बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्
॥ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ (२)
ननु कामवशादस्य त्वयोक्तं परिवर्तनम् ।।
द्रष्टृदृश्यादिभावश्च कथं शुद्धस्तथा सति ।। ३०७ ।।
मैवं स्वतोऽवबुद्धत्वात्कुतोऽज्ञानेन संगतिः ।।
अज्ञानसंगतिं मुक्त्वा न स्यात्तज्जेन संगतिः ।। ३०८ ।।
एवं यस्मात्स्वतः शुद्धो द्वितीयासंगतेरयम् ।।
आत्मातस्मात्स्वतो मुक्तः कूटस्थज्ञाप्तिमात्रतः ।। ३०९ ।।
न यथा श्रोत्रविज्ञानं रूपेणैति समागमम् ।।
संसारेण तथैवाऽऽत्मा कौटस्थ्यान्नैति संगतिम् ।। ३१० ।।
इत्यर्थस्यावबोधार्थं परो ग्रन्थोऽवतार्यते ।। ३११ ।।
विशुद्धिं व्यतिरेकं च स्वप्नजाग्रदवस्थयोः ।।
उक्त्वाऽऽत्मनोऽद्वयत्वं च सुषुप्ते चाधुनोच्यते ।। ३१२ ।।
न वेदेत्या त्मनः श्रुत्या कर्तृत्वं प्रतिषिध्यते ।।
पश्यन्नपि यतः प्राज्ञो कौटस्थ्यान्न प्रपश्यति ।। ३१३ ।।
अथ यो वेदेति तथा ज्ञातृसाक्षित्वमात्मनः ।।
प्रतीचोऽकारकत्वं नः सर्वत्र प्रतिपाद्यते ।। ३१४ ।।
क्वचित्प्रमातृवित्साक्षी कचित्प्रत्ययवित्परः ।।
क्वचिद्बाह्यार्थविच्चाऽऽत्मा तत्कर्तृत्वं निषिध्यते ।। ३१५ ।।
परप्रयुक्तं वेत्तृत्वं यदस्य प्रत्यगात्मनः ।।
संबन्धजत्वात्तस्यातः कस्येत्यत्राभिधीयते ।। ३१६ ।।
कर्मोत्थत्वात्प्रमात्रादेस्तत्क्षये क्षयवत्त्वतः ।।
षष्ठीयं कर्मणि न्याय्या द्वयाभावविवक्षया ।। ३१७ ।।
अप्यर्थे चनशब्दोऽयमभावस्यापि वारकः ।।
शेषशेषितिरोभावे सुषुप्तिरिह भण्यते ।। ३१८ ।।
अथ केन क्रमेणायं सुषुप्तं प्रतिपद्यते ।।
इति क्रमविधानार्थं हिता नामेति भण्यते ।। ३१९ ।।
आ नाभितस्तथा कण्ठाद्धृदयं मध्यतः स्थितम् ।।
सनालं पद्मकोशाभं पञ्चच्छिद्रमधोमुखम् ।। ३२० ।।
स्वप्नाश्रयाणि हृन्मध्ये नीलाद्याभानि देहिनः ।।
स्थानानि सुरमर्त्यादिजुष्टान्यस्य भवन्त्युत ।। ३२१ ।।
बिलानि सुपयश्चैता जाग्रद्वत्प्रत्ययोद्भवाः ।।
एकोत्तरं नाडिशतं विष्वक्ताभ्यो विनिर्गतम् ।। ३२२ ।।
प्रतीन्द्रियं दश दश निर्गता विषयोन्मुखाः ।।
ना़ड्यः कर्मादिहेतूत्थाः स्वप्नादिफलभुक्तये ।। ३२३ ।।
वहन्त्यम्भो यथा नद्यो नाड्यः कर्मफलं तथा ।।
अनन्तैकोर्ध्वगा नाडी तया गच्छन्विमुच्यते ।। ३२४ ।।
एकैकस्याः पुनर्नाड्याः सूक्ष्मभेदाः प्रकीर्तिताः ।।
द्वासप्ततिसहस्रैस्ते संख्याता योगचिन्तकैः ।। ३२५ ।।
कदम्बकुसुमोद्भूतकेसरा इव सर्वतः ।।
प्रसृता हृदयान्नाड्यो याभिर्व्याप्तं शरीरकम् ।। ३२६ ।।
हितं फलं प्रयच्छन्ति यस्मात्तस्माद्धिताः स्मृताः ।।
हृदयात्ता विनिप्क्रान्ता यथाऽर्काद्रश्मयस्तथा ।। ३२७ ।।
पुरीतदभिधानेन हृद्वेष्टनमिहोच्यते ।।
तत्तूपलक्षणं विद्याद्देहव्याप्तिविवक्षया ।। ३२८ ।।
स्वप्नकर्मसमुद्भूता वासना या हृदि स्थिताः ।।
नाडीभिस्ता वितत्याऽऽत्मा स्वप्नान्पश्यति कामतः ।। ३२९ ।।
स्वाप्नान्भोगानशेषेण भुक्त्वा स्वप्नक्रियाक्षये ।।
ताभिरेवोपसंहृत्य प्राज्ञो याति सुषुप्तताम् ।। ३३० ।।
जाग्रत्स्वप्नक्रियोद्भूतान्भुक्त्वा भोगानशेषतः ।।
इन्द्रियाण्युपसंहृत्य शेते नाडीभिरात्मनि ।। ३३१ ।।
सामान्यप्रज्ञया देहं संव्याप्यान्तर्बहिः श्रमात् ।।
श्येनवत्परमं स्थानमात्माऽभ्येति सुषुप्तताम् ।। ३३२ ।।
धियोऽन्तःकरणस्येह स्थानं हृदयमिष्यते ।।
तत्रेन्द्रियाणि सर्वाणि बुद्धितन्त्राणि सर्वदा ।। ३३३ ।।
यत एवमतस्तानि नाडीभिः कर्मणो वशात् ।। ३३४ ।।
प्रसारयति धीर्वृत्तीर्मत्स्यजालकवद्बहिः ।।
प्रसार्याऽऽयतनस्थानि तानि धीरधितिष्ठति ।। ३३५ ।।
जाग्रत्काले ततो ज्ञोऽयमभिव्यक्तविशेषधीः ।।
व्याप्नोति निष्क्रियः सर्वान्भानुर्दश दिशो यथा ।। ३३६ ।।
ता एवेन्द्रियवृत्तीः स्वाश्चैतन्यखचिता यदा ।।
संयच्छति प्रतीच्यात्मा स्वपितीति तदोच्यते ।। ३३७ ।।
बुद्ध्युपाध्यनुरोधेन प्रतीचः प्रभवाप्ययौ ।।
विक्षेपलयहीनस्तु स्वतः कुम्भखवत्परः ।। ३३८ ।।
ताभिः प्रत्यवसृप्याऽऽत्मा वृत्तीर्नाडीभिरानयन् ।।
तप्तायोवच्छरीरं स्वं व्याप्य शेते स्व आत्मनि ।। ३३९ ।।
स्वहेतुमात्रया स्थानमिन्द्रियाणां न कार्यतः ।।
यतोऽतश्चिन्निभेनैव व्याप्तिः स्यात्कारणात्मना ।। ३४० ।।
सुषुप्तौ न शरीरेण संगतिः प्रत्यगात्मनः ।।
नापि बुद्ध्यादिभिः साक्षात्तत्स्थानासंगतेर्भवेत् ।। ३४१ ।।
तीर्णो हीति तथाचैतदुत्तरत्राभिधास्यते ।।
सुषुप्तेऽत्र पिता चेति सर्वसंबन्धवारणम् ।। ३४२ ।।
सर्वसंसारदुःखौघव्यतीतेयं पराऽऽत्मनः ।।
अवस्थेत्यत्र दृष्टान्तः स यथेत्यभिधीयते ।। ३४३ ।।
स्तनंधयो यथा वालो रागद्वेषविवर्जितः ।।
तदभावाद्विकुर्वन्ति चेतो न विशयाः सदा ।। ३४४ ।।
अप्ररूढेन्द्रियत्वाच्च रागद्वेषाद्यसंप्लुतिः ।।
मृदुकण्टकवत्तद्धीर्नालं वेद्धं स्वगोचरान् ।। ३४५ ।।
सर्वत्राव्याहताज्ञश्च विधेयप्रकृतित्वतः ।।
राजा वाऽतिसुखी लोके प्ररूढेन्द्रियवानपि ।। ३४६ ।।
विज्ञाताशेषतत्त्वो वा ब्राह्मणः कृतकृत्यतः ।।
आनन्दस्य परां काष्ठामतिघ्नीमेत्य निर्वृतः ।। ३४७ ।।
बालादित्रयमप्येतदेको दृष्टान्त इष्यते ।।
बालमौढ्यमदान्धत्वनिवृत्त्यर्थं तथोच्यते ।। ३४८ ।।
बालस्य निर्विवेकत्वात्सविवेकः क्षितीश्वरः ।।
तन्मदान्ध्यनिषेधार्थं महाब्राह्मण उच्यते ।। ३४९ ।।
अतीत्य दुःखहेतून्या हन्ति दुःखान्यशेषतः ।।
आनन्दस्य परा निष्ठा तेनातिघ्नीति भण्यते ।। ३५० ।।
निर्विकारात्मनां यस्माद्बालादीनां स्व आत्मनि ।।
अतीव जायते ह्रादो दृष्टान्तः स विवक्षितः ।। ३५१ ।।
परसंबन्धमेत्यात्मा कार्यकारणरूपिभिः ।।
ऐकात्म्यलक्षणं साक्षाच्छेत इत्यभिधीयते ।। ३५२ ।।
अत्यन्तसंनिकृष्टानामपि भिन्नात्मनां मितेः ।।
लोचनस्थाञ्जनादीनां न दृष्टिपथतेष्यते ।। ३५३ ।।
किमु प्रध्वस्तनिःशेषभेदहेताविहाऽऽत्मनि ।।
ग्राह्यग्राहकसंबन्धः सर्वभेदापनोदिनि ।। ३५४ ।।
स्वस्थावस्थैव यैतेषां प्रसिद्धा जगतीक्ष्यते ।।
दृष्टान्तत्वेन स्वापस्य सैव साक्षाद्विवक्ष्यते ।। ३५५ ।।
दार्ष्टान्तिकत्वेन यतः सुषुप्तोऽत्र विवक्षितः ।।
नापि बालादिस्वापस्य विशेषः कश्चिदीक्ष्यते ।। ३५६ ।।
अव्याहतमतिर्बालः सर्वातिशयवर्जिताम् ।।
आनंदस्य परां निष्ठामतिघ्नीं प्रतिपद्यते ।। ३५७ ।।
यावद्यावत्प्ररूढत्वं रागादेर्जायते शिशोः ।।
तावत्तावत्प्ररूढत्वं दुःखस्याप्यभिजायते ।। ३५८ ।।
यथैव तत्तनुत्वं च यावद्यावदिहाऽऽत्मनः ।।
दुःखस्यापि तनुत्वं स्यात्तावत्तावत्सुखात्मनः ।। ३५९ ।।
उत्तरोत्तरवृद्ध्याऽतो दुःखहेतुक्षयाच्छ्रुतौ ।।
सहस्रदशभागेन निष्ठाऽऽनन्दस्य भण्यते ।। ३६० ।।
अव्यावृत्ताननुगतप्रत्यङ्मात्रसमाप्तितः ।।
भूम्न्येव तु परा निष्ठाऽऽनन्दस्येति श्रुतेर्वचः ।। ३६१ ।।
आनन्दः स्वयमेवाऽऽत्मा भेदसंसर्गवर्जितः ।।
दुःखहेतुविनिर्मुक्तावतिघ्नीमेत्यतः स्वतः ।। ३६२ ।।
गार्ग्यं काश्यो यदप्राक्षीत्काभूदेष तदेति तत् ।।
सप्रपञ्चं यथावच्च सर्वमुक्तमशेषतः ।। ३६३ ।।
अनेन च यथोक्तेन पाणिपेषोत्थितस्य हि ।।
मोहोत्थाशेषकार्येभ्यो विशुद्धिं श्रुतिरब्रवीत् ।। ३६४ ।।
कुत आगादिति त्वस्य प्रश्नार्थाविश्चिकीर्षया ।।
सुषुप्ताज्जाग्रदापत्तिर्यथा तदधुनोच्यते ।। ३६५ ।।
नन्वस्थाद्यो हि यत्रेह स तस्मादन्यतो व्रजन् ।।
वेश्मतो ग्रामतो वाऽसौ तत एव व्रजेद्ध्रुवम् ।। ३६६ ।।
तस्मात्सामर्थ्यतः सिद्ध उत्तरप्रश्ननिर्णयः ।।
तन्निर्णयार्थमारम्भो न कार्यो जामिदोषतः ।। ३६७ ।।
न निमित्ताद्यर्थताऽपि पञ्चम्या उपपद्यते ।।
ऊर्णनाभ्यग्निदृष्टान्ते न निमित्तादि गम्यते ।। ३६८ ।।
प्रत्युक्तौ न निमित्तादि यदि साक्षात्समीक्ष्यते ।।
अपादानार्थतैवास्तु दोषस्यान्यत्र दर्शनात् ।। ३६९ ।।
नन्वत्रापि समो दोषो वाक्यस्य पुनरुक्तता ।।
नैवं यतोऽखिलध्वान्तकार्यध्वंसो विवक्षितः ।। ३७० ।।
अव्यावृत्ताननुगतं पूर्णं ब्रह्म विवक्षितम् ।।
प्रत्यङ्मात्रैकयाथात्म्यं न दोषो जामिता ततः ।। ३७१ ।।
विषयौ द्वावुपन्यस्तौ विद्याविद्यात्मनोरिह ।।
आत्मेत्येवेति विद्याया विषयः प्रागुदाहृतः ।। ३७२ ।।
अविद्याविषयस्तावत्संसारानर्थ ईरितः ।।
क्रियाकारकभेदेन नामरूपक्रियात्मकः ।। ३७३ ।।
तत्राविद्योद्भवं कार्यं यावत्किंचिद्विवक्षितम् ।।
तत्प्रत्यपादि निखिलं पूर्वं श्रुत्यैव यत्नतः ।। ३७४ ।।
अविद्याप्रतिपक्षाया विद्याया विषयोऽधुना ।।
प्रवक्तव्योऽतस्तद्योग्यौ प्रश्नौ द्वौ समुदाहृतौ ।। ३७५ ।।
हेतुस्वरूपकार्याणि विरोधीनि परस्परम् ।।
अविद्याविद्ययोर्यस्मात्तद्योग्यप्रश्नगीरतः ।। ३७६ ।।
कारकव्यवहारोऽयमविद्याविषयः सदा ।।
आधाराधेययोर्भित्तौ तयोः कारकतेष्यते ।। ३७७ ।।
तद्वद्गच्छति यो यस्माद्भेदे सत्येव याति सः ।।
इत्यविद्याव्यवस्थेयं विद्यायास्तद्विपर्ययः ।। ३७८ ।।
क्रियाकारकभेदाद्या लोकतः शेमुषी त्वभूत् ।।
यथास्थितात्मयाथात्म्यसम्यग्ज्ञानेन बाध्यते ।। ३७९ ।।
नान्योऽयमात्माऽन्यत्राभून्नान्योऽन्यस्मात्तथैति च ।।
इति निःशेषतन्मोहकार्यध्वंसो विवक्षितः ।। ३८० ।।
अभेदव्यतिरेकाभ्यां वस्त्वन्तरमिहाऽऽत्मनः ।।
श्रुत्या निषिध्यते साक्षाद्भेदहेतोर्निषेधतः ।। ३८१ ।।
ननु प्राणादिभिः सद्भिः कथं निर्भेदताऽऽत्मनः ।।
नाऽऽत्मन्येव तदध्यासाच्छुक्तिकारजतादिवत् ।। ३८२ ।।
कथं तदिति दृष्टान्त ऊर्णनाभ्यादिरुच्यते ।।
वास्तवं वृत्तमापेक्ष्य न त्वियं सृष्टिरात्मनः ।। ३८३ ।।
नासतो जन्मना योगः सतः सत्त्वान्न चेष्यते ।।
कूटस्थे विक्रिया नास्ति तस्मादज्ञानतो जनिः ।। ३८४ ।।
पुंस्प्रबोधप्रसिद्ध्यर्थं सृष्टिव्याजोऽयमुच्यते ।।
कौटस्थ्यात्त्वात्मनः सृष्टिर्न कथंचन युज्यते ।। ३८५ ।।
निःशेषवेदसिद्धान्तविद्वद्भिरपि भाषितम् ।।
गौडाचार्यैरिदं वस्तु यथाऽस्माभिः प्रपञ्चितम् ।। ३८६ ।।
मृल्लोहविस्फुल्लिङ्गाद्यैः सृष्टिर्या चोदिताऽन्यथा ।।
उपायः सोऽवताराय नास्ति भेदः कथंचन ।। ३८७ ।।
सृष्टावन्यपरायां तु न चोद्यस्यास्ति संभवः ।।
कूटस्थात्कथमुत्पत्तिरचित्कं चेतनात्कथम् ।। ३८८ ।।
निःसाधनं च कार्याणि कथं कुर्यादनेकधा ।।
विश्वरूपसमुत्पत्तिरेकरूपात्कथं भेवत् ।। ३८९ ।।
इत्येवमादिचोद्यानां पुंस्वभावानुरोधतः ।।
परिहारवच श्रौतं न च वस्त्वनुरोधतः ।। ३९० ।।
ऊर्णनाभिः स्वयं कर्ता प्रयुङ्त्के कर्म चाऽऽत्मना ।।
तन्तून्स्वतः प्रसिद्धेन करणेन च तन्तुना ।।
गमिक्रियां साधयति तथैकत्रापि चाऽऽत्मनि ।। ३९१ ।।
अचेतनो यथा जाल ऊर्णनाभेः सचेतनात् ।।
आकाशादिजगत्कार्यमात्मनश्चेतनात्तथा ।। ३९२ ।।
विस्फुलिङ्गा यथा चाग्नेर्जायन्तेऽग्निस्वभावकाः ।।
सुषुप्तादात्मनस्तद्वत्प्राणादीनां समुद्भवः ।। ३९३ ।।
सुषुप्तोदाहृतिर्येयं तया समुपलक्ष्यते ।।
विश्वाभिव्यक्तितः पूर्वं ब्रह्मैवानामरूपकम् ।। ३९४ ।।
सर्वासूपनिषत्स्वेवं कारणं नान्यदात्मनः ।।
श्रूयतेऽतः परात्मैव जगतः कारणं परम् ।। ३९५ ।।
ब्रह्मण्यस्तमितेऽत्यर्थं जगत्यस्मिन्नशेषतः ।।
जगत्प्रसूतौ को हेतुस्तदन्याव्यतिरेकतः ।। ३९६ ।।
अस्तीशो व्यतिरिक्तश्चेत्सोऽपि केन प्रवर्तितः ।।
जगन्निर्मिनुयादेतत्स्वतश्चेत्सर्वदा न किम् ।। ३९७ ।।
ऐश्वर्यं पारतन्त्रयं च नापि संभाव्यते मितेः ।।
नापि कार्यं विलीनत्वात्स्वात्मोत्पत्तौ प्रवर्तते ।। ३९८ ।।
भिन्नं चेत्कारणात्कार्यं कार्यकारणता तयोः ।।
पृथक्प्रसिद्धयोः केयं हिमवद्विन्ध्ययोरिव।।।। ३९९ ।।
अथाभिन्नं तदैकत्वात्कार्यकारणता कुतः ।।
नापि निष्प्रियरूपं सत्कारणत्वं समश्नुते ।। ४०० ।।
तथाचाक्रियमाणं सत्कथं कार्यमिहोच्यते ।।
क्रियाशून्यं च यद्वस्तु तच्चाकारकमिष्यते ।। ४०१ ।।
लयेनैव समाप्तत्वात्कालकर्मादिकारणम् ।।
स्वात्मोत्पत्तावशक्तं तद्व्यक्तं सामर्थ्यभाग्यतः ।। ४०२ ।।
नित्यशक्तित्वपक्षेऽपि युगपत्प्रभवादिकम् ।।
प्राप्नोति सर्वकार्यस्य न च तद्वर्तते तथा ।। ४०३ ।।
शक्त्युत्पत्त्यभ्युपेतौ च कारणं स्यादशक्तिमत् ।।
अथ शक्त्यन्तराच्छक्तिरनवस्था प्रसज्यते ।। ४०४ ।।
किमपेक्ष्य व्यपेतत्वं कालोऽयं वार्तमानिकः ।।
यायादनागतत्वं च तस्यैक्याभागवत्त्वतः ।। ४०५ ।।
नित्यमेकं विभु द्रव्यं यदि कालोऽभ्युपेयते ।।
अतीतानागतत्वादिभेदः स्यात्किंनिबन्धनः ।। ४०६ ।।
आदित्यादिगतिश्चेत्स्यात्कालोऽव्यक्तसमुत्थितौ ।।
आदित्यादेर्विलीनत्वान्न तदा तत्क्रियेष्यते ।। ४०७ ।।
न चावयविनो वृत्तिर्निरंशैकत्वहेतुतः ।।
भागेषु निष्कलत्वैक्यनिःसामान्यत्वकारणात् ।। ४०८ ।।
आधारेषु निरंशेषु यद्याद्येयस्तथाविधः ।।
भिन्नदेशेषु तेष्वेकस्तथाचावयवी कथम् ।। ४०९ ।।
तस्मान्न देशकालादिभेदो वस्त्वाश्रयो मितेः ।।
दिग्भेदक्लृप्तिवद्व्योम्नि भेदोऽयं तद्वदात्मनि ।। ४१० ।।
जगदुत्पत्तिसंहारास्तद्वदात्मनि कल्पिताः ।।
वस्तुवृत्तं समालोक्य कुतः सृष्ट्यादिसंभवः ।। ४११ ।।
कारकादिर्यथा भ्रान्तिस्तथा पूर्वमवादिषम् ।।
सर्वमात्मेति नेतीति तथा सत्युपपद्यते ।। ४१२ ।।
उद्भूतिस्थितिनाशाः स्युर्जगतोऽतः प्रतिक्षणम् ।।
अविद्यामात्रहेतुत्वान्नामीषां विद्यते क्रमः ।। ४१३ ।।
प्राणाः श्रोत्रादयोऽत्र स्युर्दश सप्त च ये मताः ।।
लोकावच्छेदतोऽमीषां भेदोऽध्यात्मादिलक्षणः ।। ४१४ ।।
जरायुजादिसंभेदभिन्ना लोकाः पृथग्विधाः ।।
तथाऽधिदेवतात्मानो देवाः स्युर्बहुभेदकाः ।। ४१५ ।।
तेऽपि साधारणाः प्राणा देहेऽसाधारणास्तु ते ।।
भूतानां परिणामोऽयं यथाकर्म यथाश्रुतम् ।। ४१६ ।।
प्राणादिजन्मना जज्ञे विस्फुलिङ्गैर्यथा शिखी ।।
परमात्माऽपि जज्ञे खं यथा कुम्भादिजन्मभिः ।। ४१७ ।।
प्राणाद्युद्भूतितो नान्या क्षेत्रज्ञोद्भूतिरिष्यते ।।
श्रुतेरेतेभ्य इति हि तथा स्पष्टं वचः श्रुतम् ।। ४१८ ।।
यस्मादविद्ययैवाऽऽत्मा प्राणक्षेत्रज्ञरूपभाक् ।।
स्वतोऽतः स परं ब्रह्म तस्योपनिषदुच्यते ।। ४१९ ।।
उपासनार्थं यद्गुह्यं नामोपनिषदुच्यते ।।
तदस्य परमं गुह्यं तेनोपासीत तत्त्वतः ।। ४२० ।।
ब्रह्मविद्याधिकारेऽस्मिन्यावत्किंचिदुपासनम् ।।
ब्रह्मविद्योत्थितिफलं तत्सर्वमिति निर्दिशेत् ।। ४२१ ।।
गोदोहनादिवद्विद्यादेवं सर्वमुपासनम् ।।
विद्याधिकारजीवित्वान्न स्वतन्त्रफलं भवेत् ।। ४२२ ।।
सत्यस्य सत्यमिति या ब्रह्मोपनिषदुच्यते ।।
प्राणा वै सत्यमित्यस्या व्याख्योपनिषदः कृता ।। ४२३ ।।
नामरूपात्मकाः प्राणाः परसत्याभिसंगतेः ।।
सत्यमित्यभिधीयन्ते तेषां सत्यं परं पदम् ।। ४२४ ।।
उक्तोपनिषदर्थस्य सम्यगाविष्कृदुत्तरम् ।।
यो ह वै शिशुमित्यादि भविता ब्राह्मणद्वयम् ।। ४२५ ।।
कामं ह्युपनिषद्व्याख्या भवतु ब्राह्मणद्वयम् ।।
संसारिब्रह्मणोः कस्य नामैतदिति भण्यताम् ।। ४२६ ।।
पाणिपेषप्रबुद्धस्य नाम संसारिणो यदि ।।
तदा स एव विज्ञेयस्तज्ज्ञानादेव मुक्तता ।। ४२७ ।।
ब्रह्मशब्दाभिधेयश्च संसार्येव तदा भवेत् ।।
तद्विद्या ब्रह्मविद्येति प्रतिपद्यामहे तदा ।। ४२८ ।।
अथासंसारिणो नाम न्यायतोऽध्यवसीयते ।।
संसारिणि यदुक्तं तत्तदा तत्र भविष्यति ।। ४२९ ।।
भिन्नात्मनोस्तयोर्दोषो ब्रह्मत्वप्रतिपादिकाः ।।
कुप्येरञ्श्रुतयः सर्वा नान्यदन्यद्भवेद्यतः ।। ४३० ।।
ब्रह्मणोऽव्यतिरेके च तद्वच्चासति दुःखिनि ।।
ब्रह्मविद्योपदेशस्य कैमर्थक्यं प्रसज्यते ।। ४३१ ।।
इति संदेहहेतुश्च विचारस्य प्रयोजकः ।।
तस्माद्विचारः कर्तव्य उक्तसंदेहहानिकृत् ।। ४३२ ।।
नासंसारी परोऽन्योऽस्ति पाणिपेषप्रबोधितात् ।।
प्राज्ञावस्थात्मकाद्यस्मादुत्पत्तिः श्रूयते श्रुतौ ।। ४३३ ।।
ब्रह्म तेऽहं ब्रवाणीति प्रतिज्ञाय ततो नृपः ।।
सुप्तं पुरुषमभ्येत्य पाणिना बोधयन्स्वयम् ।। ४३४ ।।
तमवस्थान्तरं नीत्वा स्वप्नदर्शनवर्त्मना ।।
सुषुप्ताख्यं ततस्तस्मात्प्राणाद्युत्पत्तिमब्रवीत् ।। ४३५ ।।
संसारी प्रक्रमाच्चेह नान्यः संभाव्यते ततः ।।
अनूद्य च प्रियात्मानं स द्रष्टव्य इतीर्यते ।। ४३६ ।।
वेदान्तेषु च सर्वेषु प्रत्यगात्मैव चोद्यते ।।
वेद्यत्वेन न तद्भिन्नं पश्येदित्यभिधीयते ।। ४३७ ।।
अवस्थान्तरसंबन्धादसंसारी भविष्यति ।।
संसार्यपि स्वतोऽयं चेन्नेदृग्दृष्टेरसंभवात् ।। ४३८ ।।
नान्यजातिविशिष्टोऽर्थः स्वतो जात्यन्तरं ततः ।।
कश्चिदेति जगत्यस्मिन्नन्यत्रेश्वरहेतुतः ।। ४३९ ।।
स्वभावमपि जह्याच्चेदग्निः शीतो भवेद्ध्रुवम् ।।
सर्वप्रमाणकोपश्च सर्वं स्यादधरोत्तरम् ।। ४४० ।।
सांख्यादयस्तथेशस्य ह्यभावं बहुयुक्तिभिः ।।
आपादयन्ति यत्नेन तेभ्योऽन्यः कोऽधिको धिया ।। ४४१ ।।
संसारिणोऽप्यसामर्थ्याज्जगज्जन्मादिकर्मसु ।।
जगद्धेतुत्वमन्याय्यमिति चेन्न श्रुतेर्बलात् ।। ४४२ ।।
अक्षाद्यगोचरो यद्वच्छास्त्रादध्यवसीयते ।।
तद्वत्संसारिकारित्वं जगतो गम्यतां श्रुतेः ।। ४४३ ।।
एवं तावदयं पक्षो न्यायतः प्रतिपादितः ।।
शास्त्रन्यायादितोऽन्योऽपि पक्षोऽथ प्रतिपाद्यते ।। ४४४ ।।
यः सर्वज्ञः सर्वविद्योऽशनायादिविवर्जितः ।।
यः पृथिव्यामिति तथा नेति नेतीति चाऽऽगमः ।। ४४५ ।।
अस्थूलाद्यक्षरोक्तेश्च तथाऽपूर्वादिवाक्यतः ।।
असंसारी परोऽस्तीशो यस्य सर्वमिदं वशे ।। ४४६ ।।
स एव च जगत्कारी सत्यज्ञानादिलक्षणः ।।
तस्मादित्यात्मनश्चेति सामानाधिकरण्यतः ।। ४४७ ।।
संसारिणो ननूत्पत्तिरेवमेवेति कीर्तिता ।।
नैवं महेश्वरस्यैव तत्राऽऽकाशत्वसंश्रयात् ।। ४४८ ।।
ब्रह्म तेऽहं ब्रवाणीति प्रकृत्य ब्रह्मबोधनम् ।।
अब्रह्माप्रकृतं ब्रूयात्कथं राजाऽतिपण्डितः ।। ४४९ ।।
श्रुत्यन्तरविरोधश्च संसारी चेदिहोच्यते ।।
सता सोम्येति सन्नाम्ना ब्रह्म तत्र विवक्षितम् ।। ४५० ।।
आकाशो ह वै नामेति ब्रह्मैवानामरूपकम् ।।
श्रुत्यन्तरे श्रुतं साक्षादाकाशाह्वानवत्परम् ।। ४५१ ।।
तथाचाहरहः शास्त्रं पर आत्मनि चेति यत् ।।
सुषुप्ते ब्रह्मणोऽन्यस्य नावकाशोऽस्ति दुःखिनः ।। ४५२ ।।
अतद्विकारतो जन्म प्रलयश्च तथाऽऽत्मनः ।।
भौतिकाकाशविषयो न कथंचन युज्यते ।। ४५३ ।।
जगज्जन्मादिसामर्थ्यं सामग्र्यादि च दुःखिनः ।।
संसारिणो न संभाव्यमस्मदादेर्यथा तथा ।। ४५४ ।।
न शक्त्याधानकृच्छास्रं तस्याभिव्यञ्जकत्वतः ।।
मानान्तरविरोधेन न हि मानं प्रवर्तते ।। ४५५ ।।
परस्परानपेक्षौ चेत्संसारीशौ स्वतः स्थितौ ।।
ऐकात्म्यं न तयोर्युक्तं प्रकाशतमसोरिव ।। ४५६ ।।
अहं ब्रह्मेत्यतोऽयुक्तं ब्रह्म प्रत्यक्तयाऽञ्जसा ।।
ग्रहीतुं दुःखिनोऽन्यत्वाद्दोषभाक्स्यादतोऽन्यथा ।। ४५७ ।।
सत्कर्मभिस्तु तं देवं जगतः कारणं परम् ।।
आराध्य परमोत्कर्षं तत्प्रसादात्समश्नुते ।। ४५८ ।।
ब्रह्मात्मैकत्वशंसीनि वाक्यान्यपि तथा सति ।।
अर्थवादी भविष्यन्ति विरोधः स्यादितोऽन्यथा ।। ४५९ ।।
तर्कशास्त्रैस्तथा लोकन्यायैरप्यविरुद्धता ।।
तथा सतीति संप्राप्तावत्र प्रतिविधीयते ।। ४६० ।।
नैतदेवं यतोऽस्यैव मन्त्रब्राह्मणमानतः ।।
प्रवेशः श्रूयते साक्षात्परमेशस्य सर्वतः ।। ४६१ ।।
पुरश्चक्रे द्विपदः पुरः पुरुष आविशत् ।।
रूपं रूपं च सर्वाणि त्वं स्त्रीं त्वं च पुमानसि ।। ४६२ ।।
इति सन्त्रसमाम्नायस्तथाच ब्राह्मणान्यपि ।।
इह प्रविष्ट इत्युक्तिः पुरस्ताद्ब्राह्मणोदिता ।। ४६३ ।।
तत्सृष्ट्वेति तथा वाक्यं तैत्तिरीयश्रुतौ श्रुतम् ।।
सेयमित्यादिकं वाक्यं छान्दोग्योपनिषद्यपि ।। ४६४ ।।
ब्रह्मात्मशब्दयोस्तद्वदेकाधिकरणश्रुतेः ।।
अहं ब्रह्मेत्यवसितुं युक्तमेव भवेदतः ।। ४६५ ।।
यदा चैवं स्थितः पक्षस्तदा दोषोऽयमागमत् ।।
संसारित्वं परस्येति तदनन्यत्वकारणात् ।। ४६६ ।।
अथासंसारितैतस्य कथंचिदुपपद्यते ।।
तदोपदेशानर्थक्यं तमृतेऽप्यस्य मुक्ततः ।। ४६७ ।।
एवं प्रचोदिते केचित्परिहारं प्रचक्षते ।।
सृष्टेषु न परः साक्षात्प्राविशत्परमेश्वरः ।। ४६८ ।।
विकाररूपापन्नः सन्विज्ञानात्मत्वलक्षणः ।।
ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु भूतेषु प्राविशत्परः ।। ४६९ ।।
विज्ञानात्माऽपि महतः परमात्मस्वभावकात् ।।
अन्योऽनन्यश्च विज्ञेयः स्वाभाव्यात्सर्ववस्तुनः ।। ४७० ।।
येनान्यस्तेन संसारी कर्माधिकृत इष्यते ।।
अनन्यपक्षेऽहं ब्रह्मेत्युक्तेर्ब्रह्म प्रपत्स्यते ।। ४७१ ।।
यथोक्तदोषसंबन्धो नैवं सति भविष्यति ।।
इतोऽन्यथा कल्पनायां यतो दोषेण संगतिः ।। ४७२ ।।
देहाद्युपाधिस्रंबन्धं सिद्धं मान्तरसंश्रयात् ।।
अनूद्य ब्रह्मता वाक्यान्न प्रविष्टाद्यतः श्रुतेः ।। ४७३ ।।
विज्ञानात्मन एताः स्युर्गतयो विक्रियां प्रति ।।
नानाद्रव्यसमाहारः पृथिवीवत्परो भवेत् ।। ४७४ ।।
तस्य सावयवस्य स्यादेकदेशस्य विक्रिया ।।
विज्ञानात्मेति यं प्राहुः परिणामः स आत्मनः ।। ४७५ ।।
घटादिवत्क्षितेरस्य ह्येकदेशस्य विक्रिया ।।
संस्थानानुपमर्देन यद्वा केशोषरादिवत् ।। ४७६ ।।
कार्त्स्न्यॆन वा परिणमेत्क्षीरद्रव्यादिवत्परः ।।
इयन्त एव पक्षाः स्युर्विकारे परमात्मनः ।। ४७७ ।।
भिन्नद्रव्यसमूहस्य मुख्यैकत्वं न युज्यते ।।
एकजात्यभिसंबन्धादेकत्वं गुणतो यतः ।। ४७८ ।।
तथाच सति सिद्धान्तहानिर्वः संप्रसज्यते ।।
नित्यं चायुतसिद्धांशानुगतोऽवयवी यदि ।। ४७९ ।।
तदवस्थस्य तस्यैकदेशः संसारितामगात् ।।
प्रत्यंशावसितेस्तस्य तदाऽपि परमात्मनः ।। ४८० ।।
स्वभागानुगतो दोषो गुणो वाऽस्य प्रसज्यते ।।
संसारिता परस्यैवं दोषः स्याद्दुर्निवारणः ।। ४८१ ।।
निःशेषपरिणामेऽपि पयोवत्परमात्मनः ।।
श्रुतिस्मृत्युक्तिकोपः स्यात्स चानिष्टः प्रसज्यते ।। ४८२ ।।
न जायते म्रियते वा इति षड्भाविक्रिया -
निषेधकृद्वेदवाक्यं प्रत्यग्विकृतिवारणम् ।। ४८३ ।।
दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः ।।
निष्कलं निष्क्रियं शान्तं विमलं व्योमवत्स्थितम् ।। ४८४ ।।
इत्यादिशतशो वाक्यैः श्रुतिस्मृत्युदितैरमी ।।
सर्वे पक्षा विरुध्यन्ते त्याज्यास्तेऽतः प्रयत्नतः ।। ४८५ ।।
संसारानुपपत्तिश्च कूटस्थात्मैकदेशतः ।।
स्वकर्मफलदेशेषु क्षेत्रज्ञस्य प्रसज्यते ।। ४८६ ।।
वियुक्तस्याऽऽत्मनश्चेत्स्याद्विस्फुलिङ्गादिवद्गतिः ।।
तथाऽपि क्षतसंप्राप्तिरव्रणस्य प्रसज्यते ।। ४८७ ।।
वारिणो मत्स्यसंचारे छिद्रसंग्रथने यथा ।।
भ्रमत्सु तद्वज्जीवेषु प्राप्नुतः परमात्मनः ।। ४८८ ।।
तथाचाव्रणवाक्येन विरोधोऽपि प्रसज्यते ।।
स्वकारणातिरेकेण वृत्तिः कार्यस्य नान्यतः ।। ४८९ ।।
परमात्मैकवृत्तित्वात्कुतो जीवस्य संसृतिः ।।
स्वप्नसंचारवत्तस्माज्जीवसंसार इष्यते ।। ४९० ।।
स्थास्नुष्वपि महद्दुःखं कण्टकादिषु देहिनाम् ।।
परात्मनो महद्दुःखं जीवसंचरणेऽप्यतः ।। ४९१ ।।
अदोषो विस्फुलिङ्गादिदृष्टान्तादिति चेन्मतम् ।।
नैवं यथास्थितार्थानां शास्त्रस्य ज्ञापकत्वतः ।। ४९२ ।।
अज्ञातज्ञापकं शास्त्रमेवंस्वाभाव्यतो मितेः ।।
पदार्थान्नान्यथा कर्तुं प्रवृत्तं माननिश्चितान् ।। ४९३ ।।
मूर्तामूर्तादयो यद्वत्पदार्था माननिश्चिताः ।।
यथादृष्टानुरोध्येव दृष्टान्तैर्वस्तु बोध्यते ।। ४९४ ।।
एवं प्रवृत्तं सर्वत्र शास्त्रं दृष्टान्तपूर्वकम् ।।
न प्रमान्तरसंसिद्धविपरीतात्मबोधनम् ।। ४९५ ।।
अतिशीतोऽग्निरित्यत्र दृष्टान्तानां शतैरपि ।।
प्रमान्तरविरुद्धत्वान्नेन्द्रेणाप्यधिगम्यते ।। ४९६ ।।
मानान्तरविरुद्धं च न च मानं सदिष्यते ।।
मानान्तरेणासंव्याप्ते मेये स्यान्मानता यतः ।। ४९७ ।।
तथा पदतदर्थांश्च लिङ्गप्रत्यक्षगोचरान् ।।
नानादृत्याऽऽगमेनार्थमज्ञातं वेत्ति कश्चन ।। ४९८ ।।
लोकप्रसिद्धन्यायार्थैरंशांशित्वादिकल्पना ।।
परात्मनः कल्पयितुं नातो युक्ता कथंचन ।। ४९९ ।।
विस्फुलिङ्गाद्युपन्यासः क्षेत्रज्ञपरमात्मनोः ।।
ऐकात्म्यप्रतिपत्त्यर्थस्तस्मादत्र विवक्षितः ।। ५०० ।।
उपक्रमोपसंहाराद्यथोक्तोऽर्थो विवक्षितः ।।
ब्रह्मादि सर्वमात्मेति प्रतिज्ञाय श्रुतिर्यथा ।। ५०१ ।।
दुन्दुभ्याद्यैश्च दृष्टान्तैर्हेतुभिश्च समर्थ्यते ।।
अपूर्वाद्यादिभिर्वाक्यैः प्रतिज्ञार्थोपसंहृतिः ।। ५०२ ।।
सर्ववेदान्तवाक्येषु ब्रह्मैकत्वं विधीयते ।।
इत्यविप्रतिपत्तिर्हि व्याख्यातृणामशेषतः ।। ५०३ ।।
तद्विध्येकोक्तियोगस्य ह्यक्लेशात्संभवे सति ।।
सृष्ट्यादिवचसां नैव युक्ताऽर्थान्तरकल्पना ।। ५०४ ।।
न च प्रमाणं तत्रास्ति कल्प्यं च स्यात्फलान्तरम् ।।
ऐकात्म्यपरतैवातः सृष्ट्यादिवचसां भवेत् ।। ५०५ ।।
आचक्षते तथाचात्र केचिदाख्यायिकां शुभाम् ।।
यथाभिलषितार्थोऽयं यथा संभाव्यते स्फुटः ।। ५०६ ।।
यथा हि कश्चित्प्रागासीच्चक्रवर्ति सुतो युवा ।।
व्याधियोगोपघातादेरुन्मत्तः समपद्यत ।। ५०७ ।।
ध्वस्तराजाभिमानः सन्मुग्धो वनमुपेयिवान् ।।
व्याधैः परिगृहीतश्च व्याधोऽस्मीत्यभिमन्यते ।। ५०८ ।।
तत्कर्मा तदहंकारः कालेन महताऽभवत् ।।
ध्वस्तराजत्वसंस्कारो वसञ्शबरसद्मनि ।। ५०९ ।।
शुभौषध्युपयोगाच्च स्वस्थधीः समजायत ।।
स्वस्वभावानुरोधाच्च व्याधेभ्यो व्युत्थितात्मधीः ।। ५१० ।।
तच्छीलरूपकर्मभ्यो व्यावृत्तधिषणः स्वतः ।।
केवलस्मृत्यभावाच्च न व्याधत्वं जहात्यसौ ।। ५११ ।।
कुतश्चिदागमाज्ज्ञात्वा तमुपेत्याप्रतारकः ।।
तज्जातिकर्मसंबन्धतत्त्ववित्तत्पितुः सखा ।। ५१२ ।।
प्रवृत्त्या कर्मणा जात्या चक्रवर्त्युचितैस्तथा ।।
लक्षणै राजपुत्रत्वं यथा कश्चित्प्रबोधयेत् ।। ५१३ ।।
लब्धमात्रस्मृतिः सोऽथ राजाऽस्मीत्यवबोधतः ।।
बाधित्वा स्वमसंबोधं हित्वा व्याधत्वमात्मनः ।। ५१४ ।।
राज्याभिषेकमाप्नोति प्राप्य सिंहासनं पितुः ।।
अवाप्तराजसूनुत्वात्तत्प्राप्तौ नापि चेष्टते ।। ५१५ ।।
मोहाध्यस्तात्मव्याधत्वान्मोहध्वंसातिरेकतः ।।
राजपुत्रत्वसंप्राप्तौ नान्यत्किंचिदपेक्षते ।। ५१६ ।।
यथा तथाऽयं ब्रह्मैव ब्रह्मासंबोधमात्रतः ।।
बुद्धीन्द्रियशरीरादावात्मत्वं प्रतिपेदिवान् ।। ५१७ ।।
सोऽयं सांसारिकैरर्थैः प्रत्यक्तत्त्वाप्रबोधतः ।।
विशिनष्टि स्वमात्मानं प्रतीचीनमनात्मभिः ।। ५१८ ।।
संसारभूमावासीनं संसार्यस्मीत्यवस्थितम् ।।
मुमुक्षुं तत्त्ववित्साक्षात्संसारव्युत्थितैषणम् ।। ५१९ ।।
य आत्मेत्यादिभिर्वाक्यैरन्वयव्यतिरेकतः ।।
तत्त्वमस्यादिवाक्येन गुरुः संबोधयेन्नरम् ।। ५२० ।।
सम्यग्ज्ञानाग्निसंप्लुष्टप्रत्यक्तत्त्वमहातमाः ।।
हित्वा मोहोत्थमखिलं ब्रह्मैव ब्रह्म यात्यथ ।। ५२१ ।।
प्रत्यक्तत्त्वतमोध्वंसव्यतिरेकेण मुक्तये ।।
अपेक्षते यतो नान्यत्किंचित्साधनमण्वपि ।। ५२२ ।।
जन्माद्यसंभवात्तस्माद्ब्रह्मबोधातिरेकतः ।।
कार्यान्तरं न संभाव्यं व्यर्थं चापि भवेद्वचः ।। ५२३ ।।
अंशांशित्वादि चेत्साक्षाद्ब्रह्मज्ञाने विवक्षितम् ।।
समुद्रादेरिव, तदा नावक्ष्यच्छ्रुतिरादरात् ।। ५२४ ।।
यदनभ्युदितं वाचा मनुते मनसा न यत् ।।
अपूर्वादि तथा वाक्यमपि सैन्धवखिल्यवत् ।। ५२५ ।।
नानात्वदृष्टिनिन्दां च मृत्योरिति तथा वचः ।।
अंशांशित्वविवक्षायां न प्रायोक्ष्यत्तदेदृशम् ।। ५२६ ।।
एकैकरूपैकात्म्यार्थधियो दार्ढ्यप्रसिद्धये ।।
सृष्ट्यादिश्रुतयस्तस्मान्न तु तत्प्रत्ययाय ताः ।। ५२७ ।।
न चाऽऽत्मनो निरंशस्य तथाऽसंसारिणः स्वतः ।।
अंशिसंसारिभावत्वं न्यायेनाप्युपपद्यते ।। ५२८ ।।
कल्पितोपाधिहेतुश्चेदंशिसंसारिकल्पना ।।
काममस्तु न तादृक्षु धीराणां सत्यधीर्भवेत् ।। ५२९ ।।
विवक्षितं चेदैकात्म्यं सर्वोपनिषदां भवेत् ।।
विज्ञानात्मादिसंभेदस्तद्विरुद्धः किमुच्यते ।। ५३० ।।
कर्मकाण्डप्रमाणत्वविरोधध्वस्तये किल ।।
विज्ञानात्मादिसंभेद इति केचित्प्रचक्षते ।। ५३१ ।।
ऐकात्म्यमात्रे जगति समाप्तपुरुषार्थके ।।
चोदनाप्रतिषेधौ वः स्यातां निर्विषयौ तदा ।। ५३२ ।।
स्वत एव विमुक्तत्वाद्बन्धाभावात्स्वतस्तथा ।।
वेदान्तानां तथाऽऽरम्भो निष्फलः संप्रसज्यते ।। ५३३ ।।
इत्येवमादिचोद्यानि परिहाराश्च वर्णिताः ।।
संबन्ध एव बहुशो विचारेषु च कीर्तिताः ।। ५३४ ।।
परस्परविरोधाच्च प्रकाशतमसोरिव ।।
कर्मकाण्डोपनिषदोर्निप्प्रामाण्यं द्वयोरपि ।। ५३५ ।।
सति यस्य प्रमाणत्वे प्रामाण्यं स्याद्वयोरपि ।।
तस्यैव कर्मकाण्डस्य प्रामाण्यमवसीयताम् ।। ५३६ ।।
कर्मकाण्डप्रमाणत्वे प्रामाण्यं चेद्वयोरपि ।।
सर्वग्रासि तदैकात्म्यमागादिह पुनर्बलात् ।। ५३७ ।।
यद्येवमप्रमाणत्वमस्तूपनिषदां तदा ।।
मानान्तरविरोधाच्च नैतासां मानतेष्यते ।। ५३८ ।।
अपि स्वार्थविघातं च करोत्युपनिषद्यतः ।।
अप्रामाण्यमतस्तस्याः, कर्मकाण्डस्य मानता ।। ५३९ ।।
नोक्तोत्तरत्वात्साध्वेतद्भवता परिचोद्यते ।।
व्यर्थतान्यार्थते नेह यथा तत्प्राक्प्रपञ्चितम् ।। ५४० ।।
ब्रह्मास्मीति धियो जन्मसमकाला विमुक्तता ।।
यतोऽनुभूयते साक्षान्नानर्थक्यं भवेत्ततः ।। ५४१ ।।
वस्तुमात्रावसायित्वं संबन्धे प्राक्प्रपाञ्चितम् ।।
यतोऽतो नोपनिषदामन्यार्थत्वं कथंचन ।। ५४२ ।।
स्वप्रमेयप्रमोत्पत्त्यनुत्पत्त्येकहेतुके ।।
प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे नान्यथा ते प्रसिध्यतः ।। ५४३ ।।
किंचातो यदि नामैवं प्रकृतार्थोपयोगि यत् ।।
शृण्वेकाग्रमनाः सर्वं यदेवं सति वस्तु तत् ।। ५४४ ।।
स्वप्रमेये प्रमां साक्षात्करोत्युपनिषद्यदि ।।
अप्रामाण्यं कथं तस्याः कुतोऽतो मानताऽन्यथा ।। ५४५ ।।
न चेत्करोत्युपनिषत्प्रमामित्यभिधीयते ।।
प्रत्यक्षेण विरुद्धार्थं त्वदीयं वचनं भवेत् ।। ५४६ ।।
नाग्निर्दहति काष्ठानि न तापयति भास्करः ।।
इति यद्वत्तथोक्तिस्ते प्रत्यक्षेण विरुध्यते ।। ५४७ ।।
अग्निदाहादिवत्साक्षाद्वेदान्तज्ञानजं फलम् ।।
संसारानर्थहानाख्यं प्रत्यक्षमनुभूयते ।। ५४८ ।।
विघ्नन्ति स्वार्थमित्युक्तं यच्च तच्चापि पेलवम् ।।
यथा तदुच्यमानं त्वं यथावच्छ्रोतुमर्हसि ।। ५४९ ।।
स्वप्रमेयावबोधो हि मानानां स्वार्थ उच्यते ।।
तं चेत्कुर्वन्ति वेदान्ताः कुतस्तेषाममानता ।। ५५० ।।
न च वेदान्तवाक्योत्थज्ञानस्येहास्ति बाधकम् ।।
बाधकानामपि सतां प्रत्यग्याथात्म्यरूपतः ।। ५५१ ।।
प्रमाणमप्रमाणं च प्रमाभासस्तथैव च ।।
कुर्वन्त्येव प्रमां यत्र तदसंभावना कुतः ।। ५५२ ।।
किमेकविषयत्वेन किंवा विषयभेदतः ।।
विरोधः स्यात्प्रमाणानामित्येतदभिधीयताम् ।। ५५३ ।।
मानान्तरेण संवादो यदि चेदनुवादिता ।।
विरोधो न तु मानानां सदैकार्थसमागमे ।। ५५४ ।।
भिन्नप्रमेयतायां च श्रोत्रादीनां यथा तथा ।।
परस्परानपेक्षत्वान्नितरामविरुद्धता ।। ५५५ ।।
न चैकमेव सद्वाक्यं करोति न करोति च
प्रमां तत्प्रतिषेधं च कुर्वत्क्वचिदिहेष्यते ।। ५५६ ।।
अग्निः शीतस्तथोष्णश्चेत्येवमाद्युक्तितो ननु ।।
विरुद्धार्थावभासोऽयं जायमानः समीक्ष्यते ।। ५५७ ।।
नैकस्मान्नापि च द्वाभ्यां विरुद्धार्थोऽवसीयते ।।
अनूद्योक्त्येकदेशेन शीतोऽग्निरिति योध्यते ।। ५५८ ।।
संभवत्येव शीतोऽग्निः प्रमाणान्तरगोचरः ।।
मानान्तरविरोधोऽपि तथाच सति नेष्यते ।। ५५९ ।।
शीतवद्वा भवेच्छीतः शैत्यस्यानपहारतः ।।
एवमप्यविरोधः स्यादस्य मानान्तरैरपि ।। ५६० ।।
शैशिरोऽग्निर्भवेच्छीतस्तथोष्णः पार्थिवो भवेत् ।।
भिन्नार्थत्वावबोधित्वाद्वाक्ययोर्न विरुद्धता ।। ५६१ ।।
ऐकार्थ्ये न विरोधोऽस्ति द्व्यर्थत्वेऽपि न माश्रयात् ।।
मानान्तराच्च नैवास्ति मान्तराविषयत्वतः ।। ५६२ ।।
अभ्युपेत्यैतदुदितं न तु वाक्यविदां नयः ।।
यदनेकार्थबोधित्वमेकस्य वचसः सतः ।। ५६३ ।।
अर्थैकत्वादिति तथा वाक्यलक्षणमुच्यते ।।
अनेकार्थावबोधित्वे न स्याल्लक्षणवद्वचः ।। ५६४ ।।
एकमेव यदा वाक्यं कृत्स्नो वेदोऽभ्युपेयते ।।
वाक्यान्तरासंभवतस्तदा केन विरुद्धता ।। ५६५ ।।
वाक्यद्वयं चेदथवा सिद्धसाध्यार्थभेदतः ।।
तदाऽपि न विरोधोऽत्र विभिन्नार्थावबोधिनोः ५६६ ।।
नापि स्वार्थं परार्थं वा विहन्त्युपनिषत्कचित् ।।
कथं चेदुच्यमानं तच्छृण्वेकाग्रमना यथा ।। ५६७ ।।
सर्वमात्मेति चेत्कुर्यात्प्रमेयविषयां प्रमाम् ।।
विहन्त्युपनिषत्स्वार्थमिति निर्लज्जगीरियम् ।। ५६८ ।।
निःशेषपुरुषार्थाप्तिः सर्वानर्थात्ययः सदा ।।
वेदान्तज्ञानतश्चेत्स्यात्स्वार्थोऽतोऽन्यः क इष्यते ।। ५६९ ।।
निषेधति विधत्ते वा न चाप्युपनिषत्क्रियाम् ।।
प्रत्यक्तत्वैकसंबोधे तद्वाक्योपक्षयत्वतः ।। ५७० ।।
न चापि कर्मकाण्डोक्तिः स्वार्थे न कुरुते प्रमाम् ।।
स्वार्थे च सा प्रमां कुर्वत्यमानं कथमुच्यते ।। ५७१ ।।
प्रात्यक्ष्याच्च प्रमोत्पत्तेर्ज्योतिष्टोमादिवाक्यतः ।।
प्रमैवोत्पद्यते नेति वक्तुमेतन्न शक्यते ।। ५७२ ।।
विषयापहृतेर्नो चेद्वेदान्तोक्त्या प्रमोत्थितिः ।।
न प्रत्यक्षबलीयस्त्वादनुमानप्रबोधतः ।। ५७३ ।।
यथासिद्धान्युपादाय कामद्वेषवशानुगः ।।
इष्टमेव सदा मे स्यान्मा भूच्चानिष्टमण्वपि ।। ५७४ ।।
साधनानीष्टलाभार्थमनिष्टार्थापनुत्तये ।।
आचक्षाणा श्रुतिः पुंसो नान्यार्थं वक्ति कंचन ।। ५७५ ।।
यथा काम्याग्निहोत्रादौ साध्यसाधनसंगतिम् ।।
विदधन्नानृतत्वादि कामानां वक्ति कुत्रचित् ।। ५७६ ।।
न चापि न प्रवर्तन्ते पुरुषाः काम्यकर्मसु ।।
यतोऽतत्त्वविदां कामो न कदाचिन्निवर्तते ।। ५७७ ।।
अकामतः क्रिया काचिदृश्यते नेह कुत्रचित् ।।
यद्यद्धि कुरुते किंचित्तत्तत्कामस्य चेष्टितम् ।। ५७८ ।।
स यथाकाम इत्यादिरेषोऽर्थश्च सविस्तरः ।।
वक्ष्यतेऽकामयमानश्च तथाऽकुर्वन्विमुच्यते ।। ५७९ ।।
सर्वाधिकारप्रध्वंसान्न कृत्स्नात्मावबोधिनः ।।
प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा गुणभावः सदेष्यते ।। ५८० ।।
अतो निर्विषयत्वादि ब्रह्मैकत्वाद्यदीरितम् ।।
तत्सर्वं परिहृतं हेयं यथोक्तेनैव वर्त्मना ।। ५८१ ।।
न निवर्तयितुं शक्तं रागाद्याकृष्टचेतसः ।।
शास्त्रं विरक्तचित्तान्वा न प्रवर्तयितुं क्षमम् ।। ५८२ ।।
इष्टानिष्टकलानीति साधनानि प्रकाशयेत् ।।
न निवृत्तिं प्रवृत्तिं वा पुंसः शास्त्रं करोति तत् ।। ५८३ ।।
अपि शास्त्रं समुल्लङ्घ्य रागादिबलवत्तया ।।
प्रवर्तमानाः पुरुषा दृश्यन्तेऽद्यापि कामिनः ।। ५८४ ।।
साध्यसाधनसंबन्धानिष्टानिष्टफलोदयान् ।।
शास्त्रं त्वादित्यवत्साक्षात्प्रकाशयति तान्सदा ।। ५८५ ।।
तेषु शास्त्रैकदीपेषु साध्यसाधनवर्त्मसु ।।
यथारुचि प्रवर्तन्ते पुरुषा न तु शास्त्रतः ।। ५८६ ।।
विधिशास्त्रस्य नैवातो वेदान्ता बाधकाः सदा ।।
न च निर्विषयं तत्स्यान्मेयभेदात्त्वगादिवत् ।। ५८७ ।।
केचित्तु पण्डितंमन्या विरोधीनि परस्परम् ।।
संभावयन्ति मानानि सर्वाण्यैकात्म्यवस्तुनि ।। ५८८ ।।
श्रोत्रादिभिर्यतो भिन्ना मिथः शब्दादयस्त्वमी ।।
मीयन्ते सर्वमात्मेति प्रत्यक्षेण विरुध्यते ।। ५८९ ।।
शब्दाद्यर्थोपलब्धारः कर्तारश्च पृथक्पृथक् ।।
यस्मादिहानुमीयन्ते तस्माल्लिङ्गविरोधिता ।। ५९० ।।
तथाऽऽगमविरोधं च ग्रामकामादिभेदतः ।।
उद्भासयन्ति संहृष्टा ब्रह्मैकत्वप्रदूषकाः ।। ५९१ ।।
ब्रह्मैकत्वविरोधो वः कथं भिन्नार्थबुद्धिभिः ।।
इति ब्रह्मविदोपेत्य प्रष्टव्या भेदवादिनः ।। ५९२ ।।
किं भोः शब्दादिभेदेन खस्यैकत्वं विरुध्यते ।।
न चेद्विरुध्यतेऽथोच्चैर्विरोधः किमीतीर्यते ।। ५९३ ।।
सत्परिच्छेदकैर्नापि प्रत्यक्षाद्यैर्ग्रहो भवेत् ।।
व्यावृत्तेरन्यतोभावमात्रायाः केनचित्कचित् ।। ५९४ ।।
द्वैतग्राहि यथा मानं न किंचिदपि विद्यते ।।
तथोदर्के प्रवक्ष्यामि नातो मानविरोधिता ।। ५९५ ।।
यच्चोक्तमनुमीयन्ते प्रतिदेहं पृथग्विधाः ।।
शब्दाद्यर्थोपलब्धारः कर्तारश्चापि कर्मणाम् ।। ५९६ ।।
भिन्नाः कैरनुमीयन्त इति पृष्टो वदेद्यदि ।।
अस्माभिर्लिङ्गकुशलैरित्येतच्च न युक्तिमत् ।। ५९७ ।।
अनन्यमानमेयेऽर्थे न भेदः प्रत्यगात्मनि ।।
पराङ्भानप्रमेयाश्च नाऽऽत्मानः स्तम्भकुम्भवत् ।। ५९८ ।।
अनुमाकुशला यूयं क इत्येतद्विभाष्यताम् ।। ५९९ ।।
देहेन्द्रियमनोबुद्धिक्षेत्रज्ञेषु पृथक्पृथक् ।।
नानुमाकौशलं तावत्प्रत्येकं तेषु विद्यते ।। ६०० ।।
देहादिसाधनास्तस्माद्वयमात्मान एव हि ।।
भूरिसाधनसाध्यत्वात्क्रियाणां नो विभिन्नता ।। ६०१ ।।
भूरिसाधनसाध्यत्वात्क्रियाणामिति चेद्भवेत् ।।
हेतुस्तवाप्यनेकत्वमेकस्यापि प्रसज्यते ।। ६०२ ।।
आत्मादीनां क्रियास्तित्वात्प्रत्येकं कारकत्वतः ।।
अग्न्यादीनामिव तत आत्मानेकत्वमापतेत् ।। ६०३ ।।
अनुमाऽपि क्रिया साक्षाद्भवतैवाभ्युपेयते ।।
शरीरेन्द्रियबुद्ध्यादेः प्रत्येकं स्यादनेकता ।। ६०४ ।।
बहुसाधनसाध्यत्वात्क्रियाणामितिहेतुतः ।।
एवंलक्षणहेतूक्तिर्मौर्ख्यलिङ्गं भवेदतः ।। ६०५ ।।
गुणक्रियाणां सर्वासां कर्तृमात्रव्यपाश्रयात् ।।
अनैकान्तिकता हेतोस्तथा वः संप्रसज्यते ।। ६०६ ।।
अपक्षधर्मता हेतोर्नामरूपाश्रयत्वतः ।।
धर्माभावात्प्रतीचश्च तद्भेदे हेतुता कुतः ।। ६०७ ।।
ऐकात्म्यवन्तो देहाः स्युर्विवादो येषु वर्तते ।।
शरीरत्वाविशेषत्वात्प्रतिवादिशरीरवत् ।। ६०८ ।।
तथेन्द्रियमनोबुद्धिविषयेप्वपि योजयेत् ।।
ऐकात्म्यं सर्वभूतेषु प्रात्यक्ष्याच्चाऽऽत्मनस्तथा ।। ६०९ ।।
आत्मप्रत्यय एकात्मा सर्वदेहेषु सर्वदा ।।
नानात्मवदनेकत्वं कश्चिदात्मनि वीक्षते ।। ६१० ।।
अनुमानादनेकत्वमात्मनो ये प्रचक्षते ।।
तेषां प्रत्यक्षमानेन बाधो लिङ्गधियो भवेत् ।। ६११ ।।
इति श्रीबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम्