विवेकचूडामणिः सव्याख्यः

३३. ब्रह्मणि नानात्वनिषेधः

परिपूर्णं देश­प­रि­च्छे­द­शू­न्यम् , अनाद्यन्तम् उत्प­त्ति­ना­श­वि­धु­रम् , अप्रमेयं फल­व्या­प्ति­शू­न्यम् , अविक्रियम् अपरिणामि, एकं स्वगतभेदरहितम् , एव सजातीयभेदरहितम् , अद्वयं विजा­ती­य­भे­द­र­हि­तम् , इह ब्रह्मणि, किञ्चन किञ्चिदपि, नाना नानात्वं भेद इत्यर्थः नास्तीति श्रुतिः­स­क­ल­वि­ध­भे­द­शून्यं ब्रह्म ब्रूते ।

मन­सै­वा­नु­द्र­ष्टव्यं नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ (४.४.१९)

इति बृह­दा­र­ण्य­क­श्रुतिः । एक­मे­वा­द्वि­ती­य­मिति छान्दो­ग्य­श्रुतिः अर्थत उक्ता एकमेवाद्वयमिति ॥४६५॥

श्रौतशब्दैः श्रुत्य­र्था­नु­सा­रि­स्व­श­ब्दैश्च परमार्थतत्वं ब्रूते −

घनः मूर्तिः, सच्छरीरं, चिच्छरीरं, नित्यम् आनन्दशरीरं, सच्चि­दा­न­न्द­स्व­रू­प­मि­त्यर्थः । अक्रियं सृष्ट्या­दि­क्रि­या­शू­न्यम् ॥४६६॥

सर्वात्मभूतं व्यापि, नाशरहितम् , सर्वा­त्म­भू­त­त्वा­देव सर्वतोमुखं ‘त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः’(श्वे.उ. ४.३) इति श्रुतेः ॥४६७॥

स्वात्म­त्वा­द­हे­यम् अनुपादेयं च, निष्प्र­प­ञ्च­त्वा­द­ना­धेयं न विद्यते आधेयं यस्य । अनाश्रयं न आश्रयो यस्य निराधारम् , अहेयं निर्दोषम् अनुपादेयं निर्गुणमिति वा अर्थः ॥४६८॥

यत् मनोवाचामगोचरं, तत् तस्मात् अनिरूप्यस्वरूपं केव­ला­नु­भ­वै­क­वे­द्य­मि­त्यर्थः । ‘वाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तुम्’(श्लो. ४८३) इति वक्ष्यते शिष्योक्तिमुखेन ॥४७०॥

सत् अबाध्यं, समृद्धम् अखण्डानन्दरूपं, स्वतस्सिद्धं सर्व­प्र­मा­ण­प्र­वृ­त्ति­हे­तु­त्वात् । शुद्धं दोषास्पृष्टं, बुद्धं ज्ञानरूपम् , अनीदृशम् इदमिव दृश्यत इति ईदृशं न ईदृशं निरुपमं, बुद्धौ धारया सूक्ष्मतमार्थं ग्राहयितुम् एवं श्रौतार्थस्य कथनीयत्वात् ईदृशस्थलेषु पौन­रु­क्त्या­शङ्का नैव कार्या ॥४७१॥