विवेकचूडामणिः सव्याख्यः

२९. प्रमादत्यागः

कदाचन कदापि, ब्रह्मनिष्ठायां प्रमादः अनवधानता च्युतिः न कर्तव्या नाश्रयणीया । यतः भगवान् सर्वज्ञः आजानसिद्धः ब्रह्मणः सुतः सनत्सुजातः धृत­रा­ष्ट्र­म्प्रति ‘प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि’ इति प्रमादो मृत्युरित्याह ॥३२२॥

तदुपपादयति न प्रमा­दा­दि­त्या­दिना −

ज्ञानिनः स्वस्वरूपतः प्रमादात् प्रच्युतेः अन्यः अनर्थः हानिः न विद्यते यस्मात् ततः स्वरूपप्रच्युतौ सत्यां मोहः विस्मरणं ततोऽनात्मनि अहङ्कारे अहन्धीः ततः बन्धः देहादावध्यासः ततो व्यथा जरामरणादि जन्या ॥३२३॥

अज्ञानिनः एवमस्तु ज्ञानिनोऽप्येवं किं स्यात् इति शङ्कायामाह विषयेति −

योषा प्रियं जारमिव जारम् अन्यासक्तं प्रियमिव स्वपतिमिव वा विस्मृतिः ब्रह्मविस्मृतिः विद्वांसमपि विवेकिनमपि विषयाभिमुखं बहिर्मुखं दृष्ट्वा धीदोषैः ‘पराञ्चि खानि’(क.उ. ४.१) इति श्रुतेः, ‘विष­ये­ष्वा­वि­श­च्चेतः’(श्लो. ३२७) इत्यादिना वक्ष्यमाणदोषैः, विक्षेपयति नष्टात्मबोधं करोति विशेषेण चालयति दूरं नयति भ्रामयति ॥३२४॥

उक्तमर्थं दृष्टा­न्ता­न्त­रेण आह सुष्ठु­प्र­ति­प­त्तये यथेति −

पूर्वं कोशपञ्चकस्य शैवा­ल­दृ­ष्टा­न्ते­नैव आवारकत्वमुक्तं ‘तच्छैवालापनये सम्यक्सलिलं प्रतीयते शुद्धम्’(श्लो. १५२) इति क्षणमात्रं शैवालमपकृष्टं यथा न तिष्ठति पुनरावृणोति सलिलं तथा माया प्राज्ञं वापि कृत­को­श­प­ञ्च­क­नि­षे­ध­मपि पराङ्मुखम् आवृणोति तिरोहितस्वरूपं करोति ॥३२५॥

‘न प्रमा­दा­द­न­र्थोऽन्यः’(श्लो. ३२३) इत्युक्तं दृष्टा­न्ता­न्त­रेण स्फुटयति लक्ष्यच्युतमिति −

चित्तं यदीषत् लक्ष्यं ब्रह्म ततः च्युतं चेत् बहिर्मुखं सत् अनात्मप्रवणं सत् ततस्ततः अह­ङ्का­र­बु­द्धि­म­नः­प्रा­णे­न्द्रि­य­दे­ह­वि­ष­येषु निपतेत् यथा प्रमादतः क्रीडतः पुरुषस्य इच्छाभावेऽपि प्रमादतः अनवधानवशात् प्रच्यु­त­के­लि­क­न्दुकः सोपानपङ्क्तौ पतितः अधोऽधो गच्छति न ग्रहीतुं शक्यते तथा ॥३२६॥

प्रमादस्य मृत्युत्वं सुष्ठूपपादयति सार्धद्वयेन −

विषयेषु शब्दादिषु चेतः मनः आविशत् सत् सज्जमानं सत् तद्गुणान् तेषु भोगहेतुतया आन­न्द­ज­न­क­त्वा­दि­गु­णान् सङ्कल्पयति चिन्तयति । सम्य­क्स­ङ्क­ल्प­नात् कामः तेषु इच्छा जायते कामात् पुंसः प्रवर्तनं तत्सम्पादने यत्नः ।

‘यद्यद्धि कुरुते जन्तुः तत्तत्कामस्य चेष्टितं’(म.स्मृ. २.४) इति स्मृतेः । तत­स्स्व­रू­प­वि­भ्रंशः स्वरू­पा­त्प्र­च्युतिः विस्म­र­ण­मि­त्यर्थः । विभ्रष्टस्तु अधः अनात्मसु कोशेषु तद्द्वारा दूरदूरेषु विषयेषु पतति गच्छति । पतितस्य अतिदूरं नीतस्य नाशं विना, स्वरूपादर्शनमेव नाशः स्वरूपादर्शने सर्वदा देहादिकम् आत्मत्वेन मन्यमानस्य तस्य मरणादिसत्वात् । अस्यापि सर्वमस्तीति भ्रान्त्या सन्त­त­सं­सा­र­ल­ग्न­त्व­मेव । पुनर्नारोहः ब्रह्मलाभः ईक्ष्यते, सर्वानर्थस्य कारणं सङ्कल्पं तस्माद्वर्जयेत् न कुर्यात् यथा रोगग्रस्तः वस्तून्यपथ्यानि उत्सृजेत् तथा । स्वरूपच्युतौ महाननर्थः नाशपर्यन्तः ॥३२८॥

अतः विवेकिनः ब्रह्मविदः समाधौ प्रमादात्परः मृत्युर्नास्ति । सम्यक्समाहितः ब्रह्मसंस्थः सिद्धिं मुक्तिमुपैति । त्वमपि सावधानः प्रमादरहितः समाहितात्मा निरन्तरं ब्रह्म­नि­वे­शि­ता­न्तः­क­रणो भव ॥३२९॥

यस्य पुंसः जीवतः प्राणान्धरतः कैवल्यं सर्वो­पा­धि­स­म्ब­न्ध­वि­नि­र्मु­क्त­त्वम् , स पुरुषधौरेयः विदेहे च देहपातानन्तरमपि केवलः । यत्किञ्चिद्भेदं पश्यतः यजुश्श्रुतिः ‘यदा ह्येवैष एत­स्मि­न्नु­द­र­म­न्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति’(तै.उ. २.७) इति भयं ब्रूते उत् अपि, अरं स्वल्पम् अन्तरं भेदं स्वल्पमपि भेदं कुरुते पश्यति अथ तदा तस्य भयं भवति इति । कैवल्ये हेतुश्च निर्वि­क­ल्प­क­स­मा­धि­नि­ष्ठैव । वक्ष्यति ‘उपा­धि­यो­गा­त्स्व­य­मेव भिद्यते चोपाध्यपोहे स्वयमेव केवलः । तस्मादुपाधेः विलयाय विद्वान् वसे­त्स­दाऽऽ­क­ल्प­स­मा­धि­नि­ष्ठया’(श्लो. ३५८) इति ॥३३०॥

‘तत्त्वेव भयं विदु­षोऽ­म­न्वा­नस्य’(तै.उ. २.७) इत्य­न्त­य­जु­श्श्रु­त्य­र्थ­माह यदा कदावेति −

एषः विपश्चित् विवेकी ब्रह्मवित् अनन्ते त्रिवि­ध­प­रि­च्छे­द­शून्ये ब्रह्मणि अणुमात्रभेदमपि ईषदपि भेदम् , यदा यदीत्यर्थः, कदा वापि कदाचिदपि यदि पश्यति अथ तर्हि, प्रमादात् अनवधानात् भिन्नतया यदीक्षितं तदेवामुष्य विदुषः अमन्वानस्य भयं भयानकं ‘द्वितीयाद्वै भयं भवति’(बृ.उ. १.४.२) इति श्रुतेः, ‘सर्वं तं परादात् योन्यत्रात्मनः सर्वं वेद’(बृ.उ. ४.५७) , ‘येन्यथातो विदुः अन्यराजानः ते क्षय्यलोका भवन्ति’(छा.उ. ७.२५.२) ति च ॥३३१॥

‘नेति नेति’(बृ.उ. २.३.६) , ‘नेह नानास्ति किञ्चन’(बृ.उ. ४.४.१९) , ‘नात्र काचन भिदास्ति’(नृ.उ.उ. ८) इत्या­दि­श्रु­तिभिः, तदनुसारिणीभिः स्मृतिभिः ‘अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्त­न्ना­स­दु­च्यते’ इत्याद्याभिः, पञ्च­को­श­वि­वे­च­न­स­मये दर्शितैः न्यायैश्च परश्शतैः दृश्यं देहादिकम् अहङ्कारान्तं नात्मा इति निषिद्धे अत्र दृश्ये देहादौ यस्स्वात्ममतिम् अहमिति धियं करोति सः निषिद्धकर्ता पापी अत एव मलिम्लुचः मलिनान्तःकरणः यथा इति­क­र्त­व्य­ता­मूढः दुःखोपरि दुःखजातम् उपैति तथा अस­ज्ज­ड­दुः­खा­त्म­का­ना­त्मा­त्म­त्व­बुद्ध्या दुःखोपरि दुःखजातम् उपैति ॥३३२॥

तत्स्फुटयति सत्येति −

सत्या­भि­स­न्धा­न­रतः ऐदम्पर्येण सत्यनिष्ठायां रतः व्यग्रः, पुरुषः नित्यमात्मीयं महत्त्वं निर्वि­का­र­म­नस्त्वं सर्वपूज्यत्वं च, उपैति । मिथ्या­प­दा­र्था­भि­स­न्धा­न­र­तस्तु नश्येत् यस्यावलम्बनं मिथ्याभूतमेव तस्य कथं सत्त्वम् , स नश्यत्येव । दृष्टं तदेतत् यदचोरचोरयोः, उक्तमिदं छान्दोग्ये षष्ठाध्याये तप्त­प­र­शु­ग्र­ह्म­ण­दृ­ष्टा­न्तेन सत्यवादी आरोपितचोरत्वकः तप्तपरशुं गृह्णाति न्यायस्थाने, तथापि सत्यावलम्बनेन न दह्यते अथ मुच्यते । वस्तुतः चोरस्तु नाहं चोर इति अनृतमपि वदन् तदपरित्यजन् हस्त­नि­क्षि­प्त­त­प्त­प­रशुः दह्यते अथ बध्यते इति । एतादृशः मलि­म्लु­च­श­ब्दार्थः । चौर्यमेव निषिद्धं ततः अनृ­त­व­द­ना­दि­नि­षि­द्ध­प­र­म्परा, एवङ्कुर्वतः मिथ्या­भि­स­न्धा­न­र­तस्य कथं सत्यप्रतिपत्तिः स्यात् । अतः दुःखोपरि दुःखजातम् उपैतीत्युक्तम् लोकद्वयादपि भ्रंशात् ॥३३३॥

तस्मात् −

ब्रह्म­सं­स्थ­त्वस्य संन्यासिन एव सम्भवात् यतिः संन्यासी बन्धहेतुम् असदनुसन्धिम् अब्रह्मचिन्तां स्वयं विहाय अयं परमात्मा अहमस्मीति आत्मदृष्ट्यैव तिष्ठेत् । तत्र परमपुरुषार्थं फलमाह ननु यतः ब्रह्मणि निष्ठा अनन्यसक्ततया स्थितिः स्वानुभूत्या स्वस्व­रू­प­स्व­य­म्प्र­का­श­स­दा­न­न्दा­नु­भ­वेन सुखयति आनन्दयति । प्रतीतं पूर्वमनुभूतम् अवि­द्या­का­र्य­दुः­खम् अज्ञा­न­त­त्का­र्य­प्र­यो­ज्य­दुःखं यद्वा अविद्यायाः कार्यं यद्दुःखं तत् परम् अत्यन्तं हरति, ‘तरति शोकमात्मवित्’(छा.उ. ७.१.३) इति श्रुतेः ‘यत्र नान्य­त्प­श्यति........स भूमा’, (छा.उ. ७.२४.१) ‘यो वै भूमा तत्सुखम्’(छा.उ. ७.२३.१) इति च । तादृग्ब्रह्मणि सर्वदानिष्ठस्य कुतोऽविद्या कुतः तत्कार्यदुःखं वा ॥३३४॥

समूलघातं दुःखमपहन्तुं ब्रह्मणि समाधानाय पराङ्मुखत्वं शातयति बाह्येति −

बाह्याभिसन्धिः विषयसङ्गः, ततस्ततोधिकां दुर्वासनां पुनर्जन्मकरीं मलिनवासनामेव फलं परिवर्धयेत् । उक्तं हि पूर्वं ‘वासनावृद्धितः कार्यं कार्यवृद्ध्या च वासना’(श्लो. ३१३) इति । तज्ज्ञात्वा विवेकैः प्रमादस्य मृत्यु­ता­क­थ­ना­व­सरे कथितैः विषयसङ्गस्य महा­न­र्थ­हे­तु­त्व­बो­धकैः हेतुभिः बाह्यमनात्मानं परिहृत्य बाधित्वा स्वात्मा­नु­सन्धिं ब्रह्मा­नु­चि­न्तनं नित्यं सर्वदा विदधीत कुर्यात् ॥३३५॥

बाह्यानुसन्धेः बन्ध­क­त्व­मुक्त्वा तन्निरोधे क्रमेण परमपुरुषार्थं फलमाह बाह्य इति −

अत्यन्तं व्यवहरतोऽपि सुप्तोत्थितस्य मनः प्रसन्नं तिष्ठति । अत एव ‘सम्प्रसादः’ इत्युच्यते सुषुप्तिः सुषुप्तौ बाह्याभावात् । प्रय­त्न­पु­र­स्स­र­मेव बन्धके बाह्ये निरुद्धे आनन्दाविर्भावेन प्रसन्नतायां किमु वक्तव्यम् । मनःप्रसादे ‘प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते’(२.६५) इति गीतावचनात् दुःखमुक्तं निर्मलं मनः सूक्ष्मम् एकाग्रं, पर­मा­त्म­द­र्श­न­स­मर्थं भवति । ‘मन­सै­वे­द­मा­प्तव्यं, मन­सै­वा­नु­द्र­ष्टव्यं, दृश्यते त्वग्र्यया बुध्या सूक्ष्मया’(क.उ. १.३.१२) इत्यादिश्रुतेः । तस्मिन् सुदृष्टे अनन्यतया निरन्तरं साक्षा­त्क्रि­य­माणे, भवबन्धनाशः संसारहेतूनां सर्वे­षा­म­ध्या­सानां समूलघातः अतः बहिर्निरोधः वृत्ते­र्बा­ह्या­ना­ल­म्बनं विमुक्तेः पदवी प्रापिका ॥३३६॥

एवं बहुप्रकारैः विषयचिन्तायां दोषान् दर्शयित्वा ततस्सर्वात्मना निवर्तयितुं तादृशानां लज्जायै कुत्सां करोति कः पण्डित इति −

परमार्थं द्रष्टुं शीलम् अस्यास्तीति परमार्थदर्शी अत एव श्रुतिप्रमाणः श्रुतिरेव प्रमाणं यस्य सः, अतीन्द्रियार्थे तस्या एव मानत्वात् , ततः ‘यो वै भूमा तदमृतम् अतोन्यदार्तम्’(छा.उ. ७.२४.१) इति श्रुत्या सदसद्विवेकी ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येति ज्ञानवान् तेन पण्डितः पण्डा ज्ञानम् अस्य सञ्जातेति पण्डितः वस्तु­या­था­त्म्य­ज्ञा­न­वान् , मुमुक्षुः बन्धनिवृत्तिं कामयमानः स्वपातहेतोः स्वस्य अधोधः, पतनार्थं हि निश्चयेन जानन् असतःअनात्मनः अवलम्बं समाश्रयणं कः कुर्यात् । तत्र दृष्टान्तः शिशुवदिति, शिशुर्हि अज्ञानात् उपरिभागादधः पतेत् सर्पदीपादिकं गृह्णीयात् । अयं तु ज्ञानी । अतः विवेकिना अप्रमादेन ब्रह्मसंस्थेन भवितव्यमिति भावः ॥३३७॥

पदा­र्था­न­व­बो­धा­व­बो­ध­रू­प­वि­भि­न्न­ध­र्मा­श्र­ययोः सुप्तिजागरणयोः यथा एकस्मिन् समा\-नकालिकत्वं नास्ति एवं देहा­द्य­भि­मा­न­मुक्त्योः इत्याह देहादीति −

‘न स पुनरावर्तत’(छा.उ. ८.१५.१) इति श्रुत्या मुक्तस्य तु पुनः देहादावभिमानो नैव भवति । यदि भवति न स मुक्तः ‘विज्ञा­त­ब्र­ह्म­त­त्त्वस्य यथापूर्वं न संसृतिः । अस्ति चेन्न सवि­ज्ञा­त­ब्र­ह्म­भावो बहिर्मुखः’(श्लो. ४४३) इति हि वक्ष्यति । अन्वयः स्पष्टः ॥३३८॥

मुक्तस्वरूपमाह अन्तरिति −

स्थिरजङ्गमेषु चराचरेषु वस्तुषु, अन्तर्बहिः ज्ञानात्मना आधारतया स्वं स्वात्मानं विलोक्य साक्षात्कृत्य त्यक्ता­खि­लो­पाधिः त्यक्ताः बाधिताः अखिलाः उपाधयः अज्ञा­न­त­त्का­र्य­रूपाः येन सः त्यक्ता­खि­लो­पाधिः । अत एवाखण्डरूपः देश­का­ल­व­स्तु­प­रि­च्छे­द­शू­न्य­स­च्चि­दा­न­न्द­स्व­रूपः पूर्णात्मना अप­रि­च्छि­न्ना­त्मना यः स्थितः एषः मुक्तः । तेन परि­च्छि­न्न­दे­हा­द्य­भि­माने पूर्णात्मना स्थिति­र्ना­स्तीति न स मुक्त इति भावः ॥३३९॥

मुक्तौ हेतुं तस्य हेतुं चाह सर्वात्मनेति −

‘यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते, निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि’(विदु.नी. ४.१४) इत्युक्तरीत्या सर्वात्मना बन्धविमुक्तौ हेतुः सर्वात्मभाव एव । तस्मात् परः अन्यः कश्चिन्नास्ति ‘अहं ब्रह्मास्मि यो वेद स सर्वं भवति त्विदम् । नाभूत्या ईशते देवाः तेषामात्मा भवेद्धि सः’(बृ.उ. १.४.१०) इत्युक्तेः । यद्बन्धकं तदपि स्वभिन्नं बध्नीयात् । नात्मानं कर्तृ­क­र्म­वि­रो­धात् उक्तं हि ‘न हि नटः सुशिक्षितोऽपि स्वस्क­न्ध­म­धि­रो­क्ष्यति’(ब्र.सू.भा. ३.३.५४) इति ‘न ह्यग्निरात्मानं दहति’(ब्र.सू.भा. २.२.१०) इति च भाष्ये । (ऐका­त्म्या­धि­क­रणे − ३.३.५४) ततः सर्वात्मभावे प्राप्ते यद् बन्धकत्वेन मतं तदा­त्म­त्व­स्या­प्य­व­र्ज­नी­य­तया कुतो बन्धः ‘सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । सम्पश्यन् ब्रह्म परमं याति नान्येन हेतुना’(१०) इति कैवल्यश्रुतेः इति भावः । सर्व­भू­ते­षू­पा­दा­न­तया अधिष्ठानतया रज्जुसर्पे रज्जुमिव अनुस्यूतम् , सर्वभूतानि चात्मनि रज्ज्वां सर्प इव कल्पितानि सम्पश्यन्निति तदर्थः । तेन सर्वो­पा­धि­स­म्ब­न्ध­वि­नि­र्मु­क्त­तया केवलीभाव एव सर्वात्मभावः । नह्यु­पा­धि­स­म्ब­न्धेन परिच्छिन्नस्य सर्वात्मत्वं सम्भवति । यद्यपि मायायाः व्यापकत्वात् तद्विशिष्टस्य तत्का­र्य­स­र्वा­धि­ष्ठा­नत्वं सुवचं, तथापि मायायाः परि­शि­ष्य­मा­ण­त्वात् तदधिष्ठानत्वं शुद्धस्य निर­व­च्छि­न्न­चै­त­न्य­स्यै­वेति कैवल्यमेव सर्वात्मभावः । तत्र हेतुः असौ सर्वात्मभावः अस्य ज्ञानिनः सदा निरन्तरम् आत्मनिष्ठया दृश्याग्रहे सत्युपपद्यत इति ॥३४०॥

सदा­त्म­नि­ष्ठा­या­मेव दृश्याग्रहणं नान्य­थे­त्यु­प­पा­द­यति दृश्य­स्या­ग्र­ह­ण­मि­त्या­दिना −

देहात्मना तिष्ठतः अत एव बाह्या­र्था­नु­भ­व­प्र­स­क्त­म­नसः विषयानुभवे प्रकर्षेण सक्तमनसः, षष्ठी­ब­हु­व्रीहिः, तेन विषयचिन्तनं सङ्कल्पः कामश्च कथिताः । ततः तत्तत्क्रियां कुर्वतः विषयलाभाद्यर्थं व्याप्रियमाणस्य दृश्यस्याग्रहणं कथन्नु घटते युज्यते । अतः संन्य­स्ता­खि­ल­ध­र्म­क­र्म­वि­षयैः धर्मश्च कर्माणि च विषयाश्च धर्मकर्मविषयाः अखि\-लाश्च ते धर्म­क­र्म­वि­ष­याश्च संन्यस्ता यैस्तैः संन्य­स्ता­खि­ल­ध­र्म­क­र्म­वि­षयैः धर्मः वैदिकः कर्म लौकिकं विषयाश्च शब्दादयः । नित्या­त्म­नि­ष्ठा­परैः नित्या या आत्मनिष्ठा तस्यां परैः आसक्तैः सा परा प्रधानभूता येषां तैः इति विग्रहेण वा तदासक्तैः । तत्र हेतुः आत्मनि सदा­न­न्दे­च्छु­भि­रिति तैः तत्त्वज्ञैः, यत्नतः करणीयं दृश्या­ग्र­ह­ण­मि­त्य­न्वयः ॥३४१॥

नित्यात्मनिष्ठा सार्वा­त्म्य­सि­द्धि­हे­तु­रि­त्यर्थः श्रुतिप्रमाणकः इत्याह सार्वेति −