృత్స్నతః || ౧౮౪౧ ||
కృత్స్నోఽపి చైష ఆనన్దస్తదవిద్యైకహేతుజః ||
బుద్ధ్యాద్యుపాధ్యవచ్ఛేదాన్మాత్రేతి వ్యపదిశ్యతే || ౧౮౪౨ ||
తన్మాత్రావర్త్మనైవైనం బుబోధయిషురాదరాత్ ||
లవణాబ్ధిం యథా తద్వల్లవణావయవైరిహ || ౧౮౪౩ ||
ఉత్తరోత్తరవృద్ధ్యాఽత ఆనన్దాన్మానుషాదధి ||
పరానన్దావబోధార్థం ప్రవృత్తైషా పరా శ్రుతిః || ౧౮౪౪ ||
మనుష్యాణాం స యః కశ్చిత్సంసిద్ధోఽవయవైర్దృఢైః ||
సమగ్రాశేషచార్వఙ్గో రాద్ధో భోగక్షమః పుమాన్ || ౧౮౪౫ ||
కృత్స్నసాధనసంపన్నః సమృద్ధోఽత్రాభిధీయతే ||
బాహ్యైరాధ్యాత్మికైరేవం సాధనైరన్వితః పుమాన్ || ౧౮౪౬ ||
తథాఽధిపతిరన్యేషాం నృణామేవేహ యో భవేత్ ||
స్వతన్త్రోఽధిపతిర్జ్ఞేయో మనుష్యైర్న విహన్యతే || ౧౮౪౭ ||
మానుష్యకేణ భోగేన సంపన్నానాం నృణామిహ ||
సంపన్నోఽతిశయేనాతః సంపన్నతమ ఉచ్యతే || ౧౮౪౮ ||
సర్వైర్మానుష్యకైర్భోగైః సంపన్నో న తు దైవికైః ||
ఆనన్ద ఎష పరమో మనుష్యాణామిహోచ్యతే || ౧౮౪౯ ||
శతకృత్వో మనుష్యాణామానన్దో గుణితస్తు యః ||
పితృణామేక ఆనన్దస్తేన తుల్యప్రమాణతః || ౧౮౫౦ ||
యత్సుఖం సాధనాధీనం దుఃఖమేవ తదుచ్యతే ||
అనన్యసాధనం తస్మాత్స్వాత్మస్థం పరమం సుఖమ్ || ౧౮౫౧ ||
తస్మాదాత్మపరిజ్ఞానాత్కార్యజ్ఞేయసమాప్తితః ||
నిరస్తతిశయానన్దో భవతీత్యస్య నిర్ణయః || ౧౮౫౨ ||
తారతమ్యాదుపాయానాం శుద్ధిస్తరతమా ధియః ||
శుద్ధేస్తరతమత్వాచ్చ సుఖం తరతమం భవేత్ || ౧౮౫౩ ||
యావద్యావన్మలో వ్యేతి బుద్ధేర్ధర్మాదిసంచయాత్ ||
తావత్తావద్ధియః స్వాస్థ్యం తావత్తావత్సుఖోన్నతిః || ౧౮౫౪ ||
యావద్యావద్ధనీభావో బుద్ధేః పాపాదిసంగతేః ||
తావత్తావద్ధియోఽస్వాస్థ్యం దుఃఖోద్భూతిస్తథా తథా || ౧౮౫౫ ||
పితృలోకో జితో యైః స్యాత్పితృయజ్ఞాదికర్మభిః ||
జితలోకాస్త ఉచ్యన్తే పితరో దివ్యభోగినః || ౧౮౫౬ ||
య ఎష దక్షిణః పన్థాః పితృలోకః స ఉచ్యతే ||
మనుష్యానన్దతః సోఽయం గుణితః స్యాచ్ఛతాధికః || ౧౮౫౭ ||
ఉత్తరేష్వపి వాక్యేషు యథోక్తముపపాదయేత్ ||
శతాధికోఽయమానన్దః పూర్వస్మాదుత్తరః క్రమాత్ || ౧౮౫౮ ||
నక్షత్రలోకశబ్దేన యే పూర్వం ప్రతిపాదితాః ||
దేవలోకగిరా తేఽత్ర భణ్యన్తే సూక్ష్మమూర్తయః || ౧౮౫౯ ||
సర్గస్య జననాదాదౌ దేవత్వం యే ప్రపేదిరే ||
ఆజానదేవాస్తేఽత్ర స్యుః పూర్వేభ్యః సూక్ష్మమూర్తయః || ౧౮౬౦ ||
వ్యాపీని తేషాం సూక్ష్మాణి శరీరాణి మహాత్మనామ్ ||
పూర్వానన్దేభ్య ఎతేషామానన్దోఽతో మహాన్మతః || ౧౮౬౧ ||
నానాద్వంద్వోపఘాతార్థహేతూనాం బహులత్వతః ||
ఆజానదేవానన్దోఽతః పూర్వేభ్యః స్యాచ్ఛతాధికః || ౧౮౬౨ ||
శ్రోత్రియోఽధీతవేదః స్యాజ్జ్ఞాతవేదార్థ ఎవ యః ||
కృత్స్నచోదితకారిత్వాత్సర్వపాపవివర్జితః || ౧౮౬౩ ||
ఆజానదేవావధికకామానుపహతాశయః ||
తతః పరేషు భోగేషు జాతతృష్ణశ్చ యః పుమాన్ || ౧౮౬౪ ||
ఆజానదేవానన్దేన సమం తస్య చ యత్సుఖమ్ ||
అస్యాకామహతత్వేన సుఖోత్కృష్టిరిహోచ్యతే || ౧౮౬౫ ||
శ్రోత్రియావృజినత్వే ద్వే తుల్యే ఎవాఽఽవిరిఞ్చితః ||
అకామహతతాహేతోర్వృద్ధౌ హ్లాదో వివర్ధతే || ౧౮౬౬ ||
పూర్వపూర్వోపభోగేభ్యో యావద్యావన్నివర్తతే ||
కామో, వివర్ధతే పుంసస్తావత్తావత్సుఖం హృది || ౧౮౬౭ ||
కామైకక్షయతన్త్రైవ యస్మాత్పుంసః సుఖోన్నతిః ||
అకామహతతైవాతః పూర్వాభ్యాం సాధనం పరమ్ || ౧౮౬౮ ||
సాధనత్వం సమానం స్యాత్ర్రయాణామిహ యద్యపి ||
కామక్షయప్రకర్షోఽత్ర హ్యుత్కృష్టాహ్లాదసాధనమ్ || ౧౮౬౯ ||
సముచ్చయవివక్షాఽత్ర న మనాగపి యుజ్యతే ||
కర్తృత్వాదిసముచ్ఛేదింజ్ఞానస్యేహాఽఽశ్రితత్వతః || ౧౮౭౦ ||
సముచ్చయనివృత్త్యర్థం న్యాయశ్చాపి పురోదితః ||
నాతః సముచ్చయాశేహ కర్తవ్యా సూక్ష్మదర్శిభిః || ౧౮౭౧ ||
సాధనత్వం యతస్తుల్యం శ్రోత్రియావృజినత్వయోః ||
అవరేష్వపి భోగేషు న చోత్తమసుఖం తతః || ౧౮౭౨ ||
అకామహతతైవాత్ర తారతమ్యాత్మకత్వతః ||
భేదాదుత్తమసౌఖ్యస్య సాధనం చోత్తమా భవేత్ || ౧౮౭౩ ||
యువా సాధుయువేత్యేవం తైత్తిరీయశ్రుతీరణాత్ ||
అధరేష్వపి వాక్యేషు శ్రోత్రియాది వివక్షితమ్ || ౧౮౭౪ ||
విరాట్ప్రజాపతిర్జ్ఞేయస్రైలోక్యాత్మకదేహభృత్ ||
హిరణ్యగర్భో బ్రహ్మాఽత్ర తథా బ్రహ్మాగిరోచ్యతే || ౧౮౭౫ ||
అతః పరమనన్తత్వాద్గణితం వినివర్తతే ||
యత ఎవమతః ప్రాహాథైష ఎవేతి నః శ్రుతిః || ౧౮౭౬ ||
అనేనాతిశయవతా హ్యస్మద్గోచరవర్తినా ||
అపాస్తాతిశయానన్దం సుఖేనేహానుమీయతే || ౧౮౭౭ ||
ధ్వస్తాతిశయనిష్ఠత్వాల్లోకే సాతిశయాత్మనః ||
యతోఽతోఽతిశయవతా గమ్యతేఽనతిశయం సుఖమ్ || ౧౮౭౮ ||
యత్రైతాని సమస్తాని నిష్ఠాం యాన్తి పరాత్మని ||
పరమోఽసావిహాఽఽనన్దః సర్వానన్దాతిలఙ్ఘనాత్ || ౧౮౭౯ ||
ఎషోఽస్యేతి ప్రతిజ్ఞాత ఆనన్దః సోఽనుమానతః ||
నిష్ఠాం ప్రతీచిగమిత ఉత్తరోత్తరవృద్ధితః || ౧౮౮౦ ||
అవిజ్ఞాతపరానన్దాన్ప్రత్యేషాఽనుమితిర్మతా ||
సాక్షాజ్జ్ఞాతాత్మతత్త్వానాం ప్రత్యక్షతమమేవ తత్ || ౧౮౮౧ ||
అకామహతధీగమ్య ఆనన్దః ప్రత్యగాత్మని ||
యః స ఎవ యథోక్తేభ్యః పరమః స్యాదనన్తతః || ౧౮౮౨ ||
తథాచ భగవాన్వ్యాసః సర్వవేదార్థతత్త్వవిత్ ||
స్వయం ప్రాహేమమేవార్థం కామానర్థజిహాసయా || ౧౮౮౩ ||
యచ్చ కామసుఖం లోకే యచ్చ దివ్యం మహత్సుఖమ్ ||
తృష్ణాక్షయసుఖస్యైతే నార్హతః షోడశీం కలామ్ || ౧౮౮౪ ||
యతో యతో నివర్తతే తతస్తతో విముచ్యతే ||
నివర్తనాద్ధి సర్వతో న వేత్తి దుఃఖమణ్వపి || ౧౮౮౫ ||
సలిలాదిగిరా యోఽర్థః ప్రత్యజ్ఞాయి పురాఽఖిలః ||
బ్రహ్మలోకాన్తవాక్యేన తస్య స్యాదుపసంహృతిః || ౧౮౮౬ ||
ప్రశ్నార్థేఽస్మిన్సమాప్తేఽపి పూర్వవత్తం మునిం నృపః ||
అన్వయుఙ్కాత ఊర్ధ్వం త్వం ముక్తయే బ్రూహి యత్పరమ్ || ౧౮౮౭ ||
యాజ్ఞవల్క్యోఽపి రాజ్ఞైవం పృష్టః సన్పూర్వవత్తదా ||
అవిభేదన్యతో హేతోర్న త్వసామర్థ్యకారణాత్ || ౧౮౮౮ ||
సర్వజ్ఞత్వాన్మునేర్నాభూత్ప్రశ్నార్థాజ్ఞానతో భయమ్ ||
కారణం త్వన్యదేవాతో యతః శ్రుతిరభాషత || ౧౮౮౯ ||
అవివక్షుమయం రాజా కామప్రశ్నబలాశ్రయాత్ ||
కింజ్యోతిరిత్యేవమాదిమప్రాక్షీన్మాం పునః పునః || ౧౮౯౦ ||
అప్రత్యాఖ్యేయో హ్యర్థశ్చ సత్యస్యావశ్యరక్షణాత్ ||
స్వయంజ్యోతిష్ట్వనిర్ణీతిః కృతాఽతోఽనవశేషతః || ౧౮౯౧ ||
నిర్ణీతేఽప్యథ మాం రాజా పునః పునరపృచ్ఛత ||
అత ఊర్ధ్వమితి గిరా నిరుణద్ధ్యేవ మాం నృపః || ౧౮౯౨ ||
కామప్రశ్నాఙ్కుశేనైవ మాం వశీకృత్య మద్గతమ్ ||
సమాదిత్సతి నిఃశేషం జ్ఞానం రాజాఽతిపణ్డితః || ౧౮౯౩ ||
ఇత్యేష భయహేతుః స్యాద్యాజ్ఞవల్క్యస్య నాన్యతః ||
భయహేతోరవిద్యాయాః సర్వజ్ఞత్వాదసంభవాత్ || ౧౮౯౪ ||
అసకృన్నిర్ణయోఽకారి పృష్టే వస్తున్యశేషతః ||
అరౌత్సీన్మాం తథాఽప్యేష సర్వస్వాదిత్సయా నృపః || ౧౮౯౫ ||
మేధావీ పణ్డితోఽతోఽయం బ్రహ్మస్వాదానకారణాత్ ||
న బిభేతి యతస్తస్మాద్భేతవ్యం జనకాద్భృశమ్ || ౧౮౯౬ ||
నను ప్రశ్నా యథోక్తాశ్చేన్నిర్ణీతార్థాః పురోక్తిభిః ||
అనిర్ణీతం కిముద్ధిశ్య నృపోఽప్రక్షీన్మునిం పునః || ౧౮౯౭ ||
స్వప్నబుద్ధాన్తసంచార ఆత్మనో యః పురోదితః ||
దృష్టాన్తత్వేన రాజ్ఞాఽసౌ సర్వోఽపీహ వివక్షితః || ౧౮౯౮ ||
తస్య దార్ష్టాన్తికో యోఽర్థో యావత్సాక్షాన్న కథ్యతే ||
ముముక్షతి న తావత్తం రాజా ప్రశ్నార్థశేషతః || ౧౮౯౯ ||
దృష్టాన్తస్య సుషుప్తేశ్చ నార్థం దార్ష్టాన్తికం జగౌ ||
బ్రహ్మాస్మీత్యాగమాద్బోధః సుషుప్తోదాహృతేర్మతః ||
దార్ష్టాన్తికోఽర్థః ప్రాజ్ఞస్య దృష్టాన్తస్యావశేషతః || ౧౯౦౦ ||
ఉక్తే దార్ష్టాన్తికేఽర్థేఽస్మిన్ప్రశ్నార్థస్య సమాప్తితః ||
సర్వముక్తం భవేద్యస్మాదతః సోఽర్థోఽధునోచ్యతే || ౧౯౦౧ ||
అసఙ్గో మత్స్యవత్ప్రత్యఙ్కామకర్మాదిభిః క్రమాత్ ||
సమేతి స్వప్నబుద్ధాన్తౌ యథాఽయం స్వవశస్తథా || ౧౯౦౨ ||
సహేతురస్య సంసారః పరలోకేహలోకయోః ||
సవిస్తరః స వక్తవ్య ఇత్యర్థేయం పరా శ్రుతిః || ౧౯౦౩ ||
బన్ధో బన్ధనహేతుశ్చ మోక్షస్తద్ధేతురేవ చ ||
సవిస్తరః ప్రవక్తవ్యస్తదుక్త్యర్థా పరా శ్రుతిః || ౧౯౦౪ ||
జాగ్రత్స్థానాత్తతః పూర్వం స్వప్నమాత్మా ప్రవేశితః ||
జాగ్రద్భూమిం స నేతవ్యో దార్ష్టాన్తికవివక్షయా || ౧౯౦౫ ||
ఆనన్దనిర్ణయాన్తం తు సంప్రసాదవచో యదా ||
తదా నిగమనార్థం తత్ప్రతిజ్ఞాతార్థగోచరమ్ || ౧౯౦౬ ||
అలుప్తదృష్టిరాత్మాఽయం యథోక్తం స్వప్నబోధయోః ||
ప్రాజ్ఞేఽపి చ తథైవాయం యద్వై తదితివాక్యతః || ౧౯౦౭ ||
అతికారకహేతుశ్చ యథాఽఽత్మాఽయం సుషుప్తగః ||
కూటస్థదృష్టిమాత్రత్వాత్తథా స్వప్నప్రబోధయోః || ౧౯౦౮ ||
ఇత్యేవం పూర్వసిద్ధేఽర్థే నిగమార్థం పునర్వచః ||
స వా ఇత్యాదికం జ్ఞేయం న తు నాశాదిశఙ్కయా || ౧౯౦౯ ||
ఇత ఆరభ్య సంసార ఆత్మానో వర్ణయేఽధునా ||
స్వప్నాద్బోధాప్తివచ్చాస్మాల్లోకాల్లోకాన్తరం గతః || ౧౯౧౦ ||
ఇత్యర్థప్రతిపత్త్యర్థం దృష్టాన్తోఽత్రాభిధీయతే ||
సుఖావబోధసిద్ధ్యర్థం శ్రోతురర్థే వివక్షితే || ౧౯౧౧ ||
నానార్థసాధనైర్మార్గే యథాఽనః సుసమాహితమ్ ||
శబ్దాన్నానావిధాన్కుర్వద్గురుభారప్రపీడనాత్ || ౧౯౧౨ ||
వ్రజేచ్ఛాకటికేనేహ దేశాన్తరమధిష్ఠితమ్ ||
అనసస్తద్గతాచ్చార్థాద్విలక్షణవపుర్భృతా || ౧౯౧౩ ||
స్వార్థేనాధిష్ఠితం గచ్ఛేత్పథి శాకటికేన తత్ ||
దృష్టాన్తార్థేన సంబన్ధ ఎవమేవేతి భణ్యతే || ౧౯౧౪ ||
భుక్తదేహాదిదం లిఙ్గముత్క్రాన్తం భోగసంక్షయాత్ ||
యాతి దేహాన్తరం తద్వత్కర్మవిద్యాదిసంభృతమ్ || ౧౯౧౫ ||
వియుక్తం దేవతాభిః సత్కర్మసంభారసంభృతమ్ ||
అనోవల్లిఙ్గమేత్యేతత్ప్రత్యగాత్మార్థసిద్ధయే || ౧౯౧౬ ||
శారీరవచసా చాత్ర లిఙ్గమేవాభిధీయతే ||
శరీరదేశసంస్థత్వాన్న తు ప్రత్యఙ్ఙసంహతే || ౧౯౧౭ ||
ప్రాజ్ఞేనాధిష్ఠితం గచ్ఛేద్రథినా స్వార్థరూపిణా ||
ప్రత్యగ్ధియః సమారోహమన్వాత్మాఽఽరూఢవద్యతః || ౧౯౧౮ ||
ప్రాజ్ఞేనేహాఽఽత్మనా తస్మాదన్వారూఢోఽభిధీయతే ||
భానునేవోదపాత్రాదేరారోహో నాఽఽత్మనః స్వతః || ౧౯౧౯ ||
ప్రాక్చోక్తమాత్మనైవాయం జ్యోతిషేత్యాదికం వచః ||
ఆత్మానం రథినం విద్ధీత్యపి శ్రుత్యన్తరే వచః || ౧౯౨౦ ||
మర్మకృన్తనసంభూతవేదనార్దితమానసమ్ ||
బిక్కికాలక్షణం శబ్దం మృతికాల ఉపస్థితే || ౧౯౨౧ ||
ఉత్సర్జద్యాతి లిఙ్గం తదితి ప్రత్యక్షగోచరః ||
తదిదం భణ్యతే శ్రుత్యా పుంసాం వైరాగ్యజన్మనే || ౧౯౨౨ ||
మర్మసూత్కృత్యమానేషు ముచ్యమానేషు సంధిషు ||
ముమూర్షతోఽత్ర యద్దుఃఖం స్మర్యతాం తన్ముముక్షుభిః || ౧౯౨౩ ||
కస్మిన్కాల ఇదం జన్తోః కింనిమిత్తం చ జాయతే ||
ఇత్యస్య ప్రతిపత్త్యర్థం పరో గ్రన్థోఽవతార్యతే || ౧౯౨౪ ||
ఉదానవాయౌ ప్రబలే యత్రైతత్స్యాన్ముమూర్షతః ||
ఊర్ధ్వోచ్ఛ్వాసీ పుమాంస్తత్ర యథోక్తం జాయతే మృతౌ || ౧౯౨౫ ||
పిణ్డోఽణుత్వం యదాఽభ్యేతి జరయాఽభ్యర్దితస్తదా ||
ఉపతాపాన్వితో వా సన్యథోక్తం ప్రతిపద్యతే || ౧౯౨౬ ||
అణిమానమణోర్భావం కార్శ్యం దేహో యదైత్యయమ్ ||
జరయా రోగహేతోర్వా ఊర్ధ్వోచ్ఛ్వాసీ తదా భవేత్ || ౧౯౨౭ ||
జరయా రోగతో వాఽస్య జాయతే విషమాగ్నితా ||
సమ్యక్పక్తిస్తతోఽన్నస్య మన్దాగ్నేర్నోపజాయతే || ౧౯౨౮ ||
రసాదిధాతుభిర్దేహస్తతోఽనుపచయాదయమ్ ||
అబలః సన్పతత్యేష జీర్ణమన్దిరవత్క్షితౌ || ౧౯౨౯ ||
అథైవం కృశతాపన్నే దేహేఽన్తరుపజాయతే ||
యా వృత్తిః సోచ్యతే సాక్షాద్దృష్టాన్తోక్త్యా ప్రయత్నతః || ౧౯౩౦ ||
ఆమ్రం యథా రసాదార్డ్యే స్వస్మాద్‍వృన్తాత్ప్రముచ్యతే ||
తథేహాన్నరసగ్లానౌ లిఙ్గం దేహాత్ప్రముచ్యతే || ౧౯౩౧ ||
వృన్తే నిబధ్యతే యేన రసేనాఽఽపరిపాకతః ||
స రసో బన్ధనం జ్ఞేయో వృన్తం వా బన్ధనం మతమ్ || ౧౯౩౨ ||
వృన్తేనాఽఽమ్రస్య సంబన్ధో రసస్యాఽఽపరిపాకతః ||
బాల్యే దృఢో యథా తద్వన్నైవం పక్వరసస్య సః ౧౯౩౩ ||
క్లైద్యమాపద్యమానోఽథ పాకకాల ఉపస్థితే ||
రస ఆమ్రం ధారయితుం నైవేహోత్సహతేఽబలః || ౧౯౩౪ ||
గురుత్వాద్బన్ధనాద్వృన్తాద్రసాద్వాఽథ ప్రముచ్యతే || ౧౯౩౫ ||
నానాహేతుకపాతస్య ఫ़లస్య ప్రతిపత్తయే ||
దృష్టాన్తానామిహోక్తిః స్యాద్భూయసాం భిన్నరూపిణామ్ || ౧౯౩౬ ||
వృన్తాదేవాఽఽమ్రపాతోఽత్ర వృన్తేనోదుమ్బరం సహ ||
పతత్యశ్వత్థపాతస్తు పాకేఽప్యన్యనిమిత్తతః || ౧౯౩౭ ||
బహుప్రకారసిద్ధ్యర్థం వాశబ్దవ్యాహృతిస్త్విహ ||
బహుహేతుర్మృతిర్యస్మాత్ప్రాణినాం జగతీక్ష్యతే || ౧౯౩౮ ||
యథాఽయముక్తో దృష్టాన్తః పురుషోఽప్యేవమేవ హి ||
లిఙ్గాత్మా పురుషో జ్ఞేయస్తస్యైవేహాఙ్గసంగతేః || ౧౯౩౯ ||
శ్రోత్రత్వగాదినాడ్యశ్చ ప్రోచ్యన్తేఽత్రాఙ్గసంజ్ఞయా ||
తేషు వ్యుహ్యైవ లిఙ్గాత్మా యతోఽలం స్యాత్స్వకర్మణే || ౧౯౪౦ ||
అఙ్గస్య కృష్ణసారస్య చక్షుషః కరణస్య చ ||
ఆశ్రయాశ్రయిసంబన్ధే హేతురన్నరసో భవేత్ || ౧౯౪౧ ||
అన్నం దామేతి చాప్యుక్తం రసాదిపరిణామతః ||
తద్యావకత్కఠినం దేహే తావల్లిఙ్గం స్థిరం భవేత్ || ౧౯౪౨ ||
జరాదిహేతుపాకే తు పతత్యామ్రాదివద్ ద్రుతమ్ ||
ఎభ్యోఽఙ్గేభ్య ఇతి గిరా తదేతదభిధీయతే || ౧౯౪౩ ||
ఉపసర్గః సమిత్యేష ఎకీభావప్రసిద్ధయే ||
తథా ప్రకర్షసిద్ధ్యర్థం ప్రోపసర్గః ప్రయుజ్యతే || ౧౯౪౪ ||
వ్యస్తాని స్థానసంబన్ధాత్కరణాని యతస్తతః ||
స్వస్థానేభ్యోఽపకృష్టాని మరణే యాన్త్యథైకతామ్ || ౧౯౪౫ ||
స్వప్నే ప్రాణావశేషత్వాత్స్థానాత్కరణసంహృతేః ||
మృతౌ సహైవ చానేన ప్రకర్షోఽత్రాత ఈక్ష్యతే || ౧౯౪౬ ||
దేహాన్తరాదముం దేహం పూర్వమాగాద్యతస్తతః ||
తదపేక్ష్య పునఃశబ్దః శ్రుత్యైవేహాభిధీయతే || ౧౯౪౭ ||
స్వప్నాద్యథేతో బుద్ధాన్తం స్వప్నం బుద్ధాన్తతః పునః ||
పూర్వదేహాత్తథైవాఽఽత్మా యాతి దేహాన్తరం పునః || ౧౯౪౮ ||
బాహ్యాద్దేహాత్తథైవాన్తర్లిఙ్గం స్వాప్నం ప్రపద్యతే ||
యథాన్యాయప్రతిన్యాయౌ యథా తత్రోదితౌ పురా || ౧౯౪౯ ||
దేహాద్దేహాన్తరప్రాప్తౌ తథైవేతి వినిర్దిశేత్ ||
ప్రతియోని యథాస్థానమిత్యత్రాపి తథైవ తత్ || ౧౯౫౦ ||
శ్రుతకర్మానురూపేణ చక్షురాద్యనురూపతః ||
ప్రతియోని యథాస్థానమాద్రవత్యేష జన్మనే || ౧౯౫౧ ||
దేహాన్తరగృహీత్యర్థం ప్రాణినాం మరణం యతః ||
ప్రాణాయేతి తతో వక్తి జన్మన్యసతి నో మృతిః || ౧౯౫౨ ||
ప్రాణవ్యూహాయ చైవాయమాద్రవత్యన్యదేహతః ||
స్థానేష్వవ్యూఢకరణో నాలం స్యాత్కర్మణే యతః || ౧౯౫౩ ||
ప్రాణవ్యూహస్య సంసిద్ధిః కథమస్యేతి శఙ్క్యతే ||
శరీరగ్రహణాశక్తేరవ్యూఢకరణత్వతః || ౧౯౫౪ ||
న చ దేహాన్తరం కృత్వా రాజ్ఞో భృత్యా ఇవాఽఽసతే ||
యతః కర్మసహాయోఽయమేకాక్యేవేహ గచ్ఛతి || ౧౯౫౫ ||
ఇత్యస్య పరిహారార్థం దృష్టాన్తోఽత్రాభిధీయతే ||
కృత్స్నం జగత్స్వభోగార్థం పుంసోపాత్తం స్వకర్మణా || ౧౯౫౬ ||
తత్కర్మఫ़లభోగార్థం కృత్వా దేహం ప్రతీక్షతే ||
శుభం వా యది వా పాపం శ్రుతకర్మానురూపతః || ౧౯౫౭ ||
కర్మోపాత్తాని భూతాని తత్ప్రయుక్తాని దేహినః ||
కృత్వా దేహాన్తరం యోగ్యం తస్థూ రాజ్ఞోఽగ్రగా ఇవ || ౧౯౫౮ ||
తత్రైతస్మిన్యథోక్తేఽర్థే దృష్టాన్తోఽప్యభిధీయతే ||
వివక్షితార్థవిజ్ఞానప్రసిద్ధిః స్యాత్కథం న్వితి || ౧౯౫౯ ||
యథా రాజానమాయాన్తం సద్మపానాదిసాధనైః ||
బుద్ధ్వా క్లృప్తైః ప్రతీక్షన్త ఉగ్రాః సూతాదయో జనాః || ౧౯౬౦ ||
ఉగ్రే కర్మణి యే రాజ్ఞా నియుక్తాః పాపకారిషు ||
ఉగ్రాస్తేఽత్రాభిధీయన్తే జాతితో వాఽభిధా భవేత్ || ౧౯౬౧ ||
ఎన ఎనః ప్రతి తథా నియుక్తా యే నరాధిపైః ||
ప్రత్యేనసోఽత్ర తే జ్ఞేయా భిన్నాస్తే స్వాధికారతః || ౧౯౬౨ ||
రథవాహాశ్చ సూతాః స్యూ రథవాహనకోవిదాః ||
గ్రామణ్యో గ్రామనేతారః సేనాధిపతయో మతాః || ౧౯౬౩ ||
తే యథా కర్మణోపాత్తా రాజ్ఞః ప్రాగేవ చాఽఽగమాత్ ||
అన్నపానగృహాద్యర్థాన్కృత్వా రాజప్రతీక్షిణః ||
రాజాఽయం నః సమాయాతీత్యాసతే యత్నమాస్థితాః || ౧౯౬౪ ||
యథైవం సర్వభూతాని భోక్త్రా కర్మాదికారణైః ||
అర్జితాన్యుచితం దేహం భోక్తుర్భోగక్షమం తథా || ౧౯౬౫ ||
కృత్వా తత్ప్రాప్తితః పూర్వం యథా సూతాదయో నృపమ్ ||
ప్రతీక్షన్తే ప్రయత్నేన బ్రహ్మైతీత్యభికాఙ్క్షయా || ౧౯౬౬ ||
విజ్ఞానాత్మన్యుపక్రాన్తే బ్రహ్మేతి యదిహోచ్యతే ||
స్వతో బ్రహ్మత్వతస్తస్య సంసారిత్వమవిద్యయా || ౧౯౬౭ ||
కథం నామ మతిస్తస్య బ్రహ్మాస్మీతి భవేదిహ ||
శ్రుతిస్తత్తత్త్వబోధార్థం బ్రహ్మేత్యాహ తతో నరమ్ || ౧౯౬౮ ||
అనువాదో న తు విధిరేవంవిదమితీర్యతే || ౧౯౬౯ ||
సర్వాన్ప్రత్యవిశిష్టత్వాదేవంవిదమితీరణమ్ || ||
నానువాదః ఫ़లోక్తిర్వా యథావ్యాఖ్యాతవేదినః || ౧౯౭౦ ||
కరణానుగ్రహీతృణి భూతాని చ ముమూర్షతః ||
కృత్వా దేహం ప్రతీక్షన్తే నృపస్యేవ గృహం నరాః || ౧౯౭౧ ||
ఎవం జిగమిషుం దేవమనుగచ్ఛన్తి కే తు తమ్ ||
గచ్ఛన్తః కస్య గత్యా వా స్వాతన్త్ర్యేణాఽఽత్మనోఽథవా || ౧౯౭౨ ||
ఇత్యర్థమపి దృష్టాన్తః పూర్వవద్భణ్యతే పునః ||
ఇతః ప్రవసతో దేహాద్దేహినః కర్మసంక్షయాత్ || ౧౯౭౩ ||
యథేహ ప్రయియాసన్తముగ్రసూతాదయో జనాః ||
రాజానమభిసంయాన్తి ప్రాణాస్తద్వన్మృతౌ నరమ్ || ౧౯౭౪ ||
యదోర్ధ్వోచ్ఛ్వాసితైవాస్య పురుషస్య భవత్యథ ||
సుఖయన్తస్తదా ప్రాణాః సంయాన్త్యుత్క్రాన్తివేదినమ్ || ౧౯౭౫ ||

॥ చతుర్థాధ్యాయస్య చతుర్థం బ్రాహ్మణమ్ ॥

యత ఉత్క్రాన్తిరుక్తేయం విశిష్టఫ़లసంగతేః ||
సర్వేషామవిశిష్టాఽతః స యత్రేత్యుచ్యతేఽధునా || ౧ ||
కరణానాం సముత్క్రాన్తిర్గమనం చ తయోః సమమ్ ||
ప్రాగుక్తం తత్ర యన్నోక్తం తదేవేహోచ్యతేఽధునా || ౨ ||
సంసారస్యాధికారోఽయమా శ్లోకోదాహృతేర్మతః ||
స యత్రేత్యత ఆరభ్య పుంసః సంసారవర్ణనమ్ || ౩ ||
పుంసః సంసరణం పూర్వం సూత్రితం యత్సమాసతః ||
విస్తరస్తస్య వక్తవ్య ఇత్యర్థా వా పరా శ్రుతిః || ౪ ||
తత్సంప్రమోక్షణం కస్మిన్పుంసః కాలేఽభిజాయతే ||
కథం వేత్యాదికోఽత్రార్థో విస్తరేణోపవర్ణ్యతే || ౫ ||
ప్రకృతాత్మపరామర్శః సశబ్దేన వివక్ష్యతే ||
సంసారానర్థసంబన్ధవిజ్ఞానాయ తమస్వినః || ౬ ||
య ఆత్మా ప్రస్తుతోఽవిద్వాన్స యదేదం శరీరకమ్ ||
కార్శ్యం ప్రాపయ్య పూర్వోక్తైర్జరారోగాదిహేతుభిః || ౭ ||
యది వా స్వయమేవైత్య దేహాభేదత్వహేతుతః ||
దౌర్బల్యమేవం సంప్రాప్య సంమోహమివ యాత్యథ || ౮ ||
మూర్ఛాదావివ సంమోహమిహాప్యాత్మా నిగచ్ఛతి ||
బోధమాత్రైకయాథాత్మ్యాన్నాయం సంమోహభాగ్యతః ||
సంమూఢబుద్ధిసాక్షిత్వాత్సంమూఢ ఇవ భాత్యతః || ౯ ||
సంమోహహేతుకం కార్యం సంమోహాత్మకమిష్యతే ||
అకార్యకారణం ప్రత్యగ్జ్యోతిః సంముహ్యతే కుతః || ౧౦ ||
కార్శ్యసంమోహసంబన్ధో యతో నాస్య స్వతస్తతః ||
మోహోత్థదేహబుద్ధ్యాదిసంగతేరివగీరియమ్ || ౧౧ ||
ఉత్క్రాన్తికాలే ప్రాణానాం స్వస్థానాదార్ఢ్యహేతుకా ||
స్వగోచరేష్వశక్తిర్యా సంమోహోఽసావిహాఽఽత్మనః || ౧౨ ||
దాహచ్ఛేదాదయో యద్వదదాహ్యాచ్ఛేద్యతన్వినః ||
పరోపాధినిమిత్తాః స్యుర్దుర్బలత్వాదయస్తథా || ౧౩ ||
బాహ్యా తావదియం వృత్తిర్వ్యాఖ్యాతా ప్రత్యగాత్మనః ||
కార్శ్యసంమోహరూపా యా ప్రసిద్ధా జగతీదృశీ || ౧౪ ||
మరిష్యతోఽస్య యా వృత్తిరాన్తరీ సాఽధునోచ్యతే ||
హృత్సద్మన్యుపసంహారో యథా స్యాదిన్ద్రియాత్మనామ్ || ౧౫ ||
అథైనముచ్చిక్రిమిషు విజ్ఞానాత్మానమీశ్వరమ్ ||
ప్రాణా వాగాదయః సర్వే తం సమాయన్తి కృత్స్నతః || ౧౬ ||
అభీతి చాఽఽభిముఖ్యేఽర్థే సం తు సామస్త్య ఇష్యతే ||
అవధ్యర్థే తథాఽఽఙత్ర యన్తీత్యస్య విశేషణమ్ || ౧౭ ||
స్వాశ్రయేభ్యో యియాసన్తి కరణాని హృదీశ్వరమ్ ||
యదైషాం స్థానసంబన్ధవిమోక్షః స్యాత్తదైవ తు || ౧౮ ||
కథం తమభిసంయాన్తీత్యుక్తే శ్రుత్యాఽభిధీయతే ||
ఆత్మానమభిసంయాన్తి వాగాదీని యథా స్ఫ़ుటమ్ || ౧౯ ||
స ఆత్మా ప్రకృతస్త్వేతాశ్చక్షుఃశ్చోత్రాదిలక్షణః ||
తేజోమాత్రా యథాదేశం సమయే మృతికర్మణః || ౨౦ ||
ఉద్భూతాకూతవిజ్ఞానో మృతిం ప్రతి యదా తదా ||
ఆకూతానువిధాయీని జాయన్తే కరణాన్యథ || ౨౧ ||
స్వాకూతానువిధాయిత్వం యత్తదా కరణాత్మనామ్ ||
అభ్యాదదాన ఇతి తత్కర్తృత్వం స్యాదిహాఽఽత్మనః || ౨౨ ||
ఎతత్కర్తృత్వమాపేక్ష్య శ్రుత్యైవమభిధీయతే ||
అభ్యాదదాన ఇతి తు తేజోమాత్రాః స్వదేశతః || ౨౩ ||
మీయన్తే విషయా యాభిర్మాత్రాస్తాశ్చక్షురాదయః ||
తేజోవికృతిహేతుత్వాత్తేజోమాత్రాశ్చ తాః స్మృతాః || ౨౪ ||
సత్త్వం తేజోఽత్ర విజ్ఞేయం తదేవ కరణాత్మనా ||
ప్రవిభక్తం హి తచ్ఛబ్దస్పర్శాద్యర్థావభాసనాత్ || ౨౫ ||
పిత్తాఖ్యాం వా భవేత్తేజస్తదంశాశ్చక్షురాదయః ||
ఇత్యేవమాయుర్వేదజ్ఞాః కరణాని ప్రచక్షతే || ౨౬ ||
యదా పఞ్చావతిష్ఠన్తే జ్ఞానాని మనసా సహ ||
ఇతి ప్రకాశరూపత్వం కరణానాం శ్రుతిర్జగౌ || ౨౭ ||
భౌతికస్తు ప్రకాశోఽయం భౌతికార్థప్రకాశనాత్ ||
ప్రదీపవన్న భూతేభ్యో జాత్యన్తరమతో భవేత్ || ౨౮ ||
స్పష్టం చ వక్ష్యతేఽథోర్ధ్వమేతేభ్య ఇతి హి శ్రుతిః ||
అక్షాణి భౌతికాన్యేవ నాతః శక్తయ ఆత్మనః || ౨౯ ||
లిఙ్గాత్మకానాం భూతానా నిర్దేశోఽవిద్యయా సహ ||
తన్నాశమను నాశః స్యాద్యతో దుఃఖాత్మనస్తతః || ౩౦ ||
పిణ్డనాశేఽపి నైవాస్య నాశః సంసారిణో యతః ||
అవిద్యాదీని భూతాని తత్రోచ్యన్తే తతో ధ్రువమ్ || ౩౧ ||
మాత్రాసంసర్గ ఎవాస్య తథాచైవ ప్రవక్ష్యతే ||
విజ్ఞానేనాథ విజ్ఞానమాదాయేత్యపి చావదత్ || ౩౨ ||
అస్య లోకస్య చేత్యుక్తం శుక్రమిత్యాది చాపరమ్ ||
సర్వేష్వేషు ప్రదేశేషు భూతమాత్రాగ్రహః శ్రుతౌ || ౩౩ ||
భూతేభ్యో నాపరం వస్తు యస్మాదాత్మన ఈక్ష్యతే || ౩౪ ||
అతో వివేకో భూతానాం యః పరోఽతీవ శుద్ధితః ||
తేజోమాత్రాదివచసా స ఎవాత్రాభిధీయతే || ౩౫ ||
ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థాశ్చ న వికారః పరాత్మనః ||
అతో న జాయత ఇతి తద్వికారనిషేధతః || ౩౬ ||
జన్మాదివిక్రియాషట్కం సాక్షాన్న పరమాత్మనః ||
అపూర్వానపరాద్యుక్తేర్నేతి నేత్యాదివాక్యతః || ౩౭ ||
న చ వేదాన్తసిద్ధాన్తే పరమాత్మాతిరేకతః ||
ఇష్టం వికారవద్వస్తు యథా కాపిలశాసనే || ౩౮ ||
స్వతః కూటస్థతత్త్వస్య తదసంబోధతస్తతః ||
జన్మాదివిక్రియాషట్కసంగతిః స్యాత్పరాత్మనః || ౩౯ ||
ఆత్మకారణవాదోఽయమేవం సత్యుపపద్యతే ||
న తు విధ్వస్తనిఃశేషజన్మనాశాదికారణే || ౪౦ ||
తేజోఽతో భౌతికం సర్వమన్యత్ర పరమాత్మనః ||
స్వయంజ్యోతిఃప్రసఙ్గేన తదుక్తం ప్రాగపి శ్రుతౌ || ౪౧ ||
ఆదిత్యాదీని తేజాంసి తథాఽధ్యాత్మాధిభూతయోః ||
భౌతికాన్యేయ తానీతి ప్రత్యఙ్ తేభ్యో విలక్షణః || ౪౨ ||
తా ఎతాస్తేజసో మాత్రాః సమస్తాశ్చాఽఽభిముఖ్యతః ||
సామస్త్యేనాఽఽదదానః సన్హృత్సద్మన్యుపసర్పతి || ౪౩ ||
అభ్యాదదాన ఎవాయమన్వవక్రామతీశ్వరః ||
న త్వాక్రమ్య సమాదత్తే కథం తదితి భణ్యతే || ౪౪ ||
విశేషజ్ఞానలాభోఽస్య లిఙ్గాత్మానువిధానతః ||
యతస్తదపకర్షేణ విజ్ఞానాత్మోపసంహృతిః || ౪౫ ||
తద్వ్యాప్తౌ చాపి సంవ్యాప్తిరాపాదతలమస్తకమ్ ||
స్వతస్తు వ్యాప్తిసంహారరహితత్వాత్పరాత్మనః || ౪౬ ||
సైన్ధవాదిరసవ్యాప్తే పీయమానే యథోదకే ||
పానం సలవణస్యైవం లిఙ్ఙాత్మనువిధాయితా || ౪౭ ||
సోఽభ్యాదానస్య కర్తాఽత్ర లిఙ్గం యోఽస్మీతి మన్యతే ||
ఆక్రామద్ధృదయం లిఙ్గమన్వవక్రామతీవ సః || ౪౮ ||
తథా హృదయశబ్దేన తత్స్థా ధీరభిధీయతే ||
ఎవేత్యవధృతిశ్చామ్ర స్వప్నప్రాజ్ఞనివృత్తయే || ౪౯ ||
విశేషకార్యవాహిభ్యః స్రోతోభ్యః స్వప్నభూమిగః ||
విశేషాననుసృప్యాఽఽత్మా యాత్వా హృదయమాశ్రయమ్ || ౫౦ ||
పురీతత్ప్రముఖం దేహం వృత్త్యా సామాన్యరూపయా ||
తప్తలోహాదివద్వ్యాప్య శేతే ప్రాణాత్మతాం గతః || ౫౧ ||
ఇహ త్వేవేతి నిఃశేషా లిఙ్గస్యాస్యోపసంహృతిః ||
విశేషేభ్యోఽవిశేషేభ్యో యుక్తం ప్రత్యవసర్పణమ్ || ౫౨ ||
అవదధ్రేఽత ఎవేతి మా భూత్స్వప్నాదివత్స్థితిః ||
సామాన్యం వా విశేషో వా న యతోఽత్రావశిష్యతే ||
కార్త్స్న్యేన హృదయ ఎవ పిణ్డీభావం వ్రజత్యతః || ౫౩ ||
విధిరాకర్షణో తావత్తేజోమాత్రాశ్రయో గతః ||
అథాసంవేదనావిధిర్ముమూర్షోరుచ్యతే యథా || ౫౪ ||
సాధారణాత్మనో యోంఽశో భోక్తృకర్మవశీకృతః ||
అధ్యాత్మం చక్షుషి రవేశ్చక్షుర్వ్యాపారసిద్ధికృత్ || ౫౫ ||
కర్మోపభోగసిద్ధ్యర్థం పరిచ్ఛిన్నః స్వచక్షుషా ||
చాక్షుషోఽతః స విజ్ఞేయః సామాన్యాత్మాఽపి భాస్కరః || ౫౬ ||
స ఎష పురుషో యత్ర తత్ప్రయోక్తృక్రియాక్షయే ||
క్షేత్రజ్ఞార్థాత్పరాఙేవ పర్యావర్తత ఆత్మని || ౫౭ ||
నిరనుగ్రహతైవాస్య పర్యావర్తనముచ్యతే || ౫౮ ||
హృల్లిఙ్గప్రసృతో యోంఽశ ఉపభోగార్థమక్షిణి ||
సోఽస్య కర్మక్షయాదక్ష్ణః పరాఙావర్తతే హృది || ౫౯ ||
చాక్షుషే పురుషే తస్మిన్నావృత్తే కర్మణః క్షయాత్ ||
దేవతా దేవతామేతి లిఙ్గైక్యం కరణం తథా || ౬౦ ||
అథైవం స్యరూపజ్ఞో దేవతాకరణచ్యుతేః ||
ఆత్మైవముక్తానుక్తేషు యోజ్యం ప్రాణేష్వశేషతః || ౬౧ ||
చేతనావదధిష్ఠానాత్కరణాదేర్జడాత్మనః ||
ప్రవృత్తిర్నియతా దృష్టా లోకేఽతో న విపర్యతే || ౬౨ ||
అరూపజ్ఞత్వహేతుః క ఇత్యాశఙ్క్యోత్తరం వచః ||
లోకప్రసిద్ధిమాచష్ట ఎకీత్యాది ముమూర్షతి || ౬౩ ||
ఎకీ భవతి సావిత్రః సవిత్రాంఽశస్తథైవ చ ||
లిఙ్గాంశశ్చాక్షుషో వ్యూఢో లిఙ్గైక్యం ప్రతిపద్యతే || ౬౪ ||
స్వాంశిభ్యామేకతాపత్తౌ దేవతాలిఙ్గభాగయోః ||
అథారూపజ్ఞతామేతి యః ప్రాగ్రూపాదివేద్యభూత్ || ౬౫ ||
అథైనం పార్శ్వగాః ప్రాహుర్బన్ధవోఽస్య ముమూర్షతః ||
వాక్యమేకీ భవతీతి నిరాశాస్తస్య జీవితే || ౬౬ ||
కరణే దేవతా యస్మిన్పూర్వం ముఞ్చత్యనుగ్రహమ్ ||
తస్యైవ ప్రథమం వృత్తినిరోధ ఉపజాయతే || ౬౭ ||
కస్మింశ్చిత్కరణే వృత్తినిరోధః పూర్వమీక్ష్యతే ||
అయౌగపద్యేనోత్క్రాన్తౌ తల్లిఙ్గం దేవతాత్మనామ్ || ౬౮ ||
యదాఽఽలోచనమాత్రం స్యాద్రూపాదౌ చక్షురాదిభిః ||
ప్రవివేక్తా తు రూపాదేః సమ్యఙ్నైవ పుమాన్భॆవేత్ || ౬౯ ||
తదోత్క్రాన్తాం విజానీయాన్మనసో దేవతామితః ||
కేవలాలోచనాల్లిఙ్గాత్తథా బుద్ధేశ్చ దేవతామ్ || ౭౦ ||
ఎవం తద్దేవతోక్రాన్తావేకీభావేన సంగతేః ||
మనుతే నో న జానాతీత్యేవమాహుస్తథా జనాః || ౭౧ ||
ఉక్తం విమోక్షణం తావత్కరణానాం స్వదేశతః ||
అసంవిజ్ఞానతా చోక్తా హృదయే చోపసంహృతిః || ౭౨ ||
అథోపసంహృతాశేషకరణస్యాఽఽత్మనో యథా ||
లోకాన్తరోపసంక్రాన్తిస్తథైతదభిధీయతే || ౭౩ ||
తస్యైతస్య యథోక్తస్య కృత్స్నప్రాణోపసంహృతేః ||
నాడ్యగ్రం హృదయస్యాథ ప్రకర్షేణ ప్రకాశతే || ౭౪ ||
సర్వేషు సంహృతేష్వేవం కరణేషు సవాయుషు ||
బుద్ధేః ప్రద్యోతతేఽథాగ్రం హృదయస్య యియాసతః || ౭౫ ||
స ఎష కర్మజో బుద్ధేః ప్రకాశో జాయతే మృతౌ ||
స్వకర్మనిర్మితం లోకం యేనాఽఽత్మాఽయం ప్రపశ్యతి || ౭౬ ||
కర్మణైవాస్య విజ్ఞానం తాదాత్మ్యముపనీయతే ||
పశ్చాదాపన్నతద్భావో దేహమేతం విముఞ్చతి || ౭౭ ||
భావిలోకాత్మికా యాఽస్య ప్రత్యక్చైతన్యబిమ్బితా ||
వాసనైవాఽఽత్మనః ప్రోక్తా ప్రద్యోతవచసా స్ఫ़ుటమ్ || ౭౮ ||
మాత్రోపాదానరూపేణ స్వేన భాసా పురాఽబ్రవీత్ ||
స్వేనైవ జ్యోతిషా స్వప్నే యథా తద్వదిహాపి తత్ || ౭౯ ||
ప్రద్యోతేన యథోక్తేన ప్రద్యోతితపథా కృత -
కర్మకార్యోఽథ హృదయాన్నిష్క్రామతి యథాసుఖమ్ || ౮౦ ||
సాధ్వేవాతః ప్రయత్నేన కర్మ కార్యం విపశ్చితా ||
పశ్యతా ప్రాణినామేవం కర్మమూలామిమాం గతిమ్ || ౮౧ ||
ఆత్మా స్వకర్మణోపాత్తం ప్రద్యోతేన యథోచితమ్ ||
లోకం పశ్యన్స్వహృదయాన్నిష్క్రామతి యథాయథమ్ || ౮౨ ||
చక్షుష్టో వాఽథ మూర్ధ్నో వా యం యం లోకం ప్రపత్స్యతే ||
తద్దూరేణైవ నిష్క్రామన్న కచిత్ప్రతిహన్యతే || ౮౩ ||
ఆదిత్యలోకసంప్రాప్తౌ చక్షుష్టోఽయం గిగచ్ఛతి ||
బ్రహ్మలోకపరిప్రాప్తౌ మూర్ధ్న ఆత్మా నిగచ్ఛతి || ౮౪ ||
కర్మశ్రుతానురోధేన హ్యన్యేభ్యో వా యథాయథమ్ ||
హృదయసృతనాడీభిరిత ఆత్మా నిగచ్ఛతి || ౮౫ ||
లిఙ్గం చ సర్వతో గచ్ఛన్న కచిత్ప్రతిహన్యతే ||
అతిసూక్ష్మస్వభావత్వాదపి లోహసముద్రగమ్ || ౮౬ ||
ఉత్క్రామన్తం తమాత్మానం యథోక్తేనేహ వర్త్మనా ||
ప్రాణోఽనూత్క్రామతి తతః ప్రాణం ప్రాణాస్తథా పరే || ౮౭ ||
నన్వాత్మప్రాణవాగాదేరన్యోన్యవ్యతిమిశ్రణాత్ ||
దేశకాలాద్యసంభేదాత్క్రమేణోత్క్రమణం కథమ్ || ౮౮ ||
నైష దోషో యతో నేహ క్రమకాలో వివక్ష్యతే ||
ప్రయోజకప్రయోజ్యత్వం యతోఽమీషాం వివక్షితమ్ || ౮౯ ||
ఇహోచ్చిక్రమిషా యాఽస్య విజ్ఞానాత్మైకసంశ్రయా ||
ప్రాణోత్క్రాన్తేః ప్రయోక్త్రీ సా వాగాద్యుత్క్రమణస్య చ || ౯౦ ||
ముఖ్యప్రాణస్య యోత్క్రాన్తిః ప్రయోక్త్రీ సైవ నాపరా ||
విజ్ఞానాత్మైకనీడాయా భావనాయాః ప్రధానతా || ౯౧ ||
సా హి దేహాన్తరప్రాప్తావాత్మనో మార్గదర్శినీ ||
తయా ప్రయుక్తః ప్రాణోఽయం ప్రాణానాదాయ చేతరాన్ || ౯౨ ||
ఆత్మనాఽనన్యభూతః సఞ్జలపాత్రార్కవద్బహిః ||
నిష్క్రామతి యథాకర్మ సవిజ్ఞానో భవత్యథ || ౯౩ ||
ననూపసంహృతాశేషకరణత్వాదధీః పుమాన్ ||
తదాకూతానుగుణ్యం స్యాత్ప్రాణాదేః కథముచ్యతే || ౯౪ ||
ప్రత్యభిజ్ఞాత్మకం జ్ఞానం సంజ్ఞానమితి భణ్యతే ||
పూర్వం యద్ధృదయస్యాగ్రద్యోతనేన ప్రకాశితమ్ || ౯౫ ||
భావినోఽర్థస్య విజ్ఞానం ప్రత్యభిజ్ఞానముచ్యతే ||
స తథోద్భూతవిజ్ఞాన ఆత్మా దేహాన్నిగచ్ఛతి || ౯౬ ||
హృదయాగ్రప్రకాశేన నిష్క్రాన్తస్యాపి దేహతః ||
నిఃసంబోధస్య గమనం కథం దేహాన్తరం ప్రతి || ౯౭ ||
ఇత్యస్య పరిహారాయ స ఇత్యాది పరం వచః ||
స ఎష జ్ఞః పరో దేవః సవిజ్ఞానో భవత్యథ || ౯౮ ||
సంహృతాశేషకరణో భావనాకర్మహేతుతః ||
సవిజ్ఞానో యథా స్వప్నే తథోత్క్రాన్తావపీష్యతే || ౯౯ ||
విశేషజ్ఞానసంబన్ధః కర్మణైవాస్య హేతునా ||
న తు స్వాతంత్ర్యతో లభ్యః స్వాతన్త్ర్యాసంభవాదిహ || ౧౦౦ ||
కృతకృత్యో భవేత్సర్వో విశేషజ్ఞానసంగతిః ||
స్వాతన్త్ర్యేణేహ చేల్లభ్యా న తు లభ్యా తథాఽఽహ చ || ౧౦౧ ||
యం యం వాఽపి స్మరన్భావం త్యజత్యన్తే కలేవరమ్ ||
తం తమేవైతి కౌన్తేయ సదా తద్భావభావితః || ౧౦౨ ||
ఎవమాత్మా సవిజ్ఞానో గన్తవ్య యత్పురాఽర్జితమ్ ||
తదాత్మభావవిజ్ఞానస్తదేవాతో నిగచ్ఛతి || ౧౦౩ ||
యత ఎవమతః పుమ్భిః స్వాతన్త్రాయార్థం ప్రయత్నతః ||
యోగాదిసాధనాభ్యాసః కర్తవ్యః పుణ్యసంచయః || ౧౦౪ ||
సర్వశాస్త్రసమారమ్భస్తదర్థోఽయం మహానిహ ||
వాఙ్భనఃకాయసాధ్యానాముపాయానాం ప్రబుద్ధయే || ౧౦౫ ||
తథాఽనర్థపరిప్రాప్తావుపాయానాం నిషేధనమ్ ||
ఎతావానేవ శాస్త్రార్థః కర్త్రధీనః సుఖాప్తయే || ౧౦౬ ||
మాత్రాలక్షణమాదానం కృత్వా స్వప్నస్య సర్జనమ్ ||
యథేహ న తథా కించిదుపాదానం సమీక్ష్యతే || ౧౦౭ ||
అథైవం దేవతాత్యక్తే లిఙ్గే దేహాద్బహిర్గతే ||
లోకాన్తరగతౌ హేతుర్లోకారమ్భే చ భణ్యతామ్ || ౧౦౮ ||
ఆత్మనః పరలోకాయ యత్స్యాద్గమనకారణమ్ ||
భుఙ్క్తే గత్వా చ యత్తత్ర దేహారమ్భే చ కారణమ్ || ౧౦౯ ||
లిఙ్గానస ఇతో దేహాద్దేహమన్యం నిగచ్ఛతః ||
సంభారః కోఽస్య గత్యర్థో దేహారమ్భే చ కథ్యతామ్ || ౧౧౦ ||
ఇతో జిగమిషుం విద్యాకర్మణీ యే పురాఽర్జితే ||
తం సమన్వారభేతే తే యా చాభూత్పూర్వవాసనా || ౧౧౧ ||
విజ్ఞానం సంశయజ్ఞానం మిథ్యాజ్ఞానమథాపి వా ||
ప్రమాణతోఽప్రమాణాద్వా సర్వం విద్యేతి భణ్యతే || ౧౧౨ ||
సంసారకారణధ్వంసి యత్తు జ్ఞానం పరాత్మగమ్ ||
తదత్ర న పరిగ్రాహ్యం సర్వాపత్కారణాపనుత్ || ౧౧౩ ||
సంసారకారణం తస్మాదాత్మాజ్ఞానావిరోధి యత్ ||
అప్రాప్తపరమార్థార్థం జ్ఞానమాత్రం జిఘృక్షితమ్ || ౧౧౪ ||
వాఙ్భనఃకాయసాధ్యం చ శాస్త్రతో యది వాఽన్యతః ||
దృష్టాదృష్టార్థరూపం యత్తచ్చ కర్మేతి గృహ్యతే || ౧౧౫ ||
అన్వారభేతే గచ్ఛన్తం యథోక్తే జ్ఞానకర్మణీ ||
గచ్ఛన్తం పురుషం యస్మాదన్వేతే స్వస్వభావతః ||
గచ్ఛతోఽతోఽనుశబ్దోఽత్ర పశ్చాదర్థే ప్రయుజ్యతే || ౧౧౬ ||
గమనాదివిధౌ పుంసః సాధనత్వం నిగచ్ఛతః || ౧౧౭ ||
కర్మణః క్రియమాణస్య సంస్కారో యో హృది శ్రితః ||
తత్ఫ़లస్య చ భుక్తస్య పూర్వప్రజ్ఞేతి సోచ్యతే || ౧౧౮ ||
పూర్వోపచితసంస్కారహేతుభ్యః సాఽభిజాయతే || ౧౧౯ ||
షణ్మాసశేషప్రోద్భూతా వాసనా యాఽస్య దేహినః ||
మరిష్యతోఽన్యదేహార్థం పూర్వప్రజ్ఞేతి తాం విదుః || ౧౨౦ ||
సమర్థా సైవ తే యస్మాదుద్బోద్ధుం జ్ఞానకర్మణీ ||
నరస్యాతః ప్రధానత్వాత్పృథక్తస్యా గ్రహః కృతః || ౧౨౧ ||
సమాసేనైవ నిర్దిష్టే కారణత్వావిశేషతః ||
అన్యోన్యకారణత్వాచ్చ శ్రుత్యేహ జ్ఞానకర్మణీ || ౧౨౨ ||
పూర్వప్రజ్ఞాత ఉద్భూతిర్విద్యాయాః కర్మణో యతః ||
తాభ్యాం చ భావనోద్భూతిర్నిర్దేశోఽతో యథోదితః || ౧౨౩ ||
కర్మణో భుజ్యమానస్య పరిశేషో హి భావనా ||
మూలం చ జాయమానస్య ప్రధానం తేన భణ్యతే || ౧౨౪ ||
పరిచ్ఛేత్ర్రీ వినిర్మాత్రీ విద్యా లోకాన్తరస్య హి ||
వికర్తృ కర్మ వోఢ్రీ చ పూర్వప్రజ్ఞేహ పూర్వయోః || ౧౨౫ ||
నానావికల్పసద్భావాత్సందేహో గమనం ప్రతి ||
పక్షీవ వృక్షాత్కిం తావత్పరిచ్ఛిన్నో వ్రజత్యయమ్ || ౧౨౬ ||
ఆతివాహికదేహేన కింవా దేహాన్తరం ప్రతి ||
గతిర్వికాససంకోచౌ భిన్నకుమ్భస్థదీపవత్ ||
మతం వా కిం మనోమాత్ర దేహాద్దేహాన్తరం వ్రజేత్ || ౧౨౭ ||
కింవా సర్వగతానాం స్యాత్కరణానామిహాఽఽత్మని ||
శ్రుతకర్మానురోధేన వృత్తిహాన్యుద్భవౌ క్వచిత్ || ౧౨౮ ||
ఇతి భూరివికల్పాయాం భూమౌ సిద్ధాన్త ఉచ్యతే ||
అనన్తాః సర్వ ఎవైతే వాఙ్మనఃప్రాణలక్షణాః || ౧౨౯ ||
ప్రాణికర్మానురోధేన ప్లుష్యాదిపరిమాణతా ||
ఇతి శ్రుత్యుక్తితస్తేషాం ప్రతిప్రాణి యథామతి ||
యథాకర్మ గతిః స్థానం పరిచ్ఛేదోఽథ విస్తృతిః || ౧౩౦ ||
స్వాతన్త్ర్యం పారతన్త్ర్యం వాఽణిమాద్యైశ్వర్యమేవ వా ||
కరణానామిదం సర్వం జ్ఞానకర్మాదిహేతుకమ్ || ౧౩౧ ||
అస్మదాదేర్యథా తద్వద్విద్యాకర్మానురోధతః ||
అనాత్మనోఽపి చాఽఽనన్త్యం న స్వతః సిద్ధమాత్మవత్ || ౧౩౨ ||
ఇతీమం పక్షమాశ్రిత్య శ్రుత్యా దృష్టాన్త ఉచ్యతే || ౧౩౩ ||
తృణాగ్రస్థా జలూకేహ ప్రాప్య తస్మాత్తృణాన్తరమ్ ||
సంహరత్యాత్మనాఽఽత్మానం పూర్వస్మాత్తత్ర సా క్రమాత్ || ౧౩౪ ||
యథైవమేవమాత్మేదం శరీరం కర్మణః క్షయాత్ ||
నిహత్యాచేష్టమాపాద్య స్వాత్మలిఙ్గోపసంహృతేః || ౧౩౫ ||
గమయిత్వా తథాఽవిద్యాం జాడ్యం నిఃసంజ్ఞతామిదమ్ ||
అతోఽన్యమాక్రమం దేహం ప్రాప్య భావనయాఽఞ్జితః ||
పూర్వదేహస్థమాత్మానం సంహరత్యాత్మనాఽఽత్మని || ౧౩౬ ||
జలూకావద్గతిరియమాత్మనః ప్రతిపాదితా ||
తత్ర దేహాన్తరారమ్భ ఉపాదానం కిమాత్మనః || ౧౩౭ ||
ఉపమృద్యోపమృద్యాస్య నిత్యోపాత్తం కిమిష్యతే ||
పునః పునరపూర్వం వా దేహారమ్భాయ కల్పతే || ౧౩౮ ||
ఇతి దృష్టాన్తవచసా నిర్ణయోఽస్యోపవర్ణ్యతే || ౧౩౯ ||
పేశస్కారీ యథా మాత్రాముపాదాయేహ పేశసః ||
విమృద్య రచనాం పూర్వాం కురుతే రచనాన్తరమ్ || ౧౪౦ ||
నవాన్నవతరం రూపం కల్యాణతరమేవ చ ||
కల్యాణాదితి దృష్టాన్తో యథా తద్వదిహాపి చ || ౧౪౧ ||
ఆపేక్ష్య నవమాదానం తత్కార్యం నవముచ్యతే ||
శ్రుత్యా నవతరం రూపం కల్యాణతరమేవ చ || ౧౪౨ ||
నిత్యోపాత్తాని భూతాని కరణాని చ దేహినః ||
ద్వే వావ బ్రహ్మణో రూపే ఇతి పూర్వమవాదిషమ్ || ౧౪౩ ||
ఉపమృద్యోపమృద్యైషాం రచనాం ప్రాక్తనీం పునః ||
యథాకర్మ యథాజ్ఞానం కురుతే రచనాన్తరమ్ || ౧౪౪ ||
పిత్రాదియోగ్యం పిత్ర్యాది హ్యుత్తమాధమమధ్యమమ్ || ౧౪౫ ||
పిత్ర్యాదిలోకేష్వాత్మాఽయం యథాకర్మ యథాశ్రుతమ్ ||
తనుతే దేహజాతామి భూరిరూపాణ్యవిద్యయా || ౧౪౬ ||
న తు చైతన్యవత్సాక్షాత్సంసారోఽస్య స్వతో మతః ||
ఇత్యర్థప్రతిపత్త్యర్థమాజగామోత్తరం వచః || ౧౪౭ ||
యచ్చాస్య వాస్తవం రూపం యచ్చావిద్యోత్థమాత్మనః ||
స వా ఇత్యాదినా తస్య నిర్ణయః క్రియతేఽధునా || ౧౪౮ ||
తన్నిర్ణయాదశేషోఽర్థాఽనిర్ణీతః స్యాత్కథం న్వితి || ౧౪౮ ||
సంసారీ యో యథోక్తేన గ్రన్థేన ప్రతిపాదితః ||
తద్గృహీత్యై సశబ్దోఽయం తత్స్మృత్యర్థం తథాచ వై || ౧౪౯ ||
అనాత్మభూత ఎతస్మిన్కార్యకారణలక్షణే ||
సంసారే ప్రథతే యోఽర్థ ఆత్మనాఽనన్యమానగః || ౧౫౦ ||
యత్సాక్షికౌ యథోక్తస్య భావాభావౌ ప్రసిధ్యతః ||
సంసారవస్తునః సోఽయమాత్మేత్యత్రాభిధీయతే || ౧౫౧ ||
వ్యభిచారో న యస్యాస్తి సర్వేషు వ్యభిచారిషు ||
తదవష్టమ్భతః సిద్ధేర్వ్యభిచారస్య సర్వదా || ౧౫౨ ||
ప్రత్యక్తయాఽస్య సాక్షాత్త్వాదక్రియాకారకత్వతః ||
అనన్యబోధమానత్వాదయమిత్యుచ్యతే తతః || ౧౫౩ ||
నిఃశేషానాత్మతద్ధేతునిరాకరణవర్త్మనా ||
ఆత్మత్వమాత్మనః సిధ్యేన్నాన్యశేషమనాత్మవత్ || ౧౫౪ ||
అసాధారణసిద్ధ్యైవ సిద్ధిః స్యాదాత్మవస్తునః ||
యతోఽత ఆత్మవస్త్వేవ కార్యకారణవజ్జగత్ || ౧౫౫ ||
న హీదమాత్మనః స్థానం తతోఽన్యత్రాపి వాఽశ్నుతే ||
ఆత్మనోఽవ్యతిరేకేణ యతోఽనాత్మా ప్రసిధ్యతి || ౧౫౬ ||
ఆత్మా త్వనాత్మప్రత్యక్త్వాద్వ్యతిరేకం న సోఽర్హతి ||
స్రజీవ సర్పదణ్డాదేః స్రగవిద్యోత్థవస్తునః ||
స్రక్తత్త్వవ్యతిరేకేణ సిద్ధిర్నాన్యత్ర కుత్రచిత్ || ౧౫౭ ||
న చాభావావసాయ్యేతదభావస్యాపి భావవత్ ||
ప్రత్యఙ్మాత్రైకయాథాత్మ్యాదశ్రుతత్వాన్న చార్థతః || ౧౫౮ ||
అనూద్య నిఖిలం విశ్వం తత్తత్త్వప్రతిపత్తయే ||
ఆత్మైవేతి శ్రుతం యస్మాన్నాతోఽన్యత్కించిదిష్యతే || ౧౫౯ ||
ప్రత్యాఖ్యాయ న చాఽఽత్మానమనాత్మా వ్యతిరిచ్యతే ||
వ్యతిరేకస్వభావత్వాన్నాపి చాఽఽత్మని సిధ్యతి || ౧౬౦ ||
ప్రత్యాచష్టే శ్రుతిరతః సర్వం నేతీతి చాఽఽత్మని ||
సర్వమాత్మేతి చ తథా వ్యతిరేకం నిషేధతి || ౧౬౧ ||
అపూర్వానపరానన్తరాబాహ్యం బ్రహ్మలక్షణమ్ ||
ఉక్తాత్మవస్తుస్వాభావ్యాదాత్మా బ్రహ్మేత్యతో వచః || ౧౬౨ ||
ప్రత్యక్త్వం బ్రహ్మణస్తత్త్వం బ్రహ్మత్వం చాఽఽత్మనస్తథా ||
పరోక్షద్వయహానేన హ్యాత్మా బ్రహ్మేతి బోధ్యతే || ౧౬౩ ||
అవ్యావృత్తాననుగతో బ్రహ్మశబ్దార్థ ఇష్యతే ||
నాఽఽత్మనోఽన్యత్ర లభ్యోఽసౌ నాప్యాత్మా బ్రహ్మణోఽన్యతః || ౧౬౪ ||
ఆత్మనోఽపి పరోక్షత్వం బ్రహ్మణోఽవిద్యయా యథా ||
ఆత్మనః సద్వితీయత్వం బ్రహ్మణోఽపి తథా మమ || ౧౬౫ ||
అతోఽవిద్యాసముచ్ఛిత్తౌ యథావస్త్వవబోధతః ||
ఆత్మా బ్రహ్మైవ సన్నేష బ్రహ్మాప్యేతి స్వతోఽద్వయమ్ || ౧౬౬ ||
యథోక్తబోధవిరహాదస్యానర్థపరంపరా ||
విజ్ఞానాద్యభిసంబన్ధో యథా తదధునోచ్యతే || ౧౬౭ ||
ఆత్మా బ్రహ్మైవ సన్నేష ధర్మైర్యావద్భిరన్వితః ||
అజ్ఞానాత్సంసరత్యత్ర వర్ణ్యతే తత్సమాసతః || ౧౬౮ ||
యతోఽవిద్యాన్వయేఽశేషసంసారానర్థసంగతిః ||
తద్ధ్వస్తావాత్మనస్తస్మాత్పురుషార్థః సమాప్యతే || ౧౬౯ ||
అవిద్యామాత్రహేతూక్త్యా హ్యాత్మనోఽనర్థసంగతిః ||
ఇత్యస్య ప్రతిపత్త్యర్థం పరో గ్రన్థోఽవతార్యతే || ౧౭౦ ||
యద్యవిద్యైకహేతుస్యాత్సంసారిత్వం తదాఽఽత్మనః ||
విద్యార్థోఽయం సమారమ్భో యుజ్యతే నాన్యథా సతి || ౧౭౧ ||
ప్రాణాత్మత్వాభిమానీ సన్యతః ప్రాణః ప్రసూయతే ||
ప్రాణప్రాణోఽపి సన్మోహాత్ప్రాణనాది ప్రపద్యతే || ౧౭౨ ||
తతో బుద్ధిసముత్పత్తౌ విజ్ఞానోఽస్మీతిభావతః ||
విజ్ఞానమయతామేతి స్రక్సర్పమయతామివ || ౧౭౩ ||
మనసో గ్రహణం చాత్ర బుద్ధివృత్త్యుపలక్షణమ్ ||
అసుబుద్ధీ యతో హేతూ సర్వేషామిన్ద్రియాత్మనామ్ || ౧౭౪ ||
కర్మేన్ద్రియాణాం సార్థానాం ప్రాణః కారణముచ్యతే ||
స ఎవ బుద్ధ్యతిశయః శ్రోత్రాదేరపి కారణమ్ || ౧౭౫ ||
స్వాభ్యస్తభావనాతోఽస్య శ్రుతకర్మానురోధతః ||
ప్రాణో బుద్ధిర్మనశ్చక్షుఃశ్రోత్రాద్యజ్ఞస్య జాయతే || ౧౭౬ ||
ప్రాయార్థే చ మయత్ ఙ్ఞేయో వికారాదేర్నిషేధనాత్ ||
అవిజ్ఞాతాత్మతత్త్వస్య వికారో వాఽస్త్వదోషతః || ౧౭౭ ||
సర్పాదయో యథా రజ్జ్వా వికారాః స్యురబోధతః ||
అజ్ఞానాదాత్మనస్తద్వత్తేజోబన్నాదివిక్రియా || ౧౭౮ ||
న హి వేదాన్తసిద్ధాన్తే హ్యజ్ఞాతాత్మాతిరేకతః ||
సాంఖ్యానామివ సిద్ధాన్తే లభ్యతే కారణాన్తరణ్ || ౧౭౯ ||
ప్రాణాదిమయతాం యాత్వా తద్వృత్తీనామబోధతః ||
ఆత్మాఽకర్తాఽపి కర్తృత్వమేతి తాసాం సముద్భవే || ౧౮౦ ||
చక్షుషశ్చక్షురప్యేవం యథా చక్షుర్మయస్తథా ||
శ్రోత్రాదిమయతాఽప్యస్య వ్యాఖ్యేయా ప్రత్యాగాత్మనః || ౧౮౧ ||
స విజ్ఞానమనఃప్రాణచక్షుఃశ్రోత్రాది మోహజమ్ ||
మన్వానోఽవిద్యయాఽఽత్మైతి తన్మయత్వం న తు స్వతః || ౧౮౨ ||
సమాసవ్యాసతస్తద్వత్పఞ్చ భూతాన్యవిద్యయా ||
అశబ్దాదిమయోఽప్యాత్మా తన్మయత్వం నిగచ్ఛతి || ౧౮౩ ||
లిఙ్గదేహావిమావేవం పఞ్చభూతమయావుభౌ ||
ప్రధానగుణవృత్త్యోక్తౌ సూక్ష్మస్థూలవిభాగతః || ౧౮౪ ||
ఉక్తయోరాత్మనోరన్తర్యద్రూపం భావనామయమ్ ||
కామాదిమయతోక్త్యేహ తదిదానీం విభావ్యతే || ౧౮౫ ||
కామం క్రోధం తథా ధర్మం తద్విరుద్ధం చ మోహతః ||
సంభావయన్ప్రతీచ్యాత్మ తన్మయత్వం నిగచ్ఛతి || ౧౮౬ ||
ప్రవృత్తయ ఇహేక్ష్యన్తే వాఙ్భనఃకాయసాధనాః ||
యావత్యో భావనాః పుంసామపి తావత్య ఎవ తు || ౧౮౭ ||
ఇత్యేవమాదయోఽనేకే కోశాః స్యుర్భావనామయాః ||
అసంఖ్యేయా బహుత్వాత్తే సంక్షేపోఽతోఽత్ర భణ్యతే || ౧౮౮ ||
ఇదమిత్యేవ యత్సాక్షాత్కించిత్కర్మోపలక్ష్యతే ||
పరోక్షం భావనారూపం తేనాదోమయతేష్యతే || ౧౮౯ ||
ఇదంమయేన లిఙ్గేన సంబన్ధోఽదోమయాత్మనః ||
ప్రత్యక్ష ఆత్మని యథా తథాఽన్యత్రాపి లిఙ్గ్యతే || ౧౯౦ ||
ధూమాగ్న్యోరివ సంబన్ధస్తయోర్దృష్ట ఇహాఽఽత్మని ||
అకామప్రముఖైర్యోగైస్తథా కామాదియోగతః || ౧౯౧ ||
ధర్మాధర్మమయో భూత్వా పుమాన్సర్వమయో భవేత్ ||
ధర్మాధర్మైకహేతుత్వాత్సర్వస్య జగతస్తతః || ౧౯౨ ||
అదోమయత్వం లిఙ్గం స్యాల్లిఙ్గేనేదంమయాత్మనా ||
భావనాకర్మవిద్యానామేవముక్తేన వర్త్మనా ||
భూరిభేదాన్న శక్యన్తే వక్తుం రూపాణ్యశేషతః || ౧౯౩ ||
కిం కారణం పుమాన్యస్మాద్యథాకారీ భవత్యయమ్ ||
యథాచారీ చ లోకేఽస్మింస్తథారూపో భవత్యసౌ || ౧౯౪ ||
కరణం నియతం చైవ తతోఽన్యచ్చరణం తథా ||
కరణం కర్మశక్తిర్వా చరణం ప్రత్యయాత్మకమ్ || ౧౯౫ ||
సాధుకారీ పుమాన్యః స్యాత్సాధురేవ భవత్యసౌ ||
పితృగన్ధర్వదేవాదౌ సాధుసాధనసంపదా || ౧౯౬ ||
పాపకారీ చ పాపశ్చ స్థాణ్వాదావభిజాయతే ||
కామక్రోధాదిభూయిష్ఠః పుమానుగ్రేణ కర్మణా || ౧౯౭ ||
సాధ్వాది భూయోభ్యాసాత్స్యాత్తాచ్ఛీల్యప్రత్యయశ్రుతేః ||
ఫ़లమిత్యతిశఙ్క్యాఽఽహ పుణ్య ఇత్యాదికం వచః || ౧౯౮ ||
నైవాభ్యాసవ్యపేక్షాఽస్తి పుణ్యపాపఫ़లాప్తయే ||
సకృదప్యనుతిష్ఠన్నా ప్రాప్నోత్యేవ ఫ़లం తయోః || ౧౯౯ ||
ఫ़లాతిశీతిరభ్యాసాజ్జాయతే పుణ్యపాపయోః ||
తత్ఫ़లస్య తు యా ప్రాప్తిః సా సకృత్కరణాదపి || ౨౦౦ ||
కామక్రోధాదిపూర్వైవ కర్తృతా పుణ్యపాపయోః ||
పుంసః సర్వమయత్వస్య హేతుః సంసారకారణమ్ || ౨౦౧ ||
ధర్మాధర్మాత్మకం కర్మ సంసారానర్థకారణమ్ ||
ఎతద్విషయమేవైతద్వేదశాస్త్రమధీయతే || ౨౦౨ ||
కర్మైవ వేదశాస్త్రేఽస్మిన్ప్రధానం నిశ్చితం యతః ||
పుంసోఽభ్యుదయదుఃఖాప్తౌ కార్యం వర్జ్యం చ తత్తతః || ౨౦౩ ||
కర్మ సాధ్వేవ కర్తవ్యమిచ్ఛతాఽభ్యుదయం చిరమ్ ||
పాపం తు సర్వదా హేయం దుఃఖేభ్యస్త్రస్యతా భృశమ్ || ౨౦౪ ||
సంసారానర్థనిష్పత్తౌ సర్వేషామవిశిష్టతా ||
ఆరమ్భకాణాం విజ్ఞానప్రముఖాణామిహాఽఽత్మనః || ౨౦౫ ||
యద్యప్యేవం తథాఽపీహ ధర్మాధర్మాత్మకం బుధాః ||
కర్మ ప్రధానమిచ్ఛన్తి యతః కర్మ ప్రయోజకమ్ || ౨౦౬ ||
ప్రయోజ్యమితరత్సర్వం విజ్ఞానాది యదీరితమ్ ||
ప్రయోజకం ప్రయోజ్యాచ్చ ప్రధానమితి నిశ్చితమ్ || ౨౦౭ ||
పుణ్య ఇత్యాదివచసా కర్మప్రాధాన్యవాఞ్ఛయా ||
కర్మోపసంహృతం శ్రుత్యా యథోక్తేనైవ హేతునా || ౨౦౮ ||
కర్మ ప్రధానమిత్యేవం సాక్షాచ్ఛ్రుత్యోపసంహృతమ్ ||
పూర్వపక్షేఽథ సిద్ధాన్తః ఖల్వాహురితి భణ్యతే || ౨౦౯ ||
అథో ఖల్వత్ర పూర్వోక్తే ప్రాహురుచ్చైర్విపశ్చితః ||
న కర్మమయ ఎవాయం పుమాన్సర్వమయః కుతః || ౨౧౦ ||
యతః కామమయో భూత్వా ప్రాప సర్వమయాత్మతామ్ ||
ప్రయోజకప్రయోజ్యత్వే జ్ఞానాదీనాం ప్రయోజకమ్ || ౨౧౧ ||
కర్మైవావధృతం యద్వత్కర్మాన్తానాం ప్రయోజకః ||
కామ ఎవేతి తత్స్పష్టం స యథేతి విభావ్యతే || ౨౧౨ ||
ప్రయోజకత్వే కర్మాదేః కామప్రాధాన్యమీరితమ్ ||
ప్రయోజకానాం నిష్ఠాత్వే న తు కామో వివక్షితః || ౨౧౩ ||
యథావస్త్వపరిజ్ఞానం కామస్యాపి ప్రయోజకమ్ ||
ఆప్తాశేషసుఖాపాస్తదుఃఖత్వాదాత్మవస్తునః || ౨౧౪ ||
నానవాప్తం సుఖం కించిన్నానపాస్తం తథాఽసుఖమ్ ||
యో వై భూమేతి వచనాద్యోఽశనాయేతి చాఽఽత్మని || ౨౧౫ ||
స్వత ఎవంవిధం వస్తు యతోఽతస్తదబోధతః ||
కామద్వేషాదిసంభూతిర్మిథ్యాజ్ఞానత్వకారణాత్ || ౨౧౬ ||
అజ్ఞాతం వస్తు చోద్దిశ్య తత్తత్త్వప్రతిపత్తయే ||
ప్రమాణానాం ప్రవృత్తిః స్యాదన్యథా నోపపద్యతే || ౨౧౭ ||
ప్రయోజకత్వేఽవిద్యేయం యది నామేహ న శ్రుతా ||
మితిప్రవృత్తిహేతుత్వాత్తథాఽప్యత్రాఽఽశ్రితైవ సా || ౨౧౮ ||
సర్వేషమాపి మానానాం ప్రమాణం పరమం శ్రుతిః ||
సర్వమేయాతివర్త్యాత్మయాథాత్మ్యప్రతిబోధతః || ౨౧౯ ||
తస్మాదజ్ఞాత ఆత్మైవ కామాదేః స్యాత్ప్రయోజకః ||
యతోఽబోధస్య విధ్వస్తౌ పుంసః స్యాత్కృతకృత్యతా || ౨౨౦ ||
వాఙ్భనఃకాయసాధ్యాయాః ప్రవృత్తేః కామమూలతా ||
యథా తత్ప్రతిపత్త్యర్థం స యథేత్యుత్తరా శ్రుతిః || ౨౨౧ ||
సర్వస్య జగతో హేతూ పుణ్యాపుణ్యే సమీరితే ||
యద్యపీహ పరో హేతుః కామ ఎవ తయోరపి || ౨౨౨ ||
అకామస్య క్రియా కాచిద్దృశ్యతే నేహ కస్యచిత్ ||
యద్యద్ధి కురుతే జన్తుస్తత్తత్కామస్య చేష్టితమ్ || ౨౨౩ ||
నిష్ఫ़లం కర్మ సర్వం స్యాన్న చేత్కామపురఃసరమ్ ||
అపరాధలఘుత్వం చ దృష్టం పుంసోఽప్యకామతః || ౨౨౪ ||
కామప్రయుక్తో హి నరః సంచినోతి శుభాశుభే ||
ఆత్మైవేదమితి గిరా శ్రుత్యైతత్ప్రాగపీరితమ్ || ౨౨౫ ||
కామో గర్ధోఽభిలాషశ్చ తృష్ణేత్యేకార్థవాచకాః ||
ఆసఙ్గపూర్వకః కామో నాఽఽసఙ్గవిరహాదసౌ || ౨౨౬ ||
ధ్యాయతో విషయాన్పుంసః సఙ్గస్తేషూపజాయతే ||
సఙ్గాత్సంజాయతే కామ ఇతి సర్వజ్ఞశాస్త్రతః || ౨౨౭ ||
పుంసో యా విషయాదిత్సా స కామ ఇతి భణ్యతే ||
తద్గుణస్మరణాభ్యాసాదిచ్ఛా పుంసోఽభివర్ధతే || ౨౨౮ ||
కామితాద్విషయాన్నాన్యస్తదా తస్యేహ రోచతే ||
నిరాకర్తుం న చ తతః శక్యతే యేన కేనచిత్ || ౨౨౯ ||
ఇత్యేవం వర్ధమానః సన్క్రతుత్వం ప్రతిపద్యతే ||
యదనన్తరమేవేహా స కామః క్రతురుచ్యతే || ౨౩౦ ||
క్రతునా యాదృశేనాయం యత్క్రతుః స్యాత్పుమానిహ ||
కురుతే తాదృశం కర్మ వాఙ్భనఃకాయసాధనైః || ౨౩౧ ||
యత్కర్మ కురుతే చాయం శుభం వా యది వాఽశుభమ్ ||
సంపద్యతేఽథ తత్సాక్షాదాత్మత్వేన పుమానయమ్ || ౨౩౨ ||
అపూర్వమితి చేదం స్యాదదృష్టమితి చోచ్యతే ||
పుణ్యాపుణ్యమయ ఇతి ప్రాక్చైతదుపవర్ణితమ్ || ౨౩౩ ||
పుమాన్కామమయ ఎవ కర్మాదేః స్యాత్ప్రయోజకః ||
యథా తదుక్తం శ్రుత్యేహ మన్త్రోఽప్యత్ర నిగద్యతే || ౨౩౪ ||
తదేవైతి పుమానస్య సక్తం యత్ర మనో భవేత్ ||
ఆత్మా సక్త ఇదం లిఙ్గం కర్మణా సహ తత్సదా || ౨౩౫ ||
సూక్ష్మో దేహోఽత్ర లిఙ్గం స్యాల్లిఙ్గనాత్ప్రాత్యగాత్మనః ||
స్వాత్మచైతన్యబిమ్బేన నిఃసఙ్గః సక్త ఆత్మనా || ౨౩౬ ||
ఉదపాత్రార్కగతివదగతేర్గతిరాత్మనః ||
ధ్యాయతీవేతి చ తథా నిషిద్ధైవ స్వతో గతిః || ౨౩౭ ||
తదేవైతీతి యది వా గన్తవ్యమభిధీయతే ||
కామప్రధానతా చైవం ప్రకృతార్థానురోధినీ || ౨౩౮ ||
కామాదయో యతో ధర్మాః స్వాన్తస్యైవేహ కీర్తితాః ||
తదాత్మమానినోఽతః స్యురాత్మనస్తే న తు స్వతః || ౨౩౯ ||
లిఙ్గాసక్తివశాదాత్మా సక్త ఇత్యభిధీయతే ||
సక్తః సన్కర్మణా సార్ధమేత్యాత్మా కర్మణః ఫ़లమ్ || ౨౪౦ ||
మనోభిష్వఙ్గవశగః కర్మణైతి యతః సహ ||
కామస్యాతః ప్రధానత్వం తత్ప్రయుక్తాత్మసంసృతేః || ౨౪౧ ||
లిఙ్గం మనఃప్రధానత్వాల్లిఙ్గం మన ఇహోచ్యతే ||
యది వా లిఙ్గ్యతే తేన మనో లిఙ్గమిహాఽఽత్మనః || ౨౪౨ ||
నిశ్చయేన తదాసక్తం యస్మిన్విషయ ఆత్మనా ||
విషయం కర్మణా సార్ధం తమేవైతీతి సంగతిః || ౨౪౩ ||
ఇతి కామప్రధానత్వసిద్ధాన్తస్యోపసంహృతిః ||
కర్మణోఽన్తం ఫ़లం ప్రాప్య భుక్త్వా నిరవశేషతః || ౨౪౪ ||
కస్య కర్మణ ఇత్యుక్తే యత్కించేహేతి తద్వచః || ౨౪౫ ||
ఫ़లభోగావసానేఽథ కిమసౌ ప్రతిపద్యతే ||
తస్మాల్లోకాదిమం లోకం పునరైతి స కర్మణే || ౨౪౬ ||
అస్మై లోకాయ దేహాయ దేహయోగశ్చ కర్మణే ||
ఇత్యేవమపరిశ్రాన్తో బంభ్రమీతి పునః పునః || ౨౪౭ ||
అనిర్జ్ఞాతాత్మతత్త్వః సన్కామబన్ధనబన్ధనః ||
ఘటీయన్త్రవదశ్రాన్తో బంభ్రమీత్యనిశం నరః || ౨౪౮ ||
ఇతీత్యుక్తపరామర్శే న్వితి ఖేదానుకమ్పయోః ||
ఎవమజ్ఞః కామవశాద్భూయో యోనీః ప్రపద్యతే || ౨౪౯ ||
అస్మాల్లోకాదముం లోకమముష్మాదిమమేవ చ ||
అజ్ఞః కామాఙ్కుశాకృష్టో జాయతే మ్రియతేఽసకృత్ || ౨౫౦ ||
ఇతి కామప్రధానస్య సంసారానర్థసంగతిమ్ ||
ఉక్త్వా తదుపసంహారమితీతివచసాఽకరోత్ || ౨౫౧ ||
ఎవం కామయమానోఽయం స్వప్నబుద్ధాంతవన్నరః ||
సంసారత్యప్రబుద్ధః సంపరలోకॆహలోకగః || ౨౫౨ ||
అథ తస్యావదత్పూర్వం యోషిదాలిఙ్గనే యథా ||
సౌషుప్తం స్థానమాప్తస్య రూపం కామాదివర్జితమ్ || ౨౫౩ ||
తద్వా అస్యైతదిత్యేవం ప్రాక్శ్రుత్యా ప్రతిపాదితమ్ ||
మోక్షో దార్ష్టాన్తికస్తస్య దృష్టాన్తస్యేహ వర్ణ్యతే || ౨౫౪ ||
అథశబ్దోఽత్ర హేత్వర్థ ఉక్తస్య తదపేక్షతః ||
కామ్యేవ హి యతోఽజస్రం సంసరత్యవిచక్షణః || ౨౫౫ ||
తద్భావభావిహేతుత్వాదతోఽకామో విముచ్యతే ||
నరోఽకామయమానః స్యాత్కామహేతోర్నిరాకృతేః || ౨౫౬ ||
స్వత ఎవాఖిలసుఖప్రాప్తతత్త్వే స్వ ఆత్మని ||
నిరస్తాశేషదుఃఖే చ మోహాత్తత్ర విపర్యయః || ౨౫౭ ||
అప్రాప్తం దుఃఖవన్మోహాన్మన్వానః సుఖముత్తమమ్ ||
సుఖం మే స్యాదితి సదా నరః కామయతేఽబుధః || ౨౫౮ ||
తథా పరిహృతాశేషదుఃఖహేతుః స్వతోఽపి సన్ ||
మా భూద్దుఃఖం మమేత్యేవం జాడ్యాత్కామయతేఽనిశమ్ || ౨౫౯ ||
కృత్స్నానన్దస్య చానాప్తిరవాప్తిరసుఖస్య చ ||
నాఽఽత్మవస్త్వనురోధేన తదబోధాత్తదశ్నుతే || ౨౬౦ ||
వస్తుతన్త్రా భవేద్విద్యా కర్తృతన్త్రైవ చ క్రియా ||
అతః కామయమానత్వం కర్తృతన్త్రమబోధతః || ౨౬౧ ||
కారకాణ్యుపమృద్నాతి విద్యా బీజమివోషరమ్ ||
తత్కారణోపమర్దిత్వాజ్జన్మనైవ న కారకమ్ || ౨౬౨ ||
యత ఎవమతో విద్వాన్కామహేతూపమర్దనాత్ ||
స్యాదకామయమానోఽత్ర న త్వవిద్వాన్కథంచన || ౨౬౩ ||
కుతోఽకామయమానః స్యాదిత్యేవమభిచోదితే ||
యోఽకామ ఇతి వచనం పూర్వప్రత్యుక్తిరుచ్యతే || ౨౬౪ ||
కామా యస్య న విద్యన్తే దృష్టానుశ్రావికా బహిః ||
సోఽకామ ఇతి సంభావ్యః కృత్స్నకర్మనిరాకృతేః || ౨౬౫ ||
క్రియమాణో యథా కామః క్రత్వాదీని ప్రసూయతే ||
తథా సంత్యజ్యమానోఽపి నైష్కర్మ్యేణావతిష్ఠతే || ౨౬౬ ||
అకామోఽపి క ఇత్యేవం పృష్టే నిష్కామ ఉచ్యతే || ౨౬౭ ||
ప్రయోజకాత్మకాః కామా నిష్క్రాన్తా యస్య బుద్ధితః ||
అతిగ్రహాః స నిష్కామో విద్వద్భిరభిధీయతే || ౨౬౮ ||
బాహ్యానామాన్తరాణాం చ కార్యకారణతా మిథః ||
ప్రత్యగజ్ఞానహేతుః స్యాత్తదుచ్ఛిత్తౌ న సా తతః || ౨౬౯ ||
తదుచ్ఛిత్తావతః ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యజ్ఞానముచ్యతే ||
ఆప్తకామాదివచసా యథావస్త్వవబోధినా || ౨౭౦ ||
ఆప్తాః సర్వే స్వతోఽప్యస్య కామా యే బాహ్యసాధనాః ||
ఫ़లతోఽవాప్తకామోఽసౌ పరానన్దస్వభావతః || ౨౭౧ ||
మానుషానన్దమారభ్య హ్యుత్తరోత్తరవృద్ధితః ||
సహస్రదశమాంశోక్త్యా పరానన్దో నిరూపితః || ౨౭౨ ||
కామికామప్రభేదస్య ప్రసక్తావిదముచ్యతే ||
శ్రుత్యాఽఽత్మకామ ఇత్యేవమాత్మైవామీ న తే పృథక్ || ౨౭౩ ||
ఆత్మైవ సర్వమిత్యేవం బుద్ధావస్యాఽఽప్తకామతా || ౨౭౪ ||
అబాహ్యాభ్యన్తరః కృత్స్నః ప్రజ్ఞానఘనమాత్రభాక్ ||
ఇత్యేవం యస్య వేదాన్తవాక్యోత్థం జ్ఞానమాత్మని || ౨౭౫ ||
ధ్వస్తాశేపతమస్కత్వాత్సమ్యగ్జ్ఞానప్రసూతితః ||
వద తస్య కుతో హేతోః కామాదేః స్యాత్సముత్థితిః || ౨౭౬ ||
యత్ర వా అన్యదిత్యేవం సత్యేవాజ్ఞాన ఆహ హి ||
జ్ఞాతృజ్ఞేయాదికం భేదం తమోధ్వస్తౌ న సోఽస్త్యతః || ౨౭౭ ||
యత్ర త్వస్యేత్యతః ప్రాహ ధ్వస్తాత్మతమసి శ్రుతిః ||
తత్కేన కమితీత్యాది సాక్షేపం వచనం స్వయమ్ || ౨౭౮ ||
ఐకాత్మ్యమాత్రకూటస్థప్రబోధావసితేః కుతః ||
మాతృమానక్రియామేయవ్యవహారస్య సంభవః || ౨౭౯ ||
అవిజానన్హి విజ్ఞేయం కామం కామయతే కథమ్ ||
జ్ఞాత్వైవ విషయల్లోకే సర్వః కామయతే యతః || ౨౮౦ ||
ఇత్యేవమాత్మకామత్వాదాప్తకామోఽత్ర యో భవేత్ || ౨౮౧ ||
ఆప్తకామతయా తద్వన్నిష్కామత్వం సముశ్నుతే ||
నిష్కామత్వేన చాకామః స ఆత్మజ్ఞో విముచ్యతే || ౨౮౨ ||
సంసారానర్థబీజస్య ప్రధ్వంసాదాత్మబోధతః ||
తస్మాదాత్మని విజ్ఞాతే కామహేతోరసంభవాత్ || ౨౮౩ ||
కామకర్మాద్యసద్భావాత్పూర్ణ ఆత్మాఽవతిష్ఠతే ||
న తస్యేత్యుత్తరోక్త్యాఽయం యథోక్తోఽర్థః సమర్థ్యతే || ౨౮౪ ||
అపాస్తానర్థహేతుత్వం యదుక్తం ప్రత్యగాత్మనః ||
యోఽకామ ఇత్యాదిగిరా యో వేదాఽఽత్మానమాగమాత్ || ౨౮౫ ||
జిఘృక్షత్యాయసం తప్తం శాస్త్రాచార్యాత్మనిశ్చయాత్ ||
తస్యోత్క్రామన్తి న ప్రాణా ఆసతే నాపి తత్ర తే || ౨౮౬ ||
స్థిత్యుత్క్రాన్త్యోర్హి యో హేతురాత్మావిద్యాదిలక్షణః ||
ధ్వస్తత్వాత్తస్య సర్వస్య ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యదర్శనాత్ || ౨౮౭ ||
యత ఎవమతః ప్రాణాః సమ్యగ్జ్ఞానస్య జన్మని ||
నోత్క్రామన్తి న తిష్ఠన్తి న చ నశ్యన్త్యహేతుతః || ౨౮౮ ||
రజ్జుసర్పో యథా లోకేఽజ్ఞాతరజ్జుసతత్త్వకః ||
నోత్క్రామతి న చాప్యాస్తే న చ నశ్యతి రజ్జుతః || ౨౮౯ ||
స్థిత్యుత్క్రాన్తివినాశానాం రజ్జుస్తత్త్వం యతస్తతః ||
రజ్జుజ్ఞానసముత్పత్తౌ రజ్జ్వా నాన్యోఽవశిష్యతే || ౨౯౦ ||
అవిద్యాతజ్జనిర్ముక్తం వస్త్వత్రైవేతి భణ్యతే ||
సమిత్యైకాత్మ్యమాత్రేణ ప్రాణానాం స్థితిరుచ్యతే || ౨౯౧ ||
అవనీయన్త ఇత్యుక్త్యా నాశాదిభ్యోఽన్యతోగతిః ||
ప్రత్యఙ్భాత్రైకనిష్ఠత్వాన్న భావాభావయోః స్థితిః || ౨౯౨ ||
తాదాత్మ్యమేవ సర్వత్ర కార్యకారణవస్తునః ||
ఉత్క్రాన్త్యాదేశ్చ కృత్స్నస్య సర్వమాత్మేతిశాస్త్రతః || ౨౯౩ ||
ఇతి వస్తు స్వతో బుద్ధమజ్ఞానం చానుభూతితః || ౨౯౪ ||
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యమాత్రత్వాత్తన్మోహాద్యప్యశేషతః ||
నివర్తతే నివృత్తం చేత్యేతదప్యనుభూతితః || ౨౯౫ ||
యత ఎవమతో వస్తు ముక్తమేవ విముచ్యతే ||
కఠవల్లీషు చాప్యుక్తం విముక్తశ్చ విముచ్యతే || ౨౯౬ ||
ఇహాపి సపరీవారం శ్రుతిన్యాయోపపత్తిమత్ ||
శ్రుతిస్తదేవ చాఽఽచష్టే వస్తు బ్రహ్మైవ సన్నితి || ౨౯౭ ||
బ్రహ్మ వా ఇదమిత్యేవం సూత్రితం వస్తు యత్పురా ||
స్పష్టం వ్యాఖ్యాయ తచ్ఛ్రుత్యా హ్యుపసంహ్రియతేఽధునా || ౨౯౮ ||
యోఽయం సంసారభూమిష్ఠో వ్యాఖ్యాతోఽజ్ఞాతతత్త్వకః ||
కార్యకారణరూపోఽయం మోహవృత్తానురోధతః || ౨౯౯ ||
యతో బ్రహ్మైవ సన్నేష ప్రథతే మోహతోఽన్యథా ||
బ్రహ్మైవైతీహ సన్బ్రహ్మ తస్మాన్మోహనిరాకృతౌ || ౩౦౦ ||
నాన్యదజ్ఞానతోఽస్తిత్వం ద్వితీయస్యాఽఽత్మనో యథా ||
నివృత్తిస్తద్వదేవాస్య నావగత్యాత్మనోఽపరా || ౩౦౧ ||
యస్మాదేతత్స్వతో బుద్ధం స్వతః శుద్ధమతోఽద్వయమ్ ||
ప్రమాత్రాదేస్తదజ్ఞాననివృత్తౌ వినివృత్తితః || ౩౦౨ ||
ముక్తం చాతః స్వతస్తత్త్వం ముక్తమిత్యుపచర్యతే ||
తదవిద్యాదివిధ్వంసాత్ర్రిర్వః శపథయామ్యహమ్ || ౩౦౩ ||
యోఽక్రియాకారకం సాక్షాదక్రియాకారకాత్మకః ||
ఆత్మానమాత్మనైవాఽఽత్మా సాక్షాద్వేత్తి సుషుప్తవత్ || ౩౦౪ ||
నిరస్తాశేషసంభేదం దృష్టిమాత్రం నిరఞ్జనమ్ ||
వితమస్కం స ఆత్మజ్ఞస్తతోఽన్యే మూఢచేతసః || ౩౦౫ ||
న తస్య జీవతః కశ్చిద్విశేషోఽస్తి మృతస్య వా ||
యతః సర్వవిశేషాణామవిద్యైవాస్తి కారణమ్ || ౩౦౬ ||
అవిచారితసంసిద్ధిప్రత్యఙ్మోహాదిలక్షణ -
వ్యవధానమాత్రాభావేన బ్రహ్మాప్యేతీతి శబ్ద్యతే || ౩౦౭ ||
ఇతోఽన్యథా చేన్మోక్షః స్యాదారమ్భోఽనర్థకః శ్రుతేః ||
ముక్తేశ్చ కర్మహేతుత్వాదనిత్యత్వం ప్రసజ్యతే || ౩౦౮ ||
ఎష నిత్యో మహిమేతి శ్రుతివాక్యం విహన్యతే ||
స్వాభావికాత్స్వభావాచ్చ నిత్యో నాన్యోఽస్తి కశ్చన || ౩౦౯ ||
ఆత్మస్వభావో మోక్షశ్చేద్వియచ్ఛిద్రత్వవత్సదా ||
అగ్న్యుష్ణవచ్చాశక్యోఽతః కర్మోత్థ ఇతి భాషితుమ్ || ౩౧౦ ||
జ్వలనవ్యాపృతేరగ్నేః ప్రకాశౌష్ణ్యాది చేత్ఫ़లమ్ ||
నోపలబ్ధ్యన్తరాయార్థధ్వంసాభివ్యక్త్యపేక్షతః || ౩౧౧ ||
జ్వలనవ్యాపృతేర్వహ్నేః ప్రకాశౌష్ణ్యాదిజన్మనః ||
న త్వగ్న్యపేక్షయౌష్ణ్యాదేరభివ్యక్తస్వభావతః || ౩౧౨ ||
నాభివ్యఞ్జకసంసాధ్యా ఘటాదేరివ చాఽఽత్మనః ||
అభివ్యక్తిః స్వతోభాస్వద్బోధమాత్రైకరూపతః || ౩౧౩ ||
అగ్నేరన్యస్య పుంసోఽగ్నిజ్వలనాదినిమిత్తతః ||
ఉష్ణప్రకాశయోర్వ్యక్తిర్వ్యవధానస్య సంభవాత్ || ౩౧౪ ||
అప్యభివ్యక్తిరూపేఽస్మిన్మోక్షే నైవాస్తి కార్యతా ||
ప్రదీపాదేరభివ్యఙ్గ్యం నైవ కార్యం ఘటాదికమ్ || ౩౧౫ ||
అభివ్యక్తిశ్చ నైవాస్తి సౌష్ణ్యాద్యాత్మకవస్తునః ||
తదన్తరాయాసద్భావాద్వాస్తవీ న తు మోహజా || ౩౧౬ ||
జ్వాలానుగ్రహతో వహ్నేస్తత్ప్రకాశాదిదర్శనాత్ ||
భ్రమోఽయమగ్నివ్యాపారాదుష్ణాదేర్జన్మకల్పనా || ౩౧౭ ||
న చేదగ్నేః ప్రకాశాదిస్వభావోఽభ్యుపగమ్యతే ||
యత్స్యాత్స్వాభావికం యస్య తదుదాహరణం భవేత్ || ౩౧౮ ||
న చ స్వాభావికో ధర్మః కస్యచిన్నాస్తి వస్తునః ||
స్వయం తు భవతో యస్మాద్వస్తునోఽన్యేన సంగతిః || ౩౧౯ ||
నిగడధ్వంసవన్నాపి పుంసో మోక్ష ఇహాఽఽత్మనః ||
నివృత్తిమాత్రం బన్ధస్య కథంచిదుపపద్యతే || ౩౨౦ ||
ఎకమేవాద్వితీయం సద్ద్వితీయం తదబోధతః ||
న చ బద్ధస్తతోఽన్యోఽస్తి యస్య నశ్యతి బన్ధనమ్ || ౩౨౧ ||
ప్రతీచో వ్యతిరేకేణ తథైవావ్యతిరేకతః ||
వస్త్వన్తరస్య సద్భావమభావం చ ప్రయత్నతః || ౩౨౨ ||
నిరాకార్షం సుయుక్త్యుక్త్యా మోక్షోఽతోఽజ్ఞాననిహ్నుతిః ||
సర్పాద్యభావవద్రజ్జుమోహమాత్రనివృత్తితః || ౩౨౩ ||
యే తు వ్యాచక్షతే మోక్షే నిత్యానన్దైకగోచరా ||
జ్ఞానాభివ్యక్తిరిత్యేవం స్వసిద్ధాన్తసమాశ్రయాత్ || ౩౨౪ ||
తైరభివ్యక్తిశబ్దార్థో వక్తవ్యః కీదృగిష్యతే ||
ప్రసిద్ధ ఎవ చేదర్థో విజ్ఞానాలమ్బనాప్తితా || ౩౨౫ ||
విజ్ఞానాలమ్బనప్రాప్తిః కిం సతో వాఽథవాఽసతః ||
అభివ్యక్తిః సతశ్చేత్స్యాద్యస్య ముక్తస్య తత్సుఖమ్ || ౩౨౬ ||
స్వరూపమేవ తస్యేతి విశేషణమనర్థకమ్ ||
ముక్తౌ తద్వ్యజ్యతే జ్ఞానం సుఖం చేతి యదీరితమ్ || ౩౨౭ ||
స్వాత్మభూతం హి యద్యస్య నైవ తద్వ్యవధీయతే ||
ఆత్మనస్తత్స్వభావత్వాత్సర్వదేతి వినిశ్చయః || ౩౨౮ ||
అముక్తావథవా ముక్తౌ విశేషోఽస్తి న కశ్చన ||
ప్రత్యగాత్మస్వభావత్వాత్సుఖవిజ్ఞానయోరతః || ౩౨౯ ||
ముక్తౌ తద్వ్యజ్యత ఇతి విశేషవచనం మృషా ||
స్వసిద్ధాన్తవిరోధోఽపి తదభివ్యక్తివాదినః || ౩౩౦ ||
సత్కార్యవాదినో యస్మాదభివ్యక్తిః ప్రశస్యతే ||
వ్యజ్యతే సర్వమేవేదం సత్త్వాత్సర్వస్య వస్తుతః || ౩౩౧ ||
ఆరమ్భవాదే త్విచ్ఛాదేః కార్యత్వాదసదాత్మతా ||
అసతశ్చాప్యభివ్యక్తిర్న యుక్తా ఖరశృఙ్గవత్ || ౩౩౨ ||
వ్యఙ్గ్యవ్యఞ్జకసంబన్ధః ప్రదీపఘటయోరివ ||
ఉభయోః సిద్ధయోర్యోగాన్నేష్టా కారణకార్యతా || ౩౩౩ ||
సుఖవిజ్ఞానయోశ్చాపి కిమభేదోఽథవా భిదా ||
నైక్యేఽభివ్యక్తిశబ్దార్థః కదాచిదపి లభ్యతే || ౩౩౪ ||
అథ భేదస్తయోరిష్టో వ్యవధానం ప్రసజ్యతే ||
తద్భేదాభేదతాసిద్ధౌ న చ మానమిహాస్తి వః || ౩౩౫ ||
భేదగ్రాహి న నో మానమితోఽన్యత్రాపి విద్యతే ||
మేయమాత్రావసాయిత్వాత్సర్వమానస్య సర్వదా || ౩౩౬ ||
స్వమేయవ్యతిరేకేణ మేయాన్తరసమాశ్రయః ||
న వ్యావృత్త్యనువృత్త్యాదివ్యాపారోఽస్తి మితేః క్చిత్ || ౩౩౭ ||
అభివ్యక్తిః సుఖస్యాస్తు కామం జ్ఞానేన సంగతేః ||
జ్ఞానవ్యక్తౌ తు కిం మానం యతోఽభివ్యక్తివాగియమ్ || ౩౩౮ ||
ప్రమాణానాం ప్రమాణత్వం న స్వరూపప్రమేయతా ||
న చ మానాన్తరాదిష్టం తయోస్తుల్యస్వభావతః || ౩౩౯ ||
అభివ్యక్తిర్మతాఽథాపి కాదాచిత్కీ న సర్వదా ||
తదన్తరాయసద్భావాదవ్యక్తిః స్యాత్సదా ధ్రువమ్ || ౩౪౦ ||
అన్తరాయనివృత్తౌ చ వ్యపేక్షా వః ప్రసజ్యతే ||
సాధనాన్తరవిషయా తజ్జ్ఞానవ్యతిరేకతః || ౩౪౧ ||
ఉపలబ్ధ్యేకనీడత్వే వ్యవధానస్య కల్పనా ||
న చోపపద్యతే మానాత్తయోరేకాత్మకత్వతః || ౩౪౨ ||
ఎవం చ సత్యభివ్యక్తిః సర్వదా సుఖబోధయోః ||
అభివ్యక్తిర్న చేదేవం నాభివ్యక్తిః సదా తదా || ౩౪౩ ||
ఇతోఽన్యథా కల్పనాయాం న ప్రమాణం సమీక్ష్యతే || ౩౪౪ ||
నాప్యేకాశ్రయిణాం లోకే ధర్మాణాం క్వచిదీక్ష్యతే ||
మానమేయత్వసంబన్ధో మిథోయోగ్యత్వతస్తథా || ౩౪౫ ||
సుఖాదివ్యక్తితః పూర్వం యస్య సంసారితా మతా ||
సోఽన్య ఎవ సదావ్యక్తనిత్యజ్ఞానసుఖాత్మనః ||
శీతోష్ణయోరివ తయోర్వైలక్షణ్యాత్పరస్పరమ్ || ౩౪౬ ||
పరాత్మభేదక్లృప్తౌ చ సంత్యాగో వః ప్రసజ్యతే ||
యతో వైదికపక్షస్య నాతః కల్ప్యాఽఽత్మనో భిదా || ౩౪౭ ||
ఆత్మధీమానమాత్రత్వాత్ప్రత్యగాత్మైకవస్తునః ||
ప్రమాణాసంభవశ్చ స్యాదాత్మభేదప్రకల్పనే || ౩౪౮ ||
నన్విదానీం యథా తద్వన్ముక్తౌ చేదవిశేషతా ||
నాతియత్నో భవేన్నృణాం శాస్త్రవైయర్థ్యమేవ చ || ౩౪౯ ||
నాఽఽత్మావిద్యాహానమాత్రకారిత్వాదాగమాత్మనః ||
తదర్థం యత్నసాఫ़ల్యం శాస్త్రారమ్భోఽపి చార్థవాన్ || ౩౫౦ ||
ముక్తాముక్తత్వరూపోఽయం న విశేషోఽస్తి వస్తుని ||
తదవిద్యైవ నిఃశేషవిశేషాణాం ప్రసూతికృత్ || ౩౫౧ ||
అశేషానర్థహేతుం తామవిద్యాం శాస్త్రజా మతిః ||
యతో నిహన్తి తేన స్యాత్సాఫ़ల్యం యత్నశాస్త్రయోః || ౩౫౨ ||
అథావిద్యావతోఽవిద్యాహాన్యహానికృతో భవేత్ ||
విశేష ఆత్మనః కశ్చిదితి చేన్నైవమిష్యతే || ౩౫౩ ||
అవిద్యామాత్రహేతూత్థగోచరత్వసమాశ్రయాత్ ||
రజ్జుఖణ్డాద్యవిద్యోత్థసర్పాదివినివృత్తివత్ || ౩౫౪ ||
ఆత్మనో మోహకర్తృత్వమకర్తృత్వం యదీష్యతే ||
విశేష ఇతి నైవం స్యాధ్యాయతీవేతి వారణాత్ || ౩౫౫ ||
అజో న జాయతే నేతి ధ్యాయతీవేతి చాఽఽగమైః ||
నిషేధః క్రియతేఽశేషవికారాదేరిహాఽఽత్మనః || ౩౫౬ ||
విషయత్వోపపత్తేశ్చ ప్రత్యఙ్మోహతదుత్థయోః ||
నావిద్యావాన్భవేదాత్మా నాపి తత్కార్యవాంస్తతః || ౩౫౭ ||
గ్రాహకగ్రహణగ్రాహ్యభావాభావప్రసిద్ధతా ||
యథాఽఽత్మసాక్షికా తద్వన్న వేద్మీత్యాత్మసాక్షికమ్ || ౩౫౮ ||
అజ్ఞాతత్వాన్యథాజ్ఞాతసిద్ధేరాత్మైకసాక్షితః ||
అజ్ఞానమన్యథాజ్ఞానమతో నాస్త్యాత్మసాక్షిణః || ౩౫౯ ||
న హి యో యత్ర సాక్షీహ స తత్రాజ్ఞ ఇతీర్యతే ||
అసామాన్యేన తత్సిద్ధేః సాక్షిసాక్ష్యపదార్థయోః || ౩౬౦ ||
తస్మిన్సాక్షీ చ మూఢశ్చేత్యతీవైతద్విరుధ్యతే ||
మిథో వాక్యమతో నేదృగ్వక్తవ్యం మానినా తతః || ౩౬౧ ||
న జానే ముగ్ధ ఎవాహం భవదుక్తం మనాగపి ||
ఇతి చేద్వీక్షసే తర్హి మూఢమజ్ఞం చ కుమ్భవత్ || ౩౬౨ ||
త్వం త్వజ్ఞో మూఢ ఎవేతి భవ కామం యథేచ్ఛసి ||
మూఢాజ్ఞయోస్తు యః సాక్షీ నాసౌ ముగ్ధోఽజ్ఞ ఎవ వా || ౩౬౩ ||
లోకేఽపి యస్య యః సాక్షీ సమ్యగర్శ్యేవ తస్య సః ||
యథా లోకే తథేహాపి సాక్షీ సమ్యక్ప్రపశ్యతి || ౩౬౪ ||
మహాభూతాదిధృత్యన్తం క్షేత్రమేవేతి చాబ్రవీత్ ||
సాక్షాత్స్వయంభూర్వేదాత్మా సంసారానర్థశాన్తయే || ౩౬౫ ||
యథా ప్రకాశయత్యేకః కృత్స్నం లోకమిమం రవిః ||
క్షేత్రం క్షేత్రీ తథా కృత్స్నం ప్రకాశయతి భారత || ౩౬౬ ||
జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిః స్వయంజ్యోతిఃశ్రుతేస్తథా ||
న తత్ర సూర్యో భాతీతి నాన్యోఽతోఽస్తీతి చ శ్రుతేః || ౩౬౭ ||
యత ఎవమతో నాస్తి విశేషోఽత్ర మనాగపి ||
బన్ధమోక్షాదిరూపోఽయమాత్మనీతి వినిశ్చయః || ౩౬౮ ||
యే త్వతః కల్పయన్తీమమన్యథైవ మహాధియః ||
అర్థవాదం చ బన్ధాదిశాస్త్రం వ్యాచక్షతే తథా || ౩౬౯ ||
ఇత్యుక్తావసకృత్పూర్వం పరిహారోఽపి వర్ణితః || ౩౭౦ ||
ఎవం పరిహృతేఽప్యాహుర్యథేచ్ఛం దూషణం పరే ||
విద్వద్భిస్త ఉపేక్ష్యాః స్యుర్బాలోన్మత్తసమా జనాః || ౩౭౧ ||
బ్రహ్మాప్యేతీత్యతో వాక్య ముపచార సమాశ్రయాత్ ||
తదవిద్యోత్థ దేహాది సంతత్యుచ్ఛేద హేతుతః || ౩౭౨ ||
అవిద్యాధ్వస్తిమాపేక్ష్య సమ్యగ్ధీజన్మమాత్రతః ||
ఆత్మా బ్రహ్మైవ సన్సాక్షాద్బ్రహ్మాప్యేతీతి భణ్యతే || ౩౭౩ ||
ఇత్యేతత్సర్వవేదాన్తసర్వస్వం బ్రాహ్మణోదితమ్ ||
అర్థస్య బ్రాహ్మణోక్తస్య ద్రఢిమ్నేఽతః పరా శ్రుతిః || ౩౭౪ ||
యథా కామమయే తద్వన్మన్త్రం శ్లోకముదాహరత్ ||
బ్రహ్మాస్మీతి పరిజ్ఞానాత్ప్రత్యగజ్ఞానహానతః || ౩౭౫ ||
యదా సర్వేఽఖిలాః కామాః కామ్యైశ్చ విషయైః సహ ||
ప్రముచ్యన్తే వినశ్యన్తి తేషామజ్ఞానహేతుతః ||
కార్యాణాం కారణే వృత్తిర్నాన్యత్ర జగతీక్ష్యతే || ౩౭౬ ||
యదా కామాః ప్రముచ్యన్త ఇత్యుక్త్యైవ కృతార్థతా ||
విశేషణం సర్వ ఇతి కిమర్థమభిధీయతే || ౩౭౭ ||
జాగ్రత్స్వప్నక్షయే కామాః ప్రముచ్యన్తేఽఖిలా నృణామ్ ||
సంస్కారమాత్రశేషాస్తే సుషుప్తే యాన్తి సంక్షయమ్ ||
యతస్తదవరోధార్థం తస్మాత్సర్వవిశేషణమ్ || ౩౭౮ ||
కామహేతౌ హి విధ్వస్తే న కశ్చిదవశిష్యతే ||
సంస్కారో వాఽథవాఽప్యన్యః, సర్వస్యాజ్ఞానమూలతః || ౩౭౯ ||
హృది శ్రితా ఇతి వచః కామధర్మ్యబ్రవీన్మనః ||
కామః సంకల్ప ఇత్యేవం తథాచ ప్రాక్శ్రుతీరణమ్ || ౩౮౦ ||
ఇదం చ హేతువచనం ప్రతిజ్ఞాతస్య వస్తునః ||
హృది శ్రితా యతః కామాః ప్రముచ్యన్తేఽఖిలాస్తతః || ౩౮౧ ||
అవిద్యాయా యతః కార్యమధ్యాత్మాదివిశేషణమ్ ||
త్రయం వా ఇదమిత్యుక్తం వాఙ్భనఃప్రాణభేదవత్ || ౩౮౨ ||
అతోఽవిద్యాసముచ్ఛిత్తౌ తద్ధేతూనామశేషతః ||
కామానామపి నాశః స్యాద్గ్రహాతిగ్రహరూపిణామ్ || ౩౮౩ ||
నిఃశేషజనిమద్ధేతుః కామ ఎవావధారితః ||
శ్రితా అతిగ్రహాః కామాఇన్ద్రియాణాం ప్రవర్తకాః ||
హృది శ్రితా ఇతి వచస్తేషామవరురుత్సయా || ౩౮౪ ||
వేదవ్యాసోఽపి చ మునిర్జగాదేమం యథోదితమ్ ||
శ్రుత్యర్థమురరీకృత్య లోకానుగ్రహకామ్యయా || ౩౮౫ ||
విషయా వినివర్తన్తే నిరాహారస్య దేహినః ||
రసవర్జం రసోఽప్యస్య పరం దృష్ట్వా నివర్తతే || ౩౮౬ ||
ఎవం బుద్ధేః పరం బుద్ధ్వా సంస్తభ్యాఽఽత్మానమాత్మనా ||
జహి శత్రుం మహాబాహో కామరూపం దురాసదమ్ || ౩౮౭ ||
హేత్వర్థే చాథశబ్దోఽయం హేత్వర్థప్రకృతత్వతః ||
యస్మాదజ్ఞానతో మర్త్యోఽతోఽమృతోఽజ్ఞానహానతః || ౩౮౮ ||
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానం యదత్రేత్యభిధీయతే ||
సమ్యగ్జ్ఞానసముత్పత్తావత్రైవ బ్రహ్మ సోఽశ్నుతే || ౩౮౯ ||
బ్రహ్మజ్ఞానోదయే యస్మాజ్జన్మబన్ధో వ్యపేయతే ||
మృతిరాత్మమతి స్తస్య హేతుహేతూపమర్దనాత్ || ౩౯౦ ||
యథోక్తాదన్యథైవేమం వ్యాఖ్యానాద్యత్నతో బుధాః ||
శ్లోకం వ్యాచక్షతేఽయుక్త్యా హుతభుగ్వరసంశ్రయాత్ || ౩౯౧ ||
యథైవ పూర్వం సంసారః కామమూలోఽనువర్ణితః ||
శ్లోకేన తద్వన్మోక్షోఽపి నిష్కామస్యోపవర్ణ్యతే || ౩౯౨ ||
ప్రాజ్ఞాదాత్మన ఎతస్మాత్ప్రముచ్యన్తేఽఖిలా యదా ||
కామాస్తే కతమ ఇతి తద్విశేషణముచ్యతే || ౩౯౩ ||
హృది యేఽస్య శ్రితాః కామాః ప్రముచ్యన్తే త ఎవ తు ||
ఆత్మాశ్రితాస్తు యే త్వస్య ప్రముచ్యన్తే న తే సదా || ౩౯౪ ||
హృదయం నామ విజ్ఞానం మాంసపేశీ చ భణ్యతే ||
రూఢ్యా వృత్తిర్మాంసఖణ్డే తాత్స్థ్యాద్విజ్ఞానవాచకమ్ || ౩౯౫ ||
కామాః పునరిహోచ్యన్తే య ఉక్తా వాసనాత్మకాః ||
మాహారజనమిత్యాదివాక్యేనాఽఽత్మవిశుద్ధయే || ౩౯౬ ||
ప్రాజ్ఞస్యాభ్యాన్తరం రూపం తన్మాహారజనాదికమ్ ||
హృదయాశ్రయిణస్తే తు బాహ్యాః స్యుర్బాహ్యసంశ్రయాత్ || ౩౯౭ || ||
హృదయాశ్రయికామేభ్య ఆత్మసంశ్రయిణాం యతః ||
ప్రసూతిరిహ కామానామతోఽనేకసమాశ్రయాత్ || ౩౯౮ ||
హృదయాశ్రయణం తేషాం విశేషణమిహోచ్యతే ||
ఆత్మాశ్రయాణాం కామానాం వినివృత్తిః ఫ़లం హి తత్ || ౩౯౯ ||
మనోద్వారోపసంక్రాన్తా భావనా యాఽఽత్మని స్తితా ||
దేహినో జన్మవీజం సా తదుచ్ఛేదాద్విముచ్యతే || ౪౦౦ ||
బీజస్థస్యాఙ్కురస్యేహ జన్మాఽఽశ్రిత్య యథైవ గామ్ ||
ఆశ్రయాదేవ జన్మైవం కామానాం హృదయాశ్రయాత్ || ౪౦౧ ||
హృదయేన చ సంబన్ధాద్దృశ్యన్తే యేన తేఽఖిలాః ||
అతో విశేషకార్యేణ విశేష్యన్తే హృదైవ తే || ౪౦౨ ||
హృది శ్రితా యదా కామాః ప్రముచ్యన్తేఽస్య దేహినః ||
అథ మర్త్యోఽమృతః ప్రాజ్ఞో భవతీత్యేష నిశ్చయః || ౪౦౩ ||
విద్యాకర్మసమూహేన యేనాయం పరమాత్మనః ||
సంసారిత్వం పరిచ్ఛిద్య ప్రాపితః స యదాఽఖిలః ||
ప్రముచ్యతేఽథ తద్ధానాచ్ఛుద్ధో బ్రహ్మ సమశ్నుతే || ౪౦౪ ||
ఆత్మకామోక్తిమానాచ్చ ప్రాగప్యేతద్వినిశ్చితమ్ ||
ఆత్మైవ కామా అస్యేతి న భిన్నా హార్దకామవత్ || ౪౦౫ ||
తత్ర యే త్వాత్మనోఽభిన్నాస్తేభ్యోఽన్యత్వకారణాత్ ||
ప్రముక్తిరాత్మనో నాస్తి తైరసంసర్గతః సదా || ౪౦౬ ||
సంసర్గః ప్రవివేకో వా భిన్నయోర్వస్తునోర్యతః ||
నాభిన్నయోరతో ముక్త ఆత్మస్థానామభేదతః || ౪౦౭ ||
మిథ్యాదర్శనజా యే తు మాహారజనపూర్వకాః ||
అన్యత్వేఽవస్థితా బన్ధహేతుత్వేన చ సర్వదా || ౪౦౮ ||
సంసర్గప్రవివేకౌ స్తో యతస్తైరాత్మనః సదా ||
తానేవోద్దిశ్య తేనేదం విశేషణమిహేరితమ్ || ౪౦౯ ||
హృదయాశ్రయిణో యేఽస్య న త్వాత్మైకసమాశ్రయాః ||
కామాస్తేఽస్య ప్రముచ్యన్త ఇత్యేతత్ప్రాగపీరితమ్ ||
తదా తీర్ణో భవత్యేష శోకాన్హృదయసంశ్రితాన్ || ౪౧౦ ||
శోకాభిధానాస్తత్రాపి కామా ఎవోదితాః పురా ||
న్యాయస్తత్రాప్యయం కృత్స్నః సంభవత్యేవ నిర్ణయే || ౪౧౧ ||
ఇతి శ్రీమన్మహాభర్తృప్రపఞ్చస్య మహీయసః ||
వ్యాఖ్యామధీయతే ధీరా న్యాయాగమబహిష్కృతామ్ || ౪౧౨ ||
సర్వాత్మభావం విద్యాయాః ఫ़లముక్త్వా చ నః శ్రుతిః ||
అథ యోఽన్యామితి గిరా ప్రాహావిద్యాం తథా ఫ़లమ్ || ౪౧౩ ||
కార్యకారణరూపేణ యదేతద్భేదదర్శనమ్ ||
అవిద్యాయా ఇదం కార్యమన్యోఽసావితి భణ్యతే || ౪౧౪ ||
ఆ సమాప్తేస్తృతీయస్య ప్రత్యగజ్ఞానహేతుకమ్ ||
బ్రహ్మ వా ఇత్యుపక్రమ్య మోహకార్యం వివక్షితమ్ || ౪౧౫ ||
అస్యామవిద్యాధికృతౌ సప్తాన్నావిష్కృతావిహ ||
ఫ़లాత్మకానామన్నానాం ప్రసఙ్గ ఇదమీరితమ్ || ౪౧౬ ||
అవ్యాకృతస్య తత్త్వస్య నామరూపక్రియాత్మభిః ||
వ్యాకృతిర్యోదితా పూర్వం తదజ్ఞానవిజృమ్భితమ్ || ౪౧౭ ||
నామరూపాదిభేదేన వర్ణాదిప్రవిభాగతః ||
కార్యమేతదవిద్యాయాః శ్రుత్యా వ్యాఖ్యాయతేఽఖిలమ్ || ౪౧౮ ||
కణభుగ్జైమినీయైర్య ఆత్మధర్మా ఇతీరితాః ||
నాఽఽత్మనోఽనాత్మనస్తే తు కామ ఇత్యాదినోదితాః || ౪౧౯ ||
యావత్కించిజ్జగత్యస్మిన్న్రూపం మేయత్వమాగతమ్ ||
సర్వం తన్మన ఎవేతి శ్రుత్యా సాక్షాత్స్ఫ़ుటీకృతమ్ || ౪౨౦ ||
ప్రకాశోఽపి చ యః కశ్చిదభివ్యఞ్జక ఇష్యతే ||
అభివ్యఙ్గ్యాభిసంబన్ధః స చ వాగిత్యథావదత్ || ౪౨౧ ||
క్రియాత్మకం చ యత్కించిన్మానతో జగతీక్ష్యతే ||
తత్సర్వం ప్రాణ ఎవేతి సంజహార శ్రుతిః స్వయమ్ || ౪౨౨ ||
నిశ్చితం యచ్చ సందిగ్ధం తథాఽవిజ్ఞాతమేవ చ ||
వాఙ్భనఃప్రాణరూపాణి తాని హీతి శ్రుతిర్జగౌ || ౪౨౩ ||
యతోఽవిద్యాత్మకాన్యేవ రూపాణ్యేతాన్యతో దృశేః ||
నాఽఽత్మనః స్యుః సమస్తాని కార్యకారణబాహ్యతః || ౪౨౪ ||
తథా దిగ్భేదభిన్నానాం నామరూపక్రియాత్మనామ్ ||
ఉక్తం హృదయ ఎవేతి నీడం నాఽఽత్మా పరో మతః || ౪౨౫ ||
సమాన ఉపసంహృత్య జగత్కారణరూపకే ||
కారణస్యాప్యపహ్నుత్యై నేతీత్యాత్మానమబ్రవీత్ || ౪౨౬ ||
కార్యకారణయోరేవ నిషేధాన్నేతివాక్యతః ||
ఆత్మాశ్రయత్వం కామానాం నిష్ప్రమాణకముచ్యతే || ౪౨౭ ||
హృదయోత్పాద్యతా నాపి కామానామిహ కీర్త్యతే ||
హృది శ్రితా ఇతి హ్యుక్తేర్న శ్రుతా కారణాత్మతా || ౪౨౮ ||
నేతి నేతీతి చోక్తోఽర్థో జనకం ప్రతి యః పురా ||
కింజ్యోతిరిత్యుపక్రమ్య స ఎవార్థః ప్రపఞ్జ్యతే || ౪౨౯ ||
క్రియాకారకకర్మభ్యో వ్యుత్థాప్యాఽఽత్మానమేకలమ్ ||
పుమాసనాదిలిఙ్గేన రవీన్దూదాహృతేస్తథా || ౪౩౦ ||
వ్యతిరిక్తస్య తస్యైవముక్తాధ్యాత్మాదిభేదతః ||
స్వయంజ్యోతిర్విశుద్ధ్యర్థం స వా ఇత్యాదికా శ్రుతిః || ౪౩౧ ||
స్వతోఽసందూషితః ప్రత్యఙ్కామకర్మాదిభిర్మలైః ||
అనన్వాగతవచనాత్తథాఽసఙ్గశ్రుతేరపి || ౪౩౨ ||
ఆత్మశుద్ధేర్వివక్షేహ న త్వశుద్ధేః కథంచన || ౪౩౩ ||
విశేషణస్య శ్రవణాద్ధృదీత్యాత్మని చేన్మతమ్ ||
సవ్యేనాక్ష్ణా న పశ్యామి యథా సామర్థ్యతస్తథా || ౪౩౪ ||
నోక్తోత్తరత్వాత్సాధ్వేతద్భవతేహాభిధీయతే ||
ప్రతిజ్ఞాతార్థసిద్ధ్యర్థహేత్వర్థం తద్విశేషణమ్ || ౪౩౫ ||
సర్వేషామపి కామానామాశ్రయో హృదయం యతః ||
తద్ధేత్వతిక్రమాదాత్మా సర్వశోకాతిగస్తతః || ౪౩౬ ||
అనాశ్రితవిభాగార్థమథవాఽస్తు విశేషణమ్ ||
తేషు యత్నవిధేయత్వాత్సఫ़లం స్యాద్విశేషణమ్ || ౪౩౭ ||
నాఽఽశ్రయాపేక్షయైతత్స్యాద్ధృదీతీహ విశేషణమ్ || ౪౩౮ ||
న హి హృద్వ్యతిరేకేణ కామానామాశ్రయాన్తరమ్ ||
శ్రుతో స్మృతౌ వా న్యాయాద్వా దృశ్యతేఽపి ప్రమాన్తరాత్ || ౪౩౯ ||
ప్రవృత్తిః కామశబ్దస్య భూయఃస్వర్థేషు దృశ్యతే ||
కర్మాదిషు జగత్యస్మిం స్తానపేక్ష్యాత ఉచ్యతే ||
హృది శ్రితా ఇతి వచో నాఽఽశ్రయాన్తరవీక్షయా || ౪౪౦ ||
అతిచ్ఛన్దా ఇతి వచః కామాధారత్వ ఆత్మనః ||
విరుధ్యతే ప్రమాణం సన్న చాన్యార్థత్వమిష్యతే || ౪౪౧ ||
ఆత్మనః కామనీడత్వే న చ మానాన్తరం క్వచిత్ ||
సర్వకామాదివచనం ప్రమాణమితి చేన్మతమ్ || ౪౪౨ ||
తన్నాతిచ్ఛన్దవచసా విరోధాన్నాస్య మానతా || ౪౪౩ ||
వస్తునోఽప్యన్యతన్త్రత్వాత్షోడశిగ్రహణాదివత్ ||
వికల్పోఽప్యత్ర నైవాస్తి న హి వస్తు వికల్ప్యతే || ౪౪౪ ||
సర్వం హి ఖల్విదం బ్రహ్మేత్యేవం తత్రాపి చ శ్రుతిః ||
ప్రతిజ్ఞాయాఽఽహ యుక్తిం చ తజ్జలానితి సాదరాత్ || ౪౪౫ ||
అక్రియాకారకఫ़లం యతో బ్రహ్మాద్వయం తతః ||
త్యక్తాశేషక్రియైస్తస్మాత్తదుపాస్యం సదాఽఽత్మనా || ౪౪౬ ||
ఇత్యేతజ్జగతో వృత్తం బ్రహ్మైవాకార్యకారణమ్ ||
అవ్యావృత్తాననుగతం ప్రత్యఙ్మాత్రసతత్త్వకమ్ || ౪౪౭ ||
ఉక్త్వైవం వస్తునో వృత్తం తద్యాథాత్మ్యాప్రబోధజమ్ ||
కర్త్రాదికారకాపేక్షం క్రియావృత్తమభాషత || ౪౪౮ ||
బ్రహ్మాత్మానముపాసీత బ్రహ్మతత్త్వావిచక్షణః ||
కుర్వీత స క్రతుం కర్తా హ్యకార్యత్వేఽపి వస్తునః || ౪౪౯ ||
మనోమయాదివిషయః క్రతుః పుంసో విధీయతే ||
స హి తస్మిన్యతః శక్తో లోకాగ్న్యాదివిధౌ యథా || ౪౫౦ ||
అతః కర్త్రాదితన్త్రత్వాత్సర్వకామాదివస్తునః ||
అతిచ్ఛన్దోక్తిబాధః స్యాద్వస్తుతన్త్రత్వహేతుతః || ౪౫౧ ||
వికల్పోఽత్ర న యుక్తః స్యాదేవముక్తేన వర్త్మనా || ౪౫౨ ||
అసత్యకామనుత్త్యర్థా కామోక్తిర్యాఽపి చాష్టమీ ||
సత్యాస్త ఇమ ఇత్యాది స్తుతిర్వా స్యాద్విధిత్సితే || ౪౫౩ ||
సన్త్యాత్మని న చేత్కామాస్తదేవం ఫ़లవద్వచః ||
అతిచ్ఛన్దా ఇతి శుభం కామశోకనిషేధకృత్ || ౪౫౪ ||
నిషిధ్యన్తే న చేత్కామా యథోక్తాః ప్రత్యగాత్మని ||
అథ కామమయత్వేఽస్య సంసారోఽపి న వార్యతే || ౪౫౫ ||
మతం నాలం ప్రరోహాయ యే కామాః ప్రత్యగాత్మని ||
కిమర్థా తర్హి తత్రైషాం కల్ప్యతే భవతా స్థితిః || ౪౫౬ ||
న కశ్చిదుపయోగోఽత్ర కామానాం విద్యతే స్థితౌ ||
అజాగలస్తనస్యేవ ప్రమాణాద్బన్ధమోక్షయోః || ౪౫౭ ||
ప్రమాణబలసద్భావో నిష్ఫ़లోఽపి న వార్యతే ||
ప్రతీచి కామసంబన్ధో న తథేతి నిషిధ్యతే || ౪౫౮ ||
కామాదీనామనర్థానాం ప్రతీచి శతశః శ్రుతౌ ||
నిషేధకాని వాక్యాని సన్త్యపి స్మృతిశాసనే || ౪౫౯ ||
కామక్లృప్తిరతో నేహ ప్రత్యగాత్మని యుజ్యతే ||
ప్రమాణాసంభవాత్తస్మాత్సా న కల్ప్యా విపశ్చితా || ౪౬౦ ||
ప్రమాణవన్త్యదృష్టాని కల్ప్యాని సుబహూన్యపి ||
అదృష్టశతభాగోఽపి న కల్ప్యో నిష్ప్రమాణకః || ౪౬౧ ||
న చాఽఽత్మకామ ఇత్యత్ర కామాధారత్వ ఆత్మనః ||
మానాన్తరప్రసిద్ధత్వాత్ప్రామాణ్యం లభ్యతే శ్రుతేః || ౪౬౨ ||
న చోపాస్యోఽయమప్యర్థః సర్వకామాదివచ్ఛ్రుతేః ||
ఐకాత్మ్యవస్తుయాథాత్మ్యప్రకాశనపరత్వతః || ౪౬౩ ||
కణభుఙ్న్యాయసిద్ధా చేత్కామాద్యాశ్రయతాఽఽత్మనః ||
శ్రుతేస్తదనపేక్షత్వాన్నాపేక్ష్యం కణభుఙ్మతమ్ || ౪౬౪ ||
తన్నిషేధశ్రుతేశ్చాపి నాపేక్ష్యం తద్విరోధతః ||
సౌగతాద్యుక్తివత్తస్మాన్న కామాశ్రయతాఽఽత్మనః || ౪౬౫ ||
న చ కామాశ్రయత్వేఽన్యత్ప్రమాణం కించిదీక్ష్యతే ||
మానమేయాతివర్తిత్వాత్స్వతః సిద్ధేశ్చ వస్తునః || ౪౬౬ ||
మాతృమానప్రమేయార్థాంశ్చాఽఽగమాపాయినః సదా ||
వీక్షతే యోఽవిలుప్తాక్షః స ఆత్మాఽనన్యమానగః || ౪౬౭ ||
యః స్వతో నాఽఽగమాపాయీ తద్విరుద్ధేషు సర్వదా ||
తత్రైవాఽఽత్మేతి ధీరేషా నాఽఽగమాపాయివస్తుషు || ౪౬౮ ||
కామినం దుఃఖినం మూఢం యోఽవిలుప్తాక్ష ఈక్షతే ||
నాసౌ కామోఽథవా కామీ తత్సంబన్ధోఽథవా స్వయమ్ || ౪౬౯ ||
ఎవం దుఃఖాదిషు జ్ఞేయముక్తం ప్రత్యక్షసంశ్రయామ్ ||
ఇచ్ఛాదేశ్చిత్తధర్మత్వాత్కర్మస్థత్వం సునిశ్చితమ్ || ౪౭౦ ||
ఇచ్ఛాదిధర్మవత్సాక్షాద్యః సదా వీక్షతే మనః ||
తస్యేచ్ఛాద్యభిసంబన్ధః కేన మానేన గమ్యతే || ౪౭౧ ||
ప్రత్యగ్వస్తు పరాగ్బుద్ధిగమ్యైరిచ్ఛాదిభిః కథమ్ ||
విరుద్ధత్వాద్విశేష్యం స్యాత్తమసా దినకృద్యథా || ౪౭౨ ||
ఎకబుద్ధ్యధిగమ్యత్వం విశేషణవిశేష్యయోః ||
నీలోత్పలాదివదృష్టం న తద్దృష్టం విరుద్ధయోః || ౪౭౩ ||
నాపి చాఽఽత్మాతిరేకేణ గ్రాహకోఽన్యోఽవసీయతే ||
గ్రాహకస్థశ్చ కామాదిః స కథం గ్రాహ్యతాం వ్రజేత్ || ౪౭౪ ||
చక్షుర్దృష్టేర్న చక్షుస్థం కృష్ణత్వాద్యేతి దృశ్యతామ్ ||
ప్రమాతృస్థం న కామాది తద్వదేయాత్ప్రమేయతామ్ || ౪౭౫ ||
ఆత్మత్వావగమాద్వాఽపి జడస్యైవేహ వస్తునః ||
కామకామ్యాది తస్యాస్తు దృష్టిమాత్రాత్మనో న తు || ౪౭౬ ||
అచేతనైకనీడత్వం మయాఽపీహ ప్రసాధ్యతే || ౪౭౭ ||
స్వేన భాసేతి చ స్వప్నే సర్వకామాదివర్జితమ్ ||
స్వేనైవ జ్యోతిషేత్యుక్తం స్వయంజ్యోతిష్ట్వసిద్ధయే || ౪౭౮ ||
స్వయంజ్యోతిష్ట్వసిద్ధిశ్చ శ్రుతిన్యాయపురఃసరా ||
కామాద్యాశ్రయతోక్త్యాఽర్థాత్సా త్వయా బాధితా భవేత్ || ౪౭౯ ||
తథైవాఽఽత్మని దృష్టే చ సర్వం దృష్టం భవేదితి ||
కామాదేరాత్మనోఽన్యత్వే తచ్చాపి స్యాత్ప్రబాధితమ్ || ౪౮౦ ||
సర్వవేదాన్తబాధశ్చ కామాద్యాశ్రయతా యది ||
అత్మనోఽభ్యుపగమ్యేత తేషాం తత్ప్రతిషేధతః || ౪౮౧ ||
ఐకాత్మ్యస్యాఽఽగమార్థత్వాచ్ఛ్రుతేశ్చాన్యానపేక్షతః ||
యతోఽతస్తార్కికోక్తీస్తా నైవాపేక్షామహే వయమ్ || ౪౮౨ ||
హృద్యాశ్రితత్వం కామానాం నన్వత్రోక్తం విశేషణమ్ ||
సంభవే వ్యభిచారే చ తచ్చ స్యాత్ ఫ़లవత్ సతి || ౪౮౩ ||
హృద్యనాశ్రితకామానాం సంభవాదిష్టమేవ తత్ ||
ఆత్మాశ్రయాతిరేకేణ తచ్చావో చం పురాఽప్యహమ్ || ౪౮౪ ||
మూర్తం మర్త్యం స్థితం సచ్చ పృథివ్యప్తేజసామిదమ్ ||
న విశేషణమిత్యస్మాదమూర్తత్వాదికల్పనమ్ || ౪౮౫ ||
చలనాత్మా మరున్నిత్యం దాహకోఽగ్నిరితీరితే ||
విశేషణశ్రవాత్ కృప్తిః నైతయోస్తద్విరుద్ధయోః || ౪౮౬ ||
వాస్యేఽర్థే వాసనాః సర్వాః సజాతీయే చ తా యతః ||
నిఃసఙ్గే భిన్నజాతీయే తాః కుతః ప్రత్యగాత్మని || ౪౮౭ ||
ప్రత్యగాత్మాతిరేకేణ ప్రాజ్ఞోఽన్యశ్చేద్వివక్ష్యతే ||
నేతి నేతీతి తస్యోక్తాన్నిషేధాన్నేహ సంభవః || ౪౮౮ ||
నిఃశేషకామకర్మాదేర్వ్యుత్థాప్యాఽఽత్మానమబ్రవీత్ ||
తద్వా అస్యైతదిత్యుక్త్యా నాతః కామాదయోఽత్ర తే || ౪౮౯ ||
తద్వా అస్యైతదిత్యాదేః ప్రాజ్ఞస్యాఽఽన్తరరూపతః ||
వాసనాకామకర్మాదేః కుతోఽస్యాఽఽన్తరరూపతా || ౪౯౦ ||
పీతరక్తాదిభీ రూపైః కర్మకార్యైః ప్రయుజ్యతే ||
నిర్దేష్టుం శక్యతే తస్మాదనిర్దేశ్యోఽపి సన్నసౌ || ౪౯౧ ||
భావనైవ విజృమ్భన్తీ స్థూలత్వముపగచ్ఛతి ||
అవ్యాకృతాదిభావేన ఖవాయ్వాదిత్యసంజ్ఞితమ్ || ౪౯౨ ||
మూర్తామూర్తాదిభావాచ్చ క్షీయమాణా హి సైవ తు ||
నిర్గుణం సన్తమాత్మానం రఞ్జయిత్వాఽవతిష్ఠతే || ౪౯౩ ||
భావనా బహురూపాఽసౌ బహురూపత్వమాత్మనః ||
కరోత్యనామరూపస్య మణేరాస్తరణం యథా || ౪౯౪ ||
ఇత్యాది భవతైవోక్తం వాసనోక్తిప్రసఙ్గతః ||
ఇహోక్తేస్తద్విరుద్ధత్వాత్పరస్పరవిరుద్ధతా || ౪౯౫ ||
కర్మరాశిగిరాఽఽత్మాఽపి యది తత్ర వివక్షితః ||
నిషేధాత్తస్య నేతీతి శూన్యతైవ ప్రసజ్యతే || ౪౯౬ ||
పరమార్థాత్మనోఽథాన్యః కశ్చిదాత్మేతి భణ్యతే ||
అస్తు కామం స కామాదేరాశ్రయో న నివార్యతే || ౪౯౭ ||
శక్త్యాత్మనాఽప్యవస్థానం కారణాత్మని యుజ్యతే ||
తస్య శక్త్యభిసంబన్ధాన్న త్వకారణ ఆత్మని || ౪౯౮ ||
న చ కారణమాత్రత్వం రూపమిష్టం పరాత్మనః ||
అనిర్మోక్షప్రసక్తిత్వాచ్ఛ్రుత్యనారమ్భసక్తితః || ౪౯౯ ||
స్థూలాదీనాం చ సర్వేషాం ప్రతీచి ప్రతిషేధతః ||
విశేషణానాం సంబన్ధో నాతః స్యాత్ప్రత్యగాత్మనః || ౫౦౦ ||
ఆత్మాశ్రయత్వం కామానాం న యుక్త్యా నాపి శాస్త్రతః ||
అపవ్యాఖ్యానతస్తేషాం కామా ఆత్మాశ్రయా ఇతి || ౫౦౧ ||
ఎవం సమవనీతేషు ప్రాణేష్వాత్మని తద్విదః ||
పూర్వవద్దేహసంబన్ధః కిమివేహ న జాయతే || ౫౦౨ ||
సర్పనిర్మోకవత్కృత్స్నమాత్మావిద్యైకహేతుజమ్ ||
యథావస్తుధియా హిత్వా నిర్మమో నిరహంకృతః || ౫౦౩ ||
వర్తమానోఽపి దేహాదౌ లోకదృష్టివ్యపేక్షయా ||
నాఽఽత్మాఽఽత్మీయత్వబుద్ధ్యాఽసౌ దేహాదీన్సముదీక్షతే || ౫౦౪ ||
షష్ఠ్యర్థహేతువిధ్వంసాద్యథావస్త్వవబోధతః ||
అవ్యావృత్తాననుగతం పూర్ణం వస్త్వవతిష్ఠతే || ౫౦౫ ||
అహినిర్ల్వయనీవాచా సర్పనిర్మోక ఉచ్యతే ||
మృతా సత్యహినా న్యస్తా వల్మీకాన్తర్బిలాశ్రయే || ౫౦౬ ||
అహిదేహవియోగోఽత్ర మృతశబ్దేన భణ్యతే ||
వల్మీకాశ్రయణం తస్యాః ప్రత్యస్తేత్యభిధీయతే || ౫౦౭ ||
అహినిర్మోకవిషయో వ్యాపారస్తావదీరితః ||
నిర్మమాహంకృతిత్వం తు సర్పదృష్టాన్తసంశ్రయమ్ || ౫౦౮ ||
బిలే త్యక్తేఽహినా యద్వత్స్వనిర్మోకే న పూర్వవత్ ||
నిర్గచ్ఛన్ప్రవిశన్సర్పో నిర్మోకమనురుధ్యతే || ౫౦౯ ||
నాహం మమేతి వా బుద్ధిస్తత్రాహేరుపజాయతే ||
తత్రైవ వర్తమానస్య యథైవం ప్రత్యగాత్మనః || ౫౧౦ ||
సంబన్ధహేతోరుచ్ఛిత్తేరాత్మసంబన్ధవర్జితమ్ ||
శేతే శరీరం సూక్ష్మం చ స్థూలం చైకాత్మ్యధీహ్నుతమ్ || ౫౧౧ ||
అహినిర్మోకదృష్టాన్తదార్ష్టాన్తికమితీరితమ్ ||
దార్ష్టాన్తికోఽర్థః సర్పస్య దృష్టాన్తస్యాథ ఉచ్యతే || ౫౧౨ ||
అహినిర్మోకయోరత్ర సంగతిః పూర్వవన్మిథః ||
నిషిధ్యతే ప్రయత్నేన స్థితిర్నాత్ర వివక్షితా || ౫౧౩ ||
ప్రధానవాదః ప్రాప్నోతి యది దేహాత్మనోః పృథక్ ||
వివక్ష్యతే స్థితిరిహ న్యషేధి బహుశః స చ || ౫౧౪ ||
హేత్వర్థే త్వథశబ్దోఽయం హేతూక్తేః ప్రకృతత్వతః ||
సకారణస్య దేహస్య త్యాగో హేతుర్వివక్షితః || ౫౧౫ ||
స్రగజ్ఞానమనాదాయ నాహియోగః స్రజో యథా ||
ప్రతీచో దేహసంబన్ధో నాఽఽత్మాజ్ఞానాదృతే తథా || ౫౧౬ ||
ప్రత్యగ్జ్ఞానశిఖిధ్వస్తే మిథ్యాజ్ఞానే సహేతుకే ||
నేతినేతిస్వరూపత్వాదశరీరో భవేత్తతః || ౫౧౭ ||
స్వతోఽదిగ్దేశకాలాదేః ప్రత్యక్చిన్మాత్రవస్తునః ||
దేశాదిమచ్ఛరీరేణ న సంబన్ధస్తమో వినా || ౫౧౮ ||
కల్పితేనాభిసంబన్ధో న హ్యకల్పితవస్తునః ||
అజ్ఞానకాలేఽప్యస్తీహ కిముతాజ్ఞాననిహ్నుతౌ || ౫౧౯ ||
అనస్థికగిరా స్థూలదేహస్యేహ నివారణమ్ ||
తథాఽశరీరశబ్దేన సూక్ష్మో దేహో నిషిధ్యతే || ౫౨౦ ||
సూక్ష్మదేహనిషేధోక్త్యా స్థూలస్యాపి నిషేధతః ||
తన్నిషేధాయ యత్నోఽతః కాణ్వశ్రుత్యా న భణ్యతే || ౫౨౧ ||
యద్వాఽశరీరశబ్దేన తచ్ఛ్రుతౌ లిఙ్గనిహ్నుతిః ||
స్థూలస్యామృత ఇత్యుక్త్యా నిషిద్ధత్వాన్న నిహ్నుతిః || ౫౨౨ ||
సాక్షిణః ప్రాణశబ్దేన విశేష్యస్యాభిధేష్యతే ||
బ్రహ్మైవేతి తు శబ్దేన తద్విశేషణముచ్యతే || ౫౨౩ ||
సాక్షిణః సద్వితీయత్వం బ్రహ్మణశ్చ పరోక్షతామ్ ||
తద్ధేతుప్రతిషేధేన వాక్యమేతన్నిషేధతి || ౫౨౪ ||
నామోపక్రమమాశాన్తం ప్రాణకారణసంశ్రయమ్ ||
ప్రాణో బ్రహ్మేతి వచసా తదాత్మని నిషిధ్యతే || ౫౨౫ ||
బ్రహ్మాత్మనోశ్చ సంసర్గో మా ప్రాపత్కృష్ణసర్పవత్ ||
ఇత్యర్థం తేజ ఎవేతి శ్రుతిః సంసర్గవారిణీ || ౫౨౬ ||
వ్యావర్త్యభేదాదాభాతి భేదో బ్రహ్మాత్మశబ్దయోః ||
వస్తుతస్త్వేక ఎవాఽఽత్మాఽమానిత్వాదిర్యథా తథా || ౫౨౭ ||
బ్రహ్మైవ తేజ ఎవేతి హ్యుభయత్రావధారణమ్ ||
సంసర్గప్రతిషేధార్థం మా భూన్నీలోత్పలాదివత్ || ౫౨౮ ||
సర్వానర్థైకబీజస్య ప్రత్యగజ్ఞానరూపిణః ||
కార్యోఽత్ర వచసా బాధః కేవలో నాన్య ఇష్యతే || ౫౨౯ ||
యస్మాదేతత్స్వతో బుద్ధమతః శుద్ధమసంగతేః ||
ముక్తం చాతః స్వతో వస్తు కిమన్యత్కార్యమిష్యతే || ౫౩౦ ||
కృతం చికీర్షితం సర్వం బుద్ధం యచ్చ బుభుత్సితమ్ ||
ఆప్తం బోధాత్తథాఽఽప్తవ్యం వర్జనీయం చ వర్జితమ్ || ౫౩౧ ||
కామప్రశ్నః సమాప్తోఽతో నిరాకాఙ్క్షోఽభవన్నృపః ||
సోఽహం సహస్రమిత్యాహ తస్మాదేవ చ కారణాత్ || ౫౩౨ ||
నను ప్రశ్నః సమాప్తశ్చేన్నాదాత్సర్వం స కిం నృపః ||
సహస్రమేవ తు ప్రాదాదేకదేశోక్తివత్కథమ్ || ౫౩౩ ||
మతం విద్యారసాకృష్టో విద్యాం భూయోఽపి చేన్నృపః ||
శుశ్రూషతి తదర్థం చ సహస్రం మునయే దదౌ || ౫౩౪ ||
శుశ్రూషాలిఙ్గమేతత్స్యాన్న త్వియం గురుదక్షిణా || ౫౩౫ ||
సర్వస్వం చేదహం దద్యామిహైవ చ తదా మునిః ||
నివృత్తకామం మాం మత్వా విద్యాం భూయో న వక్ష్యతి || ౫౩౬ ||
ఇత్యేతస్మాద్భయాద్రాజా శ్లోకశుశ్రూషయేరితః ||
ప్రాదాత్సహస్రమేవాస్మై శుశ్రూషాలిఙ్గవిత్తయే || ౫౩౭ ||
ఇతి చేన్నైతదేవం స్యాచ్ఛ్రుతేః ప్రామాణ్యకారణాత్ ||
శ్రుతౌ న యుక్తా వ్యాజోక్తిరప్రమాణనరోక్తివత్ || ౫౩౮ ||
సంభవాచ్చార్థశేషస్య సర్వసంన్యాసరూపిణః ||
ప్రాగ్యథోక్తాత్మవిజ్ఞానసాధనస్యేహ చాశ్రవాత్ || ౫౩౯ ||
యత ఎవమతోఽయుక్తా పునరుక్తార్థకల్పనా ||
గతౌ సత్యామనృజ్వీయం నాపి విద్యాస్తుతిర్మతా || ౫౪౦ ||
నను యద్యర్థశేషోఽస్తి కస్మాద్బ్రూతే న పూర్వవత్ ||
విమోక్షాయైవ మే బ్రూహీత్యదోషోఽయం కుతో యతః || ౫౪౧ ||
విమోక్షాయేహ నైవాలమన్యదాత్మావబోధతః ||
ముక్తస్య చ ముముక్షోశ్చ సర్వత్యాగవ్యపేక్షతః || ౫౪౨ ||
స్వరూపసాధనత్వాభ్యాం త్యాగస్యైవాన్తరఙ్గతః ||
నాపూర్వవద్విధేయత్వం న చ త్యాగాద్విముక్తతా || ౫౪౩ ||
ప్రాగాత్మజ్ఞానసంభూతేః సంన్యాసో జ్ఞానసాధనమ్ ||
ఉత్పన్నాత్మధియః పశ్చాజ్జ్ఞానమేవ హి తత్తథా || ౫౪౪ ||
ఉక్తబ్రహ్మవిదో మోక్ష ఇత్యర్థే బ్రాహ్మణోదితే ||
శ్లోకా అపి భవన్త్యత్ర బ్రాహ్మణోక్తవినిశ్చితౌ || ౫౪౫ ||
అణుస్థూలాదినిః శేషవికల్పాతిక్రమాదయమ్ ||
అణురాత్మైకయాథాత్మ్యజ్ఞానం పన్థాః పురాతనః || ౫౪౬ ||
అనన్తాత్మైకమేయత్వాద్వితతశ్చాతివిస్తృతః ||
అనుత్పన్నాగమోత్థత్వాత్పురాణశ్చేతి శబ్ద్యతే || ౫౪౭ ||
తరన్త్యనేన విస్పష్టం సంసారానర్థసాగరమ్ ||
యతోఽతో వితరః పన్థాః ప్రత్యగ్బోధోఽభిధీయతే || ౫౪౮ ||
మాం ముక్త్వాఽసంభవో యస్మాదబ్రహ్మార్థస్యాత ఉచ్యతే ||
మాం స్పృష్టో మామనుప్రాప్త ఎష పన్థా యథోదితః || ౫౪౯ ||
శాస్త్రాచార్యోక్తితః పశ్చాదనువిత్తో మయైవ చ ||
జ్ఞేయాజ్జ్ఞాతా పరో నాస్తి ప్రత్యగ్జ్ఞానే యతస్తతః || ౫౫౦ ||
ప్రాగప్యవోచం బహుశ ఇమమర్థం యథోదితమ్ ||
శ్రుతితో న్యాయతః స్పష్టం నాఽఽత్మనోఽన్యోఽస్తి వేదితా || ౫౫౧ ||
తేనానేన పథా ధీరాః ప్రత్యగ్ధ్వాన్తచ్ఛిదా సదా ||
బ్రహ్మాపియన్తి నిర్ద్వంద్వా ఆప్తమేవ తమోన్హుతేః || ౫౫౨ ||
ఆత్మైవ బ్రహ్మ చాఽఽత్మాఽపి బ్రహ్మైవ స్యాద్యతః స్వతః ||
తద్యాథాత్మ్యాపరిజ్ఞానాత్తద్విపర్యయధీరియమ్ || ౫౫౩ ||
నిఃశేషమిథ్యావిజ్ఞానహేత్వవిద్యావినాశకృత్ ||
నాన్యోఽస్తి బ్రహ్మసంబోధాచ్ఛ్రుతిస్తేనేత్యతోఽవదత్ || ౫౫౪ ||
స్వర్గోఽయమేవ ప్రాగుక్తః స్వర్గకామవచస్యపి ||
కర్మభిస్తదసిద్ధర్హి వేదాన్తజ్ఞానసిద్ధితః || ౫౫౫ ||
పరమానన్ద ఎవాతః స్వర్గశబ్దేన భణ్యతే ||
మోక్షప్రకరణాన్నిత్యః క్రియోత్థోఽతో న గృహ్యతే || ౫౫౬ ||
ఇత ఉక్తాత్మసంబోధమోహోచ్ఛిత్తేరనన్తరమ్ ||
స్వత ఎవ యతో ముక్తా ముచ్యన్తేఽత్స్తమోన్హుతేః || ౫౫౭ ||
దేహపాతవ్యపేక్షా స్యాద్యత్ర కారణసంగతిః ||
సర్వకారణవిధ్వస్తౌ నాన్యద్బోధాదపేక్ష్యతే || ౫౫౮ ||
ముక్తౌ తమోతిరేకేణ నాన్తరాయోఽన్య ఇష్యతే ||
యతోఽతోఽజ్ఞానవిధ్వస్తౌ ముక్తః సన్నా విముచ్యతే || ౫౫౯ ||
బ్రహ్మైవ సన్నితి తథా ప్రాగపీదం శ్రుతీరితమ్ ||
దేహపాతవ్యపేక్షాఽతో న స్యాదూర్ధ్బశ్రుతేరిహ || ౫౬౦ ||
మోక్షమార్గే యథోక్తేఽస్మిన్నవిద్యోపప్లుతాశయాః ||
దర్శనాని విచిత్రాణి కల్పయన్తి యథారుచి || ౫౬౧ ||
శుక్లం బ్రహ్మాతిసంశుద్ధమితి కేచిద్వినిశ్చితాః ||
శరది వ్యోమవన్నీలమిత్యాహురపరే జనః || ౫౬౨ ||
పిఙ్గలం తత్పరం బ్రహ్మ వహ్నిజ్వాలేవ శాశ్వతమ్ ||
వైడూర్యవచ్చ హరితం కేచిదాహుర్విపశ్చితః || ౫౬౩ ||
అపరే లోహితం ప్రాహుర్జపాకుసుమసంనిభమ్ ||
యథా రూపే తథా జ్ఞేయా శబ్దాదిష్వపి కల్పనా || ౫౬౪ ||
అవిద్యాపటసంవీతచేతసామాగమాదృతే ||
కామాపహతబుద్ధీనామేవమాద్యా వికల్పనాః || ౫౬౫ ||
ఎకమేవైకరూపం సద్వస్త్వజ్ఞాతం నిరఞ్జనమ్ ||
జాత్యన్ధగజదృష్ట్యేవ కోటిశః కల్ప్యతే మృషా || ౫౬౬ ||
అస్థూలాశబ్దనేతీతి సర్వమాత్రాదినిన్హుతేః ||
కుతోఽకారణకార్యేఽస్మిఞ్శుక్లాదేః సంభవః పరే || ౫౬౭ ||
యస్తు వేదోదితోపాయక్షపితాశేషకల్మషః ||
బ్రహ్మణైవానువిత్తోఽయం తేన పన్థా గురూక్తితః || ౫౬౮ ||
అవ్యావృత్తాననుగతబ్రహ్మరూపాతిరేకతః ||
న రూపమాత్మనోఽస్త్యన్యచ్ఛ్రుతిన్యాయానుభూతితః || ౫౬౯ ||
యతోఽతో బ్రహ్మణైవాయం పన్థా జ్ఞాతః ప్రమాణతః || ౫౭౦ ||
బ్రహ్మణైవేతి చ జ్ఞేయా ఇత్థంభూతార్థలక్షణా ||
తృతీయేయం న కర్త్రాదౌ ప్రతీచి తదసంభవాత్ || ౫౭౧ ||
క్రియాకారకభేదోఽయం ప్రత్యగజ్ఞానహేతుజః ||
యతోఽతో న తృతీయేయం కర్త్రాదావిహ యుజ్యతే || ౫౭౨ ||
బ్రహ్మాత్మనోరభిన్నత్వం వస్తుతో యద్యపీక్ష్యతే ||
అనన్తానర్థసంప్రాప్తిస్తథాఽపి తదబోధతః || ౫౭౩ ||
తథాచ యది నామ స్యాద్యథోక్తజ్ఞానపూర్వకమ్ ||
పరాక్సర్వార్థవిజ్ఞానం వస్తువృత్తానురోధతః || ౫౭౪ ||
తథాఽప్యబ్రహ్మవిత్తేన న కైవల్యం పథైతి తత్ ||
తేనైతి బ్రహ్మవిత్తస్మాన్నాన్యః పన్థా ఇతి శ్రుతేః || ౫౭౫ ||
బ్రహ్మవిత్త్వే చ కో హేతురిత్యాశఙ్క్యాఽఽహ నః శ్రుతిః ||
పుణ్యకృత్తైజసశ్చేతి భవేద్బ్రహ్మవిదుత్తమః || ౫౭౬ ||
పుణ్యకృజ్జాయతే యస్మాచ్ఛుద్ధధీరిహ మానవః ||
శుద్ధసత్త్వోఽథ తద్బ్రహ్మ సాక్షాదాత్మని పశ్యతి || ౫౭౭ ||
తేజఃశబ్దేన సంశుద్ధం సత్త్వమేవాభిధీయతే ||
తస్మిన్భవస్తైజసః స్యాత్ప్రత్యక్ప్రవణధీర్నరః || ౫౭౮ ||
జ్ఞానముత్పద్యతే పుంసాం క్షయాత్పాపస్య కర్మణః ||
యథాఽఽదర్శతలప్రఖ్యే పశ్యత్యాత్మానమాత్మని || ౫౭౯ ||
గార్భైర్హోమైర్జాతకర్మచూడామ్రౌఞ్జీనిబన్ధనైః ||
మహాయజ్ఞైశ్చ యజ్ఞైశ్చ బ్రాహ్మీయం క్రియతే తనుః ||
యోగినః కర్మ కుర్వన్తి సఙ్గం త్యక్త్వాఽఽత్మశుద్ధయే || ౫౮౦ ||
యోగీ వా తైజసోఽత్ర స్యాత్ప్రత్యగ్దృష్టౌ సమర్థతః ||
విషయాకృష్టధీర్యస్మాన్న క్షమః ప్రత్యగీక్షణే || ౫౮౧ ||
సర్వభూతస్థమాత్మానం సర్వభూతాని చాఽఽత్మని ||
ఈక్షతే యోగయుక్తాత్మా సర్వత్ర సమదర్శనః || ౫౮౨ ||
ఇత్యేవం స్మృతయః సన్తి శ్రుతయశ్చ సహస్రశః ||
కర్మభిః శుద్ధసత్త్వస్య సమ్యగ్జ్ఞానస్య జన్మని || ౫౮౩ ||
యస్మిన్విశుద్ధ ఇత్యేవం సత్త్వశుద్ధౌ ధ్రువా స్మృతిః ||
తమేతమితి చ స్పష్టం శ్రౌతాని చ వచాంసి నః || ౫౮౪ ||
ప్రసిద్ధమహిమానౌ వా పుణ్యకృద్యోగినావిహ ||
బ్రహ్మవిత్స్తూయతే తాభ్యాం బ్రహ్మవిద్యాప్రవృత్తయే || ౫౮౫ ||
ఇహ కేచిన్మహాత్మానః ప్రత్యఙ్భోహచ్ఛిదా సహ ||
పుణ్యకృత్తైజసత్వాభ్యాం జ్ఞానేనాఽఽహుః సముచ్చయమ్ || ౫౮౬ ||
పుణ్యకృత్పుణ్యకర్మా యో యోగీ తైజస ఉచ్యతే || ౫౮౭ ||
బ్రహ్మజ్ఞానైకనిష్ఠః సన్పుణ్యకృత్తైజసశ్చ సన్ ||
శాస్త్రోపదిష్టమైకాత్మ్యం శక్తో యోగేన వీక్షితుమ్ || ౫౮౮ ||
పరస్పరం వ్యపాశ్రిత్య యథోక్తం సాధనత్రయమ్ ||
ఎకార్థసిద్ధయేఽలం స్యాన్నాన్యథేదం త్రిదణ్డవత్ || ౫౮౯ ||
సముచ్చయోఽయమస్మాభిర్యథాఽభాణి తథా యది ||
వ్యాఖ్యాయతే న దోషః స్యాత్తత్ర మానస్య సంభవాత్ || ౫౯౦ ||
ఇతోఽన్యథా చేద్వ్యాఖ్యానం క్రియతే బుద్ధిలాఘవాత్ ||
దుర్నివారేహ సాఽఽప్నోతి యోక్తా దోషపరంపరా || ౫౯౧ ||
అపుణ్యపుణ్యోపరమే యం పునర్భవనిర్భయాః ||
శాన్తాః సంన్యాసినో యాన్తి తస్మై మోక్షాత్మనే నమః || ౫౯౨ ||
త్యజ ధర్మమధర్మం చ ఉభే సత్యానృతే త్యజ ||
ఉభే సత్యానృతే త్యక్త్వా యేన త్యజసి తం త్యజ || || ౫౯౩ ||
నిరాశిషమనారమ్భం నిర్నమస్కారమస్తుతిమ్ ||
అక్షీణం క్షీణకర్మాణం తం దేవా బ్రాహ్మణం విదుః || ౫౯౪ ||
నైతాదృశం బ్రాహ్మణస్యాస్తి విత్తం యథైకతా సమతా సత్యతా చ ||
శిలం స్థితిర్దణ్డనిధానమార్జవం తతస్తతశ్చోపరమః క్రియాభ్యః || ౫౯౫ ||
అర్థస్య మూలం నికృతిః క్షమా చ కామస్య రూపం చ వయో వపుశ్చ ||
ధర్మస్య యాగాది దయా దమశ్చ మోక్షస్య సర్వోపరమః క్రియాభ్యః || ౫౯౬ ||
ఇత్యేవం స్మృతిశాస్రాణి సర్వత్యాగపురఃసరమ్ ||
జ్ఞానజన్మాభిదధతి తథా శ్రుతివచాంసి చ || ౫౯౭ ||
ఐకాత్మ్యదర్శనాదుక్తాద్యదన్యద్దర్శనాన్తరమ్ ||
అన్ధం తమ ఇతి శ్రుత్యా తదిహాపోద్యతేఽఖిలమ్ || ౫౯౮ ||
తమోమోహాదిభేదేన తమోఽనేకస్వలక్షణమ్ ||
యతోఽతోఽన్ధం తమ ఇతి విశినష్టి శ్రుతిస్తమః || ౫౯౯ ||
అన్ధం మూఢం తమో యాన్తి యేఽవిద్యాం సముపాసతే ||
విరక్తా అపి సంసారాన్నైకాత్మ్యం యే విదుర్నరాః || ౬౦౦ ||
సంభూతివచసాఽపీయమవిద్యైవాభిధీయతే ||
అవిద్యాతో హి సంభూతిః సర్వస్య జగతో యతః || ౬౦౧ ||
తతో భూయస్తమో యాన్తి యే విద్యాయాం రతా జనాః ||
అణిమాదావవిద్యోత్థే పరాక్చిత్తతయా రతాః || ౬౦౨ ||
గ్రాహ్యగ్రాహకభేదేన యా విద్యామాత్రకారణా ||
విద్యేతి సేహ విజ్ఞేయా నైకాత్మ్యప్రసమీక్షణమ్ || ౬౦౩ ||
కర్మార్థద్యోతికా వేహ విద్యాఽత్రాప్యభీధీయతే ||
తస్యామభిరతా యే స్యుర్వేదాన్తార్థానపేక్షిణః || ౬౦౪ ||
విశన్త్యజ్ఞాస్తు తే సన్తస్తతో భూయః పరం తమః ||
మిథ్యాజ్ఞానాధికత్వేన భూయస్త్వం తమసో భవేత్ || ౬౦౫ ||
యది తే తత్తమో యాన్తిర కో దోష ఇతి చోదితే ||
అనన్దా ఇతి వాక్యేన తద్దోషోఽథాభిధీయతే || ౬౦౬ ||
అనానన్దాభిధా లోకాస్తీవ్రదోషసమన్వితాః || ౬౦౭ ||
తాంస్తే ప్రేత్యాభిగచ్ఛన్తి యేఽవిద్వాంసోఽబుధో జనాః ||
అవిద్వాంసో న సామాన్యాత్కింతు యేఽత్రాబుధో జనాః || ౬౦౮ ||
ఆత్మానం చేద్విజానీయాత్సర్వధీవృత్తిసాక్షిణమ్ ||
అశనాయాద్యతిక్రాన్తం కథంచిత్సత్త్వశుద్ధితః || ౬౦౯ ||
కథం తమభిజానీయాదిత్యుక్త ఇదముచ్యతే ||
పురుషః పరమాత్మాఽయమయస్మీతివాక్యతః ||
కిమిచ్ఛన్కస్య వాఽర్థాయ శరీరం సంజ్వరేత్తదా || ౬౧౦ ||
సర్వేచ్ఛానాం సమాప్తత్వాదాత్మకామప్రబోధతః ||
ఆక్షిప్యతేఽత ఇచ్ఛేహ కిమిచ్ఛన్నితివాక్యతః || ౬౧౧ ||
ప్రత్యాగాత్మాతిరేకేణ యస్మాచ్చాన్యన్న పశ్యతి ||
కస్య కామాయ వా చాతోఽప్యనాత్మాఽఽక్షిప్యతేఽఖిలః || ౬౧౨ ||
శరీరజ్వరమన్వేష సంజ్వరేద్బ్రహ్మ సన్కథమ్ ||
నిఃసఙ్గస్య హి సంబన్ధో దేహేనాస్య న కశ్చన || ౬౧౩ ||
నాతో దేహాదిదుఃఖేన దుఃఖిత్వం ప్రత్యగాత్మనః ||
నిఃశేషదుఃఖసంబన్ధహేతూచ్ఛిత్తేః ప్రబోధతః || ౬౧౪ ||
భూయోఽసహ్యమహాదుఃఖనీడదేహప్రవేశన-
హేత్వవిద్యాసముచ్ఛిత్తేర్దేహం చానువిశేత్కుతః || ౬౧౫ ||
శాస్త్రాచార్యప్రసాదాత్తు క్షపితాశేషపాప్మనః ||
విత్తో బుద్ధ్యాదిసాక్షీశః ప్రతిబుద్ధస్తథైకలః || ౬౧౬ ||
అన్నాప్తేజోభిరత్యర్థం దేహః సందిహ్యతే యతః ||
సందేహస్తేన దేహోఽయం సందేఘశ్ఛాన్దసత్వతః || ౬౧౭ ||
ఆధ్యాత్మికాధిభూతాధిదైవికార్థాతిసంకరాత్ ||
గుణప్రధానభావేన గహనోఽయం తతో మతః || ౬౧౮ ||
సందేహే గహనేఽత్రాఽఽత్మా ప్రవిష్టో జలసూర్యవత్ ||
వివిచ్య యేన విజ్ఞాతః స స్యాద్విశ్వకృదీశ్వరః || ౬౧౯ ||
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యసంబోధాత్సర్వం తేన కృతం భవేత్ ||
నిఃశేషపురుషార్థాప్తేర్న కార్యం శిష్యతే పరమ్ || ౬౨౦ ||
స హి సర్వస్య కర్తేతి తస్మాదేవాభిధీయతే ||
కృతకృత్యత్వతో హేతోః ర్లోకోఽయం తస్య లోకినః || ౬౨౧ ||
నిఃశేషజనిమత్కార్యహేతోర్వా జ్ఞాతతత్త్వినః ||
విశ్వకృత్త్వం భవేదేవం హీతిహేతుపరిగ్రహాత్ || ౬౨౨ ||
తస్య సాక్షాదయం లోకో యోఽహం బ్రహ్మేతిబోధితః ||
భేదాశఙ్కాపనుత్త్యర్థం స ఉ లోక ఇతీర్యతే || ౬౨౩ ||
ఇహైవ కృతకృత్యత్వాత్సన్తః స్యామ పరం యది ||
బ్రహ్మ ప్రత్యక్తయా విద్మః కథంచిత్కల్మషక్షయాత్ || ౬౨౪ ||
న చేదథ పరం విద్మః శాస్త్రాచార్యానుసారతః ||
అవేదినం తదా బాలం వినష్టిర్మహతీ వ్రజేత్ || ౬౨౫ ||
వినష్టిం మహతీం చేయాద్యోఽవేద్యాత్మాఽవిచక్షణః || ౬౨౬ ||
వినష్టిర్మహతీ చేహ వినాశాదిప్రసూతితః ||
ఆత్మావిద్యైవ నిర్దిష్టా సామానాధికరణ్యతః || ౬౨౭ ||
ఉక్తార్థస్య ప్రకాశార్థముత్తరార్ధేన భణ్యతే ||
యే తద్విదురితి శ్రుత్యా స్పష్టార్థప్రతిపత్తయే || ౬౨౮ ||
బ్రహ్మైవ సన్తో విజ్ఞానాత్ప్రాగతో బ్రహ్మబోధతః ||
భవామో బ్రహ్మ నానాప్తం దశమో దశమం యథా || ౬౨౯ ||
బ్రహ్మాస్మీతి యదైవైతమాత్మానం దేవమఞ్జసా ||
అనుపశ్యతి సాక్షాత్తమీశ్వరం భూతభవ్యయోః || ౬౩౦ ||
ఈశ్వరప్రత్యగాత్మాప్తేస్తదా తద్భేదనాశతః ||
ఈశితవ్యత్వసంక్రాన్తేర్న తతో విజుగుప్సతే || ౬౩౧ ||
గుప్తిమిచ్ఛతి సర్వోఽపి యత ఈశాద్భయాతురః ||
అయం తు తదభిన్నత్వాన్న తతో గుప్తిమిచ్ఛతి || ౬౩౨ ||
యతో వాచో నివర్తన్తే అప్రాప్య మనసా సహ ||
ఆనన్దం బ్రహ్మణో విద్వాన్న విభేతీతి శాస్త్రగీః || ౬౩౩ ||
న వా నిన్దతి నిఃశేషద్వైతహేతువినాశతః ||
ఐకాత్మ్యదర్శనాద్విద్వాన్యత్ర త్వస్యేతిశాస్త్రతః || ౬౩౪ ||
నిఃశేషవిక్రియాహేతుకాలాతిక్రమహేతుతః ||
జన్మాదివిక్రియాషట్కసంగతిస్తస్య నేష్యతే || ౬౩౫ ||
అర్వాగ్యస్మాదయం కాలో వికుర్వఞ్జనిమజ్జగత్ ||
సంవత్సరః స్వావయవైరహోభిః పరివర్తతే ||
జ్యోతిషామపి తజ్జ్యోతిరాయుర్దేవా ఉపాసతే || ౬౩౬ ||
కౌటస్థ్యాదమృతం జ్యోతిర్మృత్యుభూమ్యతిలఙ్ఘనాత్ ||
కాలస్య జరణాదాత్మా శ్రుతౌ కాలంజరో మతః || ౬౩౭ ||
భావాభావాత్మకస్యాస్య కార్యకారణవస్తునః ||
పరమాత్మా స్వతః సిద్ధేరాయురస్య పరార్థతః || ౬౩౮ ||
గన్ధర్వాః పితరో దేవా రక్షోభిశ్చ సహాసురాః ||
యస్మిన్పఞ్చజనాః పఞ్చ వియదన్తాః ప్రతిష్ఠితాః || ౬౩౯ ||
పఞ్చ ప్రాణాదయో వా స్యురన్నన్తాస్తచ్ఛ్రుతత్వతః ||
అన్నాభావే వివక్ష్యన్తే కాణ్వానాం జ్యోతిషా సహ ||
తమేవ కారణాత్మానం విద్వాన్మన్యేఽమృతోఽమృతమ్ || ౬౪౦ ||
కార్యకారణయోస్తత్త్వం యస్మాదాత్మైవ నిర్ద్వయః ||
మన్య ఆత్మానమేవాతః కార్యకారణవజ్జగత్ || ౬౪౧ ||
ప్రధ్వస్తభేదహేతుత్వాత్కారణాదేరసంభవాత్ ||
అమృతోఽమృతమిత్యాహ స్వయం విద్వానితి శ్రుతిః || ౬౪౨ ||
యతః ప్రాణఆదిభావోఽయం ప్రాణాదీనాం తమేవ యే ||
నిచిక్యుస్తే విదుః సాక్షాదగ్ర్యం బ్రహ్మ సనాతనమ్ || ౬౪౩ ||
నిరపేక్షాత్మనైవేహ సర్వస్యాఽఽత్మవతో యతః ||
ప్రాణాదేరాత్మవత్తా స్యాత్ప్రాణస్య ప్రాణమిత్యతః || ౬౪౪ ||
అనాత్మా హి స్వతోఽసిధ్యన్స్వతఃసిద్ధమపేక్షతే ||
ఆత్మనస్తు స్వతః సిద్ధేర్నాపేక్షాఽనాత్మసంశ్రయాత్ || ౬౪౫ ||
అన్యతః సంగతిః సేయమవిచారితసిద్ధికా ||
అవిద్యోత్సఙ్గసంస్థైవ తత్త్వజ్ఞానాద్వినశ్యతి || ౬౪౬ ||
అకార్యాకారణాత్మైవ కార్యకారణవస్తునః ||
తత్త్వముక్తం పృథివ్యాదేర్నభోన్తస్యాక్షరం పరమ్ || ౬౪౭ ||
తస్యాస్య దర్శనోపాయః కః స్యాదిత్యభిచోదితే ||
మనసైవేత్యతః ప్రాహ శ్రుతిర్బ్రహ్మావబోధనే || ౬౪౮ ||
అవదధ్రే యతశ్చైయం మనసైవేతి చ శ్రుతిః ||
మనోతిరేకతోఽపేక్షా నైవాతః సాధనాన్తరే || ౬౪౯ ||
ఆత్మానాత్మపదార్థేషు విజ్ఞానోత్పత్తిసాధనమ్ ||
మనః సాధారణం దృష్టం సర్వజ్ఞానైకహేతుతః || || ౬౫౦ ||
ప్రత్యక్చిదాకృతిస్తత్ర సర్వదా ధర్మధర్మిణోః ||
హేత్వన్తరానపేక్షత్వాదాత్మత్వాత్సంనిధేః సదా || ౬౫౧ ||
ఆత్మాకృతిరతో నిత్యా తద్ధేతోః సంభవాత్సదా ||
అజ్ఞానాదేశ్చ చిద్రూపం తద్యాథాత్మ్యాన్న వార్యతే || ౬౫౨ ||
ధర్మాధర్మాద్యపేక్షత్వాదన్యత్వాచ్చాన్యవస్తునః ||
శబ్దాద్యాకారతా తస్మాత్కాదాచిత్కీ ధియో భవేత్ || ౬౫౩ ||
యద్యపీమౌ జగత్యస్మిన్నాత్మజ్ఞానపురఃసరౌ ||
శబ్దాద్యనాత్మవిజ్ఞానభావాభావౌ స్వభావతః || ౬౫౪ ||
తథాఽప్యనుభవాదేవ ప్రత్యక్తత్త్వానభిజ్ఞతా ||
అనాత్మబోధవత్సిద్ధాఽవిద్యాఽతః ప్రత్యగాత్మని || ౬౫౫ ||
ఉత్పన్నస్యాపి చోత్పత్తిః కూపాకాశాదివత్తతః ||
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యబోధస్య వ్యుత్పత్తేర్గురుశాస్త్రతః || ౬౫౬ ||
ప్రసాదాదను శాస్త్రాదేర్మనసైవేత్యతః శ్రుతిః ||
ద్రష్టవ్యమాత్మనస్తత్త్వమిత్యాహాస్మద్ధితైషిణీ || ౬౫౭ ||
దృశ్యం చేన్మనసైవైతద్ద్రష్టృత్వాదిప్రభేదతః ||
పునః ప్రసక్తం నానాత్వం మైవం యస్మాన్నిషిధ్యతే || ౬౫౮ ||
నేహ ప్రమాణతో మేయం యస్మాన్నానాఽస్తి కించన ||
అజ్ఞాతం యది వా జ్ఞాతం వస్తు నానాత్వభాఙ్న హి || ౬౫౯ ||
నానాత్వబుద్ధయే నాలమమితోఽర్థో యతస్తతః ||
అజ్ఞాతః సంశయజ్ఞాతో మిథ్యాజ్ఞాతో న భిత్తయే || ౬౬౦ ||
సమ్యగ్జ్ఞాతోఽపి నైవార్థో ద్వైతబోధకృదిష్యతే ||
ద్వైతకారణబాధేన సమ్యగ్జ్ఞాతత్వసిద్ధితః || ౬౬౧ ||
మేయవ్యాప్తిశ్చ మానానాం నాన్యవ్యావృత్తివర్త్మనా ||
వ్యావర్త్యేష్వపి తత్సక్తేర్న చాపి లభతేఽవధిమ్ || ౬౬౨ ||
మేయేనైవ సమాప్తత్వాత్తతోఽన్యా వ్యాపృతిర్న చ ||
నాతో వత్స్వన్తరవ్యాప్తిం వ్యావృత్తిం వాఽశ్నుతే ప్రమా || ౬౬౩ ||
వ్యావృత్తేశ్చాప్యవస్తుత్వాన్న సద్వస్తూపలమ్భనైః ||
ప్రమాణైరపి సంబన్ధః ప్రత్యక్షప్రముఖైః కచిత్ || ౬౬౪ ||
అభావమాత్రబోధిత్వాన్నాభావాదపి భేదధీః ||
భావాభావావభావేన ప్రత్యక్షేణేవ నేక్షతే || ౬౬౫ ||
యోఽపి ప్రత్యక్షతోఽభావం వాదీ కశ్చిత్సమీక్షతే ||
తావన్మాత్రావసాయిత్వాద్ద్వైతం నాసావపీక్షతే || ౬౬౬ ||
ప్రత్యక్షస్యానువృత్తిం చ వ్యావృత్తిం తద్భిదాం చ సః ||
ప్రత్యక్షేణైవ సం పశ్యేత్కథమిత్యభిధీయతామ్ || ౬౬౭ ||
యతో మానం న హీహాస్తి నానాత్వప్రతిపత్తయే ||
ఖకార్ష్ణ్యవదతస్తత్స్యాదవిచారితసిద్ధికమ్ || ౬౬౮ ||
అజ్ఞాతవస్తుహేత్వేవ యస్మాన్నానా తతోఽవదత్ ||
మృత్యోః స మృత్యుమాప్నోతి యోఽత్ర నానేవ పశ్యతి || ౬౬౯ ||
మృత్యుర్హిరణ్యగర్భః స్యాత్స్వకార్యప్రలయత్వతః ||
తస్యాపి మృత్యుర్విజ్ఞేయో యత ఆవిరభూదసౌ || ౬౭౦ ||
మిథ్యాదర్శనదోషిత్వాన్మిథ్యాదర్శనకారణమ్ ||
మృత్యోర్మృత్యుమసావేతి యో నానేవేహ వీక్షతే || ౬౭౧ ||
పూర్వం జ్ఞానసముత్పత్తేర్నానైవేతి హ్యభూన్మతిః ||
జ్ఞానోత్పత్తౌ తు తద్బ్రాధాన్నానేవేతి ప్రయుజ్యతే || ౬౭౨ ||
వస్తువృత్తం యతోఽద్వైతం నానాత్వం మోహహేతుజమ్ ||
ఎకధైవాత ఆత్మాఽయం ద్రష్టవ్యః శ్రుతివర్త్మగైః || ౬౭౩ ||
ఎకేనైవ ప్రకారేణ భాస్వచ్చిన్మాత్రరూపిణా ||
శాస్రైకమానతో బ్రహ్మ ద్రష్టవ్యం ప్రత్యగాత్మనా || ౬౭౪ ||
సమస్తవ్యస్తతాదృష్టిరేకధైవేతివాక్యతః ||
మిథ్యేతి గమ్యతే శ్రౌతాన్మృత్యోరితి చ నిన్దనాత్ || ౬౭౫ ||
ఎతదప్రమయం బ్రహ్మ మృత్యుహేతోర్నిషేధనాత్ ||
మృత్యుర్వై తమ ఇత్యుక్తం తచ్చ బోధాన్నిరాకృతమ్ || ౬౭౬ ||
ఎకధైవ యతస్తత్త్వం సర్వస్య జగతస్తతః ||
క్రియాకారకసంభేదధీర్మృషేత్యవధార్యతామ్ || ౬౭౭ ||
యత్ర హి ద్వైతమిత్యేవం యత్ర త్వస్యేతి చ శ్రుతిః ||
నానాత్వదృష్టేర్మిథ్యాత్వం స్వయమేవావదత్పురా || ౬౭౮ ||
ఎకధా చేత్పరం బ్రహ్మ ద్రష్టవ్యం కథముచ్యతే ||
ద్రష్ట్రాదిభేదసద్భావే ద్రష్టవ్యత్వప్రసిద్ధితః || ౬౭౯ ||
అప్రమేయం కథం వస్తు ప్రమాన ప్రమీయతే ||
మీయతే చేత్ప్రమాణేన నాప్రమేయం తదిష్యతే || ౬౮౦ ||
నైష దోషః పురోక్తత్వాత్పరిహారస్య చాఞ్జసా ||
భూయోఽపి పరిహారోక్తౌ భవేత్పిష్టస్య పేషణమ్ || ౬౮౧ ||
ప్రమాత్రాదేరుపాదానమైకాత్మ్యప్రతిబన్ధకమ్ ||
యతోఽతస్తత్ప్రబోధేఽస్మిన్న ప్రమాత్రాద్యపేక్షతే || ౬౮౨ ||
మేయస్య మానసంబన్ధే ప్రమేయ ఇతి గీరియమ్ ||
ప్రమాఫ़లం త్వప్రమేయం యతో నాతో విరుద్ధతా || ౬౮౩ ||
అజ్ఞాతవస్తునా యోగో మానస్యేహ యతస్తతః ||
జ్ఞాతస్య చాప్రమేయత్వాన్నాపేక్షా మానసంగతౌ || ౬౮౪ ||
ఫ़లాత్మనైవ తన్మానం న తు మాత్రాదిరుపతః ||
అభివ్యనక్తి నో జ్ఞాతం నాతోఽస్య స్యాత్ప్రమేయతా || ౬౮౫ ||
తరావేవ చ్ఛిదా యద్వద్ద్వైధీభావే తు నేష్యతే ||
ప్రమేయత్వం తథాఽజ్ఞాతే న తు జ్ఞాతే ఫ़లాత్మతా || ౬౮౬ ||
ఆమగోఽపీమమాత్మానం తత్తమోధ్వస్తివర్త్మనా ||
అవబోధయతీత్యేవం భణ్యతే దృష్టితత్త్వతః || ౬౮౭ ||
స్వతఃసిద్ధాద్యతః సిద్ధిరజ్ఞాతాదపి చాఽఽత్మనః || ||
సిద్ధ్యసిద్ధ్యోః ప్రమాత్రాదేస్తత్సిద్ధౌ కిమపేక్షతే || ౬౮౮ ||
జ్ఞానవ్యాప్తిర్హి శబ్దాదౌ స్యాదేకప్రకృతిత్వతః ||
అకార్యకారణే వ్యాప్తిః కథం స్యాత్ప్రత్యగాత్మని || ౬౮౯ ||
శబ్దప్రవృత్తిహేతూనాం ప్రత్యగాత్మన్యసంభవాత్ ||
నాభిధానాభిధేయత్వసంగత్యాఽతః ప్రబోధ్యతే || ౬౯౦ ||
ప్రత్యగజ్ఞానహేతూత్థో యత్రానాత్మా ప్రసిధ్యతి ||
జ్ఞాతృజ్ఞేయప్రభేదః స్యాత్తత్ర ప్రత్యగనాత్మనోః || ౬౯౧ ||
యత్ర త్వాత్మైవ మేయః స్యాత్తత్ర మేయాతిరేకతః ||
కః ప్రమాతా ప్రమాణం వా యమేవేతి తథా శ్రుతిః || ౬౯౨ ||
మానాపేక్ష్యేవ యో భావః స ఎవామానతో న సన్ ||
మానానపేక్షసిద్ధిస్తు కస్మాన్మానమపేక్షతే || ౬౯౩ ||
మాతృమానప్రమేయాణాం ప్రత్యక్త్వాదాత్మవస్తునః ||
నాతః ప్రమేయతా తస్య స్వతశ్చావగమాత్మనః || ౬౯౪ ||
ప్రమాతత్ఫ़లయోర్భిత్తేర్నేహ చోద్యస్య సంభవః ||
క్రియయోర్హి ప్రభేదే తత్కిం పూర్వమితి చోద్యతే || ౬౯౫ ||
అపీతకరణగ్రామః పుమాన్యద్వత్సుషుప్తగః ||
శబ్దాన్నిద్రామపాస్యాథ యథావస్త్వవబోధ్యతే || ౬౯౬ ||
అగృహీత్వైవ సంబన్ధమభిధానాభిధేయయోః ||
హిత్వా నిద్రాం ప్రబుధ్యన్తే యథేహపి తథాఽఽత్మని || ౬౯౭ ||
శబ్దశక్తేరచిన్త్యత్వాదాత్మత్వాద్బోధరూపిణః ||
తత్సాక్ష్యత్వాచ్చ నిదాయా విద్మస్తం మోహహానతః || ౬౯౮ ||
ధర్మాధర్మౌ రజో జ్ఞేయం రజోవత్తన్మలత్వతః ||
తదకర్తృత్వతో బ్రహ్మ విరజోఽకారణత్వతః || ౬౯౯ ||
అసమ్యగ్జ్ఞానయాథాత్మ్యో జనిమత్ప్రకృతిత్వతః ||
ఆత్మైవాఽఽకాశశబ్దేన శ్రుత్యేహ ప్రతిపాద్యతే || ౭౦౦ ||
జనిమత్కారణాదాత్మా యోఽస్థూలాదివిశేషణః ||
ఆకాశాత్స పరో జ్ఞేయః తస్యాపూర్వాదిరూపతః || ౭౦౧ ||
యస్మాదేవమతోఽజోఽసావకార్యాకారణత్వతః ||
అజత్వాదేవ నిఃశేషవికారాణామపాక్రియా || ౭౦౨ ||
అవ్యావృత్తాననుగతేర్మహానాత్మేతి భణ్యతే ||
కౌటస్థ్యాచ్చ ధ్రువో జ్ఞేయో వికారోచ్ఛిత్త్యసంభవాత్ || ౭౦౩ ||
ప్రత్యక్తయా శ్రుతేర్వాక్యాత్తమేవోక్తవిశేషణమ్ ||
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం విజ్ఞాయాఽఽత్మానమాదితః || ౭౦౪ ||
బుభుత్సోచ్ఛేదినీం ప్రజ్ఞాం సర్వాజ్ఞాననిరాసతః ||
సర్వజ్ఞేయసమాప్తేశ్చ కుర్యాద్వాక్యార్థబోధతః || ౭౦౫ ||
ఇహ వ్యాచక్షతే కేచిదుక్తాద్వ్యాఖ్యానతోఽన్యథఆ ||
కృతాయాః కరణం కీదృక్ప్రజ్ఞాయా ఇతి చోదితే || ౭౦౬ ||
ఉచ్యతే వచసా బుద్ధౌ వస్తుమాత్రం సమర్ప్యతే ||
విజ్ఞాతస్య సతత్త్వస్య తాదాత్మ్యప్రతిపాదనమ్ || ౭౦౭ ||
భావనాజ్ఞానసంతానైః ప్రజ్ఞాకరణముచ్యతే ||
అస్మిన్కాలే తు సా ప్రజ్ఞా నిష్ఠాం నీతా కృతా భవేత్ || ౭౦౮ ||
ఇత్యేతదురరీకృత్య విజ్ఞాయేత్యుక్తమాదరాత్ ||
ప్రమాణవృత్తముక్త్వైతన్మనసైవేతివాక్యతః || ౭౦౯ ||
మాత్రాద్యప్రవిభక్తం సదద్వైతం బ్రహ్మ శాశ్వతమ్ ||
ద్రష్టవ్యం తత్కథం సాక్షాన్మాతృమానాద్యసంభవాత్ || ౭౧౦ ||
ద్రష్టవ్యం మనసైవైతన్నాన్యా గతిరిహేష్యతే ||
కథం తదితి చేదత్ర మానవ్యాపార ఉచ్యతే || ౭౧౧ ||
తత్త్వమస్యాదివాక్యోక్తౌ శబ్దమాత్రావలోకనమ్ ||
శ్రోత్రేణ క్రియతే తస్య శబ్దస్యాఽఽలోచితస్య తు || ౭౧౨ ||
స్వరవర్ణపదోకత్యాఽఽనుపూర్వీ యా ప్రవిభాగభాక్ ||
ప్రవిభక్తక్రమవతీ మనసా తస్య కల్ప్యతే || ౭౧౩ ||
స్వేనార్థేనాభిసంబన్ధః సిద్ధశబ్దస్య యః సదా ||
దృశ్యతే మనసైవాసౌ నాతోఽన్యేనేహ కేనచిత్ || ౭౧౪ ||
తత్రార్థప్రత్యయో యోఽసౌ ప్రమాతుర్మానసో భవేత్ ||
అవిశిష్టః స బాహ్యేన మేయేనార్థేన సంగతేః || ౭౧౫ ||
ప్రత్యయశ్చ యథారూపో మానసోఽస్యోపజాయతే ||
ప్రాజ్ఞ ఆత్మాఽపి తాదాత్మ్యాత్తన్మయత్వం నిగచ్ఛతి || ౭౧౬ ||
మనోబుద్ధ్యోరభేదేన వ్యవహారశ్రుతావిహ ||
తత్రైవం సతి యోప్యస్య దేవతావిషయో భవేత్ || ౭౧౭ ||
యథా శ్రుతౌ మనస్యేవ ప్రత్యయః సోఽవతిష్ఠతే ||
తన్మయత్వం తథైవైతిక్రమేణైవ స మానవః || ౭౧౮ ||
ద్వైతైకత్వం శ్రుతాచ్ఛబ్దాత్పశ్యతీహ యదా హ్యసౌ ||
హైరణ్యగర్భమాత్మేతి బౌద్ధం జ్ఞానం తదా భవేత్ || ౭౧౯ ||
స ఖలూత్పన్నవిజ్ఞానస్తన్మయః సంస్తథా వ్రజేత్ ||
తస్మిన్నేవ స విజ్ఞాన ఆత్మరూపే స్థితో భవేత్ || ౭౨౦ ||
బౌద్ధేఽథ స యదా తత్త్వం పరం సమనుపశ్యతి ||
తదా వివిచ్య రూపాణి క్రమశో యో ధియః శుభమ్ ||
వీక్షతే కేవలం శుద్ధం తత్త్వం బ్రహ్మ సనాతనమ్ || ౭౨౧ ||
తన్మనోఽథ పరే తత్త్వే లబ్ధలక్ష్యం స్వ ఆత్మని ||
రూపాణి విలిఖత్సాక్షాన్నిర్వాణం సంప్రలీయతే || ౭౨౨ ||
పరం తత్త్వం ప్రదృశ్యైవం మనస్యద్వైతతాం గతేః ||
విజ్ఞానం కేవలం శుద్ధం స్వాత్మన్యేవావతిష్ఠతే || ౭౨౩ ||
దాహ్యం దగ్ధ్వా యథా వహ్నిర్దాహ్యనాశమను స్వయమ్ ||
నశ్యతీదం మనస్తద్వద్దూతమద్వైతరూపతామ్ ||
ఆపాద్య విషయం సమ్యకస్వయమేవ ప్రలీయతే || ౭౨౪ ||
మనస్యస్మిన్నిలీనే తు యత్సుఖం స్వాత్మసాక్షికమ్ ||
యోగావస్థాం పరామేతామాహుర్యోగావిదో జనాః || ౭౨౫ ||
భూమౌ యథాఽఽహితం లోహం భూమిత్వముపగచ్ఛతి ||
మనోఽక్షరే ధృతం తద్వదభరత్వం నిగచ్ఛతి || ౭౨౬ ||
ఎతచ్చ దృష్టం లోకేఽపి యైర్భావైః సంప్రయుజ్యతే ||
మనస్తన్మయతామేతి తద్భావేనానురఞ్జితమ్ || ౭౨౭ ||
ఎవమస్మిన్పరే తత్త్వే భావ్యమానే ముముక్షుణా ||
తద్భావమచిరేణైతి స్థైర్యం చాత్రైవ గచ్ఛతి || ౭౨౮ ||
మనోవినాశమన్వేష విజ్ఞానాత్మా విలీయతే ||
యథా సంకల్పితశ్చార్థ ఉభయోర్జ్ఞానయోగయోః || ౭౨౯ ||
ఎతదేవమభిప్రేత్య తదుక్తం నేహ కించన ||
నానాఽస్తీత్యేవమేకత్వమస్మిఞ్శాస్రేఽభిధీయతే || ౭౩౦ ||
ముక్తిప్రవేశోపాయోఽయం యథోక్తేనేహ వర్త్మనా ||
ఉక్తో మనస ఎకస్మిన్ప్రత్యయో మానసో యతః || ౭౩౧ ||
ఎకత్వధీవ్యవస్థాఽపి మానస్యేవేతి గమ్యతామ్ ||
వృత్తిః సా త్వపరిక్షీణా మనోవృత్తిరియం భవేత్ ||
తావద్యావదమీ సర్వే విశేషాః స్యుః క్షయం గతాః || ౭౩౨ ||
స్వాత్మన్యేవాథ సంశుద్ధం జ్ఞానమద్వైతరూపకమ్ ||
అవస్థితం భవేత్సాక్షాదేవం కృత్వేదముచ్యతే || ౭౩౩ ||
మనసాఽనుప్రవిశ్యేదం క్రమేణైకాత్మ్యముత్తమమ్ ||
యత్నాదప్రమయం తత్త్వం ద్రష్టవ్యం తద్విపశ్చితా || ౭౩౪ ||
కౌటస్థ్యాద్ ధ్రువమక్షయ్యం ప్రత్యగాత్మన్యవస్థితమ్ || ౭౩౫ ||
విరజః శుద్ధ ఇత్యర్థ ఆకాశాత్పరతః స్థితః ||
అజో న జాయతే యస్మాన్మహాన్సర్వమహత్తరః || ౭౩౬ ||
కమేవంవిధమాత్మానం జ్ఞాత్వా కుర్యాన్మతిం దృఢామ్ ||
భావనాజ్ఞానసంతానసంరూఢామవిచాలినీమ్ || ౭౩౭ ||
ద్వైతాభిధాయకాఞ్శబ్దాన్ధ్యానకాలే న చిన్తయేత్ ||
వాచం తే గ్లాపయన్త్యేతాం యేయమేకత్వవాచినీ || ౭౩౮ ||
గ్లానౌ తస్యాస్తదర్థేఽస్య మనోఽస్మిన్నాధివర్తతే || ౭౩౯ ||
తస్మాన్న చిన్తయేదేతాన్కింతు యైకత్వవాచినీ ||
వాక్పూర్వం చిన్తయిత్వా తాం తదర్థే ధారయేన్మనః || ౭౪౦ ||
శ్రీమద్భర్తృప్రపఞ్చస్య శ్లోకవ్యాఖ్యేయమీరితా || ౭౪౧ ||
మనసైవేత్యుపక్రమ్య సా త్విదానీం విచార్యతే ||
న్యాయ్యాఽన్యాయ్యేతి వా యత్నాద్యుక్తిభిః ప్రవిభాగశః || ౭౪౨ ||
మనసైవైనుద్రష్టవ్యమితి యద్భవతేరితమ్ ||
సత్యమేతన్మనో ముక్త్వా న తస్యాస్త్యన్యతో గతిః || ౭౪౩ ||
తత్త్వస్మాభిర్యథాఽభాణి మనసైవేతి దర్శనమ్ ||
మనసా శక్యతే ద్రష్టుం తత్తథైవ ప్రమాన్వయాత్ || ౭౪౪ ||
ప్రమాణవ్యాపృతిర్యాఽపి భవతేహోపవర్ణితా ||
సాఽపి కామం భవత్వేవ న దోషస్తత్ర భణ్యతే || ౭౪౫ ||
శబ్దప్రధానం విజ్ఞానం ప్రమాతృవ్యాపృతౌ పురా ||
జాయతేఽనన్తరం శబ్దః స్వవ్యాపారక్రమాదథ ||
జ్ఞానప్రధానతామేతి స్వార్థసంకేతవర్త్మనా || ౭౪౬ ||
వర్ణస్వరాదిక్రమవద్వాక్యరూపానురఞ్జితమ్ ||
అజ్ఞానతార్థాధిగతౌ తు జ్ఞానం మానమితీర్యతే || ౭౪౭ ||
శబ్దాభిన్నం పురా జ్ఞానం శబ్దరూపానురఞ్జితమ్ || ౭౪౮ ||
స్వప్రమేయే ప్రమాణం తదితి యద్వదిహోదితమ్ ||
ప్రమేయేఽపి తథైవైతత్పూర్వం మేయప్రధానకమ్ || ౭౪౯ ||
మేయవ్యాపారతః పశ్చాత్ప్రాప్తజ్ఞానానురఞ్చనాత్ ||
గుణత్వం వ్రజతి జ్ఞామే ప్రమేయోఽర్థః ప్రమాతరి || ౭౫౦ ||
అమితార్థానుగం జ్ఞానం ప్రమేయార్థానురఞ్జితమ్ ||
పూర్వోక్తేన ప్రమాణేన సంగతేర్మేయ ఉచ్యతే || ౭౫౧ ||
మేయమానాభిసంబన్ధో యథేహ ప్రతిపాదితః ||
ఎవమేవైష విజ్ఞేయో మేయమానాన్తరేష్వపి || ౭౫౨ ||
మేయమానాభిసంబన్ధాన్మానమేయార్థసంకరాత్ ||
నశ్యద్విశేషణత్వం తన్మానం యాతి ఫ़లాత్మని || ౭౫౩ ||
తావన్మాత్రప్రధానత్వాత్ప్రమాణఫ़లముచ్యతే ||
ఇత్యేష మానవ్యాపారో యథావదనువర్ణితః || ౭౫౪ ||
వ్యాపారః కర్తృతన్త్రః స్యాత్తనువాగ్బుద్ధిసాధనః ||
పుంసస్తత్ర స్వతన్త్రత్వాద్విద్యాచ్ఛాస్రం ప్రవర్తకమ్ || ౭౫౫ ||
వస్తుతన్త్రం తు సద్యత్ర విజ్ఞానం జాయతే బలాత్ ||
తత్రాపురుషతన్త్రత్వాన్న కశ్చిద్విధిరిష్యతే || ౭౫౬ ||
వ్యాపారః కర్తృతన్త్రో హి తమేతమితిశాస్రతః ||
నిత్యో ధ్యానాదిరూపో వా స స్యాద్ బుద్ధివిశుద్ధయే || ౭౫౭ ||
తమోరజోభ్యాం ముక్తా ధీర్యదా స్యాదుక్తసాధనాత్ ||
శమాదిమాన్యథాతత్త్వమథాఽఽత్మానం సమీక్షతే || ౭౫౮ ||
తస్మిన్దృష్టేఽథ సర్వస్య తావన్మాత్రైకతత్త్వతః ||
సర్వాజ్ఞానసముచ్ఛిత్తేః సర్వజ్ఞానోదయస్తథా || ౭౫౯ ||
నిఃశేషపురుషార్థాప్తిః సర్వదఃఖౌఘనిహ్నుతిః ||
యతోఽత ఆత్మని జ్ఞాతే కృతకృత్యత్వహేతుతః || ౭౬౦ ||
వాఙ్భనఃకాయసాధ్యాయా వ్యాపృతేః స్యాదసంభవః ||
ఫ़లావధిత్వాత్సర్వేషాముపాయానాం జగత్యపి || ౭౬౧ ||
ప్రమేయమయతాం కామం ప్రమాతైవ వ్రజత్వయమ్ ||
తస్యైవ పరిణామిత్వాత్ప్రమేయేన చ సంగతేః || ౭౬౨ ||
షడ్భావవిక్రియాభావాదసఙ్గాచ్చాప్యనాత్మనా ||
విజ్ఞానాదిమయత్వం స్యాన్న స్వతః ప్రత్యగాత్మనః || ౭౬౩ ||
ఎవంభూతోఽపి చాజ్ఞాతః కార్యకారణరూపతామ్ ||
వ్రజత్యేష యథా రజ్జురజ్ఞాతా సర్పరూపతామ్ || ౭౬౪ ||
మనఆదేరశేషస్య ప్రత్యగజ్ఞానహేతుతః ||
హేతుధ్వస్తౌ భవేద్ధ్వస్తిరకార్యాకారణేఽక్షరే || ౭౬౫ ||
తత్త్వబోధాన్న నాశః స్యాద్వతిరేకాన్వయౌ న చ ||
ప్రత్యఙ్భాత్రైకయాథాత్మ్యాదవిద్యాదేరిహాఽఽత్మని || ౭౬౬ ||
వినాశః క్రియతే యత్ర వ్యతిరేకోఽథవాఽన్వయః ||
కార్యకారణసంబన్ధాన్ముక్తిస్తత్ర సుదుర్లభా || ౭౬౭ ||
ధ్యానాదిసంస్కృతం చేతో యది ముక్తౌ ప్రణశ్యతి ||
సభావనం సహేత్వేవం ధ్యానం సర్వమపార్థకమ్ || ౭౬౮ ||
అథ ముక్తౌ తదన్వేతి కారణేన సహాన్వియాత్ ||
అజ్ఞానే సతి సంసారో వద కేన నివార్యతే || ౭౬౯ ||
లోహాదేః కారణం భూమిర్భూమిష్ఠం భూమితామితమ్ ||
విరోధిహేతుసంపర్కాల్లోహాద్యేతి న వాయుతామ్ || ౭౭౦ ||
స్వకారణస్థం నిత్యం చ కార్యం సర్వమిదం మతమ్ ||
న చైతి కారణత్వం తత్తస్మాదుక్తమపేశలమ్ || ౭౭౧ ||
కులాలాద్యుత్థ సంస్కారవినాశాదేవ తత్స్వయమ్ ||
కార్యం కారణతామేతి న తు తత్కారణాస్థితేః || ౭౭౨ ||
ఆరభ్యం యత్ర కార్యం స్యాత్తత్రైవ వ్యాపృతిర్ధ్రువమ్ ||
తమిత్యస్యాః శ్రుతేర్జ్ఞేయా భావనాజ్ఞానకర్మణామ్ || ౭౭౩ ||
బ్రహ్మైవ సన్స్వతో యత్ర బ్రహ్మాప్యేతి తమోహనుతేః ||
నామీషాం వ్యాపృతిస్తత్ర హ్యుత్పత్త్యాదివిరోధతః || ౭౭౪ ||
ప్రత్యగజ్ఞానవిధ్వంసిజ్ఞానాభ్యాసోఽపి నేష్యతే ||
సకృదాత్మప్రసూత్యైవ బోధస్యాజ్ఞానహానతః || ౭౭౫ ||
న హ్యావృత్తివ్యపేక్షం సన్మానం జగతి కించన ||
స్వప్రమేయే తమో హన్తి స్వసాధ్యే సాధనం యథా || ౭౭౬ ||
భావనాజం ఫ़లం యత్స్యాద్యచ్చ స్యాత్కర్మణః ఫ़లమ్ ||
న తత్స్థాస్న్వితి మన్తవ్యం పణ్యస్త్రీగమనం యథా || ౭౭౭ ||
సంసార్యస్మీతి చేద్ధ్వస్తా కోటికల్పోపబృంహితా ||
స్వల్పీయోభ్యాసజా స్థాస్న్వీ భావనేత్యత్ర కా ప్రమా || ౭౭౮ ||
తస్మాన్న సాధ్విదం సర్వం భావనాసంచయార్థిభిః ||
ధ్యానాది యదుపన్యస్తం నిఃశేషానర్థముక్తయే || ౭౭౯ ||
వాక్యేనావేదితం కృత్స్నం యది సాక్షాత్ప్రబోధ్యతॆ || వస్తు బుద్ధౌ వద ధ్యాయన్వ్యాపారాత్కిమపేక్షతే || ౭౮౦ ||
నిఃశేషానర్థసంప్రాప్తికైవల్యానాప్తికృత్తమః ||
తత్తేజ్జ్ఞానాదపధ్వస్తం సమాప్తం యచ్చికీర్షితమ్ || ౭౮౧ ||
కృతం చికీర్షితం సర్వం బుద్ధం యచ్చ బుభుత్సితమ్ ||
సమ్యగ్జ్ఞానోదయాత్సర్వం వర్జితం యజ్జిహాసితమ్ || ౭౮౨ ||
తథేప్సితం చ సంప్రాప్తమిత్యేవం కృతకృత్యతా ||
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యసంమోహధ్వంసమాత్రాత్ప్రబోధతః || ౭౮౩ ||
సపర్పితం చేచ్ఛబ్దేన బుద్ధౌ వస్తు యథోదితమ్ ||
ప్రజ్ఞాం కుర్వీతేతి విధిః కిమర్థ ఇతి భణ్యతామ్ || ౭౮౪ ||
న చేత్సమర్పితం సాక్షాద్వస్తు శ్రుత్యా యథోదితమ్ ||
అప్రామాణ్యం శ్రుతేః ప్రాపత్స్వార్థస్యాప్రతిపాదనాత్ || ౭౮౫ ||
స్వప్రమేయే ప్రమాణం సత్ప్రవృత్తం స్వాత్మలాభతః ||
అజ్ఞానాద్యనిరాసేన నాస్తి లోకే ప్రబోధకమ్ || ౭౮౬ ||
అజ్ఞానమిథ్యాసంశీతివ్యతిరేకేణ నాపరమ్ ||
ప్రత్యర్థి మేయవిషయే మానస్యేహాస్తి కించన || ౭౮౭ ||
అజ్ఞానాదిత్రయం బాధ్యం మేయయాథాత్మ్యసంశ్రయాత్ ||
మానం బాధకమేవాత్ర బాధ్యేన న హి హన్యతే || ౭౮౮ ||
బాధ్యస్య బాధనాదేవ ప్రమాణస్య ప్రమాణతా ||
స్వమేయతత్త్వసంబన్ధలబ్ధరూపస్య సర్వదా || ౭౮౯ ||
నాదగ్ధ్వాఽభ్యాహితం దాహ్యమగ్రేరగ్నిత్వమిష్యతే ||
యథా బాధ్యమబాధిత్వా నైవం బాధకతా మితేః || ౭౯౦ ||
న చ ప్రామాణికం జ్ఞానముత్పత్త్యాదౌ నియుజ్యతే ||
స్వమేయవ్యక్తితస్తస్య న కార్యాన్తరమిష్యతే || ౭౯౧ ||
న చ మానాన్తరైర్మేయే మానస్యేష్టా విరోధితా ||
అసాధారణమేయత్వాన్మానానాం చక్షురాదివత్ || ౭౯౨ ||
మానాన్తరైర్విరోధశ్చేన్మానస్యాభ్యుపగమ్యతే ||
తదుచ్ఛిత్తౌ న హేతుః స్యాద్విరోధస్య ప్రమాశ్రయాత్ || ౭౯౩ ||
న చ సామాన్యతో జ్ఞానం ల్యబన్తేనాభిధీయతే ||
ప్రత్యగ్వస్తు యతః సిద్ధమసామాన్యవిశేషవత్ || ౭౯౪ ||
సామాన్యేనేక్షమాణస్య విశేషేణ చ వస్త్విదమ్ ||
అపవాదః పురా తస్య న పశ్యన్తీతి వర్ణితః || ౭౯౫ ||
అన్యే తు పణ్డితంమన్యాః సంప్రదాయానుసారతః ||
విజ్ఞాయేతి వచః శ్రౌతమిదం వ్యాచక్షతేఽన్యథా || ౭౯౬ ||
తత్త్వమస్యాదివాక్యోత్థవిజ్ఞానేన యథోదితమ్ ||
విజ్ఞాయ వస్త్వసంసర్గి ప్రజ్ఞాం కుర్వీత యత్నతః || ౭౯౭ ||
నన్వత్రాపి కృతైవాసౌ ల్యబన్తేనాభిధీయతే ||
ప్రజ్ఞాఽతః కరణం తస్యా భూయః కస్మాద్విధీయతే || ౭౯౮ ||
మైవం పదార్థసంసర్గరూపస్యైవాతథాత్మకే ||
ఐకాత్మ్యే వాక్యహేతూత్థబోధస్యోద్భూతికారణాత్ || ౭౯౯ ||
బ్రహ్మాసంసర్గి తద్యస్మాదసామాన్యవిశేషవత్ ||
సంసర్గరూపం వాక్యోత్థం జ్ఞానం నీలోత్పలాదివత్ || ౮౦౦ ||
స్వభావతోఽఖిలం వాక్యం సంసర్గాత్మకమేవ హి ||
పరోక్షవృత్త్యా చ తథా వస్తు బోధయతి స్వతః || ౮౦౧ ||
స్వస్వభావం న చోల్లఙ్ఘ్య స్వభావాన్తరసంశ్రయాత్ ||
బ్రహ్మాసంసర్గి సాక్షాచ్చ శబ్దః శక్రోతి బోధితుమ్ || ౮౦౨ ||
అలబ్ధబ్రహ్మయాథాత్మ్యం జ్ఞానం వాక్యోద్భవం యతః ||
తస్మాత్ప్రజ్ఞాం ప్రకుర్వీత సాక్షాద్బ్రహ్మైకగోచరామ్ || ౮౦౩ ||
అపాస్తాశేషసంసర్గం యయా బ్రహ్మాధిగమ్యతే || ౮౦౪ ||
కేనేతి చ వ్యపేక్షాయాం విజ్ఞానేనేతి గమ్యతే ||
ల్యబన్తోక్తేన సాంనిధ్యాన్న తతోఽన్యదపేక్ష్యతే || ౮౦౫ ||
యోగ్యం సంనిహితం చేదం సాకాఙ్క్షం చ సమీక్ష్యతే ||
విజ్ఞానం యల్ల్యబన్తోక్తం తదేవాత్ర తు సాధనమ్ || ౮౦౬ ||
తస్మాద్వాక్యోత్థవిజ్ఞానసాధనాభ్యాసతోఽనిశమ్ ||
ప్రజ్ఞాం కుర్యాదసంసర్గిబ్రహ్మయాథాత్మ్యబోధినీమ్ || ౮౦౭ ||
అపేతాశేషసంసర్గం తయైవ బ్రహ్మ గమ్యతే ||
యతోఽశేషతమోహన్త్రీ ప్రజ్ఞా సైవాత ఇష్యతే || ౮౦౮ ||
సాక్షాద్దర్శనసిద్ధ్యర్థమన్యత్రాపి బిధీయతే ||
నిదిధ్యాసనవాక్యేన సాధనం ధ్యానలక్షణమ్ || ౮౦౯ ||
ఇత్యేవమాదివాక్యాని గమ్భీరన్యాయవేదినః ||
కేచిద్వ్యాచక్షతే యత్నాదత్ర ప్రతివిధీయతే || ౮౧౦ ||
మానాన్తరాపరిజ్ఞాతే ప్రమేయార్థే ప్రమాం స్ఫ़ుటామ్ ||
మేయాజ్ఞాతత్వబాధేన కుర్వన్మానమితీర్యతే || ౮౧౧ ||
బ్రహ్మానధిగతం చేదం వాక్యాదన్యైః ప్రమాన్తరైః ||
తద్యథా బోధయేద్వాక్యం తత్తథైవేతి గృహ్యతామ్ || ౮౧౨ ||
ప్రమాణాదేవ యత్ప్రాప్తం కథం తదతిశఙ్క్యతే ||
బ్రహ్మ సంసర్గరూపం వా యది వాఽతోఽన్యథా శ్రుతేః || ౮౧౩ ||
ప్రమాణతోఽపి సంప్రాప్తం యది వస్త్వతిశఙ్క్యతే ||
తదా శఙ్కానివృత్త్యర్థం మానాదన్యత్కిమిష్యతామ్ || ౮౧౪ ||
న చాపి స్వప్రమేయేఽస్తి మానానాం బోధహేతుతః ||
తారతమ్యం యథా కార్యే కారకాణామసంభవాత్ || ౮౧౫ ||
న చ ప్రమాన్తరైః సాక్షాదజ్ఞాతే బ్రహ్మవస్తుని ||
అయథావస్త్వితి జ్ఞానం వక్తుం శక్యం విపశ్చితా || ౮౧౬ ||
అపి మానాన్తరాజ్జ్ఞాతే తద్విరుద్ధస్వభావకే ||
న చైవం యుజ్యతే వక్తుం ద్వయోరపి మితిత్వతః || ౮౧౭ ||
ప్రమాన్తరేణ చేజ్జ్ఞాతం బ్రహ్మాసంసర్గరూపకమ్ ||
కృతత్వాత్తర్హి ప్రజ్ఞాయా నిష్ఫ़లోఽయం పునర్విధిః || ౮౧౮ ||
ప్రజ్ఞాయాశ్చ సమాప్తత్వాదవిద్యాయా నిరాకృతేః ||
పురుషార్థస్య చాఽఽప్తత్వాత్కిమర్థం విధిశాసనమ్ || ౮౧౯ ||
వాక్యమానోద్భవం జ్ఞానమయథావస్త్వితీర్యతే ||
యథావస్త్వప్రమోత్థం చ చిత్రం సర్వజ్ఞచేష్టిత్నమ్ || ౮౨౦ ||
న చ మిథ్యాధియోఽభ్యాసాత్సమ్యగ్జ్ఞానసముద్భవః ||
తథా సత్యప్రయత్నేన ముక్తిః స్యాత్సర్వదేహినామ్ || ౮౨౧ ||
సంసారమిథ్యావిజ్ఞానమభ్యస్యన్త్యేవ సర్వదా ||
ప్రాణినో న చ సమ్యగ్ధీస్తేషాం బ్రహ్మణ్మి జాయతే || ౮౨౨ ||
సమ్యగ్జ్ఞానప్రసూతేశ్చ విఘాతాయైవ జాయతే ||
మిథ్యాజ్ఞానాభ్యాసహేతుః సంస్కారో న తు జన్మనే || ౮౨౩ ||
తథాచ ప్రాహ భగవాన్వ్యాసః సత్యవతీసుతః ||
పూర్వమర్థాన్తరే న్యస్తా కాలాన్తరగతా మతిః || ౮౨౪ ||
తేనాన్యం సన్తమప్యర్థం ద్వేషాన్న ప్రతిపద్యతే ||
పరీక్ష్య యో న గృహ్ణాతి గృహ్ణాతి చ విపర్యయాత్ || ౮౨౫ ||
దృఢపూర్వశ్రుతత్వాచ్చ ప్రమాదాచ్చాపి లౌకికాత్ ||
చతుర్భిః కారణైరేతైర్యాథాతథ్యం న విన్దతి || ౮౨౬ ||
నాతో మిథ్యాధియోఽభ్యాసః సమ్యగ్జ్ఞానస్య జన్మనే || ౮౨౭ ||
అపి మిథ్యాధియోఽభ్యాసః సమ్యగ్జ్ఞానస్య జన్మనే ||
స్యాదేవ చేచ్ఛ్రుతేర్మాత్వాన్న మితేర్వ్యఞ్జకత్వతః || ౮౨౮ ||
కార్యోత్పత్తౌ స్వతన్త్రత్వం కారణస్యైవ నిశ్చితమ్ ||
మానస్య వ్యఞ్జకత్వాత్తు మేయతత్త్వానురోధితా || ౮౨౯ ||
అపి చాభ్యస్యమానస్య దార్ఢ్యం దృష్టం జగత్యపి ||
తదభ్యాసవశాదేవమత్రాప్యధ్యవసీయతామ్ || ౮౩౦ ||
భవద్వ్యాఖ్యాత ఎవార్థో న చాస్య వచసో ధ్రువమ్ ||
వ్యాఖ్యేయః సోఽపరేణాపి రాజ్ఞామాజ్ఞాం వినా క్వచిత్ || ౮౩౧ ||
భవద్వ్యాఖ్యానతోఽస్మాభిరుక్తా దోషపరంపరా ||
సా యథా ప్రసజేన్నేహ వ్యాఖ్యేయం తత్తథా వచః || ౮౩౨ ||
సర్వమానావిరోధేన వాక్యార్థో గమ్యతే యథా ||
గుణవృత్త్యాఽన్యథా వా తద్వ్యాఖ్యేయం సువిపశ్చితా || ౮౩౩ ||
వాక్యమాహాత్మ్యసంభూతం శాబ్దం విజ్ఞానముచ్యతే ||
మేయయాథాత్మ్యతో జాతా ప్రజ్ఞేతీహాభిధీయతే || ౮౩౪ ||
శాబ్దవిజ్ఞానమానేన ప్రజ్ఞామైకాత్మ్యలక్షణామ్ ||
బ్రహ్మాస్మీతి ప్రకుర్వీత బుభుత్సోచ్ఛేదినీం దృఢామ్ || ౮౩౫ ||
విజ్ఞాయేతి ల్యబన్తేన ప్రమాణవ్యాప్తిరుచ్యతే ||
మేయస్య తేన మావ్యాప్తిః ప్రజ్ఞామిత్యభిధీయతే || ౮౩౬ ||
ప్రమాణవ్యాపృతేర్యస్మాన్మేయస్య వ్యాపృతేస్తథా ||
ప్రజ్ఞాఫ़లం జాయతేఽథ యదపూర్వాదిలక్షణమ్ || ౮౩౭ ||
ప్రమాత్రాదివిభాగేన మానం మేయం సమశ్నుతే ||
మేయేనాఽఽప్తౌ తు తద్ధ్వాస్తిర్మేయయాథాత్మ్యమాత్రతః || ౮౩౮ ||
సకారణస్య మాత్రాదేః ప్రత్యగ్దృష్ట్యతిరేకతః ||
తత్త్వం నాన్యద్యతస్తస్మాత్తన్మాత్రేణైబ తద్ధతిః || ౮౩౯ ||
నిద్రాన్ధః సన్యథా స్వప్నే హ్యగ్నివ్యాఘ్రాదిసంగతేః ||
నిద్రాస్వప్నప్రహాణేన బోధమాత్రార్థభాగ్భవేత్ || ౮౪౦ ||
ప్రత్యగజ్ఞానసంభూతనానాత్వోత్థప్రబోధతః ||
ప్రధ్వంసాదాత్మమోహస్య తథైకాత్మ్యం సమశ్నుతే || ౮౪౧ ||
శాస్రాచార్యమతిర్వాఽత్ర విజ్ఞాయేత్యభిధీయతే ||
ప్రజ్ఞేత్యాదికయా వాచా హ్యాత్మప్రత్యయ ఉచ్యతే || ౮౪౨ ||
శాస్రాచార్యవ్యపేక్షత్బాత్పరతన్త్రైవ తన్మతిః ||
అనన్యాపేక్షతో జ్ఞేయా ప్రత్యగ్బుద్ధేః స్వతన్త్రతా || ౮౪౩ ||
ఆత్మప్రత్యయ ఆత్మైకో ద్వితీయః పునరాత్మనః ||
అనాత్మప్రత్యయః సోఽహముత్పత్త్యైవాస్మి కేవలః || ౮౪౪ ||
యది వోక్తాత్మయాథాత్మ్యబోధేనైవాద్వయాత్మికామ్ ||
బ్రహ్మప్రజ్ఞాం ప్రకుర్వీత విశేషణసమాశ్రయాత్ || ౮౪౫ ||
అవ్యావృత్తాననుగతబ్రహ్మార్థోఽనాత్మనోఽన్యతః ||
లభ్యతేఽత్ర యతస్తస్మాత్తమేవేత్యభిధీయతే || ౮౪౬ ||
అవ్యావృత్తాననుగతబ్రహ్మార్థాన్నాపి చాన్యతః ||
ప్రత్యక్తా లభ్యతే సాక్షాన్మహానాత్మేత్యతోఽత్ర గీః || ౮౪౭ ||
వ్యావర్త్యార్థాతిరేకేణ నాఽఽత్మబ్రహ్మపదార్థయోః ||
స్వరూపేఽస్తి భిదా కాచిదమానిత్వాదివస్తువత్ || ౮౪౮ ||
విరుధ్యతేఽక్రియారూపం మానిత్వాదిక్రియాత్మకైః ||
అమానిత్వాదికం వస్తు యథేహాపి తథేష్యతామ్ || ౮౪౯ ||
ప్రత్యగ్వస్త్వద్వయమపి తదబోధోపఘాతతః ||
స్రగివాహ్యాదిరూపేణ ప్రథతే భేదవన్మృషా || ౮౫౦ ||
తథైవాఽఽత్మాఽపి తద్బ్రహ్మ తదవిద్యైకహేతుతః ||
పరోక్షమివ తద్భాతి తిమిరోద్భూతచన్ద్రవత్ || ౮౫౧ ||
సద్వితీయపరోక్షత్వే యతోఽజ్ఞానైకహేతుకే ||
న వస్తు స్పృశతస్తస్మాత్ప్రమాణోత్థప్రబోధతః || ౮౫౨ ||
యథావస్త్వభిసంబన్ధాన్నివర్తేతే సహేతుకే ||
అకారకాత్మబోధస్య జన్మనైవ తమోహ్నుతిః || ౮౫౩ ||
నాన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం నాప్యభావేన తద్ధతిః ||
ఆత్మబ్రహ్మపదార్థైకరూపేణైవ హనుతిర్యతః || ౮౫౪ ||
నాన్యదజ్ఞానతోఽస్తిత్వం ద్వితీయస్యాఽఽత్మనో యథా ||
నివృత్తిరప్యవిద్యాయా నావగత్యాత్మనోఽపరా || ౮౫౫ ||
పదార్థప్రతిబోధో వా వాక్యార్థజ్ఞానజన్మనే ||
విజ్ఞాయేత్యుచ్యతే శ్రుత్యా పుంసస్తత్ర స్వతన్త్రతః || ౮౫౬ ||
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం వాక్యనీడపదార్థయోః ||
పుమానలం వివేకాయ న తు వాక్యార్థవిత్తయే || ౮౫౭ ||
నానుత్పన్నే విధిః పుంసోఽశక్యాత్వాద్వస్తుతన్త్రతః ||
ఉత్పన్నేఽపి కృతార్థత్వాన్న స్యాద్వాక్యార్థబోధనే || ౮౫౮ ||
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం లౌకికత్వాత్పదార్థయోః ||
శక్తస్తద్విషయం జ్ఞానం కర్తుం వాక్యార్థవిత్తయే || ౮౫౯ ||
ఆత్మా ద్రష్టవ్య ఇత్యాదావయమేవ విధీయతే ||
పదార్థవిషయః పుంసో వ్యాపారో యోఽనుమాత్మకః || ౮౬౦ ||
వాక్యార్థప్రతిబోధస్య పదార్థాజ్ఞానమేవ తు ||
అన్తరాయో యతస్తస్మాత్పదార్థజ్ఞానచోదనా || ౮౬౧ ||
జ్ఞాత్వాఽఽత్మానం తమేవేతి తన్మోహోత్థాదనాత్మనః || ౮౬౨ ||
అనాత్మార్థప్రధానోఽయం యావదాత్మా సమీక్ష్యతే ||
బ్రహ్మాస్మీతి న తావద్ధీర్జాయతే సాన్తరాయతః || ౮౬౩ ||
అనాత్మనో యదాఽఽత్మానం ప్రత్యగజ్ఞానకల్పితాత్ ||
వివినక్త్యనుమానేన తదా వాక్యార్థధీర్భవేత్ || ౮౬౪ ||
ఆత్మన్యేవ యదాఽఽత్మానం వ్యుత్థాప్యానాత్మనో నరః ||
విజానాతి తదా సర్వమాత్మైవేతి ప్రపశ్యతి || ౮౬౫ ||
అథవా పురుషార్థత్వాత్ప్రజ్ఞాయాః కరణం నృణామ్ ||
స్వతః ప్రాప్తమనూద్యేహ తమేవేతి నియమ్యతే || ౮౬౬ ||
ప్రజ్ఞాం కుర్వీత యదిహ తత్తమేవ యథోదితమ్ ||
తాం ప్రకుర్వీత విజ్ఞాయ స్వాత్మానం న త్వనాత్మనః || ౮౬౭ ||
తత్త్వమాత్మైవ సర్వస్య కార్యకారణవస్తునః ||
యస్మాదాత్మనమేవాతః ప్రజ్ఞాం విజ్ఞాయ కుర్వితి || ౮౬౮ ||
తదన్యవిషయజ్ఞానే న కించిద్వేత్తి తత్త్వతః ||
న చ కృత్స్నతమోహానిః సర్వజ్ఞానోదయో న చ || ౮౬౯ ||
ప్రత్యగాత్మని తు జ్ఞాతే శ్రుత్యుక్తేనైవ వర్త్మనా ||
నానుత్పన్నం క్వచిజ్జ్ఞానం నేహాధ్వస్తం తమోఽప్యతః || ౮౭౦ ||
విజ్ఞాయేహ తమేవాతః ప్రజ్ఞా కుర్వీత సద్ద్వీజః ||
అజ్ఞానాది తథా కృత్స్నమాత్మనోఽన్యత్ర వేదనే ||
సర్వమాత్మానమేవేతి శ్రుతేరపి వచస్తథా || ౮౭౧ ||
నిష్కర్మికా వా ప్రజ్ఞేహ విహితేత్యథ భణ్యతే ||
కర్మ తస్యాస్తమేవేతి విజ్ఞాయేత్యనువాదతః || ౮౭౨ ||
ప్రజ్ఞా వా పరమాత్మేహ ప్రజ్ఞానమితివాక్యతః ||
విజ్ఞాయేహ తమాత్మానం ప్రజ్ఞాం కుర్వీత సద్ద్విజః || ౮౭౩ ||
ఇమం దేహస్థమాత్మానం విజ్ఞాయోక్తేన వర్త్మనా ||
పరాం ప్రజ్ఞాం ప్రకుర్వీతేత్యేష శాస్రస్య సంగ్రహః || ౮౭౪ ||
తత్రైవం సంభవత్యర్థే సర్వమానావిరోధిని ||
వాక్యార్థః కల్ప్యతే కస్మాద్విరుద్ధో యః ప్రమాన్తరైః || ౮౭౫ ||
అసంతోషాదతోఽన్యేఽత్ర భూరిదోషప్రదర్శినః ||
వ్యాఖ్యానాదన్యథా చక్రుర్వ్యాఖ్యాం వేదార్థనిశ్చితాః || ౮౭౬ ||
విదాన్తవాక్యజం జ్ఞానం యథావస్త్వేవ మోహనుత్ ||
ప్రామాణ్యాద్వేదవచసస్తజ్జం మిథ్యా భవేత్కథమ్ || ౮౭౭ ||
వాక్యశ్రవణకాలే తత్సర్వాజ్ఞానతమోపనుత్ ||
జాయతే యద్యపి జ్ఞానం కృత్స్నైకాత్మ్యసమాశ్రయమ్ || ౮౭౮ ||
జన్మానన్తరమేవైతదనాదితమసాఽఖిలమ్ ||
తథాఽపి బాధ్యతే జ్ఞానమవిద్యాకార్యదర్శనాత్ || ౮౭౯ ||
అవిద్యాహేతురాగాదీన్సమ్యగ్జ్ఞానాదనన్తరమ్ ||
యతో వీక్షామహే తస్మాజ్జ్ఞానస్యాజ్ఞానబాధనమ్ || ౮౮౦ ||
నైసర్గ్యాగన్తుకీ చేతి హ్యవిద్యా ద్వివిధా స్మృతా ||
ఆగన్తుకీ స్యాద్విషయే నైసర్గిక్యాత్మనీష్యతే || ౮౮౧ ||
తత్రాఽఽగన్తు యదజ్ఞానం తత్సకృజ్జ్ఞానజన్మనా ||
అపైతి నాసి శబరో రాజాఽసీత్యుక్తితో యథా || ౮౮౨ ||
నైసర్గికీ తు యాఽవిద్యా సా సకృజ్జ్ఞానజన్మనా ||
ధ్వస్తాఽపి పునరేవైతి తజ్జరాగాదిదర్శనాత్ || ౮౮౩ ||
యస్మాదేవంస్వభావైషాఽవిద్యా నైసర్గికీ తతః ||
విజ్ఞాయాపి పరం తత్త్వం కుర్యాత్ప్రజ్ఞం పునః పునః || ౮౮౪ ||
తావత్ప్రజ్ఞాం ప్రకుర్వీత యావద్ధ్వస్తా నిరన్వయా ||
ఆత్మావిద్యా యథోక్తాత్మవిద్యాభ్యాసేన యత్నతః || || ౮౮౫ ||
శ్లోకాంశ్చ గౌడపాదాదేర్యథోక్తార్థస్య సాక్షిణః ||
అధీయతేఽత్ర యత్నేన సంప్రదాయవిదః స్వయమ్ || ౮౮౬ ||
తత్త్వమాధ్యాత్మికం దృష్ట్వా తత్త్వం దృష్ట్వా తు బాహ్యతః ||
తత్త్వీభూతస్తదారామస్తత్త్వాదప్రచ్యుతో భవేత్ || ౮౮౭ ||
యదా న లీయతే చిత్తం న చ విక్షిప్యతే పునః ||
అనిఙ్గనమనాభాసం నిష్పన్నం బ్రహ్మ తత్తదా || ౮౮౮ ||
మన ఎవ మనుష్యాణాం కారణం బన్ధమోక్షయోః ||
బన్ధాయ విషయాసక్తం ముక్త్యై నిర్విషయం యదా || ౮౮౯ ||
తావదేవ నిరోద్ధవ్యం హృది యావత్క్షయం గతమ్ ||
ఇదం జ్ఞానం చ ధ్యానం చ శేషోన్యో గ్రన్థవిస్తరః || ౮౯౦ ||
ఇతి వ్యాచక్షతే కేచిద్విజ్ఞాయేతి వచః స్ఫ़ుటమ్ ||
మహామీమాంసకా ధీరా అత్ర ప్రతివిధీయతే || ౮౯౧ ||
యదాఽసాధారణాఽవిద్యా ప్రత్యగాత్మైకగోచరా ||
అజ్ఞానాద్యాత్మికా సిద్ధా ద్వైవిధ్యం స్యాత్తదా కుతః || ౮౯౨ ||
అజ్ఞాత ఎవ సర్వత్ర మానానాం మేయ ఉచ్యతే ||
ఆత్మైవ జ్ఞేయ ఎష్టవ్యో ధ్రువమైకాత్మ్యవాదినా || ౮౯౩ ||
అజ్ఞాతోఽర్థోఽన్యతో యస్మాన్నైవైకాత్మ్యాత్ప్రసిధ్యతి || ౮౯౪ ||
న చానధిగతత్వస్య ప్రసిద్ధిః స్యాత్ప్రమాణతః ||
అతిశీతేరసద్భావాన్న చ బాధోఽస్య మాశ్రయాత్ || ౮౯౫ ||
న చాప్యనాత్మనా సిద్ధిరజ్ఞాతస్యేహ వస్తునః ||
తస్యాప్యవిద్యారూపత్వాజ్జడోఽనాత్మేతి హీష్యతే || ౮౯౬ ||
అతో మాత్రాద్యభావేఽపి యోఽజ్ఞాతత్వస్య సిద్ధయే ||
అలమర్థః స ఎవాత్ర మేయోఽజ్ఞాత ఇహేష్యతే || ౮౯౭ ||
బోధమాత్రాతిరేకేణ నాన్యోఽర్థోఽజ్ఞానసిద్ధికృత్ ||
అజ్ఞానాదిత్రయం తస్మాత్స్వతోబోధైకసంశ్రయమ్ || ౮౯౮ ||
సంభావ్యతే జగత్యస్మిన్బోధమాత్రపురఃసరమ్ || ౮౯౯ ||
అజ్ఞాయమానో మాత్రాదిర్న యస్మాదనుభూయతే ||
అజ్ఞాతచితివత్తస్మాదజ్ఞాతోఽనుభవః స్మృతః || ౯౦౦ ||
ఆజ్ఞతాయాం యథా శుక్తౌ రజతాద్యర్థనిశ్చితిః ||
అనాత్మనిశ్చితిస్తద్వదజ్ఞాతేఽనుభవాత్మని || ౯౦౧ ||
జ్ఞానాత్పృథగసంసిద్ధే రజతాదేరమేయతా ||
శుక్తేరివ త్వవిజ్ఞాతజ్ఞాతత్వస్య తతోఽన్యతః || ౯౦౨ ||
యతో న లభతే మేయం శుక్తౌ రజతధీరతః ||
న రూప్యధీః ప్రమాణం స్యాత్ప్రమేయాసంభవాదిహ || ౯౦౩ ||
యథా న రజతే మానం శుక్తావిపి తథైవ సా ||
తదప్రబోధతాబాధాత్తస్యాశ్చాశుక్తికాత్మనః || ౯౦౪ ||
యథైవం సర్వమానాని ప్రత్యఙ్మానాతిరేకతః ||
అనాత్మమేయభాఞ్జ్యేవ విజ్ఞేయానీతి నిశ్చితిః || ౯౦౫ ||
ప్రత్యక్సంవిత్త్వవిజ్ఞాతా తథైవేహానుభూయతే ||
అపి ప్రాఙ్భానసంవ్యాప్తేర్యావద్య్వుత్పాద్యతే న నా || ౯౦౬ ||
వాస్తవ్యేవ తు సంసిద్ధిరనుభూతేర్యతస్తతః ||
నాజ్ఞాతత్వస్య బాధః స్యాచ్ఛుక్తికాబాధసిద్ధివత్ || ౯౦౭ ||
మానేనానభిసంబన్ధాన్నేయం షష్ఠేన్ద్రియార్థవత్ ||
అనుభూతేః సుషుప్త్యాదేర్న చాప్యనుభవత్వతః ||
నిరపేక్షా ప్రమాణాప్తౌ మానాప్తకరబిల్వవత్ || ౯౦౮ ||
ప్రమాణవ్యాపృతేః పూర్వమేవం మేయోఽత్ర లభ్యతే || ౯౦౯ ||
నైవం వేదాన్తసిద్ధాన్తాదన్యసిద్ధాన్తశాసనే ||
మేయసిద్ధిర్యతస్తస్మాన్న మానం తత్ర విద్యతే || ౯౧౦ ||
ఇహ త్వజ్ఞాత ఆత్మైవ మిథ్యాజ్ఞాతస్తథైవ చ ||
తస్య ప్రమాణసంబన్ధాత్సర్వాజ్ఞానప్రహాణతః || ౯౧౧ ||
తత్త్వమస్యాదివాక్యేభ్యః సర్వజ్ఞానప్రసూతితః ||
సర్వాజ్ఞానాపనుత్తేశ్చ జ్ఞేయకార్యసమాప్తితః || ౯౧౨ ||
ప్రాప్యస్య సర్వస్యావాప్తేస్తథా హేయస్య హానతః ||
సమ్యగ్ధియః సకృత్సూతేః కిం కార్యమవశిష్యతే || ౯౧౩ ||
అవిద్యా పూర్వవచ్చేత్స్యాత్సమ్యగ్జ్ఞాతేఽపి వస్తుని ||
భూయోఽపి సా మృతేరూర్ధ్వం నేష్యతీత్యత్ర కా ప్రమా || ౯౧౪ ||
అవిద్యావిద్యయోర్యస్మాద్వాధ్యబాధకసంగతిమ్ ||
ముక్త్వాఽన్యో నాస్తి సంబన్ధో దాహ్యదాహకయోరివ || ౯౧౫ ||
బాధ్యాఽవిద్యా కథం విద్యాం బాధికాం బాధ్యతే వద ||
దాహకస్య న దాహోఽస్తి వహ్నేర్దాహ్యేన వస్తునా || ౯౧౬ ||
విద్యమానాఽప్యవిద్యేయం విద్యాం చేన్నావధీత్పురా ||
ధ్వస్తా వాధిష్యతేఽవిద్యా విద్యామిత్యత్ర కా ప్రమా || ౯౧౭ ||
అవిద్యయా చేద్విధ్వస్తా విద్యేయం కార్త్స్న్యతస్తదా ||
ముషితాత్మపరిజ్ఞానః ప్రజ్ఞాం కుర్యాత్కథం జడః || ౯౧౮ ||
కించ హేతుమతో జన్మ సర్వత్ర స్యాత్పునః పునః ||
సర్వహేతోస్త్వవిద్యాయా ధ్వస్తాయాః స్యాత్కుతో భవః || ౯౧౯ ||
బ్రహ్మణశ్చేద్భవస్తస్యా అనిర్మోక్షః ప్రసజ్యతే ||
స్థాస్రుత్వాద్బ్రహ్మణో నిత్యం కిరణానాం రవేరివ || ౯౨౦ ||
అనాదేర్నాప్యనుచ్ఛిత్తిః సర్వత్రోచ్ఛిత్తిదర్శనాత్ ||
అనాద్యజ్ఞాతమేయేషు హ్యజ్ఞానస్య ప్రహాణతః || ౯౨౧ ||
అనాద్యజ్ఞానవన్మేయమూరీకృత్యేహ సర్వతః ||
ఉచ్ఛిన్దన్తి ప్రమాణాని హ్యజ్ఞాతత్వం ప్రమేయగమ్ || ౯౨౨ ||
న చ కారణసంసర్గో నాశోఽజ్ఞానస్య భణ్యతే ||
ఉరగాదేః స్రజీవాస్య బ్రహ్మణోఽకారణత్వతః || ౯౨౩ ||
అజ్ఞాతజ్ఞాపనం ముక్త్వా న చేహాస్త్యపరో విధిః ||
తావతైవ కృతార్థత్వాన్న కార్యమవశిష్యతే || ౯౨౪ ||
ఆత్మైవ కారణం యస్య సర్వజ్ఞానస్య కార్యతః ||
ఆత్మాన్వితేః స్వతః సిద్ధేర్న కార్యా తస్య చాఽఽత్మధీః || || ౯౨౫ ||
అంశాంశిసంగతేరాత్మాఽప్యహంబుద్ధ్యాఽనుభూయతే ||
తస్యాపి నిత్యసంబన్ధాన్న విధేయాఽఽత్మధీరియమ్ || ౯౨౬ ||
ఆత్మానాత్మపరిజ్ఞానే యస్య సాధారణం మతమ్ ||
కరణం బుద్ధిరేవేహ న తం ప్రత్యపి చోదనా || ౯౨౭ ||
బుద్ధ్యాదేర్విషయాన్తస్య ప్రతీచోఽన్యస్య వస్తునః ||
ఆత్మాత్మీయత్వతస్తస్మాచ్చిత్స్వభావమిదం జగత్ || ౯౨౮ ||
చిత్స్వభావం సదా తత్స్యాదన్యహేత్వనపేక్షణాత్ ||
ధర్మాధర్మాద్యపేక్షత్వాదనాత్మాకారతాం ప్రతి || ౯౨౯ ||
వియత్సంపూర్ణతాం నర్తే ఘటో నానావిధైర్యుతిమ్ ||
ద్రవ్యైర్యాయాద్వియోగం వా సంవిదర్తే తథా ధియః || ౯౩౦ ||
శబ్దాద్యాకారతాం యాన్తి సంశయాద్యాత్మతాం తథా ||
ప్రత్యక్చిత్పూర్ణతాం ముక్త్వా శూన్యతాం న చ తాః సదా || ౯౩౧ ||
యతోఽతో నాఽఽత్మధీః కార్యా నాపి తత్సంతతిస్తథా ||
స్వభావాదేవ తత్సిద్ధేః సర్వప్రాణభృతామపి || ౯౩౨ ||
సర్వేషామపి భిన్నానాం తథాఽభేదత్వహేతుతః ||
న కార్యైవాఽఽత్మధీః పుంభిః కృతత్వాదేవ హేతుతః || ౯౩౩ ||
ఆత్మాధారాణి యస్యాపి జ్ఞానాదీనీహ వాదినః ||
తస్యాపి నాఽఽత్మధీః కార్యా నిత్యప్రాప్తత్వకారణాత్ || ౯౩౪ ||
దేహస్య సర్వదైవాస్య జీవతశ్చిత్స్వభావతః ||
స్వభావవాదినోఽపీయం కార్యా నైవాఽఽత్మధీస్తథా || ౯౩౫ ||
నియమే పరిసంఖ్యాయాం సర్వానాత్మాసమీక్షణాత్ ||
వైయర్థ్యం కర్మకాణ్డస్య నిర్మూలత్వాత్ప్రసజ్యతే || ౯౩౬ ||
న చాపి నిత్యప్రాప్తత్వాత్తయోరస్తీహ సంభవః ||
అప్రాప్తాంశॊ యతో నిత్యం విధిః సర్వోఽపి చేష్యతే || ౯౩౭ ||
‍కర్తవ్యమాత్మవిజ్ఞానమిత్యత్రైవ నిరాకృతః ||
విధిః సర్వప్రకారోఽపి న త్వబుద్ధార్థబోధనం || ౯౩౮ ||
కర్తవ్యతా న సాధ్యస్య విజ్ఞాతత్వాద్విధీయతే ||
దుఃఖత్వాచ్చ న యాగస్య హ్యుపాయోఽతోఽత్ర బోధ్యతే || ౯౩౯ ||
ప్రవృత్తిరప్రవృత్తిర్వా మేయవస్త్వనురోధినీ ||
ప్రమాఽత్ర బోధికైవాతో న ప్రవృత్తిః ప్రమాణతః || ౯౪౦ ||
కర్త్రాదిహేతూచ్ఛిత్తేశ్చ ప్రవృత్తేర్నాస్తి సంభవః ||
సమ్యగ్జ్ఞానసముత్పత్తౌ మేయస్యాకారకత్వతః || ౯౪౧ ||
అజ్ఞానధ్వంసి విజ్ఞానం న చ కారకరూపతామ్ ||
గృహీత్వేహ తమో హన్తి ద్వైధీభావేఽసివత్కచిత్ || ౯౪౨ ||
ప్రత్యగ్బోధోఽప్రమః సిద్ధ ఆగమాపాయిమాతృవత్ ||
ప్రత్యఙ్భాత్రఫ़లత్వేన సాక్షిత్వేన చ సర్వదా || ౯౪౩ ||
అనాత్మవస్తునా నాఽఽత్మాఽకారకత్వాద్వినా తమః ||
సంబన్ధం లభతే సాక్షాత్తథాఽనాత్మాఽపి చాఽఽత్మనా || ౯౪౪ ||
బుద్ధ్యాదిర్జడరూపత్వాత్స్వమహిమ్నా న సిధ్యతి ||
బోధాత్మవత్స్వతఃసిద్ధప్రత్యక్సిద్ధ్యైవ సిధ్యతి || ౯౪౫ ||
స్వార్థం ప్రత్యేవ సర్వేఽపి పరార్థోఽర్థః ప్రసిధ్యతి ||
యథా స్వప్నవినిర్మాణం సిధ్యేత్స్వప్నదృశం ప్రతి || ౯౪౬ ||
పృథక్త్వే వాఽపృథక్త్వే వా నైవ తస్య మృషాత్మతా ||
పృథక్త్వే స్వమహిమ్నైవ తస్య సిద్ధేః పరాత్మవత్ || ౯౪౭ ||
ఆత్మత్వాదపృథక్త్వే చ మానం నాశే చ నేక్ష్యతే ||
పరమార్థమనావిశ్య న మిథ్యేతి ప్రసిధ్యతి || ౯౪౮ ||
క్లృప్తసర్పాద్యభావోఽయం న స్రక్తత్త్వాత్పృథఙ్మితః ||
వ్యతిరేకేణ తత్సిద్ధేర్నాపి చాఽఽత్మానమన్వియాత్ || ౯౪౯ ||
స్వార్థస్య ప్రత్యగాత్మత్వాత్ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యతోఽపి చ ||
ఖణ్డముణ్డాదివన్మత్తో నానాత్మా లభతే భిదామ్ || ౯౫౦ ||
సర్వమాత్మేత్యతో వాక్యాత్ప్రత్యఙ్భాత్రైకరూపతామ్ ||
తదబోధప్రహాణేన ప్రతీమో జగదాత్మనః || ౯౫౧ ||
తత్త్వప్రబోధనం ముక్త్వా కార్యకారణవస్తునః ||
అపూర్వాద్యర్థవచసా నాన్వయాద్యవబోధ్యతే || ౯౫౨ ||
బోధోఽప్యకారకో యస్మాద్ధన్త్యజ్ఞానమిహాఽఽత్మని ||
న చాఽఽవృత్తివ్యపేక్షః సన్వ్యఞ్జకత్వాత్తమోపనుత్ || ౯౫౩ ||
ఎవం స్వాత్మని విజ్ఞాతే నిష్క్రియేఽకారకేఽఫ़లే ||
ప్రవృత్తౌ వా నివృత్తౌ వా కో హేతురితి భణ్యతామ్ || ౯౫౪ ||
ప్రత్యఙ్భాత్రైకతాం ముక్త్వా తదవిద్యామృతే న హి ||
విద్వాప్రూపాన్తరం పశ్యేద్యత్ర హీతి తథా శ్రుతిః || ౯౫౫ ||
యత్రహిద్వైతమివభవతి తదితర ఇతరం పశ్యతి
యత్ర త్వస్య సర్వమాత్మైవాభూత్ తత్కేన కంపశ్యేత్
నాతోఽవిద్యాసముచ్ఛిత్తౌ బ్రహ్మయాథాత్మ్యబోధతః ||
ప్రతీచి భూయోఽతిద్యాయాః సంభవోఽస్తి ప్రమాణతః || ౯౫౬ ||
రాగాదిదర్శనం యచ్చ జ్ఞానినోఽపీహ చోద్యతే ||
బాధితస్యైవ తత్సూతేస్తదప్యుక్తే న దూషణమ్ || ౯౫౭ ||
బాధ్యబాధకయోర్యస్మాత్సంబన్ధః సకృదేవ తు ||
సంబన్ధోత్తరకాలే తు తత్స్మృత్యోరేవ సంగతిః || ౯౫౮ ||
న చ స్మృతేః ప్రమాణత్వం క్వచిత్సిద్ధాన్త ఇష్యతే ||
ప్రమాణలక్షణాభావాన్న చ బోధోఽప్రమాణతః || ౯౫౯ ||
మాత్రాదికారణధ్వస్తేః పరాఙ్మానప్రబాధతః ||
ప్రత్యక్షాదివిరోధోఽపి నాతశ్చోద్యః కథంచన || ౯౬౦ ||
ఉదర్కే చ శమాదీని సాధనాని ప్రవక్ష్యతి ||
ఉక్తప్రజ్ఞాప్రసిద్ధ్యర్థం యేషు స్వాతన్త్ర్యమిష్యతే || ౯౬౧ ||
నాభిధ్యాయేదతః శబ్దాననాత్మార్థవబోధినః ||
బహూనిత్యనువాదః స్యాత్తద్బహుత్వస్య సిద్ధితః || ౯౬౨ ||
వాచో విగ్లాపనమితి శ్రుత్యా నిన్దాఽభీధీయతే ||
భూరిశబ్దానుచిన్తాయాస్తన్నిషేధప్రసిద్ధయే || ౯౬౩ ||
ప్రభూతశబ్దాభిధ్యానం నాలం మోక్షార్థసిద్ధయే ||
న చేదేవం ఫ़లం తత్స్యాద్వాక్తాలుగలశోషణమ్ || ౯౬౪ ||
ఉక్తవ్యాఖ్యానతోఽన్యస్య వ్యాఖ్యానస్య యథోదిత -
న్యాయేన దూషితత్వాత్తద్దూషణార్థం న యత్యతే || ౯౬౫ ||
ఓమిత్యేవం సదా ధ్యాయేదన్యా వాచో విముఞ్చథ ||
తేఽనువిత్త్వేతి చ తథా త్రయీత్యాగే వచః స్ఫ़ుటమ్ || ౯౬౬ ||
ఈత్వర్థ ఇతిశబ్దోఽయం బహుశబ్దజిహాసయా ||
మన్త్రామ్నాయసమాప్త్యర్థం యది వేతిసమీరణమ్ || ౯౬౭ ||
సహేతుకావభిహితౌ బన్ధమోక్షౌ ప్రయత్నతః ||
మన్త్రోక్త్యా బ్రాహ్మణోక్త్యా చ పుంసాం శ్రేయోభివాఞ్ఛినామ్ || ౯౬౮ ||
నానుధ్యాయాద్బ్రహూఞ్శబ్దానితి కస్మాదిహోచ్యతే ||
అల్పీయసాం వా న త్యాగః కస్మాదిత్యభిధీయతామ్ || ౯౬౯ ||
శబ్దస్యాల్పీయసోఽత్యాగే తత్ర తావదిహోచ్యతే ||
హేతుస్రయ్యాస్తు సంత్యాగే తమేతమితి వక్ష్యతే || ౯౭౦ ||
యది వా భిన్నవాక్యత్వాత్కర్మవిజ్ఞానకాణ్డయోః ||
వేదాన్తైః కర్మకాణ్డస్య పరస్పరవిరోధతః || ౯౭౧ ||
హేతుతాం ప్రతిపద్యన్తే కర్మాణ్యపి విముక్తయే ||
బుద్ధేః సంస్కారకత్వేన యథా తదభిధీయతే || ౯౭౨ ||
పూర్వో భాగః సమస్తోఽపి వేదాన్తార్థావబుద్ధయే ||
యథా భవతి వేదస్య తథాఽథ ప్రతిపాద్యతే || ౯౭౩ ||
వేదాన్తార్థం యథాయాతమనూద్య శ్రుతిరాదరాత్ ||
స వా ఇత్యాదినోక్తార్థం ప్రవక్తుముపచక్రమే || ౯౭౪ ||
పరామర్శః సశబ్దేన పూర్వోక్తస్య ప్రసిద్ధితః ||
వైశబ్దః స్మృతయే తస్య మృతిజన్మాదిధర్మిణః || ౯౭౫ ||
ధ్రువాన్తమన్త్రామ్నాయోక్త ఎష ఇత్యభిధీయతే ||
మహానజ ఇతి వచస్తద్విశేషణాసిద్ధయే || ౯౭౬ ||
అన్వయవ్యతిరేకార్థా యోఽయమిత్యాదికా శ్రుతిః ||
విశేషణవిశేష్యార్థం సర్వస్యేతి తథా వచః || ౯౭౭ ||
యదత్ర కించిద్వక్తవ్యం తస్య ప్రాగేవ చోక్తితః ||
సామానాధికరణ్యాదేర్నేహ తత్పునరుచ్యతే || ౯౭౮ ||
భూయాన్స సాధునా నేతి జ్ఞానస్య ఫ़లముచ్యతే ||
ఎష సర్వేశ్వరోకత్యా చ యథోక్తస్యైవ సంస్తుతిః || ౯౭౯ ||
ఎతదుక్తం భవత్యత్ర యోఽయమిత్యాదినోదితః ||
వివిక్తః కామకర్మాదేః స్వయంజ్యోతిశ్చ శబ్దితః || ౯౮౦ ||
స ఎష ఈశ్వరః సాక్షాదితి శ్రుత్యా ప్రదర్శితః ||
విశేషణవిశేష్యత్వమీశితవ్యేశ్యోరిహ || ౯౮౧ ||
యమపేక్ష్యేశ్వరత్వం స్యాత్తత్తావత్ప్రతిషేధతి ||
విశేషణవిరోధిత్వాన్మహత్ఖం కుమ్భగం యథా || ౯౮౨ ||
ఈశితవ్యాపనుత్తౌ చ తదపేక్షైకసంశ్రయాత్ ||
ఈశిత్వమపి నిఃశేషం ప్రతీచో వినివర్తతే || ౯౮౩ ||
ఘటాకాశో మహాకాశ ఇత్యుక్తే కుమ్భఖహ్నుతౌ ||
ఆకాశమాత్రతాశేషో యథైవేహ తథాఽఽత్మని || ౯౮౪ ||
విరుద్ధయోరసంసర్గో యథైవమవిరుద్ధయోః ||
తదబోధసముచ్ఛిత్తావవాక్యార్థోఽవశిష్యతే || ౯౮౫ ||
ఐదంపర్యమిదం తావత్పదార్థోఽథాధునోచ్యతే ||
స వా ఇతివచోర్థస్య వ్యాఖ్యాతత్వాన్న యత్యతే ||
తద్బ్యాఖ్యానాయ భూయోఽపి తస్య చేహానువాదతః || ౯౮౬ ||
ఆకాశవచసా చోక్తః పరోఽజ్ఞాతో జగద్గురుః ||
జగజ్జనిస్థితిధ్వంసహేతురాత్మవిశేషణమ్ || ౯౮౭ ||
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోరేష స్వభావః ప్రాక్సమీరితః ||
అప్రబుద్ధాత్మతత్త్వః సన్కారణాత్మతయా స్థితః || ౯౮౮ ||
సర్వమస్య వశే యస్మాద్వశీ సర్వస్య తేన సః ||
ఉదాసీనస్య తస్య స్యాద్వశిత్వమితి చేన్యతమ్ || ౯౮౯ ||
వశిత్వశక్తిసంబన్ధాన్మైవం యస్మాత్పునర్వచః ||
సర్వస్యేశాన ఎవేతి సర్వస్యేష్టే సదైవ సః || ౯౯౦ ||
కుమారనృపవత్తత్స్యాదీశానత్వం పరాత్మనః ||
ఇతి చేన్నైతదేవం స్యాద్యతోఽధిపతిరుచ్యతే || ౯౯౧ ||
అధిష్ఠాయాఽఽత్మకార్యత్వాదుత్పత్తిస్థితిహానిషు ||
త్రివిధేనాఽఽధిపత్యేన స జగత్పాతి సర్వదా || ౯౯౨ ||
ధర్మాధర్మసమాయోగో లోకవచ్ఛాసనాత్ప్రభోః ||
ప్రాప్నోతి చేన్న తత్ప్రాప్తిః స నేతి వచసః శ్రుతేః || ౯౯౩ ||
స్వకర్తృఫ़లదాయిత్వం స్వభావః కర్మణాం మతః ||
కర్తృస్వామిత్వవిరహాన్నేశస్య ఫ़లసంగతిః || ౯౯౪ ||
కౌటస్థ్యాన్నాస్య కర్తృత్వమకార్యాకారణత్వతః ||
కార్యకారణభేదేన తదవిద్యైవ సంస్థితా || ౯౯౫ ||
అస్థూలం నేతి నేతీతి న జాయత ఇతి శ్రుతిః ||
అపూర్వానపరేత్యాద్యా తథాచ సతి యుజ్యతే || ౯౯౬ ||
స్వస్వామిత్వాదిసంబన్ధస్తథా నాస్యాద్వితీయతః ||
యత్ర హి ద్వైతమిత్యేవం తథాచ శ్రుతిశాసనమ్ || ౯౯౭ ||
జన్యాదయో వికారా యే సంబన్ధాశ్చాపి యే మతాః ||
అవిద్యోపప్లుతస్యైవ తే సర్వే స్యుర్న తు స్వతః || ౯౯౮ ||
యత ఎవమతో నేశో భూయాన్స్యాత్సాధుకర్మణా ||
కనీయాన్నాపి పాపేన తదకర్తృత్వహేతుతః || ౯౯౯ ||
క్షేత్రజ్ఞస్య సతో యద్వత్పణ్యపాపాభిసంగతిః ||
కర్తృత్వాద్యభిమానిత్వాన్నేశస్య తదసంభవాత్ || ౧౦౦౦ ||
నిర్హేతుత్వాత్ప్రతీచోఽస్య తమస్విత్వస్య సర్వదా ||
హానివృద్ధీ న తస్యాతో ధర్మోధర్మైరసంగతేః || ౧౦౦౧ ||
న కార్యకారణం వాఽస్య యత్కర్తృత్వాదికారణమ్ ||
స్వతోఽసఙ్గస్వభావత్వాన్నిరంశైకత్వతస్తథా || ౧౦౦౨ ||
స్వత ఎవంస్వభావోఽపి తదవిద్యాసమాశ్రయాత్ ||
ఎష సర్వేశ్వరో దేవ ఈశితవ్యవ్యపేక్షయా || ౧౦౦౩ ||
ఎష సర్వేశ్వర ఇతి పునరుక్తం కిముచ్యతే ||
వక్ష్యమాణబుభుత్సాయా విషయత్వప్రసిద్ధయే || ౧౦౦౪ ||
అజ్ఞాత ఎష ఎవాఽఽత్మా తావన్మాత్రసతత్త్వతః ||
ఈశాదేర్విషయాన్తస్య కల్పితత్వమతో భవేత్ || ౧౦౦౫ ||
సాధ్వాద్యనభిసంబన్ధే యది వా హేతురుచ్యతే ||
ఎష ఇత్యాదివచసా సర్వేశస్యాఽఽత్మనః స్ఫ़ుటః || ౧౦౦౬ ||
ధర్మాధర్మాదితన్త్రోఽర్థస్తత్ఫ़లేనేహ లిప్యతే ||
విజ్ఞానాత్మా న తు తథా సర్వేశత్వాత్పరో భవేత్ || ౧౦౦౭ ||
సర్వస్య కర్మణోఽప్యేష కారకస్య చ తత్కృతః ||
స్వతన్త్ర ఈశ్వరో యస్మాన్నాతో ధర్మాదితన్త్రతా || ౧౦౦౮ ||
భూతాని జనిమన్త్యేష యతః పాలయతీశ్వరః ||
భూతపాలస్తతో దేవః కార్యాణాం కారణత్వతః || ౧౦౦౯ ||
కారణేన హి పాల్యన్తే కార్యాణీహ యతస్తతః ||
తత్కార్యత్వాచ్చ భూతానాం భూతపాలత్వమాత్మనః || ౧౦౧౦ ||
భూతాధిపతిశబ్దేన బ్రహ్మా వాఽత్రాభిధీయతే ||
ఇన్ద్రోకేశ్వరశ్చాత్ర వరుణాద్యాత్మనా తథా || ౧౦౧౧ ||
లోకపాలోఽపి చాప్యేష తథాకార్యస్య దర్శనాత్ ||
ప్రశాసితాఽపి చాప్యేష తదేతదభిధీయతే || ౧౦౧౨ ||
లోకానాం రచనా యైషా క్షిత్యాదీనాం వ్యవస్థితా ||
సిద్ధాఽసంకీర్యమాణేహ సాఽప్యస్యైవానుశాసనాత్ || ౧౦౧౩ ||
వర్ణాశ్రమాదిహేతూనాం వ్యవస్థానామసంకరః ||
నైవ సిధ్యేద్వినా హేతుం సేతురేష ఇతీక్ష్యతామ్ || ౧౦౧౪ ||
యథోదకప్రవాహస్య సేతుర్విధరణస్తథా ||
సర్వలోకవ్యవస్థానాం సేతుః స పరమేశ్వరః || ౧౦౧౫ ||
కిమర్థం సేతురిత్యేవమాకాఙ్క్షాయాం పరం వచః ||
అసంభేదాయ లోకానామేషామిత్యభిధీయతే || ౧౦౧౬ ||
అసంభిన్నవ్యవస్థాః స్యుః కథం నామ యథోదితాః ||
తస్మై తస్మై ఫ़లాయాలం సేతురీశో భవేత్తతః || ౧౦౧౭ ||
ఎవం తావత్సమాసేన షష్ఠాధ్యాయోక్తమాదరాత్ ||
శ్రుత్యాఽనూద్యాఖిలం వస్తు తస్యాథ ప్రతిపత్తయే || ౧౦౧౮ ||
ఉపాయతాం యథా సర్వో వేదోఽయం ప్రతిపద్యతే ||
తమేతమితి వాక్యేన తదేతదభిధీయతే || ౧౦౧౯ ||
ఎతం వివిదిషన్త్యుక్తం వేదానువచనాదిభిః ||
ఉపాయైరీశ్వరం సాక్షాదపేతాశేషకల్పనమ్ || ౧౦౨౦ ||
స్వాతన్త్ర్యేణేశవిషయా బుభుత్సాఽప్యతిదుర్లభా ||
గమ్యతే తదుపాయానాం విధానాద్యత్నతః శ్రుతౌ || ౧౦౨౧ ||
వినియోగప్రయత్నాచ్చ కర్మవిజ్ఞానకాణ్డయోః ||
గమ్యతే భిన్నవాక్యత్వం నైకత్ర వినియోగగీః || ౧౦౨౨ ||
యద్వభుత్సాఽపి దుష్ప్రాపా వద తత్తత్త్వబోధనమ్ ||
తతోఽపి దుర్లభతరముపాయాల్లభ్యతే కుతః || ౧౦౨౩ ||
బుభుత్సామాత్ర ఎవామీ వేదానువచనాదయః ||
వినియుక్తా యతస్తస్మాన్నైతే తజ్జ్ఞానసిద్ధయే || ౧౦౨౪ ||
అత ఎవ శ్రుతి ర్యత్నాచ్ఛమాదీనేవ వక్ష్యతి ||
ఉపాయానాత్మయాథాత్మ్యవిజ్ఞానాయ యమాత్మకాన్ || ౧౦౨౫ ||
బుభుత్సాసాధనేష్వేషు వేదానువచనాదిషు ||
అధికారోఽవిశేషేణ హ్యాశ్రమాణాం యథాయుతి || ౧౦౨౬ ||
యథాయోగం యథాశ్రద్ధం తద్బుభుత్సాప్రసిద్ధయే ||
సర్వాశ్రమైరమీ కార్యా వేదానువచనాదయః || ౧౦౨౭ ||
వేదానువచనోక్త్యాఽత్ర వేదాధ్యయనమన్వహమ్ ||
శ్రుత్యేహ భణ్యతేఽస్మభ్యం నిత్యస్వాధ్యాయలక్షణమ్ || ౧౦౨౮ ||
బ్రాహ్మణగ్రహణం చాత్ర ద్విజానాముపలక్షణమ్ ||
అవిశిష్టాధికారిత్వాత్తేషామాత్మావబోధనే || ౧౦౨౯ ||
వివిదిషన్తీతిగిరా సంబన్ధః ప్రతిసాధనమ్ |
సాకాంక్షత్వాదిహజ్ఞేయో నిరాకాంక్షత్వసిద్ధయే || ౧౦౩౦ ||
వేదానువచనోక్త్యావా కర్మకాండ పరిగ్రహః |
వ్యాఖ్యానాయాథ తస్యైవ యజ్ఞేనేత్యాది రుచ్యతే || ౧౦౩౧ ||
ప్రకాశ్యమాన మాత్మానం వేదానువచనేన తు |
ఇతి వ్యాచక్షతే యేతు తేషాం వేదాన్తమాత్రకమ్ |
ప్రాప్తం వేదానువచనం తదన్యస్యాప్రకాశనాత్ || ౧౦౩౨ ||
విరహయ్య నవేదాన్తాన్ వేదేన్యేన కథంచన |
గ్రన్ధేనాఽఽవిష్కృతిః సాక్షాత్ ఆత్మనోస్యోపపద్యతే || ౧౦౩౩ ||
తంత్వౌపనిషదమితి నియామార్థే సతీష్యతే |
శ్రౌతంవాక్యమిదం న్యాయ్య నతు సర్వోక్తిభాసనే || ౧౦౩౪ ||
నను సర్వస్య వేదస్య త్వత్పక్షేఽపి నసిద్ధ్యతి |
గ్రహణం యజ్ఞదానాది వాచకస్యైవ సంశ్రయాత్ || ౧౦౩౫ ||
మైవం వివిదిషా మాత్ర హేతో రేవ పరిగ్రహాత్ |
వేదానువచనస్యేహ నతు తత్వావ బోధినః || ౧౦౩౬ ||
త్రయ్యన్తస్యగ్రహోత్ర స్యాత్ సాక్షాజ్ఞానేతుతద్గ్రహః || ౧౦౩౭ ||
అప్యభ్యూపగమే నాయం దోషోఽస్మాన్ ప్రతిఢౌకతే |
కృత్స్నేవేదగ్రహాదాద్యవ్యాఖ్యానే దోష ఎవ న || ౧౦౩౮ ||
ప్రకాశ్యమానే మానేన బుభుత్యాఽపి నయుజ్యతే |
సాక్షాత్త్వాద్వస్తునో మాప్తేః బుభూత్సా ప్రాత్ ప్రమాయుతేః || ౧౦౩౯ ||
వేదానువచనోక్త్యాఽత్ర నిత్యంకర్మోపదిశ్యతే |
యజ్ఞదానాదిభిస్తన్య సాహచర్యేణహేతునా || ౧౦౪౦ ||
సిద్ధి ర్వివిధిషాయాః స్యాత్ వేదాను వచనాదిభిః |
కథమిత్యుచ్యతే తేషాం బుద్ధి సంశుద్ధి హేతుతః || ౧౦౪౧ ||
ఇదం మేఽఙ్గమనేనేతి పుంసంస్కారశ్రుతేస్తథా ||
యజ్ఞో దానం తపశ్చేతి స్మృతేరపి వచః స్ఫ़ుటమ్ || ౧౦౪౨ ||
యస్మిన్విశుద్ధ ఇతి చ సత్త్వశుద్ధౌ ధ్రువా స్మృతిః ||
ఇత్యేవమాదివాక్యాని శ్రౌతాన్యుక్తార్థసిద్ధయే || ౧౦౪౩ ||
జ్ఞానముత్పద్యతే పుంసాం క్షయాత్పాపస్య కర్మణః ||
యథాఽఽదర్శతలప్రఖ్యే పశ్యత్యాత్మానమాత్మని || ౧౦౪౪ ||
యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యం కార్యమేవ తత్ ||
యజ్ఞో దానం తపశ్చైవ పావనాని మనీషిణామ్ || ౧౦౪౫ ||
చత్వారింశత్తథాఽష్టౌ చ సంస్కారా ఇతి చ స్మృతిః ||
యోగినః కర్మ కుర్వన్తి సఙ్గం త్యక్త్వాఽఽత్మశుద్ఘయే || ౧౦౪౬ ||
యోగయుక్తో విశుద్ధాత్మా విజితాత్మా జితేన్ద్రియః ||
సర్వభూతాత్మభూతాత్మా కుర్వన్నపి న లిప్యతే || ౧౦౪౭ ||
గార్భైర్హోమైర్జాతకర్మచూడామౌఞ్జీనిబన్ధనైః ||
బైజికం గార్భికం చైనో ద్విజానామపమృజ్యతే || ౧౦౪౮ ||
స్వాధ్యాయేన వ్రతైర్హౌమైస్త్రైవిద్యేనేజ్యయా సుతైః ||
మహాయజ్ఞైశ్చ యజ్ఞైశ్చ బ్రాహ్మీయం క్రియతే తనుః || ౧౦౪౯ ||
ఇత్యేవం శతశః సన్తి యథోక్తార్థప్రసిద్ధయే ||
స్మృతివాక్యాని పుంబుద్ధిశుద్ధిశంసీని కర్మభిః || ౧౦౫౦ ||
సంసారానర్థహేతుత్వజ్ఞానాయైవ చ కర్మణామ్ ||
కామ్యానామిహ నిర్దేశస్తజ్జిహాసాప్రసిద్ధయే || ౧౦౫౧ ||
యద్వా వివిదిషార్థత్వం కామ్యానామపి కర్మణామ్ ||
తమేతమితి వాక్యేన సంయోగస్య పృథక్త్వతః || ౧౦౫౨ ||
దేశే కాలే చ పాత్రే చ దానం శ్రద్ధాదిపూర్వకమ్ ||
శుద్ధికృత్స్యాద్ధియః పుంసో బహిర్వేద్యపి శాస్రతః || ౧౦౫౩ ||
నియమాద్దూంద్వసంపాతసహనం తప ఉచ్యతే ||
తస్యాపి బుద్ధిసంశుద్ధిహేతుత్వం శాస్త్రతో మతమ్ || ౧౦౫౪ ||
విజిజ్ఞాసస్వ తద్బ్రహ్మ తపసైవేతి చ శ్రుతిః ||
తపసా కల్మషం హన్తీత్యపి చ స్మృతిశాసనమ్ || ౧౦౫౫ ||
యద్దుస్తరం యద్దురాపం యద్దుర్గం యచ్చ దుష్కరమ్ ||
సర్వం తత్తపసా సాధ్యం తపో హి దురతిక్రమమ్ || ౧౦౫౬ ||
అనాశకం చానశనం కామానశనలక్షణమ్ ||
రాగద్వేషవియుక్తైస్తు విషయానితి చాఽఽహ హి || ౧౦౫౭ ||
కామానశనబోధార్థం వేదవ్యాసోఽపి యత్నతః ||
మృత్య్వన్తం వా సనియమం తదప్యత్యన్తశుద్ధికృత్ || ౧౦౫౮ ||
ప్రత్యగ్వివిదిషామాత్రహేతుత్వాన్న మృతేర్భయమ్ ||
అనేకజన్మసంసిద్ధస్తతో యాతీతి చ స్మృతేః || ౧౦౫౯ ||
భావితైః కరణైశ్చాయం బహుసంసారయోనిషు ||
ఆసాదయతి శుద్ధాత్మా మోక్షం వై ప్రథమాశ్రమే || ౧౦౬౦ ||
పృథూదకాదితీర్థేషు తథాచ మరణం స్మృతౌ ||
శ్రూయతే ముక్తయే సాక్షాన్న భయం స్యాదతో మృతేః || ౧౦౬౧ ||
సాక్షాత్తు వస్తువిజ్ఞానే శ్రుత్యా యత్ర నియుజ్యతే ||
విద్వాపరిహరేత్తత్ర మృతిహేతుం ప్రయత్నతః || ౧౦౬౨ ||
చతుర్ణామాశ్రమాణాం వా వేదానువచనాదినా ||
శ్రుత్యేహ గ్రహణం జ్ఞేయం తద్బుభుత్సాప్రసిద్ధయే || ౧౦౬౩ ||
బ్రహ్మచర్యాన్తవాక్యేన బ్రహ్మచారిపరిగ్రహః ||
తపసా తాపసస్యైవ యజ్ఞేన గృహిణస్తథా || ౧౦౬౪ ||
శ్రద్ధానాశకవాల్యం తు సర్వార్థమితి గమ్యతే ||
ఎతమేవ విదిత్వేతి పారివ్రాజ్యం చ వక్ష్యతి || ౧౦౬౫ ||
సర్వేఽపి క్రమశస్త్వేతే సేవ్యమానా యథావిధి ||
యథోక్తకారిణం విప్రం నయన్తి పరమాం గతిమ్ || ౧౦౬౬ ||
చతుర్భిరాశ్రమైరేభిర్యథాశాస్త్రమనుష్ఠితైః ||
అత్యన్తం క్షేమమాప్నోతీత్యాపస్తమ్బోఽప్యభాషత || ౧౦౬౭ ||
యం తం వివిదిషన్త్యుచ్చైర్యథోక్తైః సాధనైః పరమ్ ||
ఎతమేవ విదిత్వాఽథ మునిః స్యాత్ప్రాగ్యథోదితః || ౧౦౬౮ ||
పాణ్డిత్యబాల్యయోర్నిష్ఠాం మునిత్వం ప్రాగవాదిషమ్ ||
సర్వకర్మముచాం యస్మాన్న తత్సాధారణం తతః || ౧౦౬౯ ||
యోగస్య చ సమస్తస్య ప్రత్యగ్విజ్ఞానజన్మనే ||
ఉపయోగో యతస్తస్మాన్నాఽఽత్మజ్ఞానోదయాత్పరః || ౧౦౭౦ ||
శమాదీన్యేవ విద్యాయాః సాధనాని యతస్తతః ||
కుతోఽసంన్యాసినస్తత్స్యాన్మునిత్వం నిష్ప్రమాణకమ్ || ౧౦౭౧ ||
మననాత్మకమేవాస్య కర్మ నాన్యద్యతస్తతః ||
మునిత్వం న్యాసినో యుక్తం మౌనాచ్చాప్యస్య సర్వదా || ౧౦౭౨ ||
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞాననిష్ఠతా మునితా యతః ||
తజ్జ్ఞానజన్మనో నోర్ధ్వం మునితా తత్ఫ़లత్వతః || ౧౦౭౩ ||
ఎతమేవేత్యవధృతేరస్యైవైకస్య వస్తునః ||
తదజ్ఞానైకహేతుత్వాత్సర్వస్యానాత్మవస్తునః || ౧౦౭౪ ||
సామర్థ్యాచ్చ తతోఽస్యైవ ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవేదినః ||
మునిత్వం ప్రత్యగజ్ఞానహేతుకర్మాపవర్జనాత్ || ౧౦౭౫ ||
కించైతమేవమాత్మానం సర్వానర్థైకకారణమ్ ||
మోహమాత్రవ్యవహితమాప్తుమిచ్ఛన్త ఆదరాత్ || ౧౦౭౬ ||
ఆత్మయాథాత్మ్యవిజ్ఞానసర్వావిద్యోపమర్దినా ||
సమ్యగ్జ్ఞనప్రదీపేన ప్రత్యక్ప్రవణబుద్ఘయః || ౧౦౭౭ ||
విరక్తాః సర్వసంసారాదాగ్రజాద్ బుద్ధిశుద్ధితః ||
ఉత్పన్ననిఖిలానర్థతిత్యక్షా దోషదర్శనాత్ || ౧౦౭౮ ||
వాఙ్భనఃకాయకర్మభ్యోఽతః ప్రవ్రజనశీలినః || ౧౦౭౯ ||
ఎతమేవేత్యవధృతేర్న లోకత్రకయామినామ్ ||
పారివ్రాజ్యేఽధికారోఽస్తీత్యయమర్థోఽవగమ్యతే || ౧౦౮౦ ||
అసాధారణసాధ్యాని పుత్రాదీని యథా తథా ||
పుత్రాదికామత్యాగోఽపి స్యాదసాధారణోఽర్థవాన్ || ౧౦౮౧ ||
పరస్పరవిరోధాచ్చ పరాక్ప్రత్యక్ఫ़లాత్మనామ్ ||
పుత్రాదిసాధనానాం చ తత్త్యాగస్య చ వర్త్మనః || ౧౦౮౨ ||
పూర్వే సముద్రే యః పన్థా న స గచ్ఛతి పశ్చిమమ్ ||
ఎకః పన్థా హి మోక్షస్యేత్యపి వ్యాసోఽపి చావదత్ || ౧౦౮౩ ||
ప్రవ్రాజినోఽత్ర గృహ్యన్తే ప్రసిద్ధేర్యది వా పరే ||
త్రిదణ్డినః సమాఖ్యాయాస్తేష్వేవాతిప్రసిద్ధితః || ౧౦౮౪ ||
పరాఞ్చి ఖానీత్యాదీని శ్రౌతాని చ వచాంసి నః ||
తాని వా ఇతి నిన్దిత్వా న్యాసో బ్రహ్మేతి శాసనాత్ || ౧౦౮౫ ||
ఉపాయో న్యాస ఎవాతః ప్రత్యగ్జ్ఞానస్య జన్మనే ||
ప్రత్యగ్జ్ఞానవిరుద్ధత్వాన్మనోవాక్కాయకర్మణామ్ || ౧౦౮౬ ||
శబ్దాదిప్రకృతీన్యేవ కార్యాణి కరణాని చ ||
ప్రత్యగ్జ్ఞానాయ నైవాలమతస్తాని విరోధతః || ౧౦౮౭ ||
ఆత్మలోకపరీప్సాయాం తస్మాత్సాధనముత్తమమ్ ||
త్యాగ ఎవ హి విజ్ఞేయం మనోవాక్కాయకర్మణామ్ || ౧౦౮౮ ||
ప్రతిసాధ్యం సుతాదీని యథా లోకత్రయార్థినామ్ ||
నియతాని తథైవేహ ప్రత్యగ్లోకాప్తిమిచ్ఛతామ్ || ౧౦౮౯ ||
సర్వకర్మపరిత్యాగః సాధనం పరమం మతమ్ ||
అసంభవే హి కర్మాణి విధీయన్తేఽస్య సర్వతః || ౧౦౯౦ ||
రాగాద్యాకృష్టచేతస్త్వాన్న చేచ్ఛక్రోత్యశేషతః ||
కర్మాణి మానవస్త్యక్తుం స కరోతు యథావిధి || ౧౦౯౧ ||
కర్మాణి కర్మసంత్యాగసామర్థ్యార్థం దివానిశమ్ ||
న కర్మణామనారమ్భాత్తథాచ స్మృతిశాసనమ్ || ౧౦౯౨ || ||
ఆరురుక్షోర్మునేర్యోగం కర్మ కారణముచ్యతే ||
యోగారూఢస్య తస్యైవ శమః కారణముచ్యతే || ౧౦౯౩ ||
కోఽభిప్రాయోఽఖిలం కర్మ త్యజతాం సాధనైః సహ ||
ఆత్మలోకార్థినాం పుంసామితి పృష్టేఽర్థ ఉచ్యతే || ౧౦౯౪ ||
ఎతద్ధ స్మేతి వచసా పారివ్రాజ్యేఽభిధీయతే ||
అర్థవాదస్వరూపేణ హేతుః శ్రుత్యా ప్రయత్నతః || ౧౦౯౫ ||
తదేతత్కారణం స్పష్టం పారివ్రాజ్యేఽభీధీయతే ||
ఐతిహ్యార్థం చ హ స్మేతి వైశబ్దః స్మరణాయ చ || ౧౦౯౬ ||
పూర్వేఽతిక్రాన్తకాలీనా విద్వాంసో జ్ఞాతతత్త్వకాః ||
తిసృణామేషణానాం స్యాత్ప్రజామిత్యుపలక్షణమ్ || ౧౦౯౭ ||
న కామయన్తే నేచ్ఛన్తి పుత్రోత్పత్త్యాదిలక్షణాః ||
ఎషణాః సకలా ఎతాః కస్మాదిత్యభిధీయతే || ౧౦౯౮ ||
ఎషణాస్త్యజతాం తేషామభిప్రాయమిమం శృణు ||
ఎషణాత్రితయస్యాపి కిమిత్యాక్షేప ఉచ్యతే || ౧౦౯౯ ||
ప్రజయా కిం కరిష్యామః కనీయఃఫ़లయా వయమ్ ||
స్వతఃసిద్ధైకలో హ్యాత్మా యేషాం లోకో ధ్రువోఽక్షయః || ౧౧౦౦ ||
ఆత్మాత్వాదేవ చావాప్తః సర్వసాధనానిఃస్పృహః ||
వస్తూత్పత్త్యాదిమద్యస్మాత్సాధనాని వ్యపేక్షతే || ౧౧౦౧ ||
యచ్చోత్పత్త్యాదిమద్వస్తు తత్తుచ్ఛం స్వప్నవస్తువత్ ||
ఆత్మజ్ఞానే తు నిఃశేషఫ़లాన్తర్భావకారణాత్ || ౧౧౦౨ ||
నాఽఽత్మలాభాత్పరో లాభః కృత్స్నేఽపి జగతీక్ష్యతే ||
సర్వప్రాప్యార్థసంప్రాప్తేః సర్వహేయనిరాకృతేః || ౧౧౦౩ ||
ఇతి చేతసి సంధాయ హ్యాక్షిపన్తి ప్రజాదికమ్ ||
నృలోకాదిఫ़లం సర్వమేషణాత్రయమాదరాత్ || ౧౧౦౪ ||
ఉత్పాద్యమాప్యం సంస్కార్యం వికార్యం చైషణాఫ़లమ్ ||
తస్మిన్నేవంవిధే కః స్యాత్సంతోషో విదుషామపి || ౧౧౦౫ ||
ఆత్మబ్రహ్మానులోమ్యేన హ్యేషణాత్యాగ ఇష్యతే ||
సాధనం బ్రహ్మవిద్యేవ బ్రహ్మజ్ఞానస్య జన్మనే || ౧౧౦౬ ||
ఆప్తాశేషపుమర్థస్య ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యబోధినః ||
దగ్ధాత్మతమసః పుంసో నైషణాఽపేక్షితేష్యతే || ౧౧౦౭ ||
సర్వభూతాత్మభూతస్య సర్వైకాత్మ్యం ప్రపశ్యతః ||
ఆప్తాశేషపుమర్థస్య త్యక్తాశేషాసుఖస్య చ || ౧౧౦౮ ||
ప్రాప్తస్య పరమం స్వాస్థ్యం వద కిం స్యాత్ప్రజాదిభిః ||
ఇతి నిశ్చిత్య నిఃసఙ్గాః ప్రవ్రజన్త్యేవ సర్వతః || ౧౧౦౯ ||
ధావతోఽవిదుషో దృష్ట్వా మృగతృష్ణోదకార్థినః ||
తత్తోయతత్త్వవిత్కశ్చిన్న హి ధావతి మూఢవత్ || ౧౧౧౦ ||
యథైవం శ్రుతితోఽశేషవాఙ్భనఃకాయసాధన-
ప్రవృత్తివిషయప్రత్యగ్యాథాత్మ్యజ్ఞానినామిహ || ౧౧౧౧ ||
అవిద్యాపటసంవీతధిషణాన్కామినో నరాన్ ||
పుత్రోత్పత్త్యాదిసాధ్యేషు ప్రవృత్తాన్వీక్ష్య యత్నతః ||
అస్మాకం న ప్రవృత్తిః స్యాత్కృతార్థత్వాచ్చ కారణాత్ || ౧౧౧౨ ||
యదజ్ఞానాత్ప్రవృత్తిర్యా తజ్జ్ఞానాత్సా కుతో భవేత్ ||
తస్మాత్సర్వప్రవృత్తీనాం హానిః స్యాదాత్మబోధతః || ౧౧౧౩ ||
సదోత్పత్తేరనుత్పాద్యోఽనాప్యశ్చాపి తథాఽఽత్మానః || ౧౧౧౪ ||
అసంస్కార్యోఽక్రియాఙ్గత్వాన్నిర్గుణత్వాత్తథాఽఽత్మనః ||
కౌటస్థ్యాదవికార్యోఽయం వద స్యాత్కర్థణా హి కిమ్ || ౧౧౧౫ ||
నోత్పత్త్యాది స్వతో యస్య స్వత ఎవాస్తి యస్య తత్ ||
న తస్య కర్మాపేక్షాఽస్తి కర్మాపేక్షా తతోఽన్యతః || ౧౧౧౬ ||
ఉత్పత్త్యాదౌ సమర్థం యద్ధేతుమాత్రమపేక్షతే ||
ఫ़లవత్కర్మ తత్రైవ తతోఽన్యత్రాఫ़లం భవేత్ || ౧౧౧౭ ||
ఉక్తహేతుబలాత్తస్మాద్విదిత్వాఽఽత్మానమాత్మనా ||
ప్రవ్రజేయుః సమస్తాభ్య ఎషణాభ్యో ద్రుతం బుధాః || ౧౧౧౮ ||
పుత్రోత్పత్తిం సముద్దిశ్య హ్యేషణా దారసంగ్రహః ||
పుత్రైషణేతి సేహోక్తా యది వాఽతోఽన్యథైషణా || ౧౧౧౯ ||
మనుష్యలోకసంప్రాప్తిం సముద్దిశ్యాస్య యైషణా ||
పుత్రోత్పత్త్యేహ తత్ప్రాప్తౌ సాఽత్ర పుత్రైషణోచ్యతే || ౧౧౨౦ ||
దైవం చ మానుషం విత్తం కర్మణే యత్ప్రయోజకమ్ ||
దేవతాదిపరిజ్ఞానం దైవం పశ్వాది మానుషమ్ || ౧౧౨౧ ||
సంసారకారణధ్వంసి యత్తు జ్ఞానం విముక్తిదమ్ ||
విత్తశ్రుత్యా న తద్గ్రాహ్యం తస్య కర్మవిరోధతః || ౧౧౨౨ ||
యస్య సాధనభావః స్యాత్ప్రవృత్తౌ సర్వకర్మణామ్ ||
గర్తాదేరివ విత్తత్వం తస్య జ్ఞానస్య కర్మసు || ౧౧౨౩ ||
కర్మహేతువిరుద్ధం తు న విత్తం జ్ఞానమిష్యతే || ౧౧౨౪ ||
కర్మప్రకరణాకాఙ్క్షి జ్ఞానం కర్మగుణో భవేత్ ||
యద్ధి ప్రకరణే యస్య తత్తదఙ్గం ప్రచక్షతే || ౧౧౨౫ ||
స్వరూపలాభమాత్రేణ యత్త్వవిద్యాం నిహన్తి నః ||
న తదఙ్గం ప్రధానం వా జ్ఞానం స్యాత్కర్మణః క్వచిత్ || ౧౧౨౬ ||
ఎతద్బలేన సంన్యాస ఎషణాభ్యోఽవసీయతే ||
దేవలోకఫ़లం జ్ఞానమేషణైవేతి గమ్యతే || ౧౧౨౭ ||
లోకైషణాగ్రహేణైవ విత్తాన్తర్భావసిద్ధితః ||
ఫ़లోద్దేశేన యా చేష్టా సైవ లోకైషణా యతః || ౧౧౨౮ ||
యత్తు చోదితమిత్యేవ క్రియతే కర్మ నిష్ఫ़లమ్ ||
విత్తైషణేతి తాం బ్రూమో జామిత్వవినివృత్సయా || ౧౧౨౯ ||
లోకోద్దేశేన యా చేష్టా వాఙ్భనఃకాయసాధనా ||
లోకైపణేతి తామాహురేషణార్థవిదో జనాః || ౧౧౩౦ ||
క్రియాకారకరూపాభ్య ఎషణాభ్యః ప్రబోధతః ||
ప్రాతిలోమ్యేన యత్స్థానం వ్యుత్థానమితి తద్విదుః || ౧౧౩౧ ||
ఇత్యేవమాది వ్యాఖ్యేయం వ్యాఖ్యాతం పూర్వమేవ తు ||
కహోలబ్రాహ్మణే నాతస్తద్వ్యాఖ్యానాయ యత్యతే || ౧౧౩౨ ||
ప్రవ్రజేయురతో లోకమీప్సన్తో బ్రాహ్మణా బుధాః ||
ప్రవ్రజన్తీతి చ విధిరర్థవాదేన సంగతేః || ౧౧౩౩ ||
నార్థవాదాన్తరాపేక్షా హ్యర్థవాదస్య యుజ్యతే ||
విధినైవైకవాక్యత్వమర్థవాదస్య యుజ్యతే || ౧౧౩౪ ||
అర్థవాదేన లిఙ్గేన తస్మాద్విధిరయం స్ఫ़ుటః ||
విధిశేషత్వముజ్ఝిత్వా నార్థవాదో యతోఽన్యతః || ౧౧౩౫ ||
సమానకర్తృకత్వోక్తేర్విభాగోక్తేః ఫ़లస్య చ ||
ప్రవ్రజన్తీత్యేష విధిరర్థవాదేన చాన్వయాత్ || ౧౧౩౬ ||
విజ్ఞానేన విదిత్వేతి శ్రూయతేఽస్యైకకర్తృతా ||
వివినక్తి ఫ़లం చాపి యేషామిత్యేవమాదినా || ౧౧౩౭ ||
ప్రవ్రజన్తీతి నాప్యేతత్సకృత్ఛ్రుతమిహేష్యతే ||
ప్రాప్తవల్లోకనుత్యర్థమర్థవాదవ్యపేక్షి చ ||
ప్రధానవదతో నేదం లోకస్తుతిపరం భవేత్ || ౧౧౩౮ ||
నాప్యనుష్ఠేయరూపేణ పారివ్రాజ్యేన సంస్తుతిః ||
ఆత్మలోకస్య యుక్తా స్యాన్నాపి తజ్జ్ఞానసంస్తుతిః || ౧౧౩౯ ||
అథానుష్ఠేయమపి సంస్తుత్యర్థం భవతేష్యతే ||
అనుష్ఠేయస్య దర్శాదేః స్తుత్యర్థత్వం ప్రసజ్యతే || ౧౧౪౦ ||
కర్తవ్యతా న చ జ్ఞాతా పారివ్రాజ్యస్య కుత్రచిత్ ||
స్తుత్యర్థత్వం యతోఽస్యేహ భవతా పరికల్ప్యతే || ౧౧౪౧ ||
అన్యత్రాపి విధౌ కల్ప్య ఇహైవాసౌ సమర్థ్యతామ్ || ౧౧౪౨ ||
భూమిష్ఠే మధుని ప్రాప్తే కో విద్వాన్పర్వతం వ్రజేత్ ||
లబ్ధేఽపి ప్రవ్రజన్తీతి విధావన్యత్ర కిం శ్రమః || ౧౧౪౩ ||
కాణకుణ్ఠాదివిషయే యత్తు కైశ్చిత్ప్రకల్ప్యతే ||
పారివ్రాజ్యం న తద్యుక్తమననుష్ఠేయరూపతః || ౧౧౪౪ ||
కర్తవ్యత్వేన న జ్ఞాతం వృక్షాద్యారోహణం యథా ||
సంన్యాసోఽపి తథైవాయం నైవ కార్యతయా మతః ||
ప్రవ్రజన్తీత్యతో నాస్య స్తుతిగన్ధోఽపి విద్యతే || ౧౧౪౫ ||
నను చాఽఽత్మప్రబోధేన విధిగోచరలఙ్గఘినః ||
కృతకృత్యస్య ముక్తస్య విధిరేష కథం భవేత్ || ౧౧౪౬ ||
పరిహారోఽస్య చోద్యస్య కహోలబ్రాహ్మణేఽఖిలః ||
యతోఽభాణి మయా పూర్వం నేహాతః పునరూచ్యతే || ౧౧౪౭ ||
బ్రహ్మచర్యం సమాప్యేతిప్రత్యక్షశ్రుతిమూలతః ||
చతుర్ణామాశ్రమాణాం స్యాన్నోపేక్షాఽతోఽనుమానతః || ౧౧౪౮ ||
న చ వేదైకమూలత్వవిరహాత్స్యాత్ప్రమాణతా ||
ఆచారస్య స్మృతేర్వాఽపి బౌద్ధాద్యాచారవద్ధ్రువమ్ || ౧౧౪౯ ||
ధర్మస్య వేదమూలత్వాదవేదస్య న ధర్మతా ||
ఇత్యేవం న్యాయవద్వాక్యమాహుర్వేదప్రమాణకాః || ౧౧౫౦ ||
వేదశాస్రానపేక్షత్వం స్మృతిశాస్రస్య చేన్మతమ్ ||
నిర్గ్రన్థిశాస్రతుల్యత్వం స్మృతీనాం వః ప్రసజ్యతే || ౧౧౫౧ ||
నాపి స్మృతివ్యపేక్షాఽస్తి శ్రుతేః స్వాతన్త్ర్యకారణాత్ ||
స్మృత్యర్థస్యానువాదోఽయం పారతన్త్ర్యేఽసతి శ్రుతేః || ౧౧౫౨ ||
స్వతన్త్రయోర్మిథోఽపేక్షా నాపి స్యాత్పరతన్త్రయోః ||
పారతన్త్ర్యాన్న చాపేక్షా స్వతన్త్రస్య స్వతః కచిత్ || ౧౧౫౩ ||
స్మృత్యర్థం న శ్రుతిస్తస్మాదనువక్తీహ కుత్రచిత్ ||
స్మృతిస్త్వనువదత్యేవ శ్రుత్యర్థం పరతన్త్రతః || ౧౧౫౪ ||
ఆత్మా చేదిష్యతే లోకః కర్మాణ్యేవ న కిం నరాః ||
తత్ప్రాప్త్యర్థం ప్రయత్నేన కుర్వన్తీహ దివానిశమ్ || ౧౧౫౫ ||
పారివ్రాజ్యేన కిం కార్యమితి చేదుచ్యతే శృణు ||
అస్యాత్యన్తమసంబన్ధాదాత్మలోకస్య కర్మభిః || ౧౧౫౬ ||
నోత్పత్త్యాద్యభిసంబన్ధ ఆత్మనోఽస్యోపపద్యతే ||
యతోఽతః కర్మణాం కార్యం నేహ సంభావ్యతేఽణ్వపి || ౧౧౫౭ ||
తదసంభావనాయాశ్చ కో హేతురితి భణ్యతే ||
స ఎష నేతి నేత్యాత్మా యస్మాత్ప్రాగపి వర్ణితః || ౧౧౫౮ ||
ప్రధ్వస్తైకాత్మ్యసంమోహో నేతి నేత్యాత్మవిద్యయా ||
అగృహ్యాద్యాత్మతాం యాతః స్వమహిమ్ని వ్యవస్థితః || ౧౧౫౯ ||
కర్మణాం చాఽఽత్మవిద్యాయాం చరితార్థత్వకారణాత్ ||
విద్యయాఽపి న చేత్కార్యం కర్మభిః స్యాత్కథం ను తత్ || ౧౧౬౦ ||
ఎవం చతుర్భిరధ్యాయైర్యథావ్యాఖ్యాతవర్త్మనా ||
ముముక్షుః ప్రాపితః స్వాస్థ్యం పరమైకాత్మ్యలక్షణమ్ || ౧౧౬౧ ||
యస్మాదేవమయం తస్మాద్విదితే పరమాత్మని ||
జ్ఞేయకార్యసమాప్తత్వాన్న కించిదవశిష్యతే || ౧౧౬౨ ||
సర్వకర్మఫ़లానాం చ తథాఽన్తర్భావసంభవాత్ ||
ఆప్తే కర్మఫ़లే నాత ఆరమ్భః కర్మణామిహ || ౧౧౬౩ ||
తథాచ భగావాన్వ్యాస ఇమమర్థమువాచ హ ||
సర్వం కర్మాఖిలం పార్థ జ్ఞానే పరిసమాప్యతే || ౧౧౬౪ ||
నాతో విజ్ఞాతతత్త్వస్య కర్మహేతుప్రబాధనాత్ ||
వాఙ్భనఃకాయసాధ్యానామారమ్భః సర్వకర్మణామ్ || ౧౧౬౫ ||
యస్త్వేషణానివృత్తః స్యాన్నేతి నేత్యాత్మవిద్యయా || ౧౧౬౬ ||
నేతీత్యాత్మైవ సంవృత్తో యతోఽతస్తం విపశ్చితమ్ ||
ఉభే న వ్యాప్నుతోఽజ్ఞోత్థే నేతి నేత్యాత్మని స్థితమ్ || ౧౧౬౭ ||
కే తే ఉభే న తరత ఇత్యుక్తార్థవివక్షయా ||
అత ఇత్యాదికం తస్మాదాజగామోత్తరం వచః || ౧౧౬౮ ||
అతో నిమిత్తాదత్యర్థమహం పాపమకారిషమ్ ||
భోక్తవ్యం తన్మయేదానీం మరణాత్సమనన్తరమ్ || ౧౧౬౯ ||
అసహ్యానన్తదుఃఖౌఘమహాభయముపస్థితమ్ ||
ఇత్యేష ఘోరసంకల్పో హిక్కికావశవర్తినః ||
సర్వసామర్థ్యహీనస్య జాయతే తాపకారణమ్ || ౧౧౭౦ ||
క్షయిష్ణు పుణ్యం చైతస్మాద్ధేతోరకరవం పురా ||
ఇత్యేతే విచికిత్సే ద్వే సర్వస్య భవతో మృతౌ || ౧౧౭౧ ||
ఎతే న తరతోఽజ్ఞోత్థే తద్ధేత్వజ్ఞానఘస్మరమ్ ||
అశనాయాద్యతిక్రాన్తం బ్రహ్మాస్మీత్యాత్మవేదినమ్ ||
కథం తే వ్యాప్నుతోఽవిద్యాహేతూత్థే బ్రహ్మవేదితమ్ || ౧౧౭౨ ||
తాపాయ పుణ్యమప్యాహుః పరిణామాదిసంగతేః ||
క్షయాతిశయయోగిత్వాత్తథా వ్యాసోఽప్యభాషత ||
తస్య స్థానవరిష్ఠస్య సర్వే నిరయసంజ్ఞితాః || ౧౧౭౩ ||
న వ్యాప్నుతస్తే తం కస్మాత్కర్మణీ సాధ్వసాధునీ ||
ఇతిహేతూపదేశార్థముభే ఇతి పరం వచః || ౧౧౭౪ ||
ఉభే ఎతే తరత్యేష విద్వాంస్తద్ధేతుబాధనాత్ ||
ఉభే న తరతోఽతస్తముభే న తపతశ్చ తమ్ || ౧౧౭౫ ||
కృతం ఫ़లప్రదానేన ప్రత్యవాయేన చాకృతమ్ ||
న తాపయతి కర్మైతన్నేతి నేత్యాత్మదర్శినమ్ || ౧౧౭౬ ||
పుణ్యం వా యది వా పాపం న కర్మేహాస్తి తాదృశమ్ ||
లోకోఽస్య మీయతే యేన బ్రహ్మవిద్యాప్రకాశితః || ౧౧౭౭ ||
న తస్య ప్రతిమా అస్తి యస్య నామ మహద్యశః ||
ఇతి మన్త్రోఽపి చాఽఽనన్త్యమైకాత్మ్యస్యావదత్స్వయమ్ || ౧౧౭౮ ||
సర్వకర్మాతిగం బ్రహ్మ ప్రత్యఙ్భాత్రసతత్త్వకమ్ ||
మన్త్రేణాప్యాత్మనో రూపం తదేతదితి వర్ణ్యతే || ౧౧౭౯ ||
ఎష యోఽభిహితః పూర్వం తం సాక్షాద్దృష్టవానృషిః ||
తత్రైవ నిష్ఠాం యాతః సన్మన్త్రమేతముదీరయేత్ || ౧౧౮౦ ||
ఆ బ్రహ్మణోఽస్య యే సిద్ధా అవిద్యాకర్మహేతుతః ||
సర్వేఽపి మహిమానోఽమీ క్షణప్రధ్వంసినో మతాః || ౧౧౮౧ ||
ఎష ఎవైకలో నిత్యో బాహ్యసాధననిస్పృహః ||
మహిమా బ్రాహ్మణస్యోక్తో నేతీత్యాద్యుక్తిభిః పురా || ౧౧౮౨ ||
అస్యైకస్య స్వతః సిద్ధేర్న వృద్ధిః పుణ్యకర్మభిః ||
న చ పాపైః కనీయస్తా తస్యాసాధ్యత్వహేతుతః || ౧౧౮౩ ||
వృద్ధిహానీ యతో దృష్టే కర్మసాధ్యస్య వస్తునః ||
కర్మానపేక్షసంసిద్ధేః కథం తే భవతో వద || ౧౧౮౪ ||
స బ్రాహ్మణ ఇతి గిరా యః శ్రుత్యా ప్రతిపాదితః ||
గ్రహణం బ్రాహ్మణస్యేతి తస్యైవేహాఽఽత్మవస్తునః || ౧౧౮౫ ||
మహిమా విద్యామానోఽపి తదవిద్యాసముద్భవ-
దేహజాత్యాదిమానస్య వృద్ధిహాన్యాదిసంగతేః || ౧౧౮౬ ||
అవిద్యమానవజ్జ్ఞేయో మహిమాప్రతిబోధతః ||
బ్రాహ్మణగ్రహణేనాతః కృతకృత్యా ఇహోచ్యతే || ౧౧౮౭ ||
మహిమైవంవిధో యస్మాద్బ్రాహ్మణస్యాత ఆదరాత్ ||
పదవిత్స్యాన్మహిమ్నోఽస్య మహత్తజ్జ్ఞానతః ఫ़లమ్ || ౧౧౮౮ ||
తత్త్వవిత్స్యాన్మహిమ్నోఽస్యేత్యేష మన్త్రో విధిత్సితః ||
ఫ़లవాదోఽర్థవాదః స్యాదస్యైవ తు విధేః పరః || ౧౧౮౯ ||
మహిమ్నోఽస్యైవ వా సాక్షాద్వాక్యార్థప్రతిబుద్ధయే ||
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం స్యాత్పదార్థవిచక్షణః || ౧౧౯౦ ||
యతః పదార్థసంబోధాన్నేతి నేత్యాదిలక్షణమ్ ||
మహిమానం శ్రుతేర్వేత్తి ఫ़లం చేత్స్యాత్తతోఽపి కిమ్ || ౧౧౯౧ ||
తం విదిత్వేత్యతః ప్రాహ ఫ़లం వాక్యార్థబోధతః ||
యస్మాదేవంఫ़లం జ్ఞానమేవంవిద్యత్నతస్తతః || ౧౧౯౨ ||
శమాదిసాధనో భూత్వా మహమ్నిః పదవిద్భవేత్ ||
ఇతి మన్త్రోక్త ఎవార్థో బ్రాహ్మణేనాపి వర్ణ్యతే || ౧౧౯౩ ||
ధర్మాధర్మాసమాయోగో యస్మాత్ప్రత్యగ్ధియః ఫ़లమ్ ||
ఎవంవిదాదరాత్తస్మాత్ప్రత్యక్ప్రవణధీర్నరః || ౧౧౯౪ ||
ఉత్పన్నాత్మబుభుత్సుః సన్వేదానువచనాదిభిః ||
విరక్త ఆగ్రజాల్లోకాన్మోక్షాదర్వాక్షు భూమిషు || ౧౧౯౫ ||
సంశుద్ధధిషణోఽత్యర్థం వైదికైరేవ సాధనైః ||
పరాఙ్భుఖీకృతః శుద్ధ్యా తైస్తైః సంసారికైః ఫ़లైః || ౧౧౯౬ ||
దుఃఖాత్మకత్వాత్సర్వేషాం శిఖివిన్యస్తహస్తవత్ || ౧౧౯౭ ||
ఇత్యేవం ధ్వస్తనిఃశేషకల్మషః పూర్వసాధనైః ||
ఉత్పన్నాత్మబుభుత్సుః సంస్త్యక్తసర్వపరిగ్రహః || ౧౧౯౮ ||
రజస్తమోజరాగాదిదోషానాక్షిప్తశేముషిః ||
ముముక్ష్వవస్థాం సంప్రాప్త ఎవం పూర్వోక్తసాధనైః || ౧౧౯౯ ||
మన్త్రబ్రాహ్మణరూపిణ్యాఽథేదానీం వినియుజ్యతే ||
శ్రుత్యాఽశేషతమోఘాతిప్రత్యగ్జ్ఞానస్య జన్మనే || ౧౨౦౦ ||
ఎవం పూర్వోక్తమన్త్రార్థజ్ఞానతత్ఫ़లవిత్సుధీః ||
శమాదిసాధనో విద్యాదన్వయవ్యతిరేకతః ||
వ్యుత్థాప్యానాత్మనః పశ్యేత్ప్రవిశ్యాఽఽత్మానమాత్మనా || ౧౨౦౧ ||
వాక్యాదేవ తతోఽసఙ్గః సర్వమాత్మోతి వీక్షతే ||
ఇత్యేతద్బ్రాహ్మణేనేహ ప్రయత్నేన విధీయతే || ౧౨౦౨ ||
దాన్తో భూత్వా తతః శాన్తస్తతశ్చోపరతో భవేత్ ||
అర్థక్రమో బలీయాన్స్యాద్యతః పాఠక్రమాదిహ || ౧౨౦౩ ||
క్రియానివృత్తివిషయే ప్రయోగో జగతీక్ష్యతే ||
అభిధానస్య శాన్తాదేః ప్రత్యక్షేణేహ సర్వతః || ౧౨౦౪ ||
బహిష్కరణచేష్టాయా నివృత్తౌ దాన్త ఉచ్యతే ||
దాన్తోఽశ్వో గౌర్గజో వాఽపి ప్రయోగస్తత్ర వీక్ష్యతే || ౧౨౦౫ ||
అన్తఃకరణచేష్టాయా నివృత్తౌ శాన్త ఉచ్యతే ||
శాన్తో భిక్షుస్తపస్వీతి తత్ప్రయోగసమీక్షణాత్ || ౧౨౦౬ ||
నన్వప్రాప్తౌ విధిర్యుక్తః ప్రాప్తాస్త్వేతే దమాదయః ||
కుతస్తత్ప్రాప్తిరితి చేద్యథా ప్రాప్తిస్తథోచ్యతే || ౧౨౦౭ ||
ప్రతిషిద్ధం తథా కామ్యం చాపలం నిత్యమేవ చ ||
ఇయదేవ జగత్యస్మిన్పుంసాం కర్మ సమీక్ష్యతే || ౧౨౦౮ ||
నిషిద్ధస్య నిషిద్ధత్వాత్కార్మకాణ్డేఽపి కర్మణః ||
కుతో వేదాన్తవిద్యాయాం తస్య ప్రాప్తిర్మనాగపి || ౧౨౦౯ ||
ముక్తేరర్వాక్షు కామ్యేషు ముముక్షుత్వాద్విరక్తతః ||
కామ్యకర్మాపి నైవేహ ముముక్షోః సంభవత్యతః || ౧౨౧౦ ||
రజస్తమోతివర్తిత్వాత్సత్త్వసంశుద్ధిహేతుతః ||
చాపలాన్యపి కర్మాణి నాతః సన్త్యస్య కానిచిత్ || ౧౨౧౧ ||
న పాణిపాదచపల ఇత్యుక్తేర్వా నిషేధతః ||
నాతః సంభావ్యతే కర్మ ముముక్షోశ్చాపలం క్వచిత్ || ౧౨౧౨ ||
నిత్యస్యాకరణాద్యః స్యాదనర్థః కరణాదపి ||
నిత్యస్యావాప్యతేఽసౌ చేద్వద కిం నిత్యకర్మణా || ౧౨౧౩ ||
ఎవం నిత్యాని కర్మాణి కుర్వతః శుద్ధచేతసః ||
తిత్యక్షా జాయతే పుంసో నిత్యేష్వపి చ కర్మసు || ౧౨౧౪ ||
సంసారమోక్షణాయాఽఽశు నిత్యం కర్మ న చేదలమ్ ||
కోఽర్థస్తేనేహ పుంసః స్యాదకృతేన కృతేన వా || ౧౨౧౫ ||
ఇతి సంజాతపరమవైరాగ్యో నిత్యకర్మణః ||
స్వతస్త్యాగం కరోత్యేవ ప్రాప్తాస్తేన శమాదయః || ౧౨౧౬ ||
యమాన్సేవేత సతతం న నిత్యం నియమాన్బుధః ||
యమాన్పతత్యకుర్వాణో నియమాన్కేవలాన్భజన్ || ౧౨౧౭ ||
సత్యమేవం శమాదీనాం ప్రాప్తత్వాన్నేష్యతే విధిః ||
ప్రాప్తానామేవ తేషాం తు సాధనత్వం విధీయతే ||
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానజన్మనే శ్రుతివాక్యతః || ౧౨౧౮ ||
యథోక్తవిషయే తేషాం సాధనత్వం న మానతః ||
యతః ప్రాప్తమతః శ్రుత్యా సాధనత్వం విధీయతే || ౧౨౧౯ ||
నివృత్తిమాత్రం ప్రాప్తం వా భవేదుక్తేన వర్త్మనా ||
కర్తవ్యతా నివృత్తేస్తు న ప్రాప్తేతి విధీయతే || ౧౨౨౦ ||
నను దాన్తశమోక్త్యైవ సర్వస్యైవేహ కర్మణః ||
వారితత్వాదుపరతశ్రుత్యాఽన్యత్కిం విధీయతే || ౧౨౨౧ ||
బహిరన్తఃక్రియాతోఽన్యా న క్రియా విద్యతే యతః ||
నోత్సర్గవిధినా యస్మాన్నాపవాదస్య బాధనమ్ || ౧౨౨౨ ||
భూతాహింసావిధిర్యస్మాన్నాగ్నీషోమీయమారభిత్ ||
ఊర్ధ్వం ప్రాణా ఉత్క్రామన్తి యూనః స్థవిర ఆయతి || ౧౨౨౩ ||
ప్రత్యుత్థానాభివాదాభ్యాం పునస్తాన్ప్రతిపద్యతॆ ||
ఇత్యౌత్సర్గికమాచారం యథా బ్రహ్మా ప్రబాధతॆ || ౧౨౨౪ ||
ఆగచ్ఛతి గురౌ తూష్ణీమాసీనస్తద్వదత్ర చ ||
ఔత్సర్గికత్యాగవిధిం నిత్యకర్మవిధిర్బలాత్ ||
తస్య జీవనమాత్రైకహేతుత్వాద్బాధతే ధ్రువమ్ || ౧౨౨౫ ||
నిత్యకర్మవిధేర్యస్మాచ్ఛమాదివిధినా హతిః ||
న సంప్రాప్తేత్యతో యత్నాత్ప్రారబ్ధోపరతశ్రుతిః || ౧౨౨౬ ||
ఇహ చోపరతశ్రుత్యా తిష్ఠత్యాదివదుచ్యతే ||
కర్మాకర్మైవ పుంసోఽస్య హ్యనుష్ఠేయతయాఽఽమృతేః || ౧౨౨౭ ||
అనుష్ఠేయతయా శ్రుత్యా నివృత్తిః సర్వకర్మణామ్ ||
యస్మాద్విధీయతే తస్మాత్తత్త్యాగీ పతితో భవేత్ || ౧౨౨౮ ||
ఇత్యత్ర చోదయిత్వైకే పరిహారం ప్రచక్షతే ||
నిత్యానాం కర్మణాం కస్మాత్పరిత్యాగో విధీయతే || ౧౨౨౯ ||
కామ్యాదికర్మవత్తేషాం మనోవ్యాక్షేషహేతుతః ||
త్యాగోఽతశ్చోద్యతే శ్రుత్యా నిత్యానామపి కర్మణామ్ || ౧౨౩౦ ||
భూత్వా సమాహిత ఇతి సమాధానం విధాస్యతే ||
చోద్యస్యాసంభవాఽస్యాత్ర శ్రుత్యైవ విహితత్వతః || ౧౨౩౧ ||
సాధనత్వేన శాన్త్యాదేః సమ్యగ్జ్ఞానస్య జన్మనే ||
నాతశ్చోద్యావకాశోఽత్ర శమాదేర్విహితత్వతః || ౧౨౩౨ ||
సాధ్యసాధనసంబన్ధవిధానే సత్యసంభవః ||
స్వర్గాదావివ యాగాదేర్విధానాదేవ కారణాత్ || ౧౨౩౩ ||
దోషాన్తరప్రసఙ్గార్థం పరిహారః కృతస్తతః ||
చోద్యపూర్వక ఎతస్మిన్నన్యచోద్యస్య సంభవాత్ || ౧౨౩౪ ||
యది వ్యాక్షేపకారిత్వాన్నిత్యం కర్మ నిషిధ్యతే ||
బహు భిక్షాటనాద్యస్తి తత్కస్మాన్న నిషిధ్యతే || ౧౨౩౫ ||
వేదాన్తశ్రవణాద్యస్తి బహు వ్యాక్షేపకారి చ ||
తన్నిత్యకర్మవత్సస్మాచ్ఛ్రుత్యేహ న నిషిధ్యతే || ౧౨౩౬ ||
నైష దోషః ప్రధానార్థసమాప్తేరేవ కారణాత్ ||
భిక్షాటనాద్యనుష్ఠానం తాదర్థ్యాన్న నిషిధ్యతే || ౧౨౩౭ ||
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానసమాప్త్యాఽపేక్షితత్వతః ||
వేదాన్తశ్రవణాదీనాం న త్యాగోఽతోఽత్ర భణ్యతే || ౧౨౩౮ ||
సమాప్తిం న సమాయాతి ప్రధానం యదసంభవే ||
నిషిద్ధమపి తత్కార్యం తత్సమాప్తిప్రయుక్తితః || ౧౨౩౯ ||
ప్రధానచోదనైవాస్య చోదనాతోఽవగమ్యతే ||
భిక్షాటనాదినా నర్తే ప్రధానం హి సమాప్యతే || ౧౨౪౦ ||
శేషభక్షం న కుర్వన్తి ప్రధానార్థానురోధతః ||
సాక్షాద్విహితమప్యేవం తాదర్థ్యాత్కర్మ నో మతమ్ || ౧౨౪౧ ||
యాః కాశ్చిజ్జీవతా శత్యాస్త్యక్తుం తిత్యక్షతా క్రియాః ||
తాః సర్వాః సంపరిత్యజ్య నిమేషాజౌ వ్యవస్థితః || ౧౨౪౨ ||
ఉక్తవిధ్యర్థవిషయాద్యాః క్రియా విషయాన్తరే ||
నిషిధ్యన్తేఽత్ర తాః సర్వా వ్యాధాతాయైవ తా యతః || ౧౨౪౩ ||
ద్వంద్వప్రవాహసంపాతసహిష్ణురభిధీయతే ||
తితిక్షువచనేనాత్ర దురుక్తాదేస్తథైవ చ || ౧౨౪౪ ||
స్వాతన్త్ర్యం యేషు కర్తుః స్యాత్కరణాకరణం ప్రతి ||
తాన్యేవ తు నిషిద్ధాని కర్మాణీహ శమాదిభిః || ౧౨౪౫ ||
అస్వాతన్త్ర్యం తు యేషు స్యాత్కర్తుః కర్మసు సర్వదా ||
సమాహితోక్త్యాఽథేదానీం తన్నిరోధో విధీయతే || ౧౨౪౬ ||
పిణ్డీకృత్యేన్ద్రియగ్రామం బుద్ధావారోప్య నిశ్చలమ్ ||
విషయాంస్తత్స్మృతీంస్త్యక్త్వా తిష్ఠేచ్చిదనురోధతః || ౧౨౪౭ ||
ఎషోఽభ్యుపాయః సర్వత్ర వేదాన్తేషు విధీయతే ||
తత్త్వమస్యాదివాక్యార్థజ్ఞానోత్పత్త్యర్థమాదరాత్ || ౧౨౪౮ ||
నావిరతో దుశ్చరితాన్నాశాన్తో నాసమాహితః ||
నాశాన్తమానసో వాఽపి ప్రజ్ఞానేనైనమాప్నుయాత్ || ౧౨౪౯ ||
ముక్తేర్హి బిభ్యాతో దేవా మోహేనాపిదధుర్నరాన్ ||
తతస్తే కర్మసూద్యుక్తాః ప్రావర్తన్త దివానిశమ్ || ౧౨౫౦ ||
యతః కర్మ తమోహేతుస్తస్మాదేవ ముముక్షుభిః ||
జ్ఞానేన భిత్త్వా సంమోహం సర్వానర్థైకసంశ్రమ్ || ౧౨౫౧ ||
సంన్యస్య సర్వకర్మాణి ప్రత్యక్ప్రవణధీర్నరః ||
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానమాత్రమేవ సమాశ్రయేత్ || ౧౨౫౨ ||
తత ఎవైకలాద్యస్మాత్సంసారాద్విప్రముచ్యతే ||
ఇత్యేతదాహ విస్పష్టం భాల్లవిబ్రాహ్మణం వచః || ౧౨౫౩ ||
యదా పఞ్చావతిష్ఠన్తే జ్ఞానాని మనసా సహ ||
బుద్ధిశ్చ న విచేష్టేన తామాహుః పరమాం గతిమ్ || ౧౨౫౪ ||
తాం యోగమితి మన్యన్తే స్థిరామిన్ద్రియధారణామ్ ||
అప్రమత్తస్తదా భవతి యోగో హి ప్రభవాప్యయౌ || ౧౨౫౫ ||
యచ్ఛేద్వాఙ్భనసీ ప్రాజ్ఞాస్తద్యచ్ఛేజ్జ్ఞాన ఆత్మని ||
జ్ఞానమాత్మని మహతి తద్యచ్ఛేచ్ఛాన్త ఆత్మని || ౧౨౫౬ ||
ఉత్తిష్ఠత జాగ్రత ప్రాప్య వరాగ్నిబోధత ||
సత్యేన లభ్యస్తపసా హ్యేష ఆత్మా సమ్యగ్జ్ఞానేన బ్రహ్మచర్యేణ నిత్యమ్ ||
అన్తఃశరీరే జ్యోతిర్మయో హి శుభ్రో యం పశ్యన్తి యతయః క్షీణదోషాః || ౧౨౫౭ ||
న చక్షుషా గృహ్యతే నాపి వాచా నాన్యైర్దేవైస్తపసా కర్మణా వా ||
జ్ఞానప్రసాదేన విశుద్ధసత్త్వస్తతస్తు తం పశ్యతే నిష్కలం ధ్యాయమానః || ౧౨౫౮ ||
ప్రతిశాఖం తథాఽన్యాని జ్ఞానోపాయప్రసిద్ధయే ||
తన్మూలాని తథాఽన్యాని స్మృతివాక్యాని కోటిశః || ౧౨౫౯ ||
సన్త్యేవాఽఽత్మపరిజ్ఞానసాధనానాం ప్రసిద్ధయే ||
అనగ్నిరనికేతః స్యాదశర్మాఽశరణో మునిః || ౧౨౬౦ ||
త్యజ ధర్మమధర్మం చ ఉభే సత్యానృతే త్యజ ||
ఉభే సత్యానృతే త్యక్త్వా యేన త్యజసి తం త్యజ || ౧౨౬౧ ||
యతో యతో నివర్తతే తతస్తతో విముచ్యతే ||
నివర్తనాద్ధి సర్వతో న వేత్తి దుఃఖమణ్వపి || ౧౨౬౨ ||
కోఽహం కస్య కుతో వేతి కః కథం వా భవేదితి ||
ప్రయోజనమతిర్నిత్యమేవం మోక్షాశ్రమీ భవేత్ || ౧౨౬౩ ||
నైతాదృశం బ్రాహ్మణస్యాస్తి విత్తం యథైకతా సమతా సత్యతా చ ||
శీలం స్థితిర్దణ్డనిధానమార్జవం తతస్తతశ్చోపరమః క్రియాభ్యః || ౧౨౬౪ ||
నివర్తయిత్వా రసనం రసేభ్యో ఘ్రాణం చ గన్ధాచ్ఛ్రవణం చ శబ్దాత్ ||
స్పర్శాత్తనుం రూపగుణాచ్చ చక్షుస్తతః పరం పశ్యతి స్వం స్వభావమ్ || ౧౨౬౫ ||
ఎవం మనువసిష్ఠాదిధర్మేష్వపి సహస్రశః ||
స్పష్టాని సన్తి వాక్యాని యథోక్తార్థప్రసిద్ధయే || ౧౨౬౬ ||
సాధ్యస్య కర్మణస్త్యాగాత్సామర్థ్యాదేవ సిద్ధతః ||
తత్సాధనస్ సంత్యాగే శ్రద్ధావిత్తగిరాఽత్ర కిమ్ || ౧౨౬౭ ||
మైవం దృష్టార్థవిషయే యత్కర్మాస్యావశేషితమ్ ||
తత్సాధనేష్వమమతావిధానార్థం వచో యతః || ౧౨౬౮ ||
శ్రద్ధైవ విత్తమస్యేతి నాన్యదస్య యతస్తతః ||
శ్రద్ధావిత్తోఽయమిత్యుక్తః సంన్యాసీ సర్వకర్మణామ్ || ౧౨౬౯ ||
భూత్వేత్యస్యాభిసంబన్ధః సర్వైః శాన్తాదిభిః పదైః ||
విధినాఽస్యాపి చాఽఽక్షేపాద్విధితన్త్రత్వమిష్యతే || ౧౨౭౦ ||
పాణ్డిత్యాది పురోక్తం యత్తస్యేయముపసంహృతిః ||
ప్రాక్తదాత్మానమేవావేదితి యచ్చ సమీరితమ్ ||
సేతికర్తవ్యతాకోఽథ విధిస్తస్యాయముచ్యతే || ౧౨౭౧ ||
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం యథోక్తైః సాధనైర్యుతః || ౧౨౭౨ ||
ఆత్మన్యేవ తమాత్మానం నిష్కృష్యానాత్మరాశితః ||
పశ్యేదిత్యభిసంబన్ధః పశ్యతీత్యథవా భవేత్ || ౧౨౭౩ ||
విధ్యర్థస్య పురా ప్రాప్తేః కాణ్వానామనువాదతః ||
ద్రష్టవ్యాద్యుక్తితస్తస్మాత్పశ్యతీత్యభిధీయతే || ౧౨౭౪ ||
ఆత్మాఽనాత్మప్రధానత్వాద్బ్రహ్మరూపేణ నేక్ష్యతే || ౧౨౭౫ ||
విశేషణత్వం స్వార్థోఽపి సత్కార్యే కారణే గతః ||
స్వాత్మావిద్యాసముత్థేఽస్మిన్నాత్మావిద్యాసమాశ్రయాత్ || ౧౨౭౬ ||
దేహేన్ద్రియమనోధీభ్యో హ్యన్వయవ్యతిరేకతః ||
ముఞ్జేషీకావదుత్కృష్య పశ్యేదాత్మానమాత్మని || ౧౨౭౭ ||
ఆత్మన్యేవ యదాఽఽత్మానం విభజ్యానాత్మనోఽఖిలాత్ ||
ప్రపశ్యతి తదాఽనాత్మా న పృథగ్వ్యవశిష్యతే || ౧౨౭౮ ||
స ఎష నేతి నేత్యాత్మేత్యథైతస్మాత్పురోదితాత్ ||
వాక్యాత్సర్వమసంసర్గమాత్మానం పరిపశ్యతి || ౧౨౭౯ ||
అవిద్యాతజ్జకార్యాణాం ప్రత్యగ్దర్శనబాధతః ||
అవ్యావృత్తాననుగతం బ్రహ్మాత్మనం ప్రపశ్యతి || ౧౨౮౦ ||
నానుత్పన్నమతో జ్ఞానం నాప్యజ్ఞానమబాధితమ్ ||
కృత్స్నజ్ఞేయసమాప్తత్వాన్న కించిదవశిష్యతే || ౧౨౮౧ ||
ఇయం సా బ్రహ్మవిద్యోక్తా మధుకాణ్డే పురోదితా ||
యా తస్యా జన్మనః కాలే ఫ़లం శ్రుత్యాఽధునోచ్యతే || ౧౨౮౨ ||
అకర్తృత్వాత్మవిజ్ఞానాద్ధ్వస్తాత్మాజ్ఞానహేతుతః ||
నైనం బ్రహ్మవిదం పాప్మా తరత్యజ్ఞం యథా తథా || ౧౨౮౩ ||
పాప్మశబ్దేన ధర్మోఽపి దేహోపాదానహేతుతః ||
ముముక్షోస్తదనిష్టత్వాదిహ నిఃశేష ఉచ్యతే || ౧౨౮౪ ||
దుఃఖాభావః సదేహస్య నైవాస్తీతి శ్రుతేర్మతమ్ ||
తస్మాద్దేహోఽప్యనర్థః స్యాద్దేహో నాశాచ్చ సర్వదా || ౧౨౮౫ ||
న తపత్యథ తం కస్మాత్తాపకోఽప్యాత్మవేదినమ్ ||
పాప్మేతి హేతురధునా తత్ర శ్రుత్యాఽభిధీయతే || ౧౨౮౬ ||
అకర్తృత్వాత్మయాథాత్మ్యసమ్యగ్జ్ఞానాగ్నినా యతః ||
సర్వం పాపం తపత్యేష భస్మసాత్కురుతేఽగ్నివత్ || ౧౨౮౭ ||
స్వయమేవేశ్వరః ప్రాహ ప్రపన్నాయ కిరీటినే ||
పురాణః శాశ్వతోఽచిన్త్యః సర్వభూతానుకమ్పయా || ౧౨౮౮ ||
యథైధాంసి సమిద్ధోఽగ్నిర్భస్మసాత్కురుతేఽర్జున ||
జ్ఞానాగ్నిః సర్వకర్మాణి భస్మసాత్కురుతే తథా || ౧౨౮౯ ||
సంబన్ధే సతి పాప్మాఽయం స్వఫ़లేనానుతాపయేత్ ||
అకర్తృత్వాన్న సంబన్ధో విదుషోఽస్తీహ పాప్మభిః || ౧౨౯౦ ||
తదేతదుచ్యతే శ్రుత్యా నైనం పాప్మేతి యత్నతః ||
నైనం బ్రహ్మవిదం పాప్మా తరతి వ్యాప్నుతే స్వతః || ౧౨౯౧ ||
తదకర్తృత్వతో హేతోర్బ్రహ్మవిత్తు సకారణమ్ ||
సర్వం తరతి పాప్మానం సర్పాదీన్త్రశనా యథా || ౧౨౯౨ ||
ఆత్మయాథాత్మ్యవిత్సోఽయం విపాపో విరజః స్వతః ||
నిష్కర్మా స్యాద్విపాపోఽయం విరజస్కోఽప్యకామతః || ౧౨౯౩ ||
సర్వసంశయహేత్యేశ్చ ప్రత్యఙ్మోహస్య నాశతః ||
స్యాదేషోఽవిచికిత్సోఽతః సర్వసంశయవర్జితః || ౧౨౯౪ ||
ఎవమాత్మాపరిజ్ఞానాద్ధ్వస్తావిద్యో భవేద్యదా ||
అనాపన్నాదిమధ్యాన్తం బ్రాహ్మణ్యం లభతే తదా || ౧౨౯౫ ||
ఇమామవస్థామాపన్నో ముఖ్యో బ్రాహ్మణ ఉచ్యతే ||
భావివృత్త్యా స గౌణస్తు ప్రాగతో బ్రాహ్మణో భవేత్ || ౧౨౯౬ ||
జాతౌ బ్రాహ్మణశబ్దోఽయం మా ప్రాపదితి తం శ్రుతిః ||
వ్యాచష్టేఽతః ప్రయత్నేన బ్రహ్మలోకగిరా స్వయమ్ || ౧౨౯౭ ||
అవ్యావృత్తాననుగతం బ్రహ్మేత్యత్రాభిధీయతే ||
లోకోఽపి దృష్టిమాత్రత్వాత్ప్రత్యఙ్భాత్రం నిరుచ్యతే || ౧౨౯౮ ||
అన్యోన్యార్థసమాప్తిత్వాత్కర్మధారయ ఎవ తు ||
సమాసోఽత్ర పరిగ్రాహ్యో నిషాదస్థపతిర్యథా || ౧౨౯౯ ||
శ్రుతమేకవిభక్తిత్వం విభక్త్యన్తరకల్పనాత్ ||
లఘీయోఽతీవ యత్తస్మాత్కర్మధారయ ఎవ సః || ౧౩౦౦ ||
బ్రహ్మలోకమిమం సాక్షాద్ధే సమ్రాడ్ బ్రహ్మవిద్యయా ||
ప్రాపితోఽస్యభవం పూర్వం యత్ప్రతిజ్ఞాతవానహమ్ || ౧౩౦౧ ||
ఇత్యేవం యాజ్ఞవల్క్యస్తం నృపముక్తేన వర్త్మనా ||
సాక్షాదనుశశాసైనమిత్యుక్తిః స్యాచ్ఛ్రుతేరియమ్ || ౧౩౦౨ ||
అనుశిష్టోఽథ నృపతిర్విద్యానిష్క్రయహేతుతః ||
సోఽహమిత్యాదికం వాక్యం గురుమాహ త్వరాన్వితః || ౧౩౦౩ ||
బ్రహ్మవిద్యా సమాప్తేయం ససంన్యాసాఽద్వయాత్మికా ||
సేతికర్తవ్యతాకేయం సాఙ్గా నిఃశ్రేయసే నృణామ్ || ౧౩౦౪ ||
నిఃశేషపురుషార్థోఽయం సమాప్తో బ్రహ్మబోధతః ||
సర్వానర్థనిరాసార్థమేతావానేవ చాఽఽదృతైః || ౧౩౦౫ ||
కర్తవ్యో యత్నమాస్థాయ కృతే యస్మిన్కృతార్థతా ||
నాన్యతః కృతకృత్యః స్యాదుక్తజ్ఞానాతిరేకతః || ౧౩౦౬ ||
వ్యాఖ్యాతో యోఽయమత్రాఽఽత్మా స విజ్ఞానానురోధతః ||
ఫ़లాయ స్యాదవిజ్ఞాత ఇత్యేతదధునోచ్యతే || ౧౩౦౭ ||
పఞ్చమాన్త ఉపన్యస్తం రాతేర్దాతుః పరాయణమ్ ||
తద్విదస్తిష్ఠమానస్యేత్యస్య చేహోపసంహృతిః || ౧౩౦౮ ||
ఆత్మాన్తేనాస్య వాక్యేన స్వతస్తత్త్వమిహోచ్యతే ||
అన్నాదవసుదానాభ్యామవిద్యోత్థం తు భణ్యతే || ౧౩౦౯ ||
నిఃశేషాన్నాదనాదాత్మా ప్రాణాన్తోఽన్నాద ఉచ్యతే ||
ఆత్మాఽయం కారణం యస్మాత్కార్యమిత్యఖిలం తతః || ౧౩౧౦ ||
కారణేఽనుపయుక్తం యత్కార్యం తన్నేహ విద్యతే ||
కార్యేఽప్యనుపయుక్తం యన్న తత్కారణముచ్యతే || ౧౩౧౧ ||
అన్యోన్యార్థవ్యపేక్షిత్వాత్కార్యకారణవస్తునోః ||
నాన్యోన్యార్థాతిరేకేణ సిధ్యేతే కార్యకారణే || ౧౩౧౨ ||
వసూపకరణం ప్రోక్తం తద్దదాతీశ్వరత్వతః ||
యతస్తతోఽజ ఆత్మాఽయం వసుదాన ఇహోచ్యతే || ౧౩౧౩ ||
అన్నాదవసుదానాభ్యాం గుణాభ్యాం యః సమీక్షతే ||
ఈశ్వరం స యథాదృష్టి ఫ़లమాప్నోతి మానవః || ౧౩౧౪ ||
ఇత్యేవమయథావస్తుదర్శినః ఫ़లమీరితమ్ ||
యథావస్తుదృశోఽప్యేవం యథా రజ్జ్వాదిదర్శినః || ౧౩౧౫ ||
యే యథా మాం ప్రపద్యన్తే తాంస్తథైవ భజామ్యహమ్ ||
ఇతి చాఽఽహేశ్వరో వాక్యముక్తార్థప్రతిపత్తయే || ౧౩౧౬ ||
యథాతత్త్వం తు యోఽజ్ఞాతం వస్తు సాక్షాత్ప్రపద్యతే ||
యథావస్త్వేవ తస్యాపి ఫ़లం స్యాదితి భణ్యతే || ౧౩౧౭ ||
కాణ్డద్వయస్య వా యోఽర్థః స సంక్షిప్యాభిధీయతే ||
స వా ఇత్యాదివాక్యేన సారార్థస్య జిఘృక్షయా || ౧౩౧౮ ||
అవిద్యావాన్పురా యోక్తో మృత్యుజన్మాదిసంసృతిః ||
స వా ఇతి గిరా సోఽత్ర స్మార్యతే బ్రహ్మసంగతౌ || ౧౩౧౯ ||
స వా ఎష పురోక్తేన యో వాక్యేన ప్రకాశితః ||
ప్రధ్వస్తాజ్ఞానతజ్జః సన్పరాం నిర్వృతిమగతః || ౧౩౨౦ ||
మహానిత్యభిధానేన సత్యజ్ఞానాదిలక్షణమ్ ||
బ్రహ్మైవ ప్రోచ్యతే సాక్షాత్ప్రత్యగాత్మవిశేషణమ్ || ౧౩౨౧ ||
బ్రహ్మైవాఽఽత్మా స్వతోఽబోధాదబ్రహ్మైవ ప్రకాశతే ||
జరాదిధర్మవాంస్తస్మాద్బ్రహ్మణైవ విశేష్యతే || ౧౩౨౨ ||
ప్రమాన్తరానధిగతా బ్రహ్మతా ప్రత్యగాత్మనః ||
ప్రత్యక్త్వం బ్రహ్మణస్తద్వద్వచసైవ ప్రబోధ్యతే || ౧౩౨౩ ||
అహం బ్రహ్మేతివాక్యోత్థవిజ్ఞానాత్ప్రత్యగాత్మనః ||
ధ్వస్తేఽజ్ఞానే సకార్యేఽథ యద్రూపం తదిహోచ్యతే || ౧౩౨౪ ||
రజ్జుః సర్పాదినేవాఽఽత్మా వినాఽవిద్యాం న జాయతే ||
కార్యాత్మనా యతస్తస్మాదాత్మాఽజ ఇతి భణ్యతే || ౧౩౨౫ ||
సర్వభావవికారాణాం జన్మ మూలం యతస్తతః ||
సర్వేషాం ప్రతిషేధః స్యాన్నిషేధాదాత్మజన్మనః || ౧౩౨౬ ||
తథాఽపి తాఞ్శ్రుతిర్యత్నాజ్జరాదీన్ప్రతిషేధతి ||
స్వాభావికత్వాశఙ్కాయాః ప్రతిషేధస్య సిద్ధయే || ౧౩౨౭ ||
కాలాత్మనా హ్యవచ్ఛేదాన్నాయం కాలంజరత్వతః ||
దేహాదివజ్జరామేతి తస్మాదాత్మాఽజరః స్మృతః || ౧౩౨౮ ||
సర్వస్య పరిణామస్య హానోపాదానమాత్రతః ||
జరాజన్మనిషేధేన సర్వోఽతోఽత్ర నిషిధ్యతే || ౧౩౨౯ ||
పరిణామోఽస్య యేనాన్త్యః శ్రుత్యేహ ప్రతిషిధ్యతే || ౧౩౩౦ ||
దేహస్థితేరవసితిర్మృతిశబ్దేన భణ్యతే ||
తన్నిషేధోఽమరోకత్యాఽత్ర నిత్యస్యాఽఽత్మన ఉచ్యతే || ౧౩౩౧ ||
నాజస్యాపరిణామస్య మరణం జగతీక్ష్యతే ||
అజోఽజరశ్చ తేనోక్తోఽమరశ్చైష తతః స్మృతః || ౧౩౩౨ ||
పరిణామాత్మకో మృత్యురమరోక్త్యా నివారితః ||
అమృతోక్త్యాఽథ నాశోఽస్య వార్యతే యో నిరన్వయః || ౧౩౩౩ ||
అవినాశీత్యపి తథా వినాశద్వయమాత్మనః ||
శ్రుత్యా నిషిధ్యతే సాక్షాత్ప్రత్యక్తౌటస్థ్యసిద్ధయే || ౧౩౩౪ ||
కామకర్మతమోభావాదమరోఽమృత ఎవ చ ||
తత ఎవాభయః ప్రత్యఙ్భయం హి తదబోధతః ||
కారణస్య నిషేధోఽతో భయకార్యనిషేధతః || ౧౩౩౫ ||
కుతోఽభయత్వసంసిద్ధిః ప్రతీచ ఇతి శఙ్కితే ||
బ్రహ్మేత్యాహాఽఽత్మనస్తత్త్వం బ్రహ్మ త్వభయమేవ హి || ౧౩౩౬ ||
అహం బ్రహ్మేత్యతః సాక్షాద్యథోక్తేనైవ వర్త్మనా ||
భయహేతోర్నిరాసేన స బ్రహ్మాభమశ్నుతే || ౧౩౩౭ ||
సర్వోపనిషదామేష సంక్షిప్తోఽర్థ ఇహోదితః ||
ఉత్పత్త్యాదివికల్పోఽయమస్యైవ ప్రతిపత్తయే || ౧౩౩౮ ||
ఎకప్రభృతిసంఖ్యేయం రేఖాసంకేతవర్త్మనా ||
ప్రతిపత్తిరసంఖ్యేయవస్తునః స్యాద్యథా తథా || ౧౩౩౯ ||
సర్వప్రమాణవిషయలఙ్ ఘినోఽకార్యకారణ-
వస్తునః ప్రతిపత్తిః స్యాజ్జన్మాదిధ్వంసవర్త్మనా || ౧౩౪౦ ||
సంఖ్యేయత్వం న రేఖాయాః సంఖ్యాత్వం వాఽఞ్జసేష్యతే ||
తదధ్యారోపగత్యైవ తథాఽపి ప్రతిపత్తయే || ౧౩౪౧ ||
యథైవమవగచ్ఛన్తి ప్రధ్వస్తాశేషకల్పనమ్ ||
ఆత్మానం స్థితిజన్మాదికల్పనోపాయమాత్రతాః || ౧౩౪౨ ||
పత్రకజ్జలరేఖాభిర్యథా వాఽధ్యాసవర్త్మనా ||
వర్ణాఞ్జానన్త్యకారాదీన్పత్రాదిభ్యో విలక్షణాన్ || ౧౩౪౩ ||
తథోత్పత్త్యాదికాధ్యాసవర్త్మనా తద్విలక్షణమ్ ||
జన్మాదిహేతుధ్వంసేన నేతీతి బ్రహ్మ గమ్యతే || ౧౩౪౪ ||
ఇతి కాణ్డద్వయోక్తోఽర్థః సంహృత్య సఫ़లోఽఖిలః ||
ఇహ ప్రదర్శితో వాక్యే తత్సమాప్తివివక్షా || ౧౩౪౫ ||

॥ చతుర్థాధ్యాయస్య పఞ్చమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

నిరధారి పురా బ్రహ్మ మధుక్రాణ్డాగమేన యత్ ||
యాజ్ఞవల్కీయకాణ్డేన తద్యుక్త్యాఽథోపపదితమ్ || ౧ ||
జల్పన్యాయేన తత్పూర్వం పఞ్చమే ప్రతిపాదితమ్ ||
వాదన్యాయేన తద్భూయః షష్ఠే సమ్యక్ప్రపఞ్చితమ్ || ౨ ||
అథాధునా నిగమనస్థానీయమిదముచ్యతే ||
మైత్రేయీబ్రాహ్మణం శ్రుత్యా తథాచ న్యాయవిద్వచః || ౩ ||
హేతూక్తితః ప్రతిజ్ఞాయాః సిద్ధార్థాయా యదుత్తరమ్ ||
వచో నిగమనం తత్స్యాద్వాక్యస్యావయవోక్తిభాక్ || ౪ ||
ససంన్యాసాఽఽత్మవిద్యా యా మధుకాణ్డాగమోదితా ||
ఉపపత్తిప్రధానేఽపి సైవ మోక్షేఽవసీయతే || ౫ ||
ఆత్మజ్ఞానం ససంన్యాసం మోక్షాయేత్యాగమాద్యథా ||
యుక్తితోఽపి తథా జ్ఞేయమితి చేహోపసంహృతిః || ౬ ||
వ్యాఖ్యాతత్వాత్పదార్థానాం చతుర్థేఽధ్యాయ ఎవ తు ||
తద్వ్యాఖ్యానాయ యత్నోఽతో న భూయః క్రియతేఽధునా || ౭ ||
శబ్దస్యైవాఽఽత్మనో జన్మ చతుర్థే ప్రతిపాదితమ్ ||
సర్వోపసంహృతేరత్ర యాగాదేరపి భణ్యతే || ౮ ||
శబ్దోఽయం బహుధా భిన్నో నామైవ పరమాత్మజమ్ ||
యాగదానాదికం కర్మ రూపం లోకపురఃసరమ్ || ౯ ||
సర్వమేతదయత్నేన తత ఎవ వినిఃసృతమ్ ||
అనన్యభూతం తేనాతః సాక్షాత్తత్త్వం ప్రగీయతే || ౧౦ ||
అన్తర్బహీరసఘనః సైన్ధవస్య ఘనో యథా ||
విజ్ఞానఘన ఎవాయం విజ్ఞానాత్మా తథైవ చ || ౧౧ ||
స్వవికారోపసంశ్లేషాద్విజ్ఞానాత్మత్వమేత్యతః ||
తద్ధేతునాశాత్ప్రకృతిం స్వామేవ ప్రతిపద్యతే || ౧౨ ||
పరిణామనిషేధః స్యాదవినాశిగిరాఽఽత్మనః ||
అనుచ్ఛిత్తిగిరా నాశో వార్యతే యో నిరన్వయః || ౧౩ ||
మాత్రాసంసర్గజస్త్వేష యో వినాశాదిధర్మవాన్ ||
అవిద్యామాత్రహేతూత్థో రజ్జుసర్పాదివన్మతః || ౧౪ ||
బ్రహ్మైవైకః స ఆత్మోక్తో హ్యధ్యాయేషు చతుర్ష్వపి ||
ఉపాయమాత్రభేదోఽత్ర న తూపేయః ప్రభిద్యతే || ౧౫ ||
నేతి నేతి చతుర్థేఽసౌ యథైవ ప్రతిపాదితః ||
నేతీతి పఞ్చమేఽప్యేవం నిర్వికల్పోఽవధారితః || ౧౬ ||
షష్ఠోఽపి జనకాఖ్యానప్రారమ్భే తద్వదీరితః ||
నిర్వికల్పో యథైకోఽర్థో నేతీత్యత్రోపసందృతః || ౧౭ ||
నేతీతి శాస్రావసితౌ తథైవాఽఽత్మోపసంహృతః ||
ఎకరూపమతస్తత్త్వం సర్వత్రైవ వివక్షితమ్ || ౧౮ ||
నేతి నేత్యాత్మకాత్తత్త్వాత్ప్రకారాణాం శతైరపి ||
నిరూప్యమాణే నాన్యాదృగ్యస్మాత్తత్వం సమీక్ష్యతే || ౧౯ ||
తర్కతో యది వా వాక్యాదత ఎవేదమేవ తు ||
నేతినేత్యాత్మవిజ్ఞానమృతత్వైకసాధనమ్ || ౨౦ ||
ససంన్యాసం వినిశ్చేయమితి శాస్రస్య సంగ్రహః ||
అమృతప్రాప్తయేఽలం స్యాత్సాధనాన్తరనిస్పృహమ్ || ౨౧ ||
యథోదితమిదం జ్ఞానం సహకార్యన్యసాధన-
నిరపేక్షమలం ముక్త్యా ఇత్యేతదభిధీయతే || ౨౨ ||
ఎతావదర ఎవైతదమృత్వస్య సిద్ధయే ||
ప్రత్యగ్యాథాత్మ్యవిజ్ఞానం నాన్యత్కించిదపేక్ష్యతే || ౨౩ ||
ఇత్యుక్తార్థపరిజ్ఞానదార్ఢ్యార్థం సర్వసాధనమ్ ||
కర్మాణి చాపనుద్యాఽఽశు ప్రవవ్రాజావిచారయన్ || ౨౪ ||
న కేవలమిదం జ్ఞానం కర్మసాధననిస్పృహమ్ ||
నిఃశేషకర్మసంన్యాసాపేక్షాఽపి స్యాద్యతో మునిః || ౨౫ ||
సమ్యగ్విజ్ఞాతతత్త్వత్వాత్కృతార్థోఽప్యఖిలం స్వయమ్ ||
తత్యాజ కర్మ త్వరయా వాఙ్భనఃకాయసాధనమ్ || ౨౬ ||
అతోఽవగమ్యతే నూనం న కర్మ సహతేఽఖిలమ్ ||
ఆత్మజ్ఞానం యతోఽత్యాక్షీత్సమ్యగ్జ్ఞానోఽపి తన్మునిః || ౨౭ ||
కర్మహేతువిరుద్ధత్వాత్సమ్యగ్జ్ఞానస్య కర్మణా ||
విరోధోఽత్యర్థమేవాతస్తత్త్యక్తం జ్ఞానశాలినా || ౨౮ ||
ఎవం కాణ్డద్వయేనేయం సఫ़లాఽనవశేషతః ||
సర్వసంన్యాసనిష్ఠా చ బ్రహ్మవిద్యా సమీరితా || ౨౯ ||
ఎతావానుపదేశః స్యాద్వేదే శ్రేయోర్థినాం నృణామ్ ||
కృతకృత్యో భవేత్క్షిప్రమేతజ్జ్ఞాత్వాఽనుశాసనమ్ || ౩౦ ||
త్రిసాహస్రీ తథా పఞ్చ శతాన్యత్ర సమాసతః ||
చత్వారింశత్తథా శ్లోకాః షష్ఠాధ్యాయస్య వార్తికే ||

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య ప్రథమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

సమాప్తం యాజ్ఞవల్కీయం కాణ్డమైకాత్మ్యనిష్ఠితమ్ ।।
ఖిలకాణ్డమథేదానీం యథావదుపవర్ణ్యతే ।। ౧ ।।
సంభావితం న యత్పూర్వం కర్మవిజ్ఞానకాణ్డయోః ।।
తదత్ర భణ్యతే సర్వం ఖిలకాణ్డత్వహేతుతః ।। ౨ ।।
అపాస్తనిఖిలధ్వాన్తతజ్జం బ్రహ్మోపవర్ణితమ్ ।।
పూర్వైశ్చతుర్భిరధ్యాయైర్యద్ధీః కైవల్యసిద్ధయే ।। ౩ ।। ।।
సోపాధకస్య తస్యైవ వ్యవాహారానుపాతినః
ఉపాసనాని వాచ్యాని యాన్యనుక్తాన్యతః పరమ్ ।। ౪ ।।
ప్రకృష్టాభ్యుదయార్థాని క్రమముక్తికరాణి చ ।।
సర్వోాస్త్యఙ్గభూతాని వక్తవ్యానీతి యత్యతే ।। ౬ ।।
కార్యకారణసంబన్ధవ్యాజమాశ్రిత్య తత్పరమ్ ।।
వ్యాఖ్యాతం యత్నతః పూర్వమాత్మజ్ఞానప్రసిద్ధయే ।। ౭ ।।
చరితార్థత్వతస్తస్య కార్యకారణవస్తునః ।।
నిషేధాయేయముక్తిః స్యాత్పూర్ణమిత్యేవమాదినా ।। ౮ ।।
న వ్యావృత్తమిదం సర్వం పరాక్ప్రత్యయమానగమ్ ।।
నానువృత్తం తథైవైతన్నాప్యభావైకనిష్ఠితమ్ ।। ౯ ।।
అవ్యావృత్తాననుగతమాత్మప్రత్యయమీరితమ్ ।।
యస్మాత్పూర్ణమిదం సాక్షాత్తాదాత్మ్యం తేన వర్ణ్యతే ।। ౧౦ ।।
అజ్ఞాతామిథ్యావిజ్ఞాతతత్త్వమాత్రైకనిష్ఠితమ్ ।।
సమ్యగ్జ్ఞానం యతస్తస్మాత్పూర్ణం తజ్జ్ఞేయముచ్యతే ।। ౧౧ ।।
గోత్వవన్నానువృత్తం యన్న వ్యావృత్తం చ ఖణ్డవత్ ।।
అనన్యమానమానన్దం పూర్ణం తదభిధీయతే ।। ౧౨ ।।
అదః పరోక్షమత్యన్తం సర్వకార్యస్య కారణమ్ ।।
కార్యానుమేయం తద్విద్యాత్పూర్ణమాత్రసతత్త్వకమ్ ।। ౧౩ ।।
ఇదం యజ్జనిమత్కించిన్నామరూపక్రియాత్మకమ్ ।।
ప్రత్యక్షాద్యవసేయం యత్పూర్ణం తదపి పూర్వవత్ ।। ౧౪ ।।
కార్యకారణయోశ్చేష్టా పూర్ణాత్పూర్ణమితీర్యతే ।।
వస్తువృత్తమిదం తావత్ప్రగపి జ్ఞానసంగతేః ।। ౧౫ ।।
అథ హేతుఫలావేశనిషేధాయ పరం వచః ।।
పూర్ణస్య పూర్ణమాదాయ పూర్ణమేవావశిష్యతే ।। ౧౬ ।।
బ్రహ్మ వా ఇదమిత్యాది మధుకాణ్డే యదీరితమ్ ।।
తదేవ పూర్ణమిత్యాదివాక్యేనేహోపసంహృతమ్ ।। ౧౭ ।।
అపీతాఖిలకార్యం సత్తమోమాత్రావశేషగమ్ ।।
భాస్వత్స్వార్థం చిదేకస్థమదః పూర్ణామిహోచ్యతే ।। ౧౮ ।।
తమోన్వితం చ యత్కార్యం సాక్షిణః సాక్ష్యతాం గతమ్ ।।
ప్రత్యక్షమాగమాపాయి విద్యాత్పూర్ణమిదం తథా ।। ౧౯ ।।
ఈశక్షేత్రజ్ఞయోరేవం తమస్తజ్జాభిసంస్థయోః ।।
సామానాధికరణ్యాదేర్వాక్యాదైకాత్మ్యముచ్యతే ।। ౨౦ ।।
క్షేత్రజ్ఞేశ్వరభేదేన హ్యభిన్నం వస్త్వవిద్యయా ।।
భిన్నం బోధాత్తమోధ్వస్తౌ నేతీత్యాత్మాఽవశిష్యతే ।। ౨౧ ।।
న భేదో న చ సంసర్గో నాప్యభావోఽవసీయతే ।।
తన్మూలాజ్ఞానవిధ్వస్తేర్యథోక్తాగమమానతః ।। ౨౨ ।।
స్రగజ్ఞానమనాదాయ తదుత్థైః సంగతిః స్రజః ।।
నైవ సంభావ్యతే యద్వత్తథేహాఽఽత్మని వీక్ష్యతామ్ ।। ౨౩ ।।
కార్యకారణయోర్ధ్వస్తావపూర్వాద్యుక్తిబోధతః ।।
ఆత్మప్రత్యయమాగమ్యః స్వార్థ ఆత్మాఽవశిష్యతే ।। ౨౪ ।।
యాదృగస్య ద్వయే రూపమాత్మనైవావగమ్యతే ।।
తావదేవ హతాన్ధ్యస్య తదన్యానవశేషతః ।। ౨౫ ।।
యదేవేహేతి చ తథా మన్త్రోఽప్యుచ్చైర్జగాద నః ।।
అన్యదేవేతి చ శ్రుతిః కార్యేతరనిషేధినీ ।। ౨౬ ।।
ఆత్మేతిదృష్టేర్మేయత్వం స్వార్యావగతితోఽపరమ్ ।।
నాన్యదుత్సహతే వోఢుమితి పూర్వమవాదిషమ్ ।। ౨౭ ।।
ఎవం యథోదితే తావత్ప్రమాణార్థేఽప్యవస్థితే ।।
అన్యథేదం వచః కేచిద్వ్యాచఖ్యురతినైపుణాత్ ।। ౨౮ ।।
పూర్ణమిత్యాదివాక్యస్య షష్ఠాన్త్యవచసా సహ ।।
వక్తుకామో హి సంబన్ధమేవం యత్నాదచీక్లృపత్ ।। ౨౯ ।।
ద్వైతాద్వైతాత్మకం బ్రహ్మ మైత్రేయ్యై వర్ణితం కిల ।।
యత్ర హి ద్వైతమిత్యుక్త్యా యత్ర త్వస్యేతి చాఽఽదరాత్ ।। ౩౦ ।।
యద్యద్వైతం పరం బ్రహ్మ తత్ర స్యాత్పరమార్థతః ।।
కల్పితం ప్రసజేద్దూైతం తోయబుద్ధిరివోషరే ।। ౩౧ ।।
మృషాత్వాద్భేదజాతస్య సర్గస్థిత్యాద్యసంభవాత్ ।।
సర్గస్థితిలయానాం స్యాదన్వాఖ్యానం మృషైవ తు ।। ౩౨ ।।
శ్రవణప్రతిపత్తీ చ వ్యర్థే స్యాతాం తథాఽద్వయే ।।
అథ స్వేనైవ రూపేణ ద్వైతమస్తీతి భణ్యతే ।। ౩౩ ।।
అన్వాఖ్యానం సతామేవ సర్గాదీనాం తథా భవేత్ ।।
తథాఽప్యద్వైతసందృష్టేర్మృషాత్వం స్యాద్విరోధతః ।। ౩౪ ।।
పరికల్పితతాదోష ఎవమత్ర ప్రసజ్యతే ।।
తద్దోషాపనునుత్సాయై పూర్ణమిత్యాదికా శ్రుతిః ।। ౩౫ ।।
న కశ్చిదపి దోషోఽత్ర యథా తదభిధీయతే ।।
స్వానుభూత్యనుసారేణ సర్వం సుస్థం భవేదతః ।। ౩౬ ।।
బ్రహ్మణో యాఽద్వయావస్థా సైవ తావదిహోదితా ।।
ఎవం చేదద్వయం బ్రహ్మ ద్వైతావస్థా న సిధ్యతి ।। ౩౮ ।।
ఇతిదోషనిషేధార్థమిదం పూర్ణమితీర్యతే ।।
యథోక్తావస్థయోర్మా భూన్మృషాత్వం బ్రహ్మణః సదా ।। ౩౯ ।।
పూర్ణబ్రహ్మపరిజ్ఞానావ్యతిరేకత్వహేతుతః ।।
అదోవత్కార్యమప్యేతత్పూర్ణమేవావసీయతామ్ ।। ౪౦ ।।
పూర్ణేనాభేదతః కార్యం పూర్ణం స్యాన్న మృషా శ్రుతేః ।।
యద్యతే నాతిరేకేణ తత్తదేవేతి నిశ్చితిః ।। ౪౧ ।।
ఎవం తర్హ్యేకరూపేఽస్మింస్తత్త్వే సత్యే సమర్థితే ।।
తతః సర్గాద్యభావః స్యాదేకరూపతయా స్థితేః ।। ౪౨ ।।
నైవం యతః శ్రుతిః ప్రాహ పూర్ణాత్పూర్ణముదచ్యతే ।।
పూర్ణాత్కారణతః పూర్ణం ద్వైతమేతదుదచ్యతే ।। ౪౩ ।।
యస్మాదుద్రిచ్యమానం హి ద్వైతం నైవాతిరిచ్యతే ।।
తదేవోద్రేచనం చేత్స్యాద్వైతస్యేతి మతం యది ।। ౪౪ ।।
నైతదేవం కుతో యస్మాద్దృష్టహానం ప్రసజ్యతే ।।
ప్రత్యక్షతో హి దృష్టోఽయం ద్వైతాఖ్యో విషయః స్ఫుటః ।। ౪౫ ।।
తథా దర్శనతః సిద్ధో విధితశ్చావసీయతే ।।
ప్రామాణ్యోచ్ఛేద ఎవ స్యాచ్ఛ్రుతేరేవం సమర్థతే ।। ౪౬ ।।
పారమార్థ్యం క్వచిచ్ఛాస్రం కచ్చిచ్చాప్యనృతాత్మతామ్ ।।
విదధన్మానతాం జహ్యాత్పరస్పరవిరోధతః ।। ౪౭ ।।
పూర్ణత్వేనాజహద్ వృత్త్యా త్రిష్వప్యధ్వసు వర్తతే ।।
ద్వైతాద్వైతాత్మకం బ్రహ్మ పూర్ణత్వేనావిభాగతః ।। ౪౮ ।।
కుతోఽవిభాగో మానాచ్చేదుభయోరప్యవస్థయోః ।।
పూర్ణాదిత్యాదివచనాన్మహాప్రలయ ఆత్మని ।। ౪౯ ।।
ఇదం చ ద్వైతస్త్యేవ తథాఽదోఽద్వైతమేవ చ ।।
పూర్ణత్వాఖ్యాజహద్వృత్త్యా సముద్రోర్మివదీక్ష్యతామ్ ।। ౫౦ ।।
అగ్నే చలత్వమూర్మీణాం మధ్య ఈషచ్చలాత్మతా ।।
నిష్కమ్పత్వం తథా మూలే సముద్రః సర్వరూపభృత్ ।। ౫౧ ।।
యథైతా యౌగపద్యేన వృత్తీరూర్మిభిరాత్మనః ।।
అనుభూయన్త ఎకత్ర దేవదత్తాదికే తథా ।। ౫౨ ।।
నిష్కమ్పా దేవదత్తస్య వృత్తిః స్యాత్పరమాత్మనా ।।
ఈషత్ప్రచలితా ప్రాణభావేనేత్యవగమ్యతే ।। ౫౩ ।।
విరాడ్ భావేనాతితరాం చణ్డప్రచలితోర్మివత్ ।।
ఊర్మ్యగ్రవత్పిణ్డభావే నామరూపక్రియాత్మనా ।। ౫౪ ।।
జనిస్థితిలయేష్వేవం త్రిషు కాలేషు పూర్ణతా ।।
కార్యకారణయోర్జ్ఞేయా ద్వైతాద్వైతస్వభావయోః ।। ౫౫ ।।
సా చైైకైవావిభాగత్వాత్కార్యకారణభేదతః ।।
భేదేన వ్యపదేశార్హా సర్వమేవం సమఞ్జసమ్ ।। ౫౬ ।।
ఆవిర్భావతిరోభావైః కార్యకారణరూపిభిః ।।
సముద్రవన్నృత్యతి చ ప్రత్యవస్థం విభుః స్థితః ।। ౫౭ ।।
ఎవం ద్వైతస్య సత్యత్వే కర్మకాణ్డస్య మానతా ।।
అనన్తపురుషార్థాప్తిరిష్యతే కర్మకాణ్డతః ।। ౫౮ ।।
యదా తు కల్పితం ద్వైతమద్వైతం పరమార్థతః ।।
ఉచ్ఛిన్నం కర్మకాణ్డస్య ప్రామాణ్యం విషయాదృతే । ౫౯ ।।
ఎకదేశస్య చామాత్వే వేదస్యాప్యప్రమాణతా ।।
సర్వనాశో భవేదేవం సర్వాప్రామాణ్యహేతుతః ।। ౬౦ ।।
అతో విరోధనుత్త్యర్థం సత్యత్వప్రతిపత్తయే ।।
కార్యకారణయోః శాస్రం పూర్ణమిత్యాదినాఽవదత్ ।। ౬౧ ।।
ప్రత్యక్షాదీని మానాని భేదగ్రాహీణి సర్వదా ।।
తేషాం చాప్యప్రమాణత్వం ప్రాపదద్వైతవాదినః ।। ౬౨ ।।
ఇతి వేదవిదః కేచిద్భిన్నాభిన్నసతత్త్వకమ్ ।।
సర్వం వస్త్వభివాఞ్ఛన్తి తత్తు యుక్త్యా న యుజ్యతే ।। ౬౩ ।।
న యుక్తిమదిదం గీతం హ్యపవాదవికల్పనమ్ ।।
న్యాయాసంభవతః స్పష్టం స చ న్యాయో విభావ్యతే ।। ౬౪ ।।
అహింసన్సర్వభూతానీత్యహింసా సర్వభూతగా ।।
శాస్త్రేణోత్సర్గతః ప్రాప్తా తీర్థే సాఽపోద్యతే యథా ।। ౬౫ ।।
న తథేహాద్వావస్థా శ్రుత్యోత్సర్గేణ యత్నతః ।।
ప్రాపితా తద్విశేషేఽసౌ నిర్భాగత్వాన్నిషేధభాక్ ।। ౬౬ ।।
వికల్పానుపపత్తేశ్చ పోడశగ్రహణాదివత్ ।।
వస్తుతన్త్రం హి నో మానం కర్తృతన్త్రం వికల్పతే ।। ౬౭ ।।
యత్కర్తుం వాఽప్యకర్తుం వాఽప్యన్యథా కర్తుమేవ వా ।।
కారకైః శక్యతే లోకే తద్వికల్పస్య గోచరః ।। ౬౮ ।।
పస్స్పరవిరోధాచ్చ నైకదైకత్ర సంభవః ।।
ద్వయోరవస్థయోర్యద్వత్ప్రకాశతమసోరిహ ।। ౬౯ ।।
శ్రుతిన్యాయవిరోధాచ్చ కల్పనేయమశోభనా ।।
అపూర్వానపరానన్తప్రజ్ఞానైకరసాద్వయమ్ ।। ౭౦ ।।
అపూర్వానపరాబాహ్యం భేదసంసర్గవర్జితమ్ ।।
అస్థూలం నేతి నేతీతి యథోక్తార్థే వచాంసి హి ।। ౭౧ ।।
అమాత్వాశఙ్కాసద్భావాద్యథోక్తార్థవినిశ్చితౌ ।।
అబ్ధౌ క్షిప్తాని తాని స్యురన్యార్థాసంభవత్వతః ।। ౭౨ ।।
తథా న్యాయవిరోధోఽపి క్రియాకారకరూపిణః ।।
జడాధ్రువానాత్మనో హి త్వత్కృతా కల్పనేష్యతే ।। ౭౩ ।।
న తు చిన్మాత్రరూపస్య ధ్రువానంశాత్మనః స్వతః ।।
నిత్యత్వం చాఽఽత్మనః సిద్ధం ప్రత్యభిజ్ఞాదిమానతః ।। ౭౪ ।।
ప్రసజేత్తద్విరోధశ్చ భిన్నాభిన్నత్వవాదినః ।।
కల్పనాయాశ్చ వైఫల్యమనిత్యత్వే పరాత్మనః ।। ౭౫ ।।
అకృతాభ్యాగమః ప్రాప్తః కృతనాశశ్చ సత్వరః ।।
కర్మకాణ్డస్య వైఫల్యమేవం కల్పయతో భవేత్ ।। ౭౬ ।।
మకరీ నను దృష్టాన్తో భిన్నాభిన్నత్వసిద్ధికృత్ ।।
బ్రహ్మణః ప్రాగుపన్యస్తోఽసాధ్వీయం కల్పనా కథమ్ ।। ౭౭ ।।
అతోఽన్యవిషయత్వాత్సోఽవిరోధః ప్రాగుదీరితః ।।
నతు చిన్మాత్రరూపస్య హ్యత్రావోచం విరుద్ధతామ్ ।। ౭౮ ।।
నాధ్యేయత్వాచ్చ శాస్రార్థకల్పనేయం త్వయా కృతా ।।
షడ్భావవిక్రియం వస్తు ధ్యేయం వక్తి న హి శ్రుతిః ।। ౭౯ ।।
స్వతస్తస్య చ సంప్రాప్తేర్వినాఽప్యాగమాశాసనమ్ ।।
ధ్యేయత్వేనేహ సర్వేషాం ఖారోష్ట్రాదేరపీక్షణాత్ ।। ౮౦ ।।
ఎకధైవానువిజ్ఞేయమితి చ శ్రుతిశాసనమ్ ।।
భేదదృష్ట్యపవాదాచ్చ మృత్యోరితి వినిన్దనాత్ ।। ౮౧ ।।
యత్తూక్తం వేదభాగత్వాద్భిన్నవస్త్వవబోధినః ।।
నామాత్వం కర్మకాణ్డస్యేత్యత్ర ప్రతివిధీయతే ।। ౮౨ ।।
న హి జాత్యాదిసంభేదసంసిద్ధౌ మానతా శ్రుతేః ।।
ప్రత్యక్షాద్యనవష్టబ్ధే తస్యామాత్వం యతః స్థితమ్ ।। ౮౩ ।।
భేదగ్రాహి న నో మానం లౌకికం వైదికం చ యత్ ।।
అవిచారితసంసిద్ధిస్తస్మాద్భేదోఽవసీయతామ్ ।। ౮౪ ।।
న స్వతః పరతో వాఽయం భేదో వస్తున ఈక్ష్యతే ।।
సర్వస్యైవ స్వతోఽభిత్తేస్తదన్యస్యాప్యభేదతః ।। ౮౫ ।।
వస్తు వస్త్వన్తరం భిన్ద్యాద్యోగాద్యద్వా విభాగతః ।।
యోగోే నాతిశయైకత్వాత్తయోశ్చాప్యేకరూపతః ।। ౮౬ ।।
విభాగేఽపి న భేదః స్యాత్తయోరేకాత్మనా స్థితేః ।।
అన్యదీయోఽపి నాన్యస్య భేదః స్యాత్కల్పనాం వినా ।। ౮౭ ।।
మేయయాథాత్మ్యసంలేహి మానం మానత్వమశ్నుతే ।।
భేదం న లభతే మేయే, మేయాదన్యత్ర న ప్రమా ।। ౮౮ ।।
సతో న వ్యతిరేకేణ భేదో నాపి సదన్వయాత్ ।।
యథైవం నాసతోఽప్యేవం భేదో నైవావసీయతే ।। ౮౯ ।।
సర్వం సదేవ యస్యేష్టమథవాఽ సదిదం జగత్ ।।
భేదః కిమాశ్రయస్తస్య విరోధాన్న ద్వయాశ్రయః ।। ౯౦ ।।
అన్యాపేక్షం గృథక్త్వం చేత్స్వత ఎవాపృథగ్ఘటః ।।
బలీయానన్తరఙ్గత్వాద్వహిరఙ్గం ప్రబోధతే ।। ౯౧ ।।
ద్రవ్యాద్భిన్నం పృథక్త్వం చేదనవస్థైతి సత్వరా ।।
ద్రవ్యమేవ పృథక్త్వం చేదపృథక్స్యాదిదంం జగత్ ।। ౯౨ ।।
స్వతశ్చేద్వస్తునో భేదో వస్తు శూన్యం ప్రసజ్యతే ।।
ఆపేక్షికోఽపి క్లృప్తత్వాన్న భేదో రజ్జుసర్పవత్ ।। ౯౩ ।।
ఇత్యేవమాది బహుశో భిన్నాభిన్నత్వదుషణమ్ ।।
ప్రాగప్యక్తం తదత్రాపి సంధేయం వస్తుసిద్ధయే ।। ౯౪ ।।
అపి వేద్వైకదేశస్య ప్రామాణ్యం యది నేష్యతే ।।
కర్మకాణ్డస్య సర్వస్య వేదస్యాపి ప్రసజ్యతే ।। ౯౫ ।।
ఇతి యత్ప్రాగుపన్యస్తం తస్య దూషణముచ్యతే ।।
సాధ్యసాధతసంవన్ధే తస్యాపాీష్టా ప్రమాణతా ।। ౯౬ ।।
భేదః ప్రమాన్తరైః సిద్ధో న త్వాగమసమాశ్రయాత్ ।।
పశవోఽపి హి జానన్తి భేదమక్షాదిమానతః ।। ౯౭ ।।
న చ మిథ్యాత్వధీర్భేదే జన్మనైవేహ కస్యచిత్ ।।
అప్యుత్థాపితబుద్ధీనాం భేదేఽసంభావనా న చ ।। ౯౮ ।।
క్రియాకారకసంభిత్తౌ వస్తుతత్త్వేన మా శ్రుతిః ।।
సాధ్యసాధనసంబన్ధమాత్రైకవిషయత్వతః ।। ౯౯ ।।
లోకసిద్ధమతో భేదమాదాయేష్టార్థసిద్ధయే ।।
ఇదం కార్యమిదం నేతి వేదశాస్రం ప్రవర్తతే ।। ౧౦౦ ।।
సర్వతస్తు విరక్తో యః కర్మభిః శుద్ధధీర్నరః ।।
కామయానః పూర్ణఫలముత్పత్త్యాదివిలక్షణమ్ ।। ౧౦౧ ।।
తమోమాత్రాన్తరాయత్వాత్ప్రతీచః పూర్ణరూపిణః ।।
స్వతఃసిద్ధత్వతస్తస్య వ్యఞ్జకాన్నాన్యదీక్ష్యతే ।। ౧౦౨ ।।
స్వతః ప్రాప్తస్య సంప్రాప్తౌ వాక్యాన్మోహప్రహాణతః ।।
మానాపేక్షా న భూయః స్యాత్ఫలాప్తేస్తత్కృతార్థతః ।। ౧౦౩ ।।
సాధ్యే హి సాధనాపేక్షా సిద్ధేఽసౌ వినివర్తతే ।।
కిమ్వసాధ్యే సమస్తస్య పూర్ణత్వేన సమాప్తితః ।। ౧౦౪ ।।
ద్వైతాద్వైతాత్మకం బ్రహ్మ యదాఽణ్వభ్యుపగమ్యతే ।
తదాఽపి న విరోధోఽయం కేనచిద్వినివార్యతే ।। ౧౦౫ ।।
సమస్తవ్యస్తభూతస్య బ్రహ్మణ్యవసితాత్మనః ।।
బూత కర్మణి కో హేతుః సర్వానన్యత్వదర్శినః ।। ౧౦౬ ।।
సర్వజాత్యాదిమత్త్వే చ పరస్పరవిరోధతః ।।
వ్యాఘాతాన్న ప్రవృత్తిః స్యాన్నిషేధేఽథ విధౌ తథా ।। ౧౦౭ ।।
న చావచ్ఛేదమానిత్వం విదుషోఽస్త్యాసురత్వతః ।।
విదుషోఽప్యాసురత్వే స్యాన్నిష్ఫలం బ్రహ్మదర్శనమ్ ।। ౧౦౮ ।।
తస్మాదసదిదం గీతం భిన్నాభిన్నత్వసిద్ధయే ।।
శ్రుతిన్యాయవిరుద్ధత్వాత్ప్రకృతం త్వధునోచ్యతే ।। ౧౦౯ ।।
ఓం ఖం బ్రహ్మేతి మన్త్రోఽయం శ్రుత్యేహ ధ్యానకర్మణి ।।
నియుజ్యతే ఫలప్రాప్తౌ యథా తదభిధీయతే ।। ౧౧౦ ।।
పరస్య బ్రహ్మణః సాక్షాద్యాథాత్మ్యాధిగమో యథా ।।
పూర్వైశ్చతుర్భిరధ్యాయైస్తథా శ్రుత్యోదితోఽఞ్జసా ।। ౧౧౧ ।।
అస్యైవ ప్రతిపత్త్యర్థముపాసనమథోక్తతే ।।
ఓం ఖం బ్రహ్మేతి వచసా పుంసాం శ్రేయోభివాఞ్ఛతామ్ ।। ౧౧౨ ।।
బ్రహ్మేతీహ విశేష్యార్థః ఖమిత్యపి విశేషణమ్ ।।
సామానాధికరణ్యోక్తేస్తదువృత్తిః కృష్ణసర్పవత్ ।। ౧౧౩ ।।
ప్రవృత్తిర్బ్రహ్మశబ్దస్య బృహద్వస్త్వేకగోచరా ।।
ఖేన తద్విశినష్ట్యత్ర సామాన్యాంశైకపాతినా ।। ౧౧౪ ।।
అనాకాశస్వభావేభ్యః ఖేన బ్రహ్మ నివర్త్యతే ।।
తథాఽబ్రహ్మస్వభావేభ్యః సామర్థ్యాద్బ్రహ్మణా చ ఖమ్ ।। ౧౧౫ ।।
సామాన్యమాత్రవాచిత్వాత్ఖశబ్దస్య విశేషణమ్ ।।
పురాణమితి నిర్వక్తి కారణప్రతిపత్తయే ।। ౧౧౬ ।।
యత్తద్బ్రహ్మ ఖమిత్యుక్తం తదోంశబ్దాభిధానకమ్ ।।
చిన్తయేత్సతతం ధీమానోమాలమ్బనమేవ వా ।। ౧౧౭ ।।
ఎతదాలమ్బనం శ్రేష్ఠమితి చ శ్రుతిశాసనమ్ ।।
ఎతేనైవాక్షరేణేతి హ్యథర్వాణోఽప్యధీయతే ।। ౧౧౮ ।।
అతీన్ద్రిత్స్వాత్తస్యాపి కథం స్యాత్తదుపాసనమ్ ।
వాయురం ఖమితి ప్రాహ తదాలమ్బనసిద్ధయే ।। ౧౧౯ ।।
ఖం పురాణం న విజ్ఞేయం మన్త్రేఽస్మిన్నితి మన్యతే ।।
కౌరవ్యాయణిజో ధీమాన్వాయురేతిప్రసిద్ధితః ।। ౧౨౦ ।।
రూఢ్యా వృత్తిః ఖశబ్దస్య వాయురే వ్యోమ్ని లక్ష్యతే ।।
బహుశశ్చ ప్రయోగోఽతో వాయురం ఖం ప్రతీయతామ్ ।। ౧౨౧ ।।
పురాణం యది తద్వ్యోమ యది వా వాయురం భవేత్ ।।
ధ్యేయం తదోమితి సదా పక్షయోరుభయోరపి ।। ౧౨౨ ।।
ఆలమ్బనతర్యోకార ఉపాస్తివిషయో భవేత్ ।।
చతుర్భుజాఙ్కితం దారు విష్ణోరివ నిగచ్ఛతి ।। ౧౨౩ ।।
నేదీయో బ్రహ్మణః స్థానమోమితీదం ప్రతీయతామ్ ।।
శాలగ్రామో హరేర్యద్వత్సర్వానర్థాపహారిణః ।। ౧౨౪ ।।
యద్వాఽభిధానమోం విద్యాత్తస్యైవ పరమాత్మనః ।।
తస్మిన్నివిష్టచిత్తస్య తద్బ్రహ్మాఽఽశు ప్రసీదతి ।। ౧౨౫ ।।
ఓంకారో వేద ఎవేతి బ్రాహ్మణాస్తు ప్రచక్షతే ।।
వేదైనేన యతో వేద్యం బ్రహ్మ వేదస్తతో మతః ।। ౧౨౬ ।।
అభిధానతయైవైనమోంకారం విదురఞ్జసా ।।
బ్రాహ్మణాస్తదభిధ్యానాద్విదన్తి బ్రహ్మ నిర్భయమ్ ।। ౧౨౭ ।।
వేదోఽయమితి చోక్తిః స్యాద్యథోక్తోపాసనం ప్రతి ।।
స్తుతిత్వాదర్థవాదోఽయం నాతోఽన్యోఽర్థోఽవసీయతే ।। ౧౨౮ ।।
ఉద్గీథాదిప్రభేదేన యం వా సంవిద్రతే ద్విజాః ।।
వేదోఽసావితి విజ్ఞేయస్త్రయ్యాస్తత్ర సమాప్తితః ।। ౧౨౯ ।।
తస్మిన్ప్రయుజ్యమానేఽతః సర్వో వేదః ససంగ్రహః ।।
ప్రయుక్తః స్యాదతో వేద ఓంకార ఇతి గమ్యతామ్ ।। ౧౩౦ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్య ప్రథమం బ్రాహ్మణమ్

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య ద్వితీయం బ్రహ్మాణమ్॥

ఉక్తమాభ్యన్తరం తావద్బ్రహ్మోపాసనసాధనమ్ ।।
ఓంకారోఽథ దమాదీనాం సాధనత్వం విధీయతే ।। ౧ ।।
దాన్తో దాతా దయాలుశ్చ సబాహ్యాభ్యన్తరః శుచిః ।।
ఎవంవిధోఽధికారీ స్యాత్సర్వాసూపాస్తిభూమిషు ।। ౨ ।।
దమాదివిధిశేషోఽయమర్థవాదోఽభ్యుపేయతామ్ ।।
త్రయా ఇత్యాదికో గ్రన్థః స్పష్టార్థోఽతో న యత్యతే ।। ౩ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్య ద్వితీయం బ్రాహ్మణమ్

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య తృతీయం బ్రాహ్మణమ్ ॥

బ్రహ్మానుపాధి పూర్వత్ర వ్యాఖ్యాతం యత్నతోఽధునా ।।
సోపాధికస్య తస్యైవ హ్యుపాస్తిర్వక్ష్యతే స్ఫుటా ।। ౧ ।।
శ్రుతః ప్రజాపతిః పూర్వం కోఽసావితి న గమ్యతే ।।
సామాన్యోక్తేర్విశేషార్థమేప ఇత్యాది భణ్యతే ।। ౨ ।।
హృద్నిరా మాంసపేశ్యుక్తా తాత్స్థ్యాద్ బుద్ధిస్తు లక్ష్యతే ।।
హృది నామాదిసంహారం యత్ర శాకల్య ఊచివాన్ ।। ౩ ।।
సర్వభూతసముత్పత్తేస్తథా సర్వేశ్వరత్వతః ।।
ప్రజాపతిరితి జ్ఞేయం హృదయం తేన హేతునా ।। ౪ ।।
సర్వజ్ఞేయస్య తద్బ్యాప్తేర్బ్రహ్మాపి హృదయం భవేత్ ।।
యత ఎవమతో యత్నాదుపాస్యం హృదయం సదా ।।
హృదయాఖ్యాక్షరాణాం చ శ్రుత్యోపాసనముచ్యతే ।। ౫ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్య తృతీయం బ్రాహ్మణమ్

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య చతుర్థం బ్రాహ్మణమ్ ॥

తస్యైవ హృదయాఖ్యస్య బ్రహ్మణోఽన్యదుపాసనమ్ ।।
సత్యోపాధివిశిష్టస్య తద్వై తదితి భణ్యతే ।। ౧ ।।
తచ్ఛబ్దేన పరామర్శో వైశబ్దః స్మరణాయ చ ।।
ప్రకారాన్తరనిర్దేశే తదాసేతి చ తద్వచః ।। ౨ ।।
సత్యమేవ తదాసేతి యదుక్తం హృదయాత్మనా ।।
మూర్తామూర్తాత్మకం సత్యం బ్రహ్మ పూర్వం ప్రపఞ్చితమ్ ।। ౩ ।।
మహత్తత్పరిమాణేన యక్షం పూజ్యతమత్వతః ।।
అగ్రజః ప్రథమోద్భూతేస్తదన్యత్కార్యజన్మనః ।। ౪ ।।
యః కశ్చిదేతం వ్యాఖ్యాతం వేదోపాస్తే దివానిశమ్ ।।
లోకాఞ్జయతి స సర్వాఞ్శత్రుశ్చాస్య జితో భవేత్ ।। ౫ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్య చతుర్థం బ్రాహ్మణమ్

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య పఞ్చమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

ఉక్తం ప్రథమజం సత్యం కథం తదితి భణ్యతే ।।
ఆప ఎవేదమిత్యుకత్యా యథోక్తార్థస్తవాయ తు ।। ౧ ।।
పయఃసోమాదికా ఆపో హ్యగ్నిహోత్రాదికర్మసు ।।
సర్వాహుతిషు సంసృష్టా బాహుల్యాదప్పరిగ్రహః ।। ౨ ।।
సత్స్వప్యన్యేషు భూతేషు భూయస్త్వాదాయ ఎవ తు ।।
ప్రాధాన్యాచ్చైవ గృహ్యన్తే న త్వన్యద్వినివార్యతే ।। ౩ ।।
ప్రక్షేపోత్తరకాలం తాః సర్వమానాతివర్తినా ।।
తస్థుః సూక్ష్మేణ రూపేణ క్రియామాశ్రిత్య సర్వతః ।। ౪ ।।
యావత్కించిజ్జగత్యస్మిన్నాహుత్యేహ వ్యపేక్ష్యతే ।।
అన్తర్భూతం తదప్స్వితి హ్యాప ఎవేదమిత్యతః ।। ౫ ।।
అగ్రే ప్రథమతః సృష్టేరగ్రజస్య ప్రజాపతేః ।।
సత్యం బ్రహ్మాసృజన్నాపః కారణత్వాదపాం తతః ।। ౬ ।।
తదిదం హిరణ్యగర్భస్య వ్యక్తీభావో మహేశ్వరాత్ ।।
ఆదిత్యస్యేహ వాక్యేన వర్ణ్యతేఽగ్రజసిద్ధయే ।। ౭ ।।
భూతాదివ్యక్తితో వ్యక్తిగ్రజస్యాపి నాన్యథా ।।
తాః సత్యమితి తేనాఽఽహ సత్యం బ్రహ్మాతివిస్తృతేః ।। ౮ ।।
సూర్యాదికారణం దేవం బ్రహ్మాఽస్రాక్షీజ్జగద్రురుమ్ ।।
దేవాన్విరాడపి బ్రహ్మా ససర్జేత్యనుషజ్యతే ।। ౯ ।।
ఎవం సత్యాద్యతో జాతం క్రమేణ బ్రహ్మణో జగత్ ।।
మహత్సత్యమతో బ్రహ్మ యక్షత్వం తూపవర్ణ్యతే ।। ౧౦ ।।
అతీత్య పితరం దేవాః పితామహముపాసతే ।।
యతోఽతో బ్రహ్మ యక్షం చ సత్యం ప్రథమజం విదుః ।। ౧౧ ।।
తస్యాపి బ్రహ్మణో నామ త్ర్యక్షరం సత్యముచ్యతే ।।
ప్రథమోత్తమే త్వమృతమక్షరే సస్వరత్వతః ।। ౧౨ ।।
నిరచ్కం మధ్యతో మృత్యుర్నిర్జీవం దేహవత్స్థితమ్ ।।
భూయోఽమృతేన తద్గ్రస్తం మృతం చాపి స్వతో యతః ।। ౧౩ ।।
ఇత్యేవం పర్యుపాసీనో నామాభిజ్ఞో నరః సదా ।।
సత్యభూయం భవేదేవ నైనమిత్యాదియుక్తిగీః ।। ౧౪ ।।
ఇతి శ్రీబుహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్య పఞ్చమం బ్రాహ్మణమ్

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య షష్ఠం బ్రాహ్మణమ్ ॥

సంస్థానవదథేదానీమధ్యాత్మే చాధిదైవతే ।।
రూపం ప్రకల్ప్య సత్యస్య భణ్యతే తదుపాసనమ్ ।। ౧ ।।
అక్ష్యాదిత్యాఖ్యనీడస్థౌ స్థానమాత్రప్రభేదతః ।।
భిన్నావివ సమీక్ష్యేతే దేవతైకైవ సా సతీ ।। ౨ ।।
ఉపకార్యోపకారిత్వసంబన్ధేనేతరేతరమ్ ।।
ప్రతిష్ఠితౌ తావధ్యాత్మే చక్షుష్యాదిత్య ఎవ చ ।। ౩ ।।
ప్రతిష్ఠితౌ తావన్యోన్యం కథమిత్యుచ్యతే యథా ।।
అక్ష్ణి రశ్మిభిరాదిత్యః ప్రాణైస్తస్మింశ్చ చాక్షుషః ।। ౪ ।।
అరిష్టదర్శనం చాత్ర ప్రాసఙ్గికమథోచ్యతే ।।
జ్ఞాతారిష్టః కథం నామ కుర్యాదాత్మహితం పుమాన్ ।। ౫ ।।
ఉత్క్రమిష్యన్యదా భోక్తా భవతీహాఽఽయుషః క్షయే ।।
చన్ద్రమణ్డలవచ్ఛుద్ధం వీక్షతే రవిమణ్డలమ్ ।। ౬ ।।
రశ్మయో న సమాయాన్తి విజ్ఞానపురుషం ప్రతి ।।
భోగేన ప్రక్షయాద్భోక్తుస్యద్వశీకారికర్మణః ।। ౭ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్య షష్ఠం బ్రాహ్మణమ్

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య సప్తమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

శరీరం వ్యాహృతిమయం కల్ప్యతేఽక్షిరవిస్థయోః ।।
తస్యైవ సత్యనామ్నోఽథ తదుపాసాప్రసిద్ధయే ।। ౧ ।।
తస్యైవ నామోపనిద్బ్రహ్మణో భణ్యతే ద్వయోః ।।
స్థితస్య రథానయోః సాక్షాద్యద్గ్రహాత్తత్ప్రసీదతి ।। ౨ ।।
హన్తేర్వేదం జహాతేర్వాఽహరిత్యేతదిహేష్యతే ।।
పాప్మానం హన్తి తేనాతో జహాతి చ న సంశయః ।। ౩ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్య సప్తమం బ్రాహ్మణమ్

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య అష్టమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

మనోమయోఽయమితి చ తస్యైవ బ్రహ్మణోఽపరమ్ ।।
స్వాన్తోపాధివిశిష్టస్య హ్యుపాసనమథోచ్యతే ।। ౧ ।।
మనోభిమానతోఽజ్ఞానాత్పురుషోఽయం మనోమయః ।।
యది వా మనసి వ్యక్తేర్మనసా వోపలభ్యతే ।। ౨ ।।
భాః ప్రకాశోఽమలం జ్యోతిః సా సత్థమవినాశతః ।।
తస్మిన్నిత్యాదివచనం పూర్వోక్తస్థానసిద్ధయే ।। ౩ ।।
బుద్ధ్యుపాధివ్యవచ్ఛేదాద్వ్రీహ్యాదిపరిమాణతా ।।
స్వతోఽనన్తత్వతో మానాత్సర్వేశానాదిరూపతా ।। ౪ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్యస్యాష్టమం బ్రాహ్మణమ్

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య నవమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

వద్యుద్దేహస్య తస్యైవ బ్రహ్మణోఽన్యదుపాసనమ్ ।।
అశేషపాప్మవిధ్వస్త్యై శ్రూత్యాఽథ ప్రతిపాద్యతే ।। ౧ ।।
విద్యుద్బ్రహ్మేతి యుక్తం తద్విద్యుద్ధి స్యాద్విదానతః ।।
ద్యతేరేతద్యతో రూపమవఖణ్డనకర్మణః ।। ౨ ।।
తమోఽన్ధకారమఖిలమవఖణ్డయతి క్షణాత్ ।।
విద్యుద్యథా తథాఽస్మత్తః పాప్మానం తదుపాసితుః ।। ౩ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్య నవమం బ్రాహ్మణమ్

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య దశమం బ్రహ్మణమ్ ॥

తస్యైవ బ్రహ్మణోఽథాన్యదుపాసనమిహోచ్యతే ।।
వాగ్ధేనూపాధియోగేన ఫలాయ మహతేఽధునా ।। ౧ ।।
వాగిత్యత్ర త్రయీ గ్రాహ్యా న స్థానకరణాదయః ।।
స్వాహాకారాది నాన్యత్ర త్రయ్యాః సంభావ్యతే క్చచిత్ ।। ౨ ।।
త్రయీయం ధయతే సర్వం స్వాహాకారాదిభిః స్తనైః ।।
ధేనుమిత్యేవ తాం తేన సదోపాసీత భారతీమ్ ।। ౩ ।।
కేభ్యః క్షరతి సా ధేనురిత్యేతదధునోచ్యతే ।।
తస్యై ద్వౌ స్తనావిత్యుక్త్యా కథ్యన్తే చ స్తనాస్తథా ।। ౪ ।।
ఋషభోఽస్యాస్తథా జ్ఞేయః ప్రాణస్తస్మాత్ప్రసూయతే ।।
అప్రాణస్య న వాగస్తి వాగప్యుచ్చార్యతే బలాత్ ।। ౫ ।।
వాక్ప్రస్రవణహేతుత్వాద్ధేన్వా వత్సో మనో భవేత్ ।।
యద్యద్ధ్యాయతి మనసా తత్తద్వాచా ప్రభాషతే ।। ౬ ।।
యథోక్తోపాసనఫముక్తబ్రహ్మాత్మరూపతా ।।
తం యథా యథా ఇత్యుక్తేరనిర్దేశేఽపి గమ్యతే ।। ౭ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్య దశమం బ్రాహ్మణమ్

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య ఎకాదశం బ్రాహ్మణమ్ ॥

ఉపాస్త్యన్తరమస్యైవ కౌక్షేయాగ్నేర్వపుర్భృతః ।।
అయమగ్నిరితి శ్రుత్యా యత్నేనాథ విధీయతే ।। ౧ ।।
వైశ్వానరగ్నిరాఽస్యాగ్నేః సామాన్యేనాభిధానతః ।।
యోఽయమన్తరితీత్యుక్త్యా తద్విశేషణముచ్యతే ।। ౨ ।।
తస్యాగ్నేరేష ఘోషః స్యాత్కర్ణౌ ప్రోర్ణూయ యచ్ఛ్రుతిః ।।
ఉపాస్యార్థస్య సాక్షాత్త్వం ఘోషరూపేణ వర్ణ్యతే ।। ౩ ।।
అరిష్టదర్శనం చాత్ర ప్రాసఙ్గికమథోచ్యతే ।।
నైనం ఘోషం శృణోతీతి ప్రత్యాసన్నమృతిర్నరః ।। ౪ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్యైకాదశం బ్రాహ్మణమ్

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య ద్వాదశం బ్రాహ్మణమ్ ॥

గతిః ఫలం చ వక్తవ్యం పూర్వత్ర తదనుక్తితః ।।
ఉపాసనానాం సర్వేషామిత్యర్థః పర ఆగమః ।। ౧ ।।
ఉత్క్రామతి యదా విద్వాఞ్శరీరాదాయుషః క్షయాత్ ।।
ఆశ్వేవ వాయు దుర్భేద్యం స ఆగచ్ఛతి వేగవాన్ ।। ౨ ।।
ప్రాప్తాయ లోకభోగార్థం వాయుస్తస్మై విగచ్ఛతి ।।
కియచ్ఛిద్రం మరుద్దద్యాద్రథచక్రఖమానిగీః ।। ౩ ।।
ద్వికాష్ఠసంతతాఘాతమాడమ్బరమిహోచ్యతే ।।
భేరీం చ దున్దుభిం విద్యాత్తేనోర్ధ్వం యాత్యుపాసకః ।। ౪ ।।
లోకం ప్రజాపతిం బ్రహ్మ ప్రైత్యసౌ భావనాబలాత్ ।।
అశోకమహిమం చేతి దుఃఖతద్ధేతువర్జితమ్ ।। ౫ ।।
శాశ్వతీశ్చ సమా నిత్యా అస్మిల్లోఀకే వసత్యసౌ ।।
పూర్వత్రానుక్తకార్యాణాముపాస్తీనామిదం ఫలమ్ ।। ౬ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్య ద్వాదశం బ్రాహ్మణమ్

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య త్రయోదశం బ్రాహ్యణమ్ ॥

జ్వరాదివ్యాధినా తప్తో వ్యాధితస్తప్యతే తు యత్ ।।
పరమం తత్తపశ్చిన్త్యం పరమం లోకమీప్సతా ।। ౧ ।।
వ్యాధిగ్రహగ్రహావిష్టోఽసహ్యం దుఃఖం సమశ్నుతే ।।
తపోఽతః పరమం హి స్యాత్తచ్చికిత్సామకుర్వతః ।। ౨ ।।
నిర్హరన్త్యృత్విజోఽరణ్యమన్యే వా మాం మృతం గృహాత్ ।।
పరమం తదపి ధ్యేయం వానప్రస్థ్యేన సంమితమ్ ।। ౩ ।।
అభ్యాదధతి యచ్చాగ్నౌ ప్రేతం మాం జ్ఞాతయోఽథ తత్ ।।
పరమం తదపి ధ్యేయమగ్న్యావేశసమత్వతః ।। ౪ ।।
ఉచితం యస్య యద్యత్స్యాత్తత్తల్లోకగిరోచ్యతే ।।
తపసస్తాపసస్యైవమగ్న్యావేశస్య యత్ఫలమ్ ।। ౫ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్య త్రయోదశం బ్రాహ్మణమ్

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య చతుర్దశం బ్రాహ్మణమ్ ॥

అన్నం బ్రహ్మేేతి నిర్వక్తి పురేవాన్యదుపాసనమ్ ।।
ఉదారఫలసిద్ధ్యర్థం తస్య న్యాయేన నిర్ణయః ।। ౧ ।।
అన్నమేవ పరం బ్రహ్మేత్యేక ఆహుర్విపశ్చితః ।।
తత్తథా నావగన్తవ్యం క్లిద్యత్యన్నమసుం వినా ।। ౨ ।।
ప్రాణో బ్రహ్మేతి చాప్యన్యే తచ్చ గ్రాహ్యం పురేవ న ।।
అన్నాదృతే యతః ప్రాణః శోషమాశు నిగచ్ఛతి ।। ౩ ।।
బ్రహ్మత్వం నానయోర్యస్మాదేకైకస్య న యుక్తిమత్ ।।
సంభూయ దేవతే తస్మాద్బ్రహ్మత్వం సంనిగచ్ఛతః ।। ౪ ।।
తదేతత్సంప్రధార్యాఽఽహ ప్రాతృదః పితరం కిల ।।
కింస్విదిత్యాది సంహృష్టస్తద్దోషస్యాసమీక్షణాత్ ।। ౫ ।।
కింస్విదేవంవిదే సాధు కృత్స్నసాధ్వాప్తిహేతుతః ।।
కుర్యామసాధు వా తస్మై సర్వాసాధునిరాకృతోః ।। ౬ ।।
పాణినా మైవమిత్యుక్త్యా తం పితా ప్రత్యషేధయత్ ।।
సంభూయ పరమత్వం కః స్వతోశక్తిరవాప్నుయాత్ ।। ౭ ।।
స్వతోఽశక్తిమతోర్లోకే శక్తిర్యోగేఽపి నేక్ష్యతే ।।
జాత్యన్ధయోర్న యోగేఽపి శక్తీ రూపవదీక్షణే ।। ౮ ।।
తస్మాచ్ఛక్తిమతోరేవ గ్రాసాంశానాం యథా తథా ।।
తృప్తిశక్తిరిహాపి స్యాత్ప్రాణాన్నాద్యాత్మనోర్యుతౌ ।। ౯ ।।
న చేత్పరమతాం యాతఃకథం పరమతోచ్యతామ్ ।।
ప్రత్యేకం శక్తిమత్త్వోక్తిర్వీత్యాదివచసోచ్యతే ।। ౧౦ ।।
వ్యాఖ్యానాయ తు వీత్యస్య త్వన్నం వై వీతి భణ్యతే ।।
అన్నే విష్టాని సన్త్యేవ భూతత్వం యాన్తి యేన హి ।। ౧౧ ।।
అన్నవిష్టాని సర్వాణి భూతానీత్యన్నముచ్యతే ।।
వీతి తేన సదా ప్రాణో రమిత్యేవమిహోచ్యతే ।। ౧౨ ।।
ప్రాణే సతి రమన్తే హి లోకే దృష్టాని సర్వదా ।
భూతాని రమితి ప్రోక్తస్తస్మాత్ప్రాణోఽపి సూరిభిః ।। ౧౩ ।।
స్వతో గుణవతోరేవమన్నప్రాణాత్మనోర్భవేత్ ।।
సంభూయ పరమత్వం హి ఫలోక్తిః సైవ యోదితా ।। ౧౪ ।।
విశన్తి సర్వభూతాని హ్యన్నభూతే ప్రజాపతౌ ।।
రమన్తే ప్రాణభూతే చ ఫలమేతదుపాసితుః ।। ౧౫ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్య చతుర్దశం బ్రాహ్మణమ్

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య పఞ్చదశం బ్రాహ్మణమ్ ॥

ఉక్థాదిగుణపూగేన విశిష్టస్యానరూపిణః ।।
ఉపాసనమథేదానీం బ్రహ్మణో భణ్యతే పరమ్ ।। ౧ ।।
ఉక్థం ప్రాణః కుతో యస్మాత్ప్రాణే సతి చరాచరమ్ ।।
ఉత్థాపయతి కర్మేదం కర్తా వా నాన్యథా తతః ।। ౨ ।।
వీరశ్చోక్థాత్మవిత్పుత్ర ఉపాసీనస్య జాయతే ।।
దృష్టం ఫలమదృష్టం తు హ్యుక్థస్యైకాత్మ్యమశ్నుతే ।। ౩ ।।
యజుశ్చ ప్రాణ ఎవేతి సదోపాసీత యత్నతః ।।
కతో యజుష్ట్వం తస్యేతి యుక్తిలేశోఽభిధీయతే ।। ౪ ।।
యుజ్యన్తే సర్వభూతాని సంహన్యన్తే పరస్పరమ్ ।।
ప్రాణే సతి యజుస్తస్మాత్ఫలోక్తిః పూర్వవత్తథా ।। ౫ ।।
సామాపి ప్రాణ ఎవేతి కథం తదితి భణ్యతే ।।
సమ్యఞ్చి సర్వభూతాని ప్రాణే సతి యతస్తతః ।। ౬ ।।
క్షత్ర్రం చ ప్రాణ ఎవేతి చిన్తయేత్సతతం హృదా ।।
త్రాయతే హేతి యుక్త్యుక్తిః క్షత్ర్రత్వస్య ప్రసిద్ధయే ।। ౭ ।।
క్షణితోర్హి క్షతాత్ప్రాణస్రాయతే న తు తం వినా ।।
క్షత్రం ప్రాణస్తతో జ్ఞేయో యథోక్తన్యాయగౌరవాత్ ।। ౮ ।।
ప్రాప్నోత్యత్రమసౌ క్షత్ర్రమత్రాతృకమనీశ్వరమ్ ।।
స ఎవ త్రాతా సర్వస్య హ్యత్రం క్షత్ర్రమతో భవేత్ ।। ౯ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్య పఞ్చదశం బ్రాహ్మణమ్

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య షోడశం బ్రాహ్మణమ్ ॥

హృదయం సత్యమిత్యాదిహూపాధిసమాశ్రయమ్ ।।
ఉపాసనమతిక్రాన్తం బ్రహ్మణః ఫలవద్బహు ।। ౧ ।।
సర్వోపాధ్యుపసంహారిగాయత్ర్యుపాధికం ప్రభోః ।।
అధునోపాసనం వాచ్యమిత్యర్థః పర ఆగమః ।। ౨ ।।
ఉదారఫలసంప్రాప్తావైశ్వర్యం తత్ర తత్ర హి ।।
శ్రుతం శ్రుతౌ హి గాయత్ర్యాస్తదుపాస్తిర్వరా తతః ।। ౩ ।।
ఉదారఫలసంబన్ధో బ్రాహ్మణస్యైవ నాన్యతః ।।
బ్రాహ్మణస్య చ గాయత్రీ కారణం తేన సా వరా ।। ౪ ।।
భూమిరిత్యాదివాక్యేన త్రిలోక్యష్టాక్షరోచ్యతే ।।
అష్టాక్షరం పదం సిద్ధం గాయత్ర్యాః ప్రథమం చ యత్ ।। ౫ ।।
అష్టాక్షరత్వసామాన్యాద్గాయత్ర్యాః ప్రథమం పదమ్।।
తచ్చేదం చైకతామేతి సంఖ్యాసామాన్యహేతుతః ।। ౬ ।।
త్రైలోక్యాభిహితిరియమష్టాక్షరసమత్వతః ।।
గాయత్ర్యాద్యపాదసమతో విరాజాఽఽత్మైక్యమశ్నుతే ।। ౭ ।।
ఎవం పదం త్రయో లోకా అభిధానాభిసంగతేః ।।
అత్యన్తమభిధేయస్య విరాజైక్యం ప్రపద్యతే ।। ౮ ।।
ఉక్తాభిధానద్వారేణ సంపన్నో యస్రిలోకతామ్ ।।
యథోక్తోపాసనాభ్యాసాద్విరాడేవ భవేదసౌ ।। ౯ ।।
త్రిషు లోకేషు యావత్స్యాత్పుంభోగాయేహ సాధనమ్ ।।
తావత్సర్వం జయత్యాశు ప్రథమోపాస్తితః ఫలమ్ ।। ౧౦ ।।
రూపరాశిరశేషేణ భూమ్యాద్యుక్త్యోపసంహృతః ।।
ఋచ ఇత్యాదినా జ్ఞేయా నామరాశ్యుపసంహృతిః ।। ౧౧ ।।
అభిధేయాభిధానాఖ్యరాశీ నిత్యౌ వ్యవస్థితౌ ।।
పరస్పరాభిసంబన్ధౌ గాయత్రీవర్త్మనోదితౌ ।। ౧౨ ।।
ఋగాదేరభిధానస్య యావతీ వ్యాప్తిరిష్యతే ।।
తావత్సర్వమవాప్నోతి యథోక్తోపాసనాన్నరః ।। ౧౩ ।।
వ్యాఖ్యా తుల్యైవ పూర్వేణ వాక్యేనోత్తరవాక్యయోః ।।
అక్షరాణామిహ జ్ఞేయా నాతో వ్యాఖ్యాయతే పునః ।। ౧౪ ।।
కర్మరాశిరథేదానీం ప్రాణ ఇత్యాదినోచ్యతే ।।
విధృతిః పూర్వయోః ప్రాణో మధుకాణ్డే యథోదితః ।। ౧౫ ।।
ప్రాణాత్మానం యథోక్తేన పాదేనాఽఽపాద్య యత్నతః ।।
ప్రాణాత్మైవ భవత్యాశు సదా తద్భావభావితః ।। ౧౬ ।।
అభిధేయోపసంహారస్రిలోకీవచసోదితః ।।
ఋచ ఇత్యాదినా తద్వదభిధానోపసంహృతిః ।। ౧౭ ।।
కర్మణోఽప్యుపసంహారః ప్రాణ ఇత్యాదినా తథా ।।
ఎతావద్వస్తు జగతి గాయత్రీపాదసంశ్రయమ్ ।। ౧౮ ।।
అభిధేయస్య గాయత్రీ యస్యేయం త్రిపదా మతా ।।
తస్యాభిధిత్సయేదానీం ప్రారబ్ధైషోత్తరా శ్రుతిః ।। ౧౯ ।।
వ్యాచష్టే స్వయమేవార్థం తుర్యాదిపదసంహతేః ।।
యద్వై చతుర్థమిత్యాదివచసా యత్నతః శ్రుతిః ।। ౨౦ ।।
రాగో రజ ఇతి జ్ఞేయః ప్రవృత్తేః కారణం తు యత్ ।।
రఞ్జనం కామ ఆసఙ్గః సర్వానర్థకృదాత్మనః ।। ౨౧ ।।
తం క్రిమిత్వోపరి స్థిత్వా తపతీతి క్రియాపదమ్ ।।
భూతాని వా రజోవాచా భణ్యన్తేఽత్రాఖిలాని తు ।। ౨౨ ।।
ఉపర్యుపరి తాన్యేష తపత్యుల్బణరశ్మివాన్ ।।
శ్రీయశోభ్యాం యథైవాయం తపత్యేవముపాసకః ।। ౨౩ ।।
గుణైః సర్వానతిక్రమ్య స్థిత్వోపరి శ్రియా జ్వలన్ ।।
యశసా చ సుదీప్తేన విద్వాంస్తపతి విద్విషః ।। ౨౪ ।।
కామితార్థస్య లబ్ధత్వాత్సర్వగ్రహణమాత్రతః ।।
ఉపర్యుపరీతి వీప్సా కిమర్థమితి భణ్యతే ।। ౨౫ ।।
నైవ దోషో యతో యేషాం సూర్యః స్యాదుపరి స్థితః ।।
లోకానాం సర్వశబ్దేన తేషామేవ గ్రహో భవేత్ ।। ౨౬ ।।
పరాఞ్చో యే రవేర్లోకాస్తేషామపి పరిగ్రహః ।।
కథం ను నామ సిద్ధః స్యాదతో వీప్సా ప్రయుజ్యతే ।। ౨౭ ।।
వ్యాఖ్యాతా యా పురా యత్నాద్గాయత్రీ జగదాత్మికా ।।
మూర్తామూర్తరసే భానౌ త్రిపాదేషా ప్రతిష్ఠితా ।। ౨౮ ।।
తదపీదం పదం తుర్యం సత్యేఽధ్యాత్మే ప్రతిష్ఠితమ్ ।।
అక్ష్ణి ప్రకాశరూపే హి సర్వం రూపం ప్రతిష్ఠితమ్ ।। ౨౯ ।।
కిం పునస్తత్సత్యమితి సత్యం చక్షురితీర్యతే ।।
చక్షుషః సత్యతా కస్మాదితి చేదుచ్యతే తథా ।। ౩౦ ।।
తస్మాదిత్యాదివాక్యేన సత్యతాఽక్ష్ణో విభావ్యతే ।।
దృష్టం మృషాఽపి శ్రవణం న తు దృష్టిర్మృషేక్ష్యతే ।।
తస్యా విశేషనిష్ఠత్వాన్మృషాత్వం నోపపద్యతే ।। ౩౧ ।।
ఎవం తురీయమేతస్మిన్సత్యే చక్షుషి సర్వదా ।।
ప్రకాశైకస్వభావే హి సాక్షాదేవ ప్రతిష్ఠితమ్ ।। ౩౨ ।।
అక్ష్ణి ప్రకాశరూపేఽస్మిన్సర్వం రూపం ప్రతిష్ఠితమ్ ।।
బలే ప్రాణే ప్రతిష్ఠా చ చక్షుషోఽపి ప్రదర్శ్యతే ।। ౩౩ ।।
ఇన్ద్రాగ్నీ తావిమౌ సిద్ధావగ్నిస్తత్ర ప్రకాశకః ।।
ఇన్ద్రో విధరణః ప్రాణః పూర్వయోర్నామరూపయోః ।। ౩౪ ।।
యావాన్ప్రకాశో జగతి స సర్వోఽగ్నిరిహోచ్యతే ।।
పరిస్పన్దశ్చ సర్వత్ర ప్రాణ ఇన్ద్రస్తథోచ్యతే ।। ౩౫ ।।
త్రిలోకీ చ త్రివేదీ చ ప్రాణాదిత్రయమేవ చ ।।
ప్రతిష్ఠితమిహాధ్యాత్మ ఎవముక్తేన వర్త్మనా ।। ౩౬ ।।
ప్రాణాదిత్యౌ హి గాయత్రీసక్తావుక్తేన వర్త్మనా ।।
సంజీవనం తదన్యేషాం ప్రాణానాం భవతీశ్వరాత్ ।। ౩౭ ।।
సా హైషేతి శ్రుతిరతో యథోక్తార్థవబుద్ధయే ।।
ప్రాణాన్గయాన్యతస్తత్రే గాయత్రీయమతో మతా ।। ౩౮ ।।
ఉపనీతౌ స ఆచార్యః పచ్ఛశ్చార్ధర్చశస్తథా ।।
సావిత్రీం యామమూం ప్రాహ బటవే మన్త్రలక్షణామ్ ।। ౩౯ ।।
సాఽప్యేషైవ చ విజ్ఞేయా వ్యాఖ్యాతా యా ప్రయత్నతః ।।
యస్మై ప్రాహ స ఆచార్యస్తస్య ప్రాణానవత్యసౌ ।। ౪౦ ।।
ఎవంవిత్సన్స ఆచార్యో యస్మా అన్వాహ సాదరః ।।
త్రాయతే తస్య గాయత్రీ వటోః ప్రాణాన్న సంశయః ।। ౪౧ ।।
మాణవకస్యోపనయనసమయే వేదవాదినామ్ ।।
ఛన్దః ప్రతి వివాదోఽయం తన్నిర్ణీతౌ పరా శ్రుతిః ।। ౪౨ ।।
తాం హైతామితి వాక్యేన సావిత్రీం ప్రతిదర్శ్యతామ్ ।।
అనుష్టుప్ఛన్దసం బ్రూయాత్పూర్వపక్షప్రసిద్ధయే ।। ౪౩ ।।
తామేతామేక ఆచార్యా ఉపనీతాయ యత్నతః ।।
అనుష్టుప్ఛన్దసం ప్రాహుః సావిత్రీం న్యాయసంశ్రయాత్ ।। ౪౪ ।।
వాగనుష్టుబ్యతః సాక్షాద్వాక్చ సాక్షాత్సరస్వతీ ।।
ఉపనీతాయ సైవాతో వక్తవ్యా న తతోఽపరా ।। ౪౫ ।।
యథైతదుక్తమాచార్యైః కుర్యాద్విద్వాన్న తత్తథా ।।
గాయత్రీమేవ సావిత్రీం బ్రూయాత్సర్వఫలాప్తితః ।। ౪౬ ।।
యథోక్తాయాం హి గాయత్ర్యాం కృత్స్రం జగదుపాహితమ్ ।।
తదుక్తౌ సర్వముక్తం స్యాద్యత్పుమర్థాయ సాధనమ్ ।। ౪౭ ।।
విజ్ఞానపురుషస్యేదం స్వభావాదేవ సర్వదా ।।
ఆత్మైవ హి జగత్కృత్స్నం సాధారణవిశేషవత్ ।। ౪౮ ।।
సాధారణాని వస్తూని తథాఽసాధారణాన్యపి ।।
నానుపాదాయ కృస్నాని జన్తోః కాచిత్క్రియేష్యతే ।। ౪౯ ।।
అభివ్యక్తేః పురాఽప్యేతద్రూపమాసీత్స్వభావతః ।।
అభివ్యక్తౌ తు తత్సాక్షాత్సమాష్టివ్యష్టిలక్షణమ్ ।। ౫౦ ।।
ఎవం సిద్ధే మహిమ్న్యస్మిన్యథోక్తేనైవ వర్త్మనా ।।
కనీయస్తా వివృద్ధిర్వా నైవ సంభావ్యతే మితేః ।। ౫౧ ।।
ఊరీకృత్యేమమేవార్థం స య ఇత్యాదినోచ్యతే ।।
మహాప్రతిగ్రహేణాపి నైవంవిద్దోషమృచ్ఛతి ।। ౫౨ ।।
దర్శనస్య స్తుతిరియం స య ఇత్యాదినోచ్యతే ।।
తాదృక్ప్రతిగ్రహస్యేహ న క్వచిత్సంభవో యతః ।। ౫౩ ।।
ప్రతిగ్రహస్య నిన్దా వా విద్వన్మానాత్ప్రసక్తితః ।।
నిఃశేషపుణ్యమోషిత్వాన్నిషేధార్థాయ కుత్స్యతే ।। ౫౪ ।।
ఉక్తపాదేష్వపి జ్ఞానం నైవాలమపబాధితుమ్ ।।
గాయత్రీవేదినో జన్తోరపి భూయాన్ప్రతిగ్రహః ।। ౫౫ ।।
నైవం దాతా జగత్యస్మిన్న చ తాదృక్ప్రతిగ్రహః ।।
గ్రహీతా వేహ నైవేతి కుత ఇత్యాదినోచ్యతే ।। ౫౬ ।।
అప్యభ్యుపగమే చైషాం నైవ దోషస్య సంభవః ।।
విదుషోఽసతీత్యతః ప్రాహ స య ఇత్యాదినా శ్రుతిః ।। ౫౭ ।।
స యః కశ్చిదిమాల్లోఀకాన్పూర్ణాన్పుంభోగసాధనైః ।।
విద్వాన్సంప్రతిగృహ్ణీయాత్కథచిత్కామంప్లుతేః ।। ౫౮ ।।
ఆద్యపాదపరిజ్ఞానమాత్రస్యైవ ప్రతిగ్రహః ।।
క్షయాయాలం న శేషస్య గాయత్రీదర్శనస్య సః ।। ౫౯ ।।
యావతీయం త్రయీ విద్యా తావన్తమపి గృహ్ణతః ।।
ద్వితీయపదవిజ్ఞానక్షతిరేవ న సర్వతః ।। ౬౦ ।।
అసంభవేఽపి కల్ప్యేత యది తాదృక్ప్రతిగ్రహః ।।
త్రైవిద్యలక్షణః సోఽపి తృతీయం నాఽఽప్నుయాత్పదమ్ ।। ౬౧ ।।
అన్తరణ్డవిభక్తస్య యథోక్తైః స్యాత్ప్రతిగ్రహైః ।।
క్షయో నానన్తరూపస్య స్యాత్సమష్టివపుర్భృతః ।। ౬౨ ।।
పరిచ్ఛిన్నేన సర్వత్ర ప్రతిమానం జగత్యపి ।।
అన్తవద్విషయం దృష్టం న త్వనన్తస్య కుత్రచిత్ ।। ౬౩ ।।
అయం చానన్తమాత్మానమక్షిసూర్యవ్యవస్థితమ్ ।।
అగాదుపాసానాత్ప్రాణమాత్మత్వేన దివానిశమ్ ।। ౬౪ ।।
సంభావ్యతే క్షయస్తస్య న కుతశ్చిదనన్తతః ।।
అన్తవాన్క్షీయతే లోకే న త్వనన్తః కుతశ్చన ।। ౬౫ ।।
ఆవృత్తిః క్షయశబ్దేన దుఃఖప్రాయాసు భూమిషు ।।
కైవల్యావసితేర్నాసౌ స్యాత్సమష్టివపుర్భృతః ।। ౬౬ ।।
ఉపస్థానం యథోక్తాయా గాయత్ర్యాః శ్రద్ధయాఽన్వితః ।।
గాయత్ర్యసీతిమన్త్రేణ కుర్యాదుక్తార్థవిత్సదా ।। ౬౭ ।।
ఎకద్విత్రిపద్యసీతి పూర్వాన్పాదాన్విచిన్తయేత్ ।।
చతుష్పాత్త్వం చ తుర్యేణ యథోక్తేన విచిన్తయేత్ ।। ౬౮ ।।
అపదసీత్యపి గిరా తస్యా ఆనన్త్యముచ్యతే ।।
అవ్యయా చాక్షయాఽసీతి న హ్యన్తస్తేఽధిగమ్యతే ।। ౬౯ ।।
నమస్తేఽస్తు తురీయాయేత్యుక్త్యా తుర్యప్రధానతామ్ ।।
గుణభావం యథోక్తస్య విద్యాత్పాదత్రయస్య తు ।। ౭౦ ।।
శత్రునామగృహీత్యర్థమసావితిపదం త్విహ ।।
ఫలోక్తిరద ఇత్యేతదుపాసితురహం తథా ।। ౭౧ ।।
శత్రుణా కామితో యోఽర్థో మా ప్రాపత్తమసావితి ।।
మా సమృద్ధ్యథవా సోఽస్మై తం వాఽహం ప్రాప్నుయామితి ।। ౭౨ ।।
అభిచారార్థమేతస్మిన్నుపస్థానే యథోదినే ।।
అభిధానైకదేశోక్త్యా విక్ల్పః ఫలగోచరః ।। ౭౩ ।।
స్వార్థే త్వహమద ఇతి హ్యుపస్థానై ఫలం భవేత్ ।।
అదః ప్రయోజనం దేవి ప్రాప్నుయాం త్వత్ప్రసాదతః ।। ౭౪ ।।
ఎతావదేవ కిం జ్ఞేయం కింవాఽన్యదపి శిష్యతే ।।
అస్త్యన్యదపి విజ్ఞేయం తద్వినాఽకృత్స్నతా యతః ।। ౭౫ ।।
కార్త్స్న్యేన విద్యా స్వభ్యస్తా ఫలాయాలముపాసితుః ।।
విపర్యయేణానర్థాయ తదేతత్ప్రతిపాద్యతే ।। ౭౬ ।।
సర్వాత్మకత్వాద్గాయత్ర్యా అగ్నేరపి పరిగ్రహః ।।
తన్ముఖత్వేనాసంసిద్ధేస్తాదర్థ్యేనోత్తరా శ్రుతిః ।। ౭౭ ।।
ముఖవిజ్ఞానవిరహాదనర్థఫలకీర్తనమ్ ।।
అగ్నిరేవ ముఖం తస్యా ఇత్యుక్త్యా కృత్స్నతోచ్యతే ।। ౭౮ ।।
గాయత్రీదర్శనస్యేహ ఫలకార్త్స్న్యం తథైవ చ ।।
యథోక్తాగ్నిముఖజ్ఞానాద్యదీత్యాదిగిరాఽధునా ।। ౭౯ ।।
యో వేదాగ్నిముఖామేతాం గాయత్రీమగ్నిరేవ సః ।।
అగ్నిరిన్ధనవత్సర్వం దహేద్విద్వాన్ప్రతిగ్రహమ్ ।। ౮౦ ।।
దాహకస్య న బహ్వస్తి దాహ్యయోగాభివృద్ధితః ।।
క్షయశ్చాశేషదాహ్యస్య యస్మాత్తస్మాదివేతిగీః ।। ౮౧ ।।
ఎవంవిదేవమేవ స్యాత్పాపం వహ్నివదిన్ధనమ్ ।।
సర్వం సంభక్ష్య తత్పాపం శుద్ధః పాపవియోగతః ।। ౮౨ ।।
పూతోఽసంసర్గిధర్మత్వాదజరోఽపరిణామవాన్ ।।
అమృతోఽస్థూలదేహత్వాత్ప్రాణమాత్రస్వభావతః ।। ౮౩ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్య షోడశం బ్రాహ్మణమ్

॥ పఞ్చమాధ్యాయస్య సప్తదశం బ్రాహ్మణమ్ ॥

యథోక్తోపాసనాభ్యాసభావితస్య క్రియాకృతః ।।
ఉపస్థానం ప్రవక్తవ్యమిత్యర్థః పర ఆగమః ।। ౧ ।।
తురీయం పదమాదిత్యో లోకద్వారం చ యేన సః ।।
సంభావ్యతే ప్రసఙ్గోఽత ఆదిత్యోపస్థితేరిహ ।। ౨ ।।
హిరణ్యం జ్యోతిరమృతం మణ్డలేన తదాత్మనా ।।
సత్యస్య పరమార్థస్య ద్వారమాచ్ఛాదితం రవేః ।। ౩ ।।
త్వద్దర్శనార్థినే మహ్యం పూషన్ద్వారమపావృణు ।।
జగత్పుష్ణాతి వృష్ట్యాద్యైః పూషాఽఽదిత్యస్తతః స్మృతః ।। ౪ ।।
సత్యా అవితథా ధర్మా యస్య మానవ్యపాశ్రయాత్ ।।
తస్మై మే సత్యధర్మాయ దృష్ట్యై ద్వారమపావృణు ।। ౫ ।।
హిమఘర్మామ్బుదానేన పుష్ణాతీదం యతో జగత్ ।।
తస్మాత్పూషా యతశ్చైకో గచ్ఛత్యేకర్షితా తతః ।। ౬ ।।
సంయమాత్సర్వయామ్యానాం యమోఽసి పరమేశ్వరః ।।
స్వీరణాచ్ఛీతతోయాదేః సూర్యస్తేనాసి ఘర్మదః ।। ౭ ।।
ప్రజాపతిః పరం బ్రహ్మ కారణం తదపత్యతః ।।
ప్రాజాపత్యోఽసి తేన త్వం గీయసే విపులశ్రుతైః ।। ౮ ।।
రశ్మీనపనుదాశేషాంస్తేజః సంయచ్ఛం సంహర ।।
కల్యాణం తే యదత్యర్థం రూపం యచ్చ తవైవ తత్ ।। ౯ ।।
యోఽసావాదిత్యగో దేవః సోఽహమస్మీతిబుద్ధిగః ।।
స్థానమాత్రాచ్చా తౌ భిన్నౌ వస్తుతో నాఽఽవయోర్భిదా ।। ౧౧ ।।
దేవతామనిలం యాతు వాయుర్యోఽయం శరీరగః ।।
శరీరం భస్మసాద్యాతు మర్త్యుత్వం హ్యేతదాశ్రితమ్ ।। ౧౨ ।।
భస్మాన్తమితి లిఙ్గాచ్చ కర్మిణః స్యాదుపస్థితిః ।।
న తు సంన్యాసినో న్యాయ్యా దాహాసంభవహేతుతః ।। ౧౩ ।।
వాయురిత్యాదికం గ్రాహ్యముపలక్షణమేవ తు ।।
శిష్టానాం దేవతాంశానాం యథాస్వం ప్రతిపత్తయే ।। ౧౪ ।।
అగ్నిం స్వాత్మమనఃసంస్థామధునా దేవతాం గృహీ ।।
ప్రార్థయత్యోమితి గిరా ముమూర్షుస్తత్పరీప్సయా ।। ౧౫ ।।
సర్వస్యాప్యవనాదోం స్యాదవతేరోం యతస్తతః ।।
ఋతుర్మనోమయత్వాచ్చ సా హి సంకల్పరూపిణీ ।। ౧౬ ।।
ఓం క్రతో ఇతి సంబోధ్య స్మరేత్యత్ర నియుజ్యతే ।।
ప్రకృష్టఫలసంప్రాప్తేః స్మృతిమాత్రైకహేతుతః ।। ౧౭ ।।
స్మర్తవ్యం స్మర తేనాద్య మరణే ప్రత్యుపస్థితే ।।
ఆదరార్థం స్మరేత్యస్య పునః పునరుదీరణమ్ ।। ౧౮ ।।
ముపథా నయ నో వహ్నే సుపథేతి విశేషణాత్ ।।
ఉదఙ్భార్గగ్రహో న్యాయ్యః శిష్టానాం పునరాగతేః ।। ౧౯ ।।
రాయే కర్మఫలాయేతి రయిః కర్మఫలం యతః ।।
ప్రజ్ఞానాని చ సర్వాణి దేవ విద్వాన్క్రియాస్తథా ।। ౨౦ ।।
కుటిలం చ తథా పాపమస్మత్తస్త్వం వియోజయ ।।
వయం తు కృతకృత్యత్వాదసక్తాశ్చ ముమూర్షవః ।। ౨౧ ।।
నమఉక్తిమతో భక్త్యా తుభ్యం బహుతమాం ధియా ।।
అయుషోఽన్తే విధేమాద్య క్షమ దేవ ప్రసీద మే ।। ౨౨ ।।
మస్కరీన్ద్రప్రణీతస్య భవనామభృతో యతేః ।।
భాష్యస్య వార్తికోక్త్యైవమధ్యాయః సప్తమో గతః ।। ౨౩ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమాధ్యాయస్య సప్తదశం బ్రాహ్మణమ్
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యభగవత్పూజ్యపాదశిష్య శ్రీసురేశ్వరాచార్యవిరచితే బృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే పఞ్చమోఽధ్యాయః

॥ షష్ఠాధ్యాయస్య ప్రథమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

సమాప్తః సప్తమోఽధ్యాయః ప్రాప్తావసర ఉచ్యతే ।।
అష్టమః ఖిలకాణ్డేఽస్మిన్పూర్వకాణ్డేష్వనుక్తితః ।। ౧ ।।
గాయత్ర్యాః ప్రాణభావోక్తిః కస్మాద్ధేతోః పురోదితా ।।
న తు వాగాదిభావోఽస్యాస్తత్ర హేతురిహోచ్యతే ।। ౨ ।।
జ్యేష్ఠః శ్రేష్ఠో యతః ప్రాణో న తు వాగాదయస్తతః ।।
ప్రాణాత్మభావ ఎవోక్త ఆనన్తర్యార్థమేవ తు ।। ౩ ।।
ఉపాస్త్యన్తరమేవైతత్ఫలవత్తు వివక్షితమ్ ।।
న తూక్తశేషతైతస్యా భిన్నోపాస్తిత్వకారణాత్ ।। ౪ ।।
మన్థకర్మణి యే మన్త్రాః పఞ్చ జ్యేష్ఠాదయః శ్రుతాః ।।
ప్రాణాత్మవేదినస్తేషాం ప్రయోగోఽత్రోపవర్ణ్యతే ।। ౫ ।।
పృథగ్వా ఫలనిర్దేశాద్యో హ వా ఇతి పఞ్చధా ।।
ప్రాణవిద్యా పృథఙ్మన్థాన్మన్థస్తు మహిమార్థినః ।। ౬ ।।
ఫలేఽన్యస్మిన్ననిర్దిష్టే వాక్యశేషగతం ఫలమ్ ।।
తస్మిన్సతి హి సద్భావాద్వాగాదీనాం న తం వినా ।। ౭ ।।
శాస్రేణోక్తా శరీరేఽస్మిన్వృత్తిః ప్రాణస్య జీవనమ్ ।।
పూర్వమావిశతి ప్రాణో దేహం పశ్చాచ్చ ముఞ్చతి ।। ౮ ।।
జ్యేష్ఠః శ్రేష్ఠశ్చ సర్వేషాం ప్రాణానామాశ్రయో హి సః ।।
శ్రేష్ఠతా వక్ష్యమాణేన గ్రన్థేనాస్య విభావ్యతే ।। ౯ ।।
అస్మిల్లోఀకే పరస్మింశ్చ వాగేవ న విహన్యతే ।।
దేహాన్తరస్థాన్ప్రాణాంశ్చ నియుఙ్కే సా తతోఽధికా ।। ౧౦ ।।
శ్రుతాన్మతాత్తథోక్తాద్వా ప్రమాణం దృష్టిరాత్మనః ।।
చక్షుః ప్రతిష్ఠా జ్ఞానానామాత్మా తత్ర ప్రతిష్ఠితః ।। ౧౧ ।।
వాగ్ఘి సంపద్యతే శ్రోత్రాదశ్రుతం న హి భాషతే ।।
స్వవృత్తేః పరవృత్తేశ్చ సంపచ్ఛ్రోత్రే ప్రతిష్ఠితా ।। ౧౨ ।।
మన ఆయతనం తత్ర వాగాదీనాం హి వృత్తయః ।।
స్థితాస్తత్పూర్వికాశ్చైవ ధ్యాయతః సాధనంం హి తత్ ।। ౧౩ ।।
ఉపస్థేన్ద్రియం ప్రజాతిః స్యాత్తస్య జన్మైకహేతుతః ।।
న హి రేతో వినా జన్మ ప్రాణినోఽత్ర సమీక్ష్యతే ।। ౧౪ ।।
వృత్తీనాం ప్రాణపూర్వత్వాద్వ్యపదేశాచ్చ తత్కృతాత్ ।।
ప్రాణానాం ప్రథమః ప్రాణః స హ్యత్తాఽన్నం హి తస్య తత్ ।। ౧౫ ।।
తే ప్రాణాః స్వగుణేరుక్తైర్వసిష్ఠత్వాదిలక్షణైః ।।
శ్రేయానస్మ్యహమేవేతి వివదన్తః పరస్పరమ్ ।। ౧౬ ।।
నిర్ణయార్థాయ తే బ్రహ్మ జగ్మురిన్ద్రం ప్రజాపతిమ్ ।।
కో నో వసిష్ఠ ఇతి తం పప్రచ్ఛుర్నిర్ణయార్థినః ।। ౧౭ ।।
యస్మిన్వ ఇతి వాక్యేన వసిష్ఠత్వస్య లక్షణమ్ ।।
ప్రాణేభ్యః ప్రాబ్రవీద్బ్రహ్మ పక్షపాతభయాత్కిల ।। ౧౮ ।।
జానన్నపి వసిష్ఠాదిగుణవత్త్వం యథార్థతః ।।
తథాఽపి నావదద్బ్రహ్మ స్వానుభూత్యవబుద్ధయే ।। ౧౯ ।।
ఉత్క్రాన్తేఽన్యతమే యస్మిన్ప్రత్యేకమపసర్పణే ।।
పాపీయో మన్యతే లోకో వసిష్ఠో వః సమీక్ష్యతామ్ ।। ౨౦ ।।
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం వసిష్ఠత్వావబుద్ధయే ।।
ఉపాస్యార్థపరీక్షాయై ప్రవృత్తైషా పరా శ్రుతిః ।। ౨౧ ।।
సంహతానాం క్రియాసిద్ధేః కరణానాం పృథక్పృథక్ ।।
నైకైకస్య క్రియాసిద్ధిః శిబికోద్వాహవత్తతః ।। ౨౨ ।।
ప్రాణప్రాధాన్యసిద్ధ్యార్థం శ్రుత్యాఽఽఖ్యాయికచ్ఛద్మనా ।।
అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం న్యాయో లౌకిక ఉచ్యతే ।। ౨౩ ।।
యథా మూకా వినా వాచా యథాఽన్ధాశ్చక్షుషా వినా ।।
ఇత్యాదివచసా ప్రాణే సతి జీవనముచ్యతే ।। ౨౪ ।।
ఉత్క్రాన్తౌ చ ప్రవేశే చ హ్యలం దహః స్వకర్మణే ।।
వాగాదీనాం న పాతోఽస్య నాపి చోత్థానమీక్ష్యతే ।। ౨౫ ।।
ఉత్క్రాన్తే ప్రాణ ఎవాస్మాచ్ఛరీరం పతతి ధ్రువమ్ ।।
ఉత్తిష్ఠతి ప్రవిష్టే చ ప్రాణః శ్రేయాంస్తతోఽన్యతః ।। ౨౬ ।।
మామృతే జీవితుం యూయం యద్యశక్తాః స్థ సర్వదా ।।
ప్రధానం తర్హి మాం విత్త భవన్తశ్చాపరాధినః ।। ౨౭ ।।
కరం బలిం ప్రధానాయ దత్త వాగాదయోఽచిరాత్ ।।
ఇత్యుక్తాస్తే తథేత్యూచుః సర్వస్వం దదతే ప్రభోః ।। ౨౮ ।।
త్వద్వసిష్ఠతయైవాహం వాగ్వసిష్ఠేత్యుదాహరత్ ।।
ఇత్యుక్త్వాఽన్యేఽపి సర్వస్వం దదుర్వాగాదయః సురాః ।। ౨౯ ।।
కిమన్నం మే బుభుక్షోః స్యాద్వాసో వా మే కిమీర్యతామ్ ।।
ఇతి ప్రాణవచః శ్రుత్వా ప్రత్యూచుః కరణాని తమ్ ।। ౩౦ ।।
ఆ శ్వభ్యో యదిదం కించిదా కృమిభ్యశ్చ లక్ష్యతే ।।
అన్నం తద్భవతః సర్వం వయం త్వచ్ఛేషభోగినః ।। ౩౧ ।।
జీవః ప్రాణోఽత్ర సంసారీ భోక్తేన్ద్రియమనఃపరః ।।
ప్రాణో హ్యేతాని సర్వాణి భవతీతి చ లిఙ్గతః ।। ౩౨ ।।
తన్మయా హీతరే ప్రాణాస్తన్మూలాస్తన్నిబన్ధనాః ।। ౩౩ ।।
ఎవంంవిదే హి నానన్నం కించిదస్తీతి దర్శనాత్ ।।
ఫలం స్యాత్ప్రాణసాయుజ్యం సర్వం తస్య హి భోజనమ్ ।। ౩౪ ।।
భవత్యత్తా స సర్వస్య నాన్నం భవతి కస్యచిత్ ।।
కేవలేఽవస్థితేఽత్తృత్వే మృత్యునాఽపి న గీర్యతే ।। ౩౫ ।।
అద్భిః పరిదధత్యేనమశిష్యన్త ఇతి శ్రుతేః ।।
విదధాతి హ్యపాం పానమపూర్వం శాస్రలక్షణమ్ ।। ౩౬ ।।
శాస్రం ముఖ్యార్థమేవ స్యాద్విధ్యర్థం యది కల్ప్యతే ।।
యుక్తః ఫలానుషఙ్గోఽస్య వాసోలాభో విధిర్యది ।। ౩౭ ।।
ఎకే చ శాఖినో వ్యక్తం విధిరూపమధీయతే ।।
మన్త్రేణ ప్రాశనం చాపామేకేషాం శాఖినాం మతమ్ ।। ౩౮ ।।
అన్నదర్శనవచ్చైకే వాసోదృష్టిం ప్రచక్షతే ।।
ప్రాయత్యార్థమపాం పానే దృష్టేః ప్రకరణాదిహ ।।
సర్వాభక్ష్యప్రసక్తిః స్యాద్యది కర్మ విధిత్స్యతే ।। ౩౯ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే షష్ఠాధ్యాయస్య ప్రథమం బ్రాహ్మణమ్

॥ షష్ఠాధ్యాయస్య ద్వితీయం బ్రహ్మాణమ్॥

యన్న సంభావితం పూర్వం వస్తుప్రాధాన్యహేతుతః ।।
వక్తుం తదత్ర వక్తవ్యం ఖిలకాణ్డాధికారతః ।। ౧ ।।
సప్తమావసితావుక్తం మార్గప్రార్థనమగ్నితః ।।
సుపథేతి శ్రుతం తత్ర శ్రుత్యా మార్గవిశేషణమ్ ।। ౨ ।।
సంభవే వ్యభిచారే చ విశేషణవిశేష్యయోః ।।
దృష్టం విశేషణం లోకే యథేహాపి తథేక్ష్యతామ్ ।। ౩ ।।
ముపథేతి తతో యుక్తం సంభవే భూయసాం పథామ్ ।।
విశేషణమతో వాచ్యాః పన్థానః కర్మహేతవః ।। ౪ ।।
దక్షిణోదగధోమార్గా విహితప్రతిషిద్ధయోః ।।
విపాకాః కర్మణోర్వాచ్యాస్తద్వైరాగ్యప్రసిద్ధయే ।। ౫ ।।
నావిరక్తస్య నిఃశేషసాంసారికపుమర్థతః ।।
ప్రవృత్తిర్ముక్తయే తస్మాచ్ఛ్రుత్యా యత్నాత్తదుచ్యతే ।। ౬ ।।
శక్నువన్తి న కర్మణి సర్వకామసమాపనమ్ ।।
నిషేద్ధుం వాఽఖిలానర్థాంస్తత్ఫలస్యాతిఫల్గుతః ।। ౭ ।।
న కర్మ కారణం ముక్తేర్నాగ్నిర్గహజ్వరాపనుత్ ।।
కర్మభ్యు జన్మ నియతం జన్మ చేన్నిర్వృత్తిః కుతః ।। ౮ ।।
న కర్మణా కనీయస్తా మహత్త్వం చాన్తరాత్మనః ।।
ఇతి బాహుమివోద్ధృత్య వేదాన్తైర్ఘోషణా కృతా ।। ౯ ।।
న తత్ర దక్షిణా యన్తి విద్యయైవ తదాప్యతే ।।
ఇతి శ్రీయాజ్ఞవల్క్యేన ముక్తకణ్ఠముదాహృతమ్ ।। ౧౦ ।।
అతో ముక్తిం పరీచ్ఛద్భిరుత్పత్త్యాదివిరోధినీమ్ ।।
త్యకత్వా కర్మాణ్యథైకాత్మ్యజ్ఞానం సర్వాత్మనాఽఽశ్రయేత్ ।। ౧౧ ।।
తమోన్తరాయతో ముక్తేర్నాన్తరాయోఽపరోఽస్తి హి ।।
తమోహతిర్న కర్మభ్యో జ్ఞానాత్సా వ్యఞ్జకత్వతః ।। ౧౨ ।।
న తు త్వమేతయోర్వేత్థేత్యుత్క్రాన్త్యాదిస్వలక్షణమ్ ।।
షడ్వధం పరిణామార్థమగ్నిహోత్రాహుతీహయోః ।। ౧౩ ।।
ఇతిప్రశ్నప్రతివచస్తే వా ఇత్యాదికం జగౌ ।।
లోకం ప్రత్యుత్థితం యావదగ్నిహోత్రాద్దుతీహయోః ।। ౧౪ ।।
అపూర్వపరిణామోఽయమగ్నిహోత్రాఖ్యకర్మణః ।।
ఉత్క్రాన్త్యాదిగిరేహోక్త ఆలోకోత్థానవాక్యతః ।। ౧౫ ।।
ఆహుత్యోరగ్నిహోత్రస్య హ్యన్తరిక్షాదిభేదతః ।।
ఆ లోకోత్థానతః శ్రుత్యా ఉక్తాఽపూర్వస్య విక్రియా ।। ౧౬ ।।
తదేవోక్తమిహాఽఽలమ్వ్య తదగ్నీక్షణసిద్ధయే ।।
శ్వేతకేతురితి గ్రన్థః పర ఆరభ్యతేఽధునా ।। ౧౭ ।।
పఞ్చాగ్నివిద్యా యత్నేన వృద్ధేనాబ్రాహ్మణాదపి ।।
హిత్వా ధనం చ మానం చ లబ్ధేత్యుక్తిః స్తుతిర్ధియః ।। ౧౮ ।।
పరిణామో హి పాకేన పాకశ్చ న వినాఽగ్నినా ।।
దర్శనాత్పరిణామస్య పక్తాసర్వత్ర పావకః ।। ౧౯ ।।
సమాప్తాశేషవిద్యం హి సమావర్త్య పితా సుతమ్ ।।
సమాప్తాశేషవిద్యోఽసీత్యేవమాహోత్ససర్జ చ ।। ౨౦ ।।
నికషోపలసంస్థేషు వేదవిత్సు పరీక్ష్యతామ్ ।।
విద్యేయం యత్న్తో వత్స ద్రఢిమ్నే మచ్ఛ్రుతస్య చ ।। ౨౧ ।।
ప్రసిద్ధాఽతీవ విద్వత్తా పఞ్చాలబ్రాహ్మణేషు హి ।।
తామేవ పరిషదం తస్మాదాజగామ త్వరాన్వితః ।। ౨౨ ।।
పఞ్చాలబ్రాహ్మణాఞ్జిత్వా విద్యోత్కర్షైకహేతుతః ।।
రాజానమపి జేష్యామీత్యాజగామ నృపం తతః ।। ౨౩ ।।
తం జిగీషుం సమాయాన్తమున్మార్గే సంస్థితం ద్విజమ్ ।।
సన్మార్గప్రతిపత్త్యర్థం రాజోవాచ స్వశాస్రతః ।। ౨౪ ।।
ఆమన్త్రయామాస చ తం కుమారా ఇతి బాలవత్ ।।
ప్రతిశుశ్రావ సోఽప్యుక్తో భో ఇత్యుక్త్యా గురుం యథా ।। ౨౫ ।।
దర్పోత్సేకసమావేశాన్నానుశిష్టోఽయమాదరాత్ ।।
పిత్రేతిజాతసందేహః పర్యపృచ్ఛదతో నృపః ।। ౨౬।।
అనుశిష్టోఽసి కిం పిత్రా ఉతాహో నేతి భణ్యతామ్ ।।
నానుశిష్టస్య జగతి వృత్తమీదృక్సమీక్ష్యతే ।। ౨౭ ।।
బాఢం పిత్రాఽనుశిష్టోఽస్మి కిం న పశ్యసి మజ్జయమ్ ।।
త్వత్పణ్డితేషు సర్వేషు పృచ్ఛ మాం యది శఙ్కసే ।। ౨౮ ।।
ఎవం రాజ్ఞో యథోక్తోక్త్యా హ్యభ్యుపేతేఽనుశాసనే ।।
శ్వేతకేతుమథాప్రాక్షీప్రఞ్చ ప్రశ్నాన్క్రమాన్నృపః ।। ౨౯ ।।
అనుశిష్టోఽసి చేద్బ్రూహి తుల్యేఽపి మరణే ప్రజాః ।।
యథా విప్రతిపద్యన్త భిన్నవర్త్మప్రభేదతః ।। ౩౦ ।।
యేన కర్మవిశేషేణ సమానాయాం మృతౌ ప్రజాః ।।
అన్యా అన్యేన సంయాన్తి యథాఽన్యేనాపరాస్తథా ।। ౩౧ ।।
త్వయోక్తం న వివేదాహం నానుశిష్టిరిహాస్తి మే ।।
వేత్థేహ తా యథా భూయ ావర్తన్తే ప్రజా ఇతి ।। ౩౨ ।।
యథా యేన మృతాః సత్యో హేతునాఽనేన చ ప్రజాః ।।
తం వేత్థ స్విన్న వేత్యుక్తో నేతి హోవాచ తం పునః ।। ౩౩ ।।
ప్రయద్భిరసకృద్భూతైర్మహద్భిర్బహుభిః సదా ।।
నైవాసౌ పూర్యతే లోకో యథా వేత్థ తథాఽత్ర కిమ్ ।। ౩౪ ।।
నేతి హోవాచ పృష్టః సన్రాజా పప్రచ్ఛ తం పునః ।।
హుతాయామాహుతౌ వేత్థ యతిథ్యాం పురుషాభిధాః ।। ౩౫ ।।
ఆప ఎవ సముత్థాయ పురుషాకృతయో హుతాః ।।
ప్రవదన్తి యథా వేత్థ తథాఽఽశు ప్రతిపద్యతామ్ ।। ౩౬ ।।
రాజానం నేతి హోవాచ నాహం వేద్మి త్వయోదితమ్ ।।
పర్యపృచ్ఛదతో రాజా శాన్తదర్పం ద్విజం పునః ।। ౩౭ ।।
పథస్త్వం దేవయానస్య పితృయాణస్య వాఽఞ్జసా ।।
వేత్థ ప్రతిపదం కింవా న వేత్సీత్యభిధీయతామ్ ।। ౩౮ ।।
ప్రతిపద్వచనస్యార్థం యత్కృత్వేత్యాదరాచ్ఛ్రుతిః ।।
వ్యాచష్టే దేవయానాదిప్రతిపత్తౌ క్రియైవ సా ।। ౩౯ ।।
స్వాభ్యూహ ఇతి మా శఙ్కీర్యతో మార్గద్వయేఽపి నః ।।
ఋషేర్మన్త్రస్య శ్రవణమస్తి తచ్చ విభావ్యతే ।। ౪౦ ।।
ద్వే సృతీ అశృణవం సాక్షాత్సంబన్ధిన్యౌ దివౌకసామ్ ।।
పితృణాం చాపి మర్త్యానాం మార్గౌ తావధికారతః ।। ౪౧ ।।
తాభ్యాం సర్వమిదం గచ్ఛద్యథాకర్మ యథాశ్రుతమ్ ।।
సమేతి మధ్యే భోగాయ రోదస్యోః కర్మణో జగత్ ।। ౪౨ ।।
త్వదుక్తాత్ప్రశ్నగణతో న వేద్మ్యేకమపీరితమ్ ।।
ప్రశ్నం మా మామతః ప్రాక్షీరిత్యుక్త్వాఽవాక్శిరా హ్యభూత్ ।। ౪౩ ।।
నిర్ధూతాశేషకలుషం శాన్తదర్పం సమీక్ష్య తత్ ।।
వసత్యాఽఽమన్త్రయాంచక్ర ఉష్యతామితి పార్థివః ।। ౪౪ ।।
హ్రీతో రోషాచ్చ తద్వాక్యం వసత్యర్థముదీరితమ్ ।।
అనాదృత్య ప్రదుద్రావ యత్రాఽఽస్తే గౌతమః పితా ।। ౪౫ ।।
ప్రాప్యాథ పితరం రోషాత్సాభ్యసూయం నిరాహ సః ।।
ఇతి వావేతి వచనం పూర్వోత్తరవిరోధతః ।। ౪౬ ।।
ఇతీత్యుక్తపరామర్శో వాకోవాక్యం నృపేరితమ్ ।।
అప్రాత్యక్ష్యాత్కిలేత్యుక్తిరనుమానాద్ధి తద్గతిః ।। ౪౭ ।।
నృపోక్త్యభిభవాల్లిఙ్గాద్వఞ్చితోఽస్మీతి లిఙ్గ్యతే ।।
యథావదనుశిష్టస్య నాభిభూతిర్యతోఽన్యతః ।। ౪౮ ।।
తం మామననుశిష్యైవ కిమిత్యుక్తం త్వయా పురా ।।
అనుశిష్టోఽసి పుత్రేతి వఞ్చితోఽస్మీత్యతో మతిః ।। ౪౯ ।।
కథం త్వం నానుశిష్టోఽసి బ్రూహి తత్కారణం మమ ।।
పఞ్చ మామిత్యతోఽవోచద్యథా హ్యననుశాసనమ్ ।। ౫౦ ।।
ప్రశ్నాస్తే కతమే వత్స యాంస్త్వం న జ్ఞాతవానసి ।।
ప్రశ్నప్రతీకానవదత్పృష్టః పిత్రా సమాసతః ।। ౫౧ ।।
వ్రాహ్మణజ్ఞానతోఽన్యత్ర విద్యాం పప్రచ్ఛ భూమిపః ।।
న హి వ్రాహ్మణవిజ్ఞానే కించిదస్తి త్వయాఽగతమ్ ।। ౫౨ ।।
ఇత్యేతద్ధృదయే కృత్వా తథా న ఇతి సోఽవదత్ ।।
మా శఙ్కిష్ఠాస్తతో మాం త్వం నోక్తం సర్వం మమేతి హి ।। ౫౩ ।।
ప్రేహి తత్ర గమిష్యావస్తాద్విద్యాలబ్ధిసిద్ధ
బ్రహ్మచర్యం చ వత్స్యావ ఆవాం తత్ర నృపే గతౌ ।। ౫౪ ।।
యాతు తత్ర భవానేవ నాహం తం గన్తుముత్సహే ।।
ఇత్యుక్తః సూనునా హ్రీతః స్వయమేవ జగామ తమ్ ।। ౫౫ ।।
ససంభ్రమః స చోత్థాయ తస్మా ఆసనమాహరత్ ।।
అప ఆహారయాంచక్ర అర్ఘ్యపాద్యార్థసిద్ధయే ।। ౫౬ ।।
సత్కృత్య చ యథాశాస్రం రాజాఽథ తమువాచ హ ।।
వరం కామం ప్రయచ్ఛామో యః కామో వాఞ్ఛితస్త్వయా ।। ౫౭ ।।
ఋషిరాహాథ రాజానం కామితార్థస్య సిద్ధయే ।।
ప్రతిజ్ఞాతో వరస్తావద్భవతాఽప్రార్థితోఽపి సన్ ।। ౫౮ ।।
అస్తు సత్యప్రతిజ్ఞోఽత్ర ప్రతిజ్ఞాతం త్వయేహ యత్ ।।
దేహి ప్రశ్నాత్మికాం వాచం యాం మత్సూనోరభాషథాః ।। ౫౯ ।।
రాజాఽపి తమువాచాథ దైవేష్వితి పరం వచః ।।
దైవేప్వయం వరః సిద్ధో మానుపాణాం వరం వృణు ।। ౬౦ ।।
న హి మానుషతో దైవః ప్రార్థనీయో విజానతా ।।
మానుషస్తూచితో దాతుమాదాతుం మానుషాద్వరః ।। ౬౧ ।।
మమాప్యస్త్యేవ తత్సర్వం యద్యద్దిత్ససి మానుషమ్ ।।
విజ్ఞాయతే మయైవాఽఽదౌ భవతాఽపి ప్రమాన్తరాత్ ।। ౬౨ ।।
న చ తత్ప్రార్యనీయం మే భూరి యద్విద్యతే మమ ।।
తస్మాద్దైవో వరో మహ్యం దీయతాం నాస్త్యసౌ మమ ।। ౬౩ ।।
బహోరనన్తాపర్యన్తదైవవిత్తస్య లోభతః ।।
మా భూరభ్యవదాన్యస్త్వం దాతా భూత్వేహ నః ప్రతి ।। ౬౪ ।।
దైవం వరం న సందాతుం ప్రత్యాఖ్యాతుం చ తం ద్విజమ్ ।।
ఇతి దుఃఖిత్వమాపన్నస్తీర్థేనేచ్ఛేత్యువాచ తమ్ ।। ౬౫ ।।
తీర్థేన విద్యా దేయేతి నాతీర్థేనేతి చాఽఽగమః ।।
యతోఽతస్తీర్థసృత్యైవ మత్తో విద్యాం త్వమాప్నుహి ।। ౬౬ ।।
శాస్రార్థం స్మారితః సోఽథ రాజ్ఞోపైమీత్యథోచివాన్ ।।
వాచైవ హ్యవరాన్పూర్వ ఉపయన్తి యతస్తతః ।। ౬౭ ।।
స హోపాయనకీర్త్యైవ బ్రహ్మచర్యమువాస హ ।।
ఉపైమీతి హి సంకీర్తేర్నాన్యాత్కించిచ్చకార సః ।। ౬౮ ।।
సాపరాధం స్వమాత్మానం రాజా పరిహరన్నథ ।।
క్షమయామాస తమృషిం తథా న ఇతివాక్యతః ।। ౬౯ ।।
మానోఽపరాధినో మంస్థాస్తవ పూర్వే పితామహాః ।।
నామన్యన్త యథా తద్వద్భవానప్యపరాధినః ।। ౭౦ ।।
త్వత్సంప్రదానతః పూర్వం విద్యేయం హి కదాచన ।।
నోవాస బ్రాహ్మణే సాధ్వీ సాక్షాదపి బృహస్పతౌ ।। ౭౧ ।।
ఎవం గుప్తామపి తు తాం వక్ష్యామ్యేవాహమఞ్జసా ।।
ప్రత్యాఖ్యాతుం సమర్థః కో బ్రువన్తం బ్రాహ్మణం నృపః ।। ౭౨ ।।
అసావితి క్రమోఽభేది కస్మాద్ధేతోరితీర్యతామ్ ।।
ప్రశ్నస్యేహ చతుర్థస్య ప్రాధాన్యాద్భిద్యతే క్రమః ।। ౭౩ ।।
ఉత్పత్తేస్తదధీనత్వాజ్జన్మాయత్తా స్థితిస్తథా ।।
స్థిత్యపాయే ప్రయాణం చ శ్రుత్యాఽభేది క్రమస్తతః ।। ౭౪ ।।
దూరతోఽముష్య లోకస్య స్యాదసావితి గీరియమ్ ।।
సమిద్ధూమాదిభీ రూపైర్లోక్యతే లోకగీరపి ।। ౭౫ ।।
వైశబ్దః స్మరణాయ స్యాదగ్నిస్తత్పరిణామతః ।।
యత ఆహవనీయోఽగ్నిర్ద్యులోకాత్మతయా స్థితః ।। ౭౬ ।।
అపూర్వపరిణామోఽయమగ్నిహోత్రాఖ్యకర్మణః ।।
ద్యులోకోపక్రమో జ్ఞేయో యావత్పురుషసంభవః ।। ౭౭ ।।
ఆహుత్యోరగ్నిహోత్రస్య యా విభూతిః పురోదితా ।।
సైవేహ దృష్టివిధ్యర్థం శ్రుత్యా వ్యాఖ్యాయతేఽఞ్జసా ।। ౭౮ ।।
అధ్యాత్మే చాధియజ్ఞే చ హ్యధిలోకాధిదైవయోః ।।
శ్రుతిరాహవనీయాదేర్వ్యాచష్టే విస్తృతిం స్ఫుటామ్ ।। ౭౯ ।।
లోక ఆహవనీయోఽగ్నిరసావితి విచిన్తయేత్ ।।
ఆదిత్యాదిష్వపి తథా సమిదాదిసమీక్షణమ్ ।। ౮౦ ।।
సమిన్ధనాత్సమిద్భానూ రశ్మయో ధూమ ఇత్యపి ।।
సమిన్నిర్గమసామాన్యాదర్చిరహస్తథైవ చ ।। ౮౧ ।।
శాన్తత్వాచ్చ దిశోఽఙ్గారాః సమిద్ధి పరిణామతః ।।
అర్చిరఙ్గారభావస్య యథైవం భానుహేతుకాః ।।
రశ్మయశ్చ దిశశ్చైతా ఆదిత్యసమిదాశ్రయాః ।। ౮౨ ।।
అవాన్తరదిశస్తద్వద్విక్షిప్తత్వైకహేతుతః ।।
విస్ఫులిఙ్గా ఇతి జ్ఞేయాస్తస్మిన్నగ్నౌ యథోదితే ।। ౮౩ ।।
త్రయస్త్రింసచ్చ యే దేవాః స్యుస్తేఽధ్యాత్మాదిభూమిగాః ।।
హోతారస్తత్ర తత్ర స్యుః కర్మజ్ఞానానురోధతః ।। ౮౪ ।।
ఋత్విగ్రూపేణ తే హ్యాసన్యథా ప్రాకృతకర్మణి ।।
హోతారః పరిణామేషు తథైవోత్తరభూమిషు ।। ౮౫ ।।
ఆహుత్యోః పరిణామోఽయమూర్గ్రసోఽపూర్వమిత్యపి ।।
తస్య శ్రద్ధైకహేతుత్వాచ్ఛ్రద్ధా నామేతి కీర్త్యతే ।। ౮౬ ।।
తస్యాశ్చాప్యాహుతేః సోమో రాజా సంభవతీతి చ ।।
తస్యాభివృద్ధిః సంభూతిర్న త్వభూతజనిర్యతః ।। ౮౭ ।।
ద్యౌరగ్నిః సమిదాదిత్యః శ్రద్ధా తస్మిన్హి హూయతే ।।
సూర్యే సమిధి దీప్తాయాం శ్రద్ధాం జుహ్వతి దేవతాః ।। ౮౮ ।।
శ్రయతేః శ్రద్దధాతేర్వా శ్రద్ధేత్యాహుర్విపాశ్చితః ।। ౮౯ ।।
శ్చయణాద్ధారణాచ్చాఽఽపః శ్రద్ధాహ్వాః కారణాత్మికాః ।।
భూత్వాఽఽప ఇతి లిఙ్గాచ్చ ఆపః శ్రద్ధాభిధాస్తతః ।। ౯౦ ।।
ఆకృష్టం రశ్మిభిస్తోయమాదిత్యే ప్రతితిష్ఠతి ।।
తస్మాదాదిత్యగః సోమః క్షీణ ఆప్యాయతే పునః ।। ౯౧ ।।
పరిణామో హ్యపాం సోమః శీతాంశుస్తేన సోఽమ్మయః ।।
శ్రద్ధాహుతేర్హి సోమస్య సంభవః శాస్ర ఉచ్యతే ।। ౯౨ ।।
అఙ్గారాశ్చన్ద్రమాస్తస్మిన్హుతేఽగ్నౌ సోమసంభవః ।।
సోమచన్ద్రమసోరేవం భేదః శాస్త్రేణ దర్శితః ।। ౯౩ ।।
చన్ద్రమా మణ్డలం స్వచ్ఛం చన్ద్రకేణ మితో హి సః ।।
సోమస్తు మణ్డలే శ్వేతో వర్ధతే హ్రసతే చ యః ।। ౯౪ ।।
చన్ద్రమాః పర ఆదిత్యాదర్వాక్సోమః శ్రుతేర్మతః ।।
ఆదిత్యాచ్చన్ద్రమిత్యాహ నైతే సంవత్సరం తథా ।। ౯౫ ।।
సోమచన్దమసోస్తస్మాద్భేదః సమవగమ్యతే ।।
దేశాభేదాదభిన్నౌ తావేష సోమ ఇతి శ్రుతేః ।। ౯౬ ।।
భిన్నౌ చ ధర్మభేదేన తస్మాదుభయథా శ్రుతిః ।।
పర్జన్యోఽగ్నిరితి జ్ఞేయః సమిత్సంవత్సరః స్మృతః ।। ౯౭ ।।
సంవత్సరే సమిద్ధే హి పర్జన్యస్య సమేధనాత్ ।।
ధూమోఽభ్రాణీతి సాదృశ్యాద్విద్యుదర్చిస్తథైవ చ ।। ౯౮ ।।
శాన్తివర్తులతోఽఙ్గారాః పర్జన్యశిఖినోఽశనిః ।।
విక్షిప్తత్వైకసామాన్యాత్స్ఫులిఙ్గాః స్తనయిత్నవః ।। ౯౯ ।।
సోమం జుహ్వతి తత్రాగ్నౌ దేవాశ్చాత్రోదితాః పురా ।।
వృష్టేశ్చ సంభవస్తస్మాల్లోకేఽస్మిన్సాఽపి ద్దూయతే ।। ౧౦౦ ।।
లోకోఽయమగ్నిర్విజ్ఞేయః పృథివీ సమిదుచ్యతే ।।
పృథివ్యా హి సమిద్ధోఽయం సమిత్తేన క్షితిర్మతా ।। ౧౦౧ ।।
అగ్నిర్ధూమస్తదుత్థానాద్రాత్రిరర్చిస్తథైవ చ ।।
రాత్రిమాహుః క్షితిచ్ఛాయామఙ్గారాశ్చన్ద్రమాస్తథా ।। ౧౦౨ ।।
శాన్తత్వవర్తులత్వాభ్యాం విస్ఫులిఙ్గసమత్వతః ।।
నక్షత్రాణి స్ఫులిఙ్గాః స్యుస్తస్మిన్నిత్యాది పూర్వవత్ ।। ౧౦౩ ।।
అన్నస్య సంభవస్తస్మాత్పుమగ్నౌ తచ్చ హూయతే ।।
పురుషోఽగ్నిరితి ధ్యేయో వ్యాత్తం తస్య సమిత్స్మృతా ।। ౧౦౪ ।।
వ్యాత్తే ముఖే హి తద్దీప్తిర్ధూమః ప్రాణో ముఖోత్థితేః ।।
పుందీప్తేర్వాఙ్నిమిత్తత్వాదర్చిర్వాక్తేన భణ్యతే ।। ౧౦౫ ।।
స్థితేరఙ్గారవచ్చక్షురఙ్గారాః శ్రోత్రమేవ చ ।।
విస్ఫులిఙ్గా ఇతి జ్ఞేయం తస్య విక్షేపసంస్థితేః ।। ౧౦౬ ।।
అన్నం జుహతి తత్రాగ్నౌ సంభవో రేతసస్తతః ।।
యోషిదగ్నిరితి జ్ఞేయా ఉపస్థశ్చ సమిత్తథా ।। ౧౦౭ ।।
తదుపస్థేన సందీప్తేర్ధూమో లోమాని సామ్యతః ।।
అర్చిర్వర్ణసమానత్వాద్యోనిరర్చిర్భవేత్తతః ।। ౧౦౮ ।।
అన్తః కరోతి యత్కామీ తేఽఙ్గారాస్తత్సమానతః ।।
విస్ఫులిఙ్గః సుఖలవాః క్షణికత్వైకహేతుతః ।। ౧౦౯ ।।
రేతో జుహ్వతి తత్రాగ్నౌ దేవాశ్చేన్ద్రియరూపిణః ।।
పఞ్చమ్యా ఆహుతేస్తస్యాః పురుషః సంభవత్యయమ్ ।। ౧౧౦ ।।
యథోక్తవర్త్మనా హ్యాపః ప్రాప్తః పుంస్పరిణామతామ్ ।।
పాకజః పరిణామోఽయమేవం పఞ్చభిరగ్నిభిః ।। ౧౧౧ ।।
తస్మాదాపః సూక్ష్మభావాః స్థూలతాం యాన్తి పాకతః ।।
అగ్నిభిః పఞ్చభిః పక్వాః పురుషాఖ్యా భవన్తి హి ।। ౧౧౨ ।।
తస్మాన్మృతం ప్రియం బన్ధుం హరన్త్యగ్నయ ఋత్విజః ।। ౧౧౩ ।।
యథైవాఽఽహవనీయాగ్నేః ప్రసిద్ధం సమిదాదికమ్ ।।
శ్యశానాగ్నేస్తథైవైతత్సర్వం జ్ఞేయం న కల్ప్యతే ।। ౧౧౪ ।।
అన్త్యసంస్కారసిద్ధ్యర్థం తస్మిన్నగ్నౌ యథోదితే ।।
ఋత్విజో జుహ్వతి నరమన్త్యాహుత్యై విధానతః ।।
ఆహుతేర్జాయతే తస్యాః పుమాన్భాస్వరరూపభృత్ ।। ౧౧౫ ।।
రాజసం తామసం రూపమితో హ్యన్యత్ర వక్ష్యతే ।। ౧౧౬ ।।
ఇతోఽగ్నిభ్యోఽగ్నిమేవాయం స్వాం యోనిం ప్రతిపత్స్యతే ।।
ఇతి లోకే సమాచారాదగ్నిభ్యః సంభవస్తతః ।। ౧౧౭ ।।
పఞ్చమ్యామాహుతావేవం పునాంమ్నో జన్మ కీర్తితమ్ ।।
గతిస్తస్యాథ వక్తవ్యా ఉదగ్దక్షిణభేదతః ।। ౧౧౮ ।।
తే య ఎతద్యథాజాతం జ్ఞానం పఞ్చాగ్నిసంశ్రయమ్ ।।
విదురర్చిః సమాయాన్తి బహూక్తేశ్చ ద్విజాతయః ।। ౧౧౯ ।।
ఉత్పత్తిసంస్థితిలయా యథోక్తాగ్న్యేకహేతవః ।।
ఇత్థం యే విదురర్చిస్తే సంభవన్త్యాత్మభావితాః ।। ౧౨౦ ।।
ఇష్టాపూర్తకృతో యే వై గ్రామస్థేభ్యశ్చ యే పరే ।।
అరణ్య ఇతి గృహ్యన్త ఇతరేషాం పృథగ్గ్రహాత్ ।। ౧౨౧ ।।
యజ్ఞదానతపాంసీహ గృహస్థ ఇవ తాపసే ।।
గృహస్థాచార్యవాసాచ్చ న గ్రహో బ్రహ్మచారిణామ్ ।। ౧౨౨ ।।
నారణ్యస్థా న చ గ్రామ్యా అపేక్షన్తేఽత్ర విద్యయా ।।
సామాన్యవచసోపాత్తేర్న విశేషపరిగ్రహః ।। ౧౨౩ ।।
సశ్రద్ధస్యాపి సత్యస్య యద్యప్యన్యత్ర సంభవః ।।
తథాఽపి యతయో గ్రాహ్య అరణ్యేన విశేషణాత్ ।। ౧౨౪ ।।
తే య ఎవం విదురితి యది వా గృహిణాం గ్రహః ।।
అగ్నిసంబన్ధతో న్యాయ్యో వనస్థస్యాపి సంభవాత్ ।। ౧౨౫ ।।
న చాగ్నిహోత్రశేషత్వముక్తదృష్టేరిహేష్యతే ।।
సామాన్యేన గ్రహాత్తస్యాః పఞ్చాగ్నిరితిలిఙ్గతః ।। ౧౨౬ ।।
త్రిలోకీసాధనత్యాగాన్నాపి సంన్యాసినో గ్రహః ।।
దైవీ విద్యా హి విత్తం స్యాద్విత్తాచ్చ వ్యుత్థితిర్యతః ।। ౧౨౭ ।।
ప్రజయా కిం కరిష్యామ ఆక్షేపో బ్రహ్మవేదనాత్ ।। ౧౨౮ ।।
పఞ్చాగ్నిజ్ఞానవద్భావ్యా గతిరపత్ర సర్వదా ।।
యతోఽతో గతిరప్యుక్తా నాన్యథా తదుదీరణమ్ ।। ౧౨౯ ।।
దేవతోపాసనస్యేహ ప్రకృతత్వాత్తథా గతేః ।।
అర్చిఃశబ్దేన తేనేహ దేవతైవాత్ర గృహ్యతే ।। ౧౩౦ ।।
అర్చిర్దేవతయైకత్వం ప్రాప్యాహర్దేతైకతామ్ ।।
సంభవన్తీతి సర్వత్ర సంబన్ధోఽత్రానుషజ్యతే ।। ౧౩౧ ।।
గృహ్యతే దేవతా నో చేదర్చిరాదిగిరా తదా ।।
అసంభవోఽన్యత్ర మృతేరిత్యపార్థా గతిశ్రుతిః ।। ౧౩౨ ।।
యత్తూదగయనాపేక్షా భీష్మస్య శ్రూయతే స్మృతౌ ।।
సత్యవాదిత్వసిద్ధ్యర్థం శంతనోస్తదపీక్ష్యతామ్ ।। ౧౩౩ ।।
అన్యథా కృతనాశః స్యాదకృతాభ్యాగమస్తథా ।।
దేవతాగ్రహణాత్తస్మాద్దేవతైవార్చిరుచతే ।। ౧౩౪ ।।
తస్మాదేవంవిదో ధీరా అర్చిరాద్యభిమానినీమ్ ।।
క్రమేణ దేవతాం యాత్వా వైరిఞ్చం యాన్తి తత్పదమ్ ।। ౧౩౫ ।।
శ్రద్దధానాస్తపస్యన్తః సత్యం బ్రహ్మ సమాహితాః ।।
ఉపాసతే బహిర్గ్రామాదర్చిస్తే సంభవన్త్యతః ।। ౧౩౬ ।।
బ్రహ్మణః స్థానమాయాన్తి యద్వా స్వాశ్రమకర్మభిః ।।
సంన్యాసాద్బ్రహ్మణః స్థానం తథాచ స్మృతిశాసనమ్ ।। ౧౩౭ ।।
తతోఽహర్దేవతాం యాన్తి శుక్లపక్షం తతః క్రమాత్ ।।
షణ్మాసాంశ్చ తతో యాన్తి హ్యుత్తరాయణలక్షణాన్ ।। ౧౩౮ ।।
దేవతాం చ తతో యాన్తి దేవలోకాభిమానినీమ్ ।।
తత ఆదిత్యమాయాన్తి వైద్యుతం చాపి భాస్కరాత్ ।। ౧౩౯ ।।
బ్రహ్మణా మనసా సృష్టో మానసః పురుషస్తతః ।।
బ్రహ్మలోకాన్స నయతి సోఽప్యభ్యేత్యాథ వైద్యుతాన్ ।। ౧౪౦ ।।
తే తేషు బ్రహ్మలోకేషు దీప్యమానాః పరాః సమాః ।।
బ్రాహ్మమానాః సమా గ్రాహ్యా బ్రహ్మలోకేషు తచ్ఛ్రుతేః ।। ౧౪౧ ।।
సార్ష్టిసాలోక్యసాయుజ్యవ్యపేక్షా బహుగీరియమ్ ।।
సమష్టివ్యష్టిభేదం వా వ్యపేక్ష్య బహువాగియమ్ ।। ౧౪౨ ।।
ఆవృత్తిర్న పునస్తేషాం యావదాభూతసంప్లవమ్ ।।
ఆభూతసంప్లవస్థానమమృతత్వం హి భాష్యతే ।। ౧౪౩ ।।
ఐకాత్మ్యధీసముత్పత్తేర్థది వా బ్రహ్మలోకతః ।।
ముచ్యన్తే న నివర్తన్తే యథా ధూమాదిమార్గగాః ।। ౧౪౪ ।।
ఇమం మానవమావర్తమిత్యాద్యస్య విశేషణాత్ ।।
అత్రైవ కల్పేఽనావృత్తిర్న త్వన్యేష్వనివారణాత్ ।। ౧౪౫ ।।
దేవయానః సమాసేన పన్థా యత్నాత్ప్రపఞ్చితః ।।
వ్యాఖ్యాఽథ పితృయాణస్య సమ్యగారభ్యతేఽధునా ।। ౧౪౬ ।।
దేవాదిజ్ఞానహీనేన యేఽథ యజ్ఞేన సద్ద్విజాః ।।
లోకాఞ్జయన్తి దానేన సద్దేశాదిమతా తథా ।। ౧౪౭ ।।
నిఃశేషకల్మషధ్వంసితపసా వాఽవిపశ్చితః ।।
మృతాస్తే ధూమమాయాన్తి ధూమాద్రాత్రిం తమస్వినః ।। ౧౪౮ ।।
రాత్రేరపరపక్షం చదక్షిణాయనదేవతామ్ ।।
మాసేభ్యః పితృలోకం హి పితరో యత్ర శేరతే ।।
పితృలోకాచ్చ తే చన్ద్రం యాన్త్యన్నం తద్దివౌకసామ్ ।। ౧౪౯ ।।
చన్ద్రం ప్రాప్యాన్నభావం చ తే యతస్తత్ర సంస్థితాః ।।
అసకృద్భక్షయన్త్యేతానాప్యాయ్యాఽఽప్యాయ్య సోమవత్ ।। ౧౫౦ ।।
పక్షే శుక్లే తమాప్యాయ్య కృష్ణే తం భక్షన్త్యథ ।। ౧౫౧ ।।
భోగసాధనభావాశ్చ భక్షయన్తీతి భణ్యతే ।।
న త్వభ్యవహృతిర్న్యాయ్యా వేదవర్త్మని తిష్ఠితామ్ ।। ౧౫౨ ।।
యదా తూపచితం కర్మ పర్యవస్యతి భోగతః ।।
తేషామథైతమధ్వానమావర్తన్తే యథాగతమ్ ।। ౧౫౩ ।।
ఆకాశమనునిష్పద్య వాయుమాయాన్త్యభోగినః ।।
వాయోర్వృష్టిమవాప్యాథ వృష్టేశ్చ పృథివీం తతః ।।
అన్నభావం పృథివ్యాఽతస్తే సమాయాన్తి భూమిగాః ।। ౧౫౪ ।।
ఘటీయన్త్రవదశ్రాన్తా ఎవమేవ పునః పునః ।।
పరివర్తన్తి సంసారే కర్మవాయుసమీరితాః ।। ౧౫౫ ।।
దక్షిణస్య పథో వ్యాఖ్యా యథావదనువర్ణితా ।। ౧౫౬ ।।
యథోక్తలక్షణౌ యే తు పన్థానావుత్తరేతారౌ ।।
న విదుస్తే భవన్తీహ కీటాద్యా దుఃఖభోగినః ।। ౧౫౭ ।।
నాఽఽద్రియన్త ఇదం జ్ఞానముదఙ్భార్గాప్తిసాధనమ్ ।।
కర్మ వా పితృయాణాప్తౌ తే కీటాద్యామియుర్గతిమ్ ।। ౧౫౮ ।।
గోమయాద్యుద్భవాః కీటాః పతఙ్గాః శలభాస్త్థా ।।
దంశాశ్చ మశకాశ్చైవ దన్దశూకాః సపన్నగాః ।। ౧౫౯ ।।
యతిథ్యామితి యః ప్రశ్నః స పుంజన్మోక్తితో గతః ।।
తదనన్తరమేవోక్తా వ్యావృత్తిశ్చ పథోర్ద్వయోః ।। ౧౬౦ ।।
ఆకాశాద్యభిసంభూత్యా పునరావర్తనం గతమ్ ।।
దేవయానం చ యత్కృత్వా పితృయాణం చ లభ్యతే ।। ౧౬౧ ।।
సాధనం తదపీహోక్తం జ్ఞానకర్మస్వలక్షణమ్ ।।
లోకస్యాపూరణే హేతుః సమాప్తావుదితః స్ఫుటః ।। ౧౬౨ ।।
కీటాదీనామగమనాద్గతానాం చాఽఽగతేస్తథా ।।
ఎవం పఞ్చాపి నిర్ణీతాః ప్రశ్నా యే ప్రాక్ప్రచోదితాః ।। ౧౬౩ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే షష్ఠాధ్యాయస్య ద్వితీయం బ్రాహ్మణమ్

॥ షష్ఠాధ్యాయస్య తృతీయం బ్రాహ్మణమ్ ॥

విత్తం వినా న సిద్ధిః స్యాద్దృష్టాదృష్టార్థకర్మణః ।।
యతోఽతః కర్మ సన్థాఖ్యం తాదర్థ్యేనాభీధీయతే ।। ౧ ।।
పితుర్లోక్యో యథా పుత్రః కర్మణేహోపజాయతే ।।
తాదృక్పుత్రార్థినః కర్మ త్వేషామిత్యాదినోచ్యతే ।। ౨ ।।
యః స్యాత్కామగ్రహగ్రస్తో విత్తాపత్యోద్భవం ప్రతి ।।
తం ప్రత్యేవేతి విజ్ఞేయం కర్మేదం న త్వకామినమ్ ।। ౩ ।।
ప్రాప్నుయాం సముహద్విత్తమితి యః కామయేత హ ।।
ఇత్యుక్త్యాఽవాప్తావిత్తస్య నేదం కర్మేతి గమ్యతే ।। ౪ ।।
మహత్త్వమాత్మనోఽత్యర్థం యో వా కామయతే గృహీ ।।
మహత్తా న వినా విత్తం కర్మాతో విత్తసిద్ధయే ।। ౫ ।।
కాలో విధీయతే చాస్య మన్థాఖ్యస్యేహ కర్మణః ।।
శ్రుత్యోదగయనాద్యుక్త్యా కర్మసిద్ధ్యై ప్రయత్నతః ।। ౬ ।।
ప్రార్థనీయః పురా కాలో విశుద్ధిశ్చాఽఽత్మనస్తతః ।।
ద్రవ్యాణ్యోషధయశ్చైవ దేశశ్చ తదనన్తరమ్ ।। ౭ ।।
కాలాదీనాం గుణానాం చ కర్మణ్యస్మిన్సముచ్చయః ।।
న విక్ల్పః సమృద్ధిః స్యాత్కర్మణోఽస్య సముచ్చితౌ ।। ౮ ।।
కర్మణశ్చాస్య నిష్పత్తౌ విద్వత్తాఽపి సమశ్రితా ।।
యతోఽతః సూత్రితం నేదం సూత్రకృద్భిర్యథోదితమ్ ।। ౯ ।।
యో హ వై జ్యేష్ఠమిత్యుక్త్యా విద్వత్తా యా పురోదితా ।।
తస్యాం సత్యామిదం కర్మ జ్యేష్ఠాయేత్యాదిలిఙ్గతః ।। ౧౦ ।।
భూమిశయ్యా పయఃపానం బ్రహ్మచర్యం చ వాగ్యమః ।।
ఉపసద్వ్రతమేత్స్యాదమావాస్యేతి లిఙ్గతః ।। ౧౧ ।।
అగ్నిమిత్యేకవచనాత్తథైవోల్లేఖనాదితః ।।
న ముఖ్యోపసదామత్ర సంభవోఽస్తీతి గమ్యతే ।। ౧౨ ।।
తామ్రం నౌదుమ్బరం గ్రాహ్యమిధ్మైస్తస్య విరోధతః ।।
వానస్పత్యమతో గ్రాహ్యం కర్మణ్యౌదుమ్బరం శ్రుతౌ ।। ౧౩ ।।
గ్రామ్యాణి దశ ధాన్యాని ఫలపుష్పాణి సర్వతః ।।
అప్రమాదకాణీహ భక్ష్యమేధ్యాని యాని చ ।। ౧౪ ।।
దశేతి నియమార్థం స్యాన్న తతోఽన్యనిషేధనే ।।
భూరిదోషోపదుష్టత్వాత్పరిసంఖ్యావిధేరితి ।। ౧౫ ।।
కంసాద్యాకారసిద్ధ్యర్థం కంసాద్యుక్తిరిహోచ్యతే ।।
తణ్డులాన్ఫలపుష్పాణి పష్ట్వా పాత్రే నిధాపయేత్ ।। ౧౬ ।।
దధ్నా చ మధునా పిష్టం సమ్యగాలోడ్య పాత్రగమ్ ।।
స్థాపయేత్కృతరక్షం సచ్ఛుచౌ దేశే ప్రయత్నతః ।। ౧౭ ।।
పరీత్యాదిగిరా చాత్ర దేశసంస్కార ఉచ్యతే ।।
సంస్కృతే భూప్రదేశేఽథ హ్యగ్నిం సంస్థాపయేద్గృహీ ।। ౧౮ ।।
లేపనాది చ కర్తవ్యం కృతపూర్వేఽపి తద్విధేః ।।
ఇతి కాతీయవచనమదృష్టార్థత్వకారణాత్ ।। ౧౯ ।।
పాకయజ్ఞవిధానేన సంస్కృత్యాఽఽజ్యం యథావిధి ।।
పుంసా హస్తాదినర్క్షేణ మన్థమానీయ సిద్ధయే ।। ౨౦ ।।
ఖజకేనైకధీకృ్త్య మన్థద్రవ్యమతః పరమ్ ।।
ఆవాపస్థాన ఆజ్యస్య హుత్వా నిత్యాహుతీస్తతః ।। ౨౧ ।।
యావన్త ఇత్యుపక్రమ్య మన్త్రైరాజ్యం యథాక్రమమ్ ।।
హుత్వా హుత్వా చ మన్థేఽథ సంస్రవం ప్రక్షిపేన్ముహుః ।। ౨౨ ।।
స్వాహాకారావసానాః స్యుర్మన్త్రాః సర్వే యథోదితాః ।। ౨౩ ।।
మన్త్రద్వయేన జ్యేష్ఠాదౌ హోమః కార్యో విజానతా ।।
అగ్న్యాదావేకశః కార్యో యావన్మన్థావమర్శనమ్ ।। ౨౪ ।।
అథ స్విష్టకృదన్తేఽస్మిన్హోమానన్తరమేవ తత్ ।।
ద్వితీయేన మథాఽఽలోడ్య హ్యథాభిమృశతి పాణినా ।। ౨౫ ।।
భ్రమసీత్యాదినా మన్థం స్మరంస్తద్దేవతాం హృదా ।।
భ్రమసి ప్రాణభూతస్త్వం న హ్యేకత్రావతిష్ఠమే ।। ౨౬ ।।
జ్వలజ్జాజ్వల్యమానస్త్వం జఠరస్థాన్నపాకకృత్ ।।
పూర్ణం చ సర్వతోవ్యాపి సర్వత్రానవఖణ్డితమ్ ।। ౨౭ ।।
ప్రస్తబ్ధోఽసి స్థిరత్వాచ్చ వియద్వన్న వికమ్పసే ।। ౨౮ ।।
సర్వతోఽపరిపన్థిత్వాత్సర్వైశ్చాప్యనుకూలతః ।।
త్వమేకశఫమిత్యుక్తం శఫైకా యా త్వదాత్మికా ।। ౨౯ ।।
ఉద్గాత్రా హింకృతం పూర్వం స్తోత్రమూద్గాయతా స్ఫుటమ్ ।।
యజ్ఞారమ్భే తదా మధ్యే గీయమానేఽథ సామని ।। ౩౦ ।।
అపి హింక్రియమాణోఽసి తథోద్గీథే వినిర్దిశేత్ ।।
శ్రావితోఽధ్వర్యుణా చ త్వమగ్నీధా చ తథోత్తరమ్ ।। ౩౧ ।।
ఆర్ద్రే మేధోదరే విద్యుత్సందీప్తోఽసీతి కథ్యతే ।।
వివిధం త్వమేవ భవసి యతోఽతో విభురుచ్యతే ।। ౩౨ ।।
సోమో వృష్ట్యాదిభావేన ప్రభుః ప్రభవసీత్యతః ।।
ఆదిత్యః ప్రాణభావేన హ్యన్నభావేన సోమతా ।। ౩౩ ।।
అన్నాన్నాదద్వయం సర్వం త్వమేవ తదపి ప్రభో ।।
నిధనం కారణత్వాత్త్వం కారణే కార్యసంలయః ।। ౩౪ ।।
వాగగ్న్యాద్యాత్మసంపాతాత్సంవర్గోఽసీతి భణ్యతే ।।
ఇతి మన్త్రః సమాప్తోఽయమభిమర్శనకర్మణి ।। ౩౫ ।।
అథైనం మన్త్రపూతం సదుద్యచ్ఛతి యథోదితమ్ ।।
ఆమంసీత్యాదిమన్త్రేణ తదర్థావిష్కృతిస్త్వియమ్ ।। ౩౬ ।।
ఆమంసీతి భవేద్రూపం జ్ఞానార్థస్యైవ మన్యతేః ।।
లేట్యాఙ్పూర్వస్య సంసిద్ధం శబ్లుకీత్యవధారణాత్ ।। ౩౭ ।।
ఆసమన్తాద్విజానాసి సూక్ష్మాది జగతి స్థితమ్ ।।
జ్ఞేయం యావజ్జగత్కించిదామంసీతి తతః సదా ।। ౩౮ ।।
యథాఽస్మాంస్త్వం విజానాసి తథైవ త్వాం వయం సదా ।।
మన్యామహే వరీయాంసం గుణవద్భ్యో గుణాధికమ్ ।। ౩౯ ।।
మహి మహత్త్వం జానీమ ఆమోఽసి త్వం తథా ప్రభో ।।
న త్వం పాకసమాయోగాత్ఫలవన్నాశమృచ్ఛసి ।। ౪౦ ।।
ఆమోఽపకం త్వయి గతం మహత్త్వమపి భణ్యతే ।।
యస్మాద్రాజాఽస్య సర్వస్య మాం చ దేవః స సర్వదా ।। ౪౧ ।।
రాజానం చ తథేశానం కరోత్వధిపతిం చ మామ్ ।।
ఉద్యమ్యానేన మన్త్రేణ భక్షయత్యథ భాగశః ।। ౪౨ ।।
గాయత్ర్యా మధుమత్యా చ వ్యాహృత్యా చేతి పాదశః ।।
గ్రాసమశ్నాతి మన్థస్య హ్యుత్తరేషు తథైవ చ ।। ౪౩ ।।
సవితుస్తద్వరేణ్యం స్యాద్భర్గమన్నం మహాత్మనః ।।
ఋతాయన్తే తథా వాతా మధువత్సుఖకారిణః ।। ౪౪ ।।
అనుద్వేగకరా హృద్యా ఋతాయన్తే వహన్తి చ ।।
అమృతం మధు నద్యోఽపి మదర్థం సర్వదా శుభమ్ ।। ౪౫ ।।
తృప్తా మోదామహే యేన క్షరన్తీతి క్రియాపదమ్ ।।
అత్యర్థం మధురరసాః సన్తు హ్యోషధయశ్చ నః ।। ౪౬ ।।
త్రికముచ్చార్య భూః స్వాహేత్యాహుతిం ప్రక్షిపేన్ముఖే ।।
త్రికం త్రికం తథోచ్చార్య హ్యుత్తర్ష్వపి యోజయేత్ ।। ౪౭ ।।
దేవస్య ద్యోతనవతో హృద్యం యచ్చిన్తయేమహి ।।
మధు నక్తమథో రాత్రిర్మధురా దుఃఖహానికృత్ ।। ౪౮ ।।
ఉషసో దివసస్యాపి మాధుర్యం నోఽస్తు సర్వదా ।।
పార్థివం చ రజో లోకో హ్లాదకృన్మధుమాంస్తథా ।। ౪౯ ।।
ద్యులోకః పితృలోకోఽథ పితా హి ద్యౌర్యతో మతః ।।
భువః స్వాహేతి మన్థస్య ద్వితీయామాహుతిం క్షిపేత్ ।। ౫౦ ।।
ధియః ప్రచోదయేద్యో న ఉద్యన్ప్రజ్ఞేన్ద్రియాణి చ ।।
ప్రచోదయతు నో దేవః శ్రేయసే సర్వదాఽఽత్మనః ।। ౫౧ ।।
వనస్పతిస్తథా చన్ద్రః సూర్యస్తు మధురోఽస్తు నః ।।
గావో దీధితయః సన్తు మధుమత్యో దిశోఽథవా ।। ౫౨ ।।
స్వః స్వాహేత్యాహుతిక్షేపః సమస్తాం వ్యాహరేత్తతః ।।
సావిత్రీం మధుమతీశ్చైవ తిస్రోఽపి వ్యాహృతీస్తథా ।। ౫౩ ।।
చతుర్థీం ప్రక్షిపేదేవమాహుతిం పూర్వవన్ముఖే ।।
అహమేవ జగత్సర్వం భూయాసమితి నిర్బ్రువన్ ।। ౫౪ ।।
స్మార్తమాచమనం త్వన్తే ప్రాయత్యార్థమిహోచ్యతే ।।
అగ్నేః పశ్చిమతోఽథాన్తే ప్రాక్శిరాః సంవిశేత్తతః ।। ౫౫ ।।
ప్రత్యూషసి తతో భక్త్యా హ్యాదిత్యముపతిష్ఠతే ।।
వక్ష్యమాణేన మన్త్రేణ హ్యుపాసీత రవిం సదా ।। ౫౬ ।।
ఎకపుణ్డరీకమితి ప్రధానత్వం వివక్షితమ్ ।।
ఎకశబ్దేన నో సంఖ్యా యథైకః శ్వేతవాహనః ।। ౫౭ ।।
దిశాం యద్వ్ప్రధానస్త్వం మనుష్యాణాం తథా హ్యహమ్ ।।
భవేయం త్వత్ప్రసాదాద్భోః స్ఫీతః పుంభోగసాధనైః ।। ౫౮ ।।
యథేతమేత్యాథాఽఽసీనః పశ్చాదగ్నేః సమాహితః ।।
తం హైతమితి యత్నేన వంశం జపతి భక్తితః ।। ౫౯ ।।
తం హైతం మన్థం యత్నోక్తముద్దాలతనయః సుధీః ।।
ఉక్త్వాఽథ యాజ్ఞవల్క్యాయ తం ప్రోవాచాయ విస్మితః ।। ౬౦ ।।
మన్థం శుష్కేఽపి యః స్థాణౌ నిషిఞ్చేదుక్తసంస్కృతమ్ ।।
జాయేరన్నేవ తచ్ఛాఖాః ప్రరోహేయుర్దలాని చ ।। ౬౧ ।।
యాదృగర్థోఽస్య వచస ఉత్తరేష్వపి తాదృశః ।।
చతురౌదుమ్బరోక్త్యర్థో వ్యాఖ్యాతః పూర్వమేవ తు ।।
సుఖావబోధతశ్చైవ స్వయమేవ ప్రతీయతామ్ ।। ౬౨ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే షష్ఠాధ్యాయస్య తృతీయం బ్రాహ్మణమ్

॥ షష్ఠాధ్యాయస్య చతుర్థం బ్రాహ్మణమ్ ॥

ఎషామితి నృబీజస్య స్తుతిరుక్త్యా వివక్ష్యతే ।।
ప్రతిష్ఠాం కల్పయానీతి యస్యాం పుంస్త్వం ప్రపద్యతే ।। ౧ ।।
శుక్రం నిషిక్తం యత్రేదం పురుషత్వం నిగచ్ఛతి ।।
ప్రతిష్ఠాం తాదృశీమీశః ప్రజాపతిరచీక్లృపత్ ।। ౨ ।।
స్రియం ససర్జ తద్యోగ్యాం మధుకాణ్డే యథోదితామ్ ।।
సృష్ట్వాఽథాధః ప్రదేశే తాముపాస్తే గ్రామ్యధర్మతః ।। ౩ ।।
అపత్యోత్పత్తయే స్రీణామధోదేశం ప్రజాపతిః ।।
ప్రాగుపాసితవాన్యత్నాదుపాస్యం తేన తత్తతః ।। ౪ ।।
సోమాభిషవరూపత్వక్లృప్తయేఽథాధునోచ్యతే ।।
ఎతం గ్రావాణవచ్ఛిశ్నముదపారయదాత్మనః ।। ౫ ।।
ప్రాఞ్చం కృత్వాఽథ తం శిశ్నం యథైవాభిషవోపలమ్ ।।
ఎకీభావేన తం నార్యాం యత్నాత్సముపవేశయేత్ ।। ౬ ।।
తథాభూతేన గ్రావ్ ణైతాం స్రియమభ్యసృజన్ముహుః ।।
ఆత్మనః పురుషార్థాయ యథోక్తోపాసనం భవేత్ ।। ౭ ।।
యస్యాం ప్రజననం పుంసా స్రియామభ్యన్తరీకృతమ్ ।।
తస్యా వేదిరుపస్థః స్యాదూర్వోరుపరి దర్శనమ్ ।। ౮ ।।
బర్హిస్తజ్జాని లోమాని చర్మాధిషవణే తథా ।।
చర్మేహాఽఽనడుహం పశ్యేత్సోమాభిషవసిద్ధయే ।। ౯ ।।
ఫలకే చాధిషవణే యథాసంఖ్యేన నిర్దిశేత్ ।। ౧౦ ।।
యో యోన్యన్తర్గతో దేశః సమిద్ధశ్చర్మ నిర్దిశేత్ ।।
తద్దేశమభితస్తౌ యౌ ముష్కౌ తౌ వృషణావితి ।। ౧౧ ।।
లోకః స్యాద్వాజపేయేన యజమానస్య మానతః ।।
తావన్తం లోకమాప్నోతి యావన్తం వాజపేయతః ।। ౧౨ ।।
అన్నాని సంభ్రియన్తే హి దశ సప్త చ భాగశః ।।
వాజపేయే క్రతావన్నకామస్య స విధీయతే ।। ౧౩ ।।
రేతసోఽన్నరసస్యైవ యత్రాన్నాహుతిరీక్ష్యతే ।।
వాజపేయాభిసంపత్స్యాన్మైథునాఖ్యక్రతోరతః ।।
సామాన్యాదితి విజ్ఞేయం వాజపేయఫలార్థినామ్ ।। ౧౪ ।।
స్రీణాం చ సుకృతం వృఙ్కే సర్వమావర్జయేచ్ఛుభమ్ ।।
అధోపహాసం యో విద్వాన్యథోక్తముపసేవతే ।। ౧౫ ।।
అనేవంవిదుషః పుణ్యం సుకృతం వృఞ్జతే స్రియః ।।
మైథనోపనిషత్తత్త్వమేతద్ధ స్మాఽఽహ భావితః ।। ౧౬ ।।
సర్వదైవాఽఽహుతీర్విద్వాఞ్జుహోత్యశ్నన్నపః పిబన్ ।।
ఉపగచ్ఛన్స్రియం తద్వదారుణిర్గోత్రతః కిల ।। ౧౭ ।।
బ్రాహ్మణా జాతిమాత్రేణ స్రీభిర్హృతశుభాగమాః ।।
ఉక్తం విధిమజానన్తో మ్రియన్తే మైథునే రతాః ।। ౧౮ ।।
బహ్వేతదితి విజ్ఞేయం ప్రయోజనబహుత్వతః ।।
రేతః స్కన్దతి యత్సుప్తౌ జాగ్రతో వాఽపి కామినః ।। ౧౯ ।।
హస్తేనాఽఽలభ్య తద్రేతః పశ్చాచ్చాప్యనుమన్త్రయేత్ ।। ౨౦ ।।
యదద్య మేఽపతద్రేత ఓషధీరసరచ్చ యత్ ।।
అపోఽగచ్ఛత్స్వయోనిం చ తదహం భూయ ఆదదే ।। ౨౧ ।।
అభిమర్శనస్య యో మన్త్రో గ్రహణస్య స ఎవ తు ।।
పునర్మామైతు తద్రేతో విజ్ఞానం తేజ ఉచ్యతే ।। ౨౨ ।।
సౌభాగ్యం పునరగ్నిః స్యః పరిశిష్టాశ్చ దేవతాః ।। ౨౩ ।।
ప్రకాశకత్వాత్సర్వాసాం ధిష్ణ్యాశ్చాప్యగ్నయో మతాః ।।
గమయన్తు యథాస్థానం దేవా అగ్న్యాదయో మమ ।। ౨౪ ।।
అఙ్గుష్ఠానామికాభ్యాం తద్రేత ఆదాయ చాఽఽత్మనః ।।
స్తనౌ భ్రువౌ వా నిమృజేన్మధ్యే చ స్తనయోస్తదా ।। ౨౫ ।।
రేతఃస్వయోనావుదక ఆత్మానం చేత్ప్రమాదతః ।।
పశ్యేన్మన్త్రేణ తత్తోయమనేనైవానుమన్త్రయేత్ ।। ౨౬ ।।
మయి తేజోఽస్తు విజ్ఞానమితి రేతోఽభిధీయతే ।।
విశిష్టాపత్యహేతుత్వాజ్జపేదేవం తథోత్తరే ।। ౨౭ ।।
ఉద్గతం మలవద్వాసశ్చతుర్థేఽహని యత్స్రియాః ।।
తాం మలోద్వాససం పత్నీమాహుస్తత్కర్మకారిణః ।। ౨౮ ।।
గుణాఢ్యాపత్యఫలవత్పుష్పభూతత్వకారణాత్ ।।
మలవద్వాససం ప్రాహుః శ్రియం శ్రీహేతుతః స్రియమ్ ।। ౨౯ ।।
చతుర్థే దివసే స్నాతాం గత్వా తాముపమన్త్రయేత్ ।।
ఆత్మనోఽభిముఖీభావే వాగ్యత్నోఽత్రోపమన్త్రణమ్ ।। ౩౦ ।।
ప్రేమ్ణోపమన్త్రితాఽప్యస్మై పత్యే దద్యాన్న చేదసౌ ।।
వస్రాభరణభోగాద్యైరాత్మనో వశమానయేత్ ।। ౩౧ ।।
తథాఽప్యుక్తా న చేద్దద్యాద్బలాత్తాం వశమానయేత్ ।।
ఉపేయాత్తామతిక్రమ్య శాపదానాయ రోషితః ।। ౩౨ ।।
ఇన్ద్రియేణ త ఇత్యాదిమన్త్రేణాథ శపేద్రుషా ।।
పతిశాపాదపుత్రా సా వశమాశు భవేత్తదా ।। ౩౩ ।।
శప్స్యామి త్వామితి హ్యుక్త్వా వశం తామానయేత్పతిః ।।
దద్యాచ్ఛాపభయాత్సా చేదనులోమం తదాఽఽచరేత్ ।। ౩౪ ।।
అథ శాపభయాద్దద్యాత్పత్యే కామితమాదరాత్ ।।
తదా నివర్తయేచ్ఛాపం మన్త్రేణానేన సత్పతిః ।। ౩౫ ।।
పురుషద్వేషిణీం భార్యాం పతిశ్చేదభికామయేత్ ।।
మామియం కామయేతేతి కుర్యాత్తస్యా ఇమం విధిమ్ ।। ౩౬ ।।
ఉక్తమన్థవిధానేన చరితవ్రత ఎవ సన్ ।।
ఉత్తరేష్వపి కార్యేషు సర్వం తదనువర్తయేత్ ।। ౩౭ ।।
స్రీలక్షణే ప్రవేశ్యాన్తరాత్మీయం పుంస్త్వలక్షణమ్ ।।
వక్త్రం వక్త్రేణ సంధాయ స్పృష్ట్వోపస్థం జపేదథ ।। ౩౮ ।।
అఙ్గాదఙ్గాత్సంభవసి జగ్ధాన్నపరిణామతః ।।
రసాచ్ఛోణితమిత్యాదిక్రమాచ్ఛుక్రతయా మమ ।। ౩౯ ।।
శుక్రప్రవహయా నాడ్యా హృదయాచ్చాభిజాయసే ।।
స త్వమఙ్గకషాయోఽసి దిగ్ధవిద్ధాం మృగీమివ ।।
స్నేహోపరోధాదేవైతాం పత్నీం మే వశమానయ ।। ౪౦ ।।
మా బిభర్గర్భమిత్యేమథ యాం కామయేత సః ।।
రూపభ్రంశో హి భవతి యతో గర్భస్య ధారణే ।। ౪౧ ।।
తథా యౌవనహానిశ్చ తస్మాదేవం స కామయేత్ ।।
తస్యాం స్వమర్థం నిష్ఠాయ ముఖేనేత్యాది పూర్వవత్ ।। ౪౨ ।।
ప్రాణ్యాఽఽదౌ రేచకం కృత్వాఽపానయేత్తదనన్తరమ్ ।। ౪౩ ।।
నిషిక్తమపి తద్రేతః ప్రాణవృత్త్యా యథావిధి ।।
అపానవృత్త్యా తద్ధ్వస్తమిత్యేత్కర్మణః ఫలమ్ ।। ౪౪ ।।
ఇన్ద్రియేణ త ఇత్యాదిమన్త్రోక్త్యా తాం పరామృశేత్ ।। ౪౫ ।।
ఇన్ద్రియేణైవ త్వద్రేతో రేతసా ఆదేదే స్వయమ్ ।।
అరేతా ఎవ సా స్రీ స్యాదేవం పత్యాఽభిమన్త్రితా ।। ౪౬ ।।
దధీత గర్భమిత్యేవం యామిచ్ఛేత్పతిరఙ్గనామ్ ।।
తామపాన్య ప్రయత్నేన ప్రాణ్యాన్మన్త్రేణ కారయేత్ ।।
ఇన్ద్రియేణ త ఇత్యుక్త్యా ఆదధామీతి సత్పతిః ।। ౪౭ ।।
అథాఽఽభిచారికం కర్మ ప్రసఙ్గాదభిధీయతే ।।
ఉపాయత్వేన విజ్ఞప్త్యై శ్యేనవన్న విధీయతే ।। ౪౮ ।।
అథ యస్య గృహస్థస్య పత్న్యా జారో భవేత్కచిత్ ।।
తం చేద్దూిష్యాద్రుషైవైనామారభేత తదా క్రియామ్ ।। ౪౯ ।।
న హ్యద్విష్టమనస్కస్య కర్మైతత్సిద్ధిమశ్నుతే ।।
అతోఽధికారివిజ్ఞప్త్యై ద్విష్యాదితి విశేషణమ్ ।। ౫౦ ।।
ఆమపాత్రేఽగ్నిమిత్యుక్త్యా హ్యభిచారాఖ్యాకర్మణః ।।
యోగ్యతైవాఽఽమపాత్రస్య భిందురత్వసమన్వయాత్ ।। ౫౧ ।।
యథాఽఽమం భిదురం పాత్రమప్సు సద్యో విలీయతే ।।
ప్రాప్తజారోఽపి మే శత్రుస్తథైవాఽఽశు విదీర్యతామ్ ।। ౫౨ ।।
అగ్నిమిత్యేకవచనాదుల్లిఖ్యాదేశ్చ లిఙ్తః ।।
ఆవసథ్యాగ్నినిర్దేశో న తు త్రేతాగ్నిసంగ్రహః ।। ౫౩ ।।
ప్రతిలోమమవస్తీర్య కర్మణః ప్రతిలోమతః ।।
శరబర్హిః ప్రయత్నేన విద్వాన్రోషసమన్వితః ।। ౫౪ ।।
తస్మిన్నగ్నౌ శరేషీకా ఘృతాక్తా జుహుయాదథ ।।
జారస్య దోషం ప్రంఖ్యాప్య మన్త్రేణానేన సత్వరః ।। ౫౫ ।।
మమ స్వభూతే యోషాగ్నౌ సమిద్ధే యౌవనాదినా ।।
శుక్రాహుతిం యతోఽహౌషీరేష తేఽత్ర వ్యతిక్రమః ।। ౫౬ ।।
ఆదదేఽతోఽపరాధాత్తే ప్రాణాపానౌ జిజీవిషోః ।।
ఫట్కారేణైవ జుహుయాచ్ఛరభృష్టీర్యథోదితాః ।। ౫౭ ।।
తథా పుత్రాన్పశూంశ్చైవ ఆదదే తేఽద్య కాముక ।।
శ్రౌతమిష్టిం విజానీయాత్స్మార్తం సుకృతమిత్యపి ।। ౫౮ ।।
శ్రౌతం స్మార్తం చ యత్కించిత్పుణ్యం కర్మ త్వయా కృతమ్ ।।
తత్సర్వం త ఆదదేఽహమాహుతిం ప్రక్షిపేద్రుషా ।। ౫౯ ।।
ప్రార్థనాఽఽశేతి విజ్ఞేయా పరాకాశా ప్రతీక్షణమ్ ।।
ఆదానాన్తో భవేన్మన్త్రః సర్వత్రైవం వినిర్దిశేత్ ।। ౬౦ ।।
వాఙ్భాత్రేణ ప్రతిజ్ఞాతం కర్మణా నోపపాదితమ్ ।।
తత్ప్రతీక్షణమాకాఙ్క్షా పరాకాశేతి భణ్యతే ।। ౬౧ ।।
స వా ఇత్యాదినాఽథాస్య ఫలముక్తస్య కర్మణః ।।
భణ్యతే వచసోక్తస్య నిరిన్ద్రియపురఃసరమ్ ।। ౬౨ ।।
నిఃశేషపురుషార్థాప్తిలోపకృత్కర్మ వర్ణితమ్ ।।
జాయయా మైథునాఖ్యం యచ్ఛ్రోత్రియస్య విపశ్చితః ।। ౬౩ ।।
ఉపహాసమతో నేచ్ఛేత్సార్ధం శ్రోత్రియజాయయా ।।
మైథునం తు విశేషేణ హ్యుక్తానర్థజిహాసయా ।। ౬౪ ।।
కర్మాఽఽభిచారికం ప్రోక్తం ప్రసఙ్గాన్న ప్రధానతః ।।
యదర్థస్తు ప్రయాసోఽయం తత్కమార్థ ప్రపఞ్చ్యతే ।। ౬౫ ।।
యస్య మన్థవిధిజ్ఞస్య జాయాం చేదార్తవం వ్రజేత్ ।।
తిస్రో రాత్రీర్న కాంస్యేన పానం కుర్యాత్తథాఽశనమ్ ।। ౬౬ ।।
తథైవాహతవాసాః స్యాదహఃస్వేతుషు శుద్ధధీః ।।
వృషలో వృషలీ వైనాం నోపహన్యాత్కదాచన ।। ౬౭ ।।
అన్యో వా పాపకృత్కశ్చిత్స్పర్శసంభాషణాదిభిః ।।
వ్రతస్థా నోపహన్యాత్తామభీప్సితఫలాప్తయే ।। ౬౮ ।।
సా త్రిరాత్రాన్త ఆప్లుత్యాహతవాసాః శుచిః సతీ ।।
శ్రపణాయ చరోర్భర్తా వ్రీహీంస్తామవఘాతయేత్ ।। ౬౯ ।।
శుక్లో గౌరోఽత్ర విజ్ఞేయః శుక్లో వా బలదేవవత్ ।।
సువ్యాఖ్యేయత్వతః శేషః స్వయమేవావాగమ్యతామ్ ।। ౭౦ ।।
క్షీరౌదనం తయైవాథ పాచయిత్వా స్వయం పతిః ।। ౭౧ ।।
దంపతీ ఘృతవన్తం తమశ్నీయాతామథౌదనమ్ ।।
స్వతన్త్రావీశ్వరౌ స్యాతాం సత్పుత్రప్రసవాయ తౌ ।। ౭౨ ।।
యథోక్తపుత్రప్రసవే యది వా క్షిప్రకారిణౌ ।।
యథోక్తకర్మణైతేన స్యాతాం తావేవ దంపతీ ।। ౭౩ ।।
దుహతా పణ్డితేత్యత్ర స్రీణాముచితకర్మసు ।।
తత్పాణ్డిత్యమిహ జ్ఞేయం న తు వేదార్థగోచరమ్ ।। ౭౪ ।।
విజిగీతో జగత్యస్మిన్నత్యర్థం యో విశబ్దితః ।।
విద్వత్సభా చ సమితిస్తద్యోగ్యః సమితింగమః ।। ౭౫ ।।
ప్రకృతాయాం త్రిసంఖ్యాయాం సర్వశబ్దప్రయోగతః ।।
ప్రతీయాచ్చతరో వేదాన్సర్వశబ్దార్థవిత్తయే ।। ౭౬ ।।
తణ్డులాన్మాంససంమిశ్రాన్పకత్వా మాంసౌదనం విదుః ।।
ఉక్షా సేచనశక్తో గౌః స ఎవ ఋషభో మహాన్ ।। ౭౭ ।।
ప్రసిద్ధ్యసంభవాత్త్వద్య హ్యుక్తం మాంసౌదనం ప్రతి ।।
మాంసం కృష్ణమృగచ్ఛాగవిషయం త్వద్య కుర్వతే ।। ౭౮ ।।
యత్నేనోపార్జితం తచ్చేత్క్రీత్వా వా మాంసమాహరేత్ ।।
హింసాయాః ప్రతిషిద్ధత్వాత్పశూన్హన్యాన్న తు స్వయమ్ ।। ౭౯ ।।
అథశబ్దో వికల్పార్థో యథోక్తానాం యథారుచి ।।
కామ్యానాం హ్యన్యతమ్ పక్షమాశ్రిత్య భణ్యతే ।। ౮౦ ।।
ఆరభ్యోద్గమనే భానోః సర్వం స్నానాద్యశేషతః ।।
నిర్వర్త్య సంస్కారమథ యత్నాత్ప్రాగ్య ఉదాహృతః ।। ౮౧ ।।
స్థాలీపాకే క్రియా యా సా చాఽఽవృదిత్యభిధీయతే ।।
స్థాలీపాకవిధానేన సంస్కృత్యాఽఽజ్యం తథైవ తు ।। ౮౨ ।।
ఉపలక్షణమన్యేషామాజ్యస్య గ్రహణం భవేత్ ।।
ఆదిశబ్దస్య వా లోపాగాజ్యాదిమితి గమ్యతామ్ ।। ౮౩ ।।
ఉపహత్యేపహత్యాథ స్థాలీపాకస్య మన్త్రతః ।।
నిత్యాస్తత్రాఽఽహుతీర్హుత్వా ఆవాపస్థాన ఆదరాత్ ।। ౮౪ ।।
ప్రధానాహుతయస్తిస్రో యాః స్యురగ్న్యాదిపూర్వికాః ।।
హుత్వా స్విష్టకృదన్తం తత్సమాపయ్య యథోదితమ్ ।। ౮౫ ।।
కర్మేదం తత ఉద్ధృత్య చరుం స్థాల్యాః సమాహితః ।।
సర్పిష్మన్తమథాశ్నీయాత్కామితార్థానురోధతః ।। ౮౬ ।।
చరుం ప్రాశ్య స్వయం శేషం భార్యాయై సంప్రయచ్ఛతి ।।
ఉచ్ఛిష్టమేవ భార్యాయై చరుం భర్తా ప్రయచ్ఛతి ।। ౮౭ ।।
పాణీ ప్రక్షాల్య యత్నేన సామర్థ్యాదేవ గమ్యతే ।।
స్మార్తమాచమనం శుద్ధ్యై పాణిప్రక్షాలనోక్తితః ।। ౮౮ ।।
ఉదపాత్రమథాఽఽదాయ తదద్భిస్రిః సుతాప్తయే ।।
వక్ష్యమాణేన మన్త్రేణ జాయాేమభ్యుక్షయేన్ముహు ।। ౮౯ ।।
అతోఽస్మదీయదారేభ్య ఉత్థాయాన్యత ఆవ్రజ ।।
విశ్వావస్వభిధానేన గన్ధర్వోఽత్ర ప్రబోధ్యతే ।। ౯౦ ।।
ప్రపూర్వ్యామితి నార్యత్ర భణ్యతే తరుణీ కిల ।।
ప్రపూర్వీ పీవరీమన్యాం యాహి విశ్వావసో ద్రుతమ్ ।। ౯౧ ।।
ప్రపూర్వ్యామితి లిఙ్గాచ్చ తరుణ్యాం సత్పతిః సదా ।।
యథోదితం కర్మ సత్యాం కుర్యాత్సత్పుత్రజన్మనే ।। ౯౨ ।।
అహం తు స్వామిమాం జాయాం సముపైమీతి సంగతిః ।।
ఎవం ప్రస్థాప్య గన్ధర్వమథైనామభిపద్యతే ।। ౯౩ ।।
అభీష్టగర్భాధానాయ జాయామాలిఙ్గతే పతిః ।।
అమోఽహమితిమన్త్రోక్త్యా తావావాం దేవతాత్మకౌ ।। ౯౪ ।।
కర్మాఽఽరభావహై దేవి సత్సుతోత్పత్తిసిద్ధయే ।।
త్వం చాహం చైవ సంభూయ యోనౌ రేతో దధావహై ।। ౯౫ ।।
రేతఃక్షేపఫలం చాఽఽహ పుంసే పుత్రాయ లబ్ధయే ।।
మన్త్రోక్త్యనన్తరం తస్యా విజిహీథామితీరయేత్ ।। ౯౬ ।।
విహాపయతి మన్త్రేణ ఊరూ పత్న్యాః ప్రయత్నతః ।।
ఊర్వోరామన్త్రణం చైతద్విజిహీథామితీక్ష్యతామ్ ।। ౯౭ ।।
విజిహీతేరిదం రూపం ణ్యన్తస్య గతికర్మణః ।। ౯౮ ।।
మన్త్రతః పాణినాఽథైనాం త్రీన్వారాననులోమతః ।।
అనుమార్ష్ట్యథ తాం జాయాం మన్త్రం విష్ణురితీరయన్ ।। ౯౯ ।।
సమర్థనం కల్పనార్థస్త్వష్టాఽవయవశస్తథా ।।
నిర్వర్తయతు రూపాణి శోభనాని సుతస్య మే ।। ౧౦౦ ।।
దర్శాహర్దేవతా చేహ సినీవాలీతి భణ్యతే ।।
పృథుష్టుకేతి సౌవోక్తా పృథుస్తుతిరసౌ యతః ।। ౧౦౧ ।।
గర్భం చే సమ్యగాధాత్తామశ్వినౌ పుష్కరస్రజౌ ।।
సూర్యాచన్ద్రమసావేవ విజ్ఞేయావశ్వినావిహ ।। ౧౦౨ ।।
స్వరశ్మిస్రగ్విణౌ తౌ హి ప్రసిద్ధౌ జగతి యతః ।। ౧౦౩ ।।
హిరణ్యం జ్యోతిరమృతం తన్మయ్యావరణీ శుభే ।।
నిరమన్థతాం యాభ్యాం తావశ్వినావమృతం పురా ।।। ౧౦౪ ।।
అశ్వినౌ యాదృశం గర్భం ప్రయత్నాన్నిరమన్థతామ్ ।।
ఆదధావస్తథా రూపం దశమే మాసి సూతయే ।। ౧౦౫ ।।
యథాఽగ్నిగర్భా పృథివీ ద్యౌరిన్ద్రేణేవ భానున ।।
వాయుర్దిశాం యథా గర్భో దృష్టః శ్లథనకర్మకృత్ ।। ౧౦౬ ।।
ఆత్మనామ సముచ్చార్య తథా గర్భం దధామి తే ।।
తస్యా వా నామ గృహ్ణీయాన్మన్త్రముచ్చారయన్పతిః ।। ౧౦౭ ।।
మన్త్రేణాథైష సోష్యన్తీమద్భిరభ్యుక్షయేచ్ఛనైః ।।
వాయుః పుష్కరిణీం యద్వత్సమఞ్జయతి చాలయేత్ ।। ౧౦౮ ।।
యథా పుష్కరిణీం వాయుశ్చాలయన్నపి సర్వతః ।।
న కరోతి క్షతిం తద్వద్గర్భ ఎజతు తే సుఖమ్ ।। ౧౦౯ ।।
గర్భస్త్వాం సుఖయన్నేతు సహోల్బేణ జరాయుణా ।।
వ్రజో మార్గో హి గర్భస్య సార్గలోఽయం కృతః పురా ।। ౧౧౦ ।।
జరాయురర్గలస్తం త్వమిన్ద్ర నిర్జహి సత్వరః ।।
గర్భే వినిఃసృతే పశ్చాద్యా నిర్గచ్ఛతి యోనితః ।। ౧౧౧ ।।
మాంసపేశీ సమా తన్వీ సాఽవరేతి నిగద్యతే ।।
ప్రాణశ్చేన్ద్రోఽత్ర విజ్ఞేయః స ఎవ ప్రార్థ్యతే తతః ।। ౧౧౨ ।।
జాతే కుమారేఽథ పతిరఙ్కమారోప్య తం పితా ।।
అగ్నిం హ్యుపసమాధాయ ప్రసిద్ధార్థమథాపరమ్ ।। ౧౧౩ ।।
ఘృతం దధి చ సంమిశ్రం పృషదాజ్యమితీర్యతే ।।
ఎకీకృత్యాథ సంనీయ పృషదాజ్యస్య మన్త్రతః ।। ౧౧౪ ।।
ఉపధాతం జుహోతీతి ణముల్వాఽఽభీక్ష్ణ్య ఇష్యతే ।।
ఉపహత్యోపహత్యేతి పృషదాజ్యాహుతీః క్షిపేత్ ।। ౧౧౫ ।।
పుష్యాసం స్వే గృహేఽత్రాహం మనుష్యాణాం ప్రకామతః ।।
సహస్రసంఖ్యయా శశ్వద్బహోర్నామ సహస్రగీః ।। ౧౧౬ ।।
ఎవం త్వం వర్ధమానోఽత్ర మన్వీథాః పుత్ర సంతతిమ్ ।।
సంతతావుపసన్ధాం త్వాం పశ్వాదేర్మే కరిష్యసి ।। ౧౧౭ ।।
నైవ వ్యపేక్షతే వ్యాఖ్యాం స్పష్టార్థత్వేన హేతునా ।।
మయి ప్రాణానితి గ్రన్థః స్వయమేవావగమ్యతామ్ ।। ౧౧౮ ।।
అథాస్య స్వముఖే కర్ణం దక్షిణం ప్రణిధాయ తు ।।
వాగ్వాగితి హి త్రిర్బ్రూయాత్ర్రయీ వాగితి భణ్యతే ।। ౧౧౯ ।।
త్రయీ వాక్త్వాం శ్రోత్రమార్గేణ శ్రేయసే ప్రవిశత్వియమ్ ।।
యస్తే స్తన ఇతి గిరా శస్యతేఽత్ర సరస్వతీ ।। ౧౨౦ ।।
ఉదారగుణసంపత్తిః సుతస్యాస్త్వితి భణ్యతే ।।
శశయః సశయో జ్ఞేయః శయశ్చ ఫలముచ్యతే ।। ౧౨౧ ।।
గుహా శయో వా శశయః శ్రుత్యైవ ప్రతిపాదితః ।।
మయోభూరన్నభూతోఽయం సర్వప్రాణిభృదుచ్యతే ।। ౧౨౨ ।।
రత్నస్య పయసోఽత్యర్థం రత్నాధారశ్చ యః స్తనః ।।
వసునో ధనస్య లబ్ధా చ తస్య వృష్ట్యాదిహేతునః ।। ౧౨౩ ।।
భూరికల్యాణదాతృత్వాత్సుదత్ర ఇతి భణ్యతే ।।
యేన పుష్యసి వార్యాణి సర్వాణీహ సరస్వతి ।। ౧౨౪ ।।
దేవాదీని వరాణి త్వం సర్వైర్భోగైః ప్రపుష్యసి ।। ౧౨౫ ।।
పానాయ మమ పుత్రస్య స్త్రీస్తనే సంనివేశయ ।।
యథోక్తగుణకం దేవి స్వస్తనం సర్వకాభదమ్ ।। ౧౨౬ ।।
ఇలాఽసీత్యథ మన్త్రేణ సూనోర్మాతరమాదరాత్ ।।
అభిమన్త్రయతే సాధుకర్మావాప్త్యై స్వయం పతిః ।। ౧౨౭ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే షష్ఠాధ్యాయస్య చతుర్థం బ్రాహ్మణమ్

॥ షష్ఠాధ్యాయస్య పఞ్చమం బ్రాహ్మణమ్ ॥

సంభావితం న యత్పూర్వం కృత్స్నేఽస్మిన్బ్రహ్మణేఽపి తత్ ।।
ఖిలకాణ్డే తదఖిలం పుత్రమన్థాన్తమీరితమ్ ।। ౧ ।।
పూర్వకాణ్డైకదేశత్వాత్ఖిలకాణ్డం న వంశభాక్ ।।
పూర్వత్ర విద్యాసంభేదాద్భిన్నౌ వంశావిహోదితౌ ।। ౨ ।।
పూర్వౌశ్చతుర్భిరధ్యాయైస్త్వాష్ట్రం కక్ష్యం చ యన్మధు ।।
వ్యాఖ్యాతం తదశేషేణ వంశస్తత్ర తదర్థభాక్ ।। ౩ ।।
మధుక్రణ్డాగమార్థస్య యథాకృహ్మతిపత్తయే ।।
కాణ్డం స్యాద్యాజ్ఞవల్కీయం వంశస్తద్విషయస్తథా ।। ౪ ।।
అయం తు వంశో విజ్ఞేయః కృత్స్నప్రవచనాశ్రయః ।।
సమాప్తౌ బ్రాహ్మణస్యోక్తేరయమర్థోఽవసీయతే ।। ౫ ।।
ఉక్తవేదార్థవిజ్ఞానసాకల్యప్రతిపత్తయే ।।
జపో వంశస్య యేనాతః శ్రుత్యా వంశ ఇహోదితః ।। ౬ ।।
సర్వజ్ఞానం యతో వంశాస్రయోఽప్యేతే యథోదితాః ।।
అతస్తత్స్మృతితః సమ్యగ్జ్ఞానభానూదయో భవేత్ ।। ౭ ।।
పుత్రమన్థేన సంస్కారః స్రీణామేవేహ వర్ణితః ।।
యతోఽతః స్రీప్రధానోఽయం పుత్రాణాం వంశ ఉచ్యతే ।। ౮ ।।
అన్యతోఽన్యత ఎవాయం సంప్రదాయో యథాఽభవత్ ।।
న తథా బ్రహ్మణస్తస్మాత్తత్స్వయంభ్వితి శబ్ద్యతే ।। ౯ ।।
అన్యేషాం వేదతో జ్ఞానం భూరిసాధనసంశ్రయాత్ ।।
స్వతో వేదాత్మనస్తస్మాత్సర్వజ్ఞానమయో హి సః ।। ౧౦ ।।
సర్వస్యైష వశీత్యాది తథాఽపి ప్రాగవాదిషమ్ ।।
పరైవ దేవతా వేదో యచ్చ కించిచ్చరాచరమ్ ।। ౧౧ ।।
ప్రతిపాద్యాఽఽత్మనాఽఽత్మానం నామరూపాదిసాధనః ।।
ఎతి పూర్ణాత్మతాం సాక్షాద్ధియాం వాచామగోచరమ్ ।। ౧౨ ।।
త్రయ్యైవ బ్రాహ్మణో విద్వానాత్మనైవాద్వయం పరమ్ ।।
విదిత్వా నిర్వృతిం యాతి కార్యకారణయోః పరాణ్ ।। ౧౩ ।।
వేదోఽసీత్యత ఎవాస్య నామ జాతస్య కుర్వతే ।।
వేదాత్మనా కథం నామ పరం బ్రహ్మ ప్రపత్స్యతే ।। ౧౪ ।।
వాజిశాఖాసు సర్వాసు హ్యాసురాయణపూర్వకాః ।।
సమానా వంశర్షయోఽమీ హ్యా సమాప్తేరితీక్ష్యతామ్ ।। ౧౫ ।।
ఆదిత్యేన హి ప్రోక్తాని యజూంష్యేతాని యాని తు ।।
ఆదిత్యానీత్యతస్తాని సమ్యగాచక్షతే బుధాః ।। ౧౬ ।।
వేదాత్మనో రవేరేవం సంప్రదాయోఽత్రయమాగతః ।।
పరమేష్ఠ్యాదికాన్సర్వాన్పారంపర్యేణ మానుషాన్ ।। ౧౭ ।।
అసంసృష్టం పరం బ్రహ్మ సర్వదోషవివర్జితమ్ ।।
ఎతదాదిత్యగం భాతి తద్వేదానాం పరం వపుః ।। ౧౮ ।।
ఉత్సన్నమపి యద్బ్రహ్మ తదాదిత్యే న నశ్యతి ।।
తదార్షేణైవ విన్దన్తి తపస్తప్త్వా మహర్షయః ।। ౧౯ ।।
వేదబ్రహ్మణ ఆరభ్య సర్వేషామపి శాఖినామ్ ।।
సాంజీవీసూనుపర్యన్తో వంశ ఎకో న భిద్యతే ।। ౨౦ ।।
సాంజీవీపుత్రతస్త్వర్వాక్ప్రతిశాఖం పృథక్పృథక్ ।।
ఆచార్యభేదాద్భిద్యన్తే వంశా వాజసనేయినామ్ ।। ౨౧ ।।
ఇత్యుక్తైకాత్మ్యవాక్యప్రవికచకమలా ప్రాజ్యసన్న్యాయగన్ధా
కాణ్డైశ్చిత్రా షడర్ధైర్మధుమునిఖిలకైర్మస్కరీన్ద్రాలిజుష్టా ।।
శ్లోకగ్రన్థప్రబద్ధాఽవిషయమితిఫలా ప్రేమసత్సూత్రసూత్రా ।।
మాలా గఙ్గేవ శంభుం పదమమలమజం వైష్ణవం సాఽనుయాతా ।। ౨౨ ।।
యత్ప్రజ్ఞోదధియుక్తిశబ్దనఖజశ్రద్ధైకసన్నేత్రక-
స్థైర్యస్తమ్భముముక్షుదుఃఖితకృపాయత్నోత్థబోధామృతమ్ ।।
పీత్వా జన్మమృతిప్రవాహవిధురా మోక్షం యయుర్మోక్షిణ-
స్తం వన్దేఽత్రికులప్రసూతమమలం వేధోభిధం మద్గురుమ్ ।। ౨౩ ।।
యామస్మద్గురురేవ వేదశిరసామైకాత్మ్యతాత్పర్యతో
వృత్తిం సజ్జనశంకరీం సువిమలాం నానానయోద్ద్యోతితామ్ ।।
చక్రే కాణ్వసమాశ్రితోపనిషదో దుస్తర్కదోషాపహాం
శ్రద్ధామాత్రబలేన వార్తికమిదం తస్యాః సమాసాత్కృతమ్ ।। ౨౪ ।।
ఇతి శ్రీబృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికే షష్ఠాధ్యాయస్య పఞ్చమం బ్రాహ్మణమ్
ఇతి ద్వాదశసాహస్రవార్తికామృతమీరితమ్ ।।
కాణ్వారణ్యకభాష్యస్య శాంకరస్య సమాసతః ।।
శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్య శ్రీమచ్ఛకరభగవత్పూజ్యపాదశిష్య శ్రీమత్సురేశ్వరాచార్యకృతౌ బృహదారణ్యకోపనిషద్భాష్యవార్తికప్ర- స్థనే షష్ఠోఽధ్యాయః